Том улстөр. № 1: Америкийн элчин сайд эмэгтэй юу бичнэ вэ?

Өдрийн сонины 4 сарын 10 ны дугаарт Америкийн элчин сайдыг ингэж бичлээ гэсэн “Украины төлөө бүгд хамтран нэгдье” гарчигтай Монгол хэл дээр нийтлэл хэвлэгджээ. Америкийн элчин сайд Монгол хэл дээр бичдэг болчихсон юм болов уу эсвэл түүний бичсэнийг орчуулсан юм болов уу бүү мэд. Ямар ч тайлбар тодруулга алга. Орчуулсан гэвэл хэн орчуулсан тухай орчуулагчийн нэр ус ч алга.
Нэгдье гээд л айхтар сүрхий улстөржсөн уриалга байхаар нь за одоо л Сүхбаатарын талбай дээр хавар бүр болдог Монголчуудын ээлжит жагсаалууд эхлэхнээ гэж битүүхэндээ талархасан боловч хэрэг бишдээд явчихлаа. Гадаадын иргэн улстөржсөн байна. Гэхдээ бүр Монголын нутаг дээр Монголын иргэдийг уриалжээ. Жижигхэн улстөртэй жижигхэн Монголыг их л сүрхий уриалжээ.
Сүүлийн 20 гаруй жил том улстөрөөс холдож жижигхэн орон нутгийн чанартай Сүхбаатарын талбай хавиар л улстөрждөг байсан ард түмнийг хил давуулан алс холын Укриануудтай нэгдээрэй гэж уриалж буйг уншихад бас овоошдээ бид бас хэрэгтэй хүмүүс байхнээ гэж хөөрцөглөв.
Саяхан Америкийн улстөрийн зөвлөх Польш гаралтай одоо Украины тэнд их л идэвхижиж яваа хуучин бууны хугархай Бржэжински Европын холбоог уриалах биш турхирсан байна билээ. Тэр сонинд ярилцлага өгөхдөө “If the EU is serious about playing a role in the world, it has to start here” гэж хэлжээ. Европын холбоо хэрвээ дэлхий дээр олигтойхон журамладаг болж томрох гэвэл өөрөөр хэлбэл том тоглогч болох гэвэл Украиныг хэрхэн гартаа оруулж чадаж буйгаараа харуулах хэрэгтэй гэж тэр хэлжээ.
Бржэжински яах вэ улстөрийн зөвлөх хүн улстөржиж болноо. Гэтэл Америкийн элчин сайд эмэгтэй дипломат ёсыг зөрчиж улстөржиж болох уу? Европт дайн эхэлчихээд байгаа юм бишүү. Монголчууд нэгдэцгээ гэжээ. Тэгвэл дайнд нэгдэх үү. Яг л Ирак руу дайрцгаасан шиг үү.
Монголчууд түүхээ эргэж санавал бас дэлхийд том тоглогч явсан даа. Өнөөдөр олон хэсэг хуваагдаж дээ. Уул нь тоолбол 200 гаруй сая Монголчууд бий. Овоо том хүч шүү. Нэгдэж чадвал харин Хамуг Монгол, Даяар Монгол, Бүгд Монгол, Бүх Монгол болж босвол бас ч үгүй Европын холбооноос дутахгүйгээр Бржэжински гуайн сонирхолыг татна даа.
Нэгэнт том улстөр ярьж байгаа тул одоо тэгээд дэлхий дээр Америкаас гадна Европын холбоо гэсэн бас нэг том тоглогч гарч ирэх төлөвтэй. Тэд нилээд хичээж Украины тэнд өөрийнхөө том гэдгээ батлах гэж буй л бололтой.
Европ ч яах вэ түүхэндээ үргэлж дайтаж явсан. Одоогоос яг 100 жилийн өмнө Дэлхийн 1-р дайн эхэлсэндээ. Түүний дараа дэлхийн 2-р дайн. Тэгээд завсарласны дараа 1999 онд Югославын дайн болсон. Өнөөдөр Украины дайн эхлэх гэж буй бололтой. НАТО-гийн цэрэг бүр Оросын хил рүү их л ойртсон гэсэн.
1990 онд Берлиний ханыг нурааж Зүүн Германыг Баруун Германтай нэгтгэхэд Горбачёв гол үүрэг гүйцэтгэж үүний хариуд НАТО хэзээ ч Зүүн Европ руу цэргээ оруулж Оросын хил рүү ойртохгүй шүү гэж хэлэхэд НАТО зөвшөөрч амласан гэсэн. Гэтэл өнөөдөр амласнаа эвдэж НАТО бүр цэргээ Крим рүү оруулах гэж өөрөөр хэлбэл Оросын нутагт шууд бусаар оруулах гэж байгаад бүтэлгүйтлээ.
Том улстөр ийм л байдаг даа. Америкийн элчин сайд Монголчуудыг том улстөрд оруулах гэж байгаа бол зөвхөн Ар Монгол хүч хүрэхгүй. Бид чинь ердөө л 3 сая хүрэхгүй шүү дээ. Тэгээд ч Атомын бөмбөг байхгүй. Ядаж Пакистантай адил Атомын бөмбөгтэй бол их л том дуу гаргахсан. Түрүүнд хэлсэнээр Хамуг Монголыг яг л Чингисийн тэр үетэй адил босгож чадвал харин ч Украины Киевийг эзэлж явсаныгаа магад өнөөдөр цайруулах боломжтой. Киевийн тухай түүхийн хуудсанд бичээтэй л байгаа даа.
Монгол түүхээ ярьвал том шүү. Америкууд яах вэ өнөөдөр дэлхийн том тоглогч болжээ. Гэхдээ түүхийг нэг л тоодоггүй дээ. Германы зохиолч Гёте номондоо бичихдээ: America, you have it better Than our old continent. Орчуулбал: “Америк чамд түүх байхгүй тийм болохоор Та нар юуг ч тоохгүй юуг ч үнэлэхгүй дураараа аашилдаг. Гэтэл Европ түүхээ хүндэлж тэгж их дураараа аашлах боломжгүй” гэсэн байдаг.
Тиймээ, Америкийн хуучин үеэ элээж улстөрөөс хөндийрсөн хоёр гадаад хэрэгийн сайд агсанууд болох Жэймэс Бэйкэр болон Хэнри Киссинжэр нар Америк оронд шинэ улстөрийн баримжаа хэрэгтэй гэж хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгсэлээр хэдэн жилийн өмнө зарласан байдаг. Тэд хэлэхдээ: “The United States should pursue a policy that couples our determination to protect our national interests”. Америкийн үндэстэний ашиг сонирхол чухал гэж чухалчилжээ.
Арабын хавар нэртэй бас л Америкийн үндэсний сонирхолд нийцэх гэсэн орнууд юу болов доо. Ардчилал байтугай зүгээр нийгмийн хэв журмыг гүйцэлдүүлж чадахгүй жинхэнэ замбараагүйтэл үүслээ шүү дээ.
Америкийн элчин сайд эмэгтэй авлигад идэгдсэн, дарангуйлагч удирдагч нарын эсрэг нэгдэцгээе гэжээ. Тэгвэл Монголын асан ерөхийлөгчөөс авахуулаад асан ерөнхий сайдууд гээд ёстой жинхэнэ авлигад идэгдсэн нөхдүүд манайд бас олон байгаа шүү дээ. Тэдний эсрэг бас Америкийн элчин сайд эмэгтэй бидэндтэй нэгдэцгээл дээ. Хариутай бол бариутай шүү дээ. Энэ чинь жинхэнэ дипломат ёс биздээ.
Муу эр дайнд хөөрнө гэсэн үг бий. Монголчууд ямар ч утгагүй Иракийн дайнд хөөрч оролцож гэмгүй ардуудын амийг хөнөөлцсөн. Ёстой л хамраараа газар шаасан.
Түүхийн тоосонд дарагдсан Монгол Америктай нэгдэх битгий хэл хоорондоо ч нэгдэж Хамуг Монгол болж чадахгүй л явна даа. Ийм л хариу барихаас.

Шударга ёс. №2: Бржэжински, Шмидт хоёртой адил төрийн хүмүүс байна уу.

90 нас дөхөж яваа Америкийн төрийн зөвлөх Бржэжински болон 90 нас гарсан Германы канцлерийн алба хашиж явсан Шмидт гэх энэ хоёр эрчүүдийг өнөөдөр харахад ярьж байгааг сонсоход хийж бүтээж яваа ажлуудыг сонирхоход үнэхээр л улс орны иргэн хүн гэж ямар байх ёстойг яруу тодоор харуулах мэт.

Энэ хоёр юм үзэж нүд тайлсан мэргэн цэцэн эрсийг харахад улс орноосоо нэр хүнд албан тушаал авсан нь үнэн тэгвэл одоо буцаагаад түүнийгээ төлөх үнэн гэсэн шударга ёсны хатуу зарчимыг барьж чаджээ. Тэд одоо ч шударга ёсыг барьсаар яваа эх орны эрс дээ.

Америкийн нийтдээ таван ерөнхийлөгчидийн зөвлөх Бржэжински гэж олон жил төр улсын асуудлаар мэргэшсэн толгой. Нэг ёсондоо Азид ч Африкт ч Латин Америкт ч Европын Козово гээд олон газруудад явагдсан сайн муу үйл явдалууд түүний гараар орсон. Бржэжински гэж хүний хувийн тунхаг бол Америк үндэстэний ашиг сонирхолын төлөө ажиллана. Англиар “national interest”.

Монголын сүүлийн 20 жилийн төрийн өндөрлөгүүд өнөөдөр ч өнгөрсөнд ч хэзээ ч ийм зөвлөгчийг бэлдэж дэмжиж бүтээж чадсангүй. Тэд чадах ч хүмүүс биш. Яагаад гэвэл тэд өөрсдөө жирэмсэн эхнэрийн бие засах газраас холдож үзээгүй. Тиймээс ч тэд мэдлэгтэй боловсролтой хүмүүсийг харах нүдгүй үнэлэх эрдэмгүй хүмүүс байсан. Өөрөөсөө илүү хүнээс суралцах биш харин ад үзэж бушуухан зайлуулдаг хүмүүс дээ.

Монголын өндөрлөг гэж өөрсдийгөө нэрлүүлж явсан хүмүүсийн зөвлөх ч гэж ёстой ичмээр дамшиг гэдэг шиг зөвлөгч гэхээсээ зөрдөггүй хүмүүс л байсан. Тэднийг яахав хажуудаа цалинжуулж өөрсдийгөө онгирооход хэрэглэдэг. Тэд ч бас сайн хөөргөнө. Өөрсдөө тэднээрээ магтуулж маяглуулсаар л явцгаасан. Өнөөдөрийн зөвлөгчид бүр ч аюултай охид хөвгүүд. Урьд өмнийн зөвлөхүүд муугаа мэддэг байсан бол өнөөдрийн зөвлөгчид муугаа мэддэггүй дээ өөрөөр хэлбэл мэдэхгүйгээ мэддэгүйдээ бүр аюултай хүмүүс.

Ерөөсөө ерөнхийлөгч явсан, ерөнхий сайд явсан, Их хурлын дарга явсан хүмүүс өнөөдөр хаана юу хийж явна вэ? Монгол үндэстэний ашиг сонирхолын төлөө ажиллаж амьдралаа зориулах тийм чансаатай ёстой эрхэмлэмээр хүмүүс байна уу?

Бржэжинскийн “Шатрын хөлөг” нэртэй номонд Евро-Азийг эзэлж чадвал тэр л орон дэлхий дээр журамлана гэж бичсэн байдаг. Үүгээрээ Европын холбоог л том болоо ч гэж турхирсан. Өнөөдөр Бржэжински хоёр дахь удаагаа Европын холбоог турхирчээ. Тэр сонинд ярилцлага өгөхдөө “If the EU is serious about playing a role in the world, it has to start here” гэж хэлжээ. Үүгээрээ Европын холбоо хэрвээ дэлхий дээр олигтойхон журамладаг болж томрох гэвэл Украиныг хэрхэн гартаа оруулж чадаж буйгаараа харуулах хэрэгтэй гэжээ.

Тиймээ Бржэжинскийн хэлсэнээр нээрээ л Украин орон луу Европын холбоог турхирч буйгийн цаана бол эрчим хүчний дайн л явагдаж байгаа шүү дээ. Өнөөдөр улстөр гэдэг бол шатахууны улстөр болсон шүү дээ. Дэлхий дээр шүү дээ. Түүнээс биш манай нөхдүүд шиг Монголчуудаа мөлжиж шатахуунаа дуртай үнээр зарахыг хэлж буй биш. Дайны цаад шалтгаан бол ард түмэндээ хэрхэн хямдхан шатахуун өгөх гэсэн л нөөцлөх гэсэн л дайн шүү дээ. Ерөөсөө ард түмнээ мөлжиж биш бусад орнуудыг мөлжих улстөр явагдаж байгааг хувиа хичээсэн бэртэгчин Монголын бизнэсмэн нэртэй улстөрөөр халхалсан нийгмийн дайснууд мэдэж л байгаа болов уу.

Украин оронд одоогоор Америкийн газрын тосны хоёр том компани орж ирчихээд ажиллаж байгаа. Тэд Оросын газрын хий болон газрын тосны компануудтай өрсөлдөхөөр ороод ирсэн. Яагаад Америкийн төрийн нарийн бичиг Керри сандран Майданы талбайд ирсэн бэ гэхээр Украиныг хувааж идэх гэж л ирсэн шшүү дээ. Өөрөөр хэлбэл Америкийн үндэстэний ашиг сонирхолыг төлөөлж ирсэн. Түүнээс биш манай төрийн өндөрлөгүүд шиг хүндэт доктор болох гэж өөрийнхөө хүүхдүүдэд далимдуулаад гэрээ байгуулж компанитай болгох гэж төрийн нэрийн өмнөөс хувийн ажлаа амжуулах гэж очоогүй шүү дээ.

Бржэжински Евро-Азийн өндөрлөгийг эзэлсэн орон л дэлхийг эзэлнэ гэж бичсэн “шатрын хөлөг” номондоо яагаад Монголчуудын тухай хүний урманд үг хэлсэнгүй вэ? Монголчууд Евро-Азийн гадна болж таарч байна уу? Эсвэл эрхэм Бржэжински зориуд Монголчуудыг юу ч биш зүгээр л Орос, Хятад хоёрын өөдөөс хуцуулах гэсэн зорилгодоо ашиглаж ямар ч үүрэггүй хэдэн ширхэг алтан дээр суусан гуйлагчингууд байдаг гэж хүний урманд харц чулуудсангүй юу? Эрхэм гэснээс манай 100 эрхэмийг бодвол эрхэм гэхээс өөр аргаүй хүн дээ.

Монголын төрийн хүмүүс гэдэг эрчүүд өөрөөсөө дээр гарахгүй гутлын өрөөсөнүүдийг зөвлөгч болгож мухар сүсэгтэж уулаар хэсч хадаг хийсүүлж архи сөгнөж агаарт ухаанаа алдаж явцгаадаг л болцгоосондоо. Тийм хүмүүс хийсвэр агаараас буцаж бодит төрийн ордондоо орж ирээд юу ч мэдрэх вэ дээ. Мэдрэлээ алдчихаад ирсэн юм хойно яаж ч суугаад ном уншиж төлөвлөгөө боловсруулж оюуны өндөр түвшинд бодож боловсруулж үндэстэнийхээ төлөө өөрийгөө зориулах вэ дээ. Хамаг сүнсээ гадаа салхинд хийсгэж хээр хэвтэх чулуунд эзгүйд ургах модонд авгай хүүхэдээ дагуулан очиж мухар сүсгийн номонд мөргөөд хий хоосонд өөрсдийгөө даатгаад ирсэн хүмүүс шүү дээ. Өөрийгөө ч гэждээ авсан идсэн уусанаа даатгадаг биз. Төрийн мөнгөөр авсан байшин барилгуудаа л даатгадаг байлгүй.

Хүний үгийг сонсдоггүй эхнэрийнхээ үгийг сонсдог эрс хувийн амьдралаа зохицуулахад хэрэг болохоос бус улс орны ажил төвхнүүлэхэд эхнэрийн үг бүр ч хортой. Өнгөрсөн түүх эхнэрүүд ямар их аюултай байсаныг батлаад өгдөг шүү дээ. Эр хүн эхнэрээрээ заалгаж зөвлүүлбэл ёстой аврал биш алдас шүү. Төрийн өндөрлөг нэртэй явсан хүмүүс бүгд мэдлэгт итгэхгүй суусан салсан авгайдаа итгэж олон том алдаануудаа хийсэн дээ.

Мэдээж одоогийн эр хүйстэй улстөрчид бол айлын том хүү шиг л эрхэлдэг эрх мэдэлд суралцаагүй хүмүүс. Эрх мэдэл бол улс орныг авч явахад хэрэгтэй хүчтэй эрдэм шүү. Эрх мэдлийн эрдэмд суралцах боломж алга даа.

Монголын төрийн өндөрлөгүүд Бржэжинскитэй адил цэцэн мэргэн эрдэмтэй улстөрийн зөвлөхтэй болж чадаагүй алдааны хажуугаар бас хийсэн хоёр дахь том алдаа бол Германы канцлер явсан Шмидтэй адил хийсэн зүйлийнхээ талаар шийдсэн асуудлуудынхаа тухай ард түмэндээ тайлан тавьж тэр тухайгаа ном бичиж харьцах тийм харьцааны соёл дутагддаг. Ялангуяа дараагийн үе үеийнхэндээ хэлэх үггүй заах туршлагагүй мэдсэн мэдлэггүй байгаад л хэргийн учир оршино. Хөнгөн шингэн гэнэн залуу үедээ зөвлөхгүй дахиад л ханаж цадахгүй Оюу Толгой, Таван толгой, Эрдэнэт, төв банк гээд л мөлжөөд л. Мөлжүүрээ үргэлжлүүлээд л.

Германы канцлер явсан Шмидт өнөөдөр 90 нас хол давсан нэгэн. Түүнийг хөгшин хөвөө гэж ад үзэж удахгүй үхэх гэж байгаа гэж өвөө болгосонгүй. Өвөө болсон юм чинь одоо тэтгэвэртээ суу гэж тушаасангүй. Өвөө гэсэн энэ үг ямар муухай хүн доромжилсон үг вэ? Эх орныхоо төлөө ажиллаж хөдөлмөрлөж яваа нас бие гүйцсэн цэцэн цэлмэг мэргэн улстөрчийг Монгол хэлээр өвөө гэж доромжлох алдас байлгүй. Бржэжински, Шмидт хоёр арай өвөөнүүд биш биздээ.

Шмидт хэдий 90 хол гарсан ч ярьсаар л. Тэр зурагтын ярилцлага хийж улстөрийг болон Германы төрийг хөндлөн гулд шүүмжлэнэ. Түүний бие сул харин ухаан чанга. Шмидт олон ном бичиж Герман орон 2-р дайны дараа ямар их ядуу байсан тухай халаглаж харин түүнээс гарч Герман орныг буцаагаад Европын намбер ван цаашлаад дэлхийд үүрэг хариуцлагатай орон болгохын тулд хэрхэн өдөр шөнөгүй хөдөлмөрлөсөн тухайгаа бичсэн байдаг.

Шмидт нэгэн удаа орой болсон хойно ажлынхаа өрөөнд хэт их хөдөлмөрлөснөөс болж ухаан алдан унасан гэдэг. Мэдээж тэр эх орныхоо төлөө хөдөлмөрлөсөн болохоос биш хор найруулж төрийн мөнгөө хулгай хийж хувьчлал нэрийн дор эх орныхоо өнгөтэй өөдтэйг булаан авч яваад ухаан алдаж эмнэлэгт хүргэгдээгүй шүү дээ. Шмидтийн хүүхэд Германы хаа нэг яаманд эсвэл энд тэндхийн элчин сайдын яамуудад ажилдаггүй бас аавынхаа нэрийг бариад хаа нэг банкны удирдах зөвлөлд суудаггүй.

Германы Шмидт шиг ном бичиж улс орныхоо төлөө үхэн хатан явах тийм чансаатай Монголын экс ерөхийлөгчид байна уу? Эх орныхоо төлөө 90 нас хүртэлээ ажиллаж хийж бүтээх Монголын экс ерөнхий сайдууд байна уу? Эсэргүүцсэн шүүмжилсэн анхааруулсан чанга ухаантай хүчтэй төрийн хүмүүс дутагдаж байна даа.

Өнөөдөрийн Монголын улстөрчидийг харахад хоосон магтаж өдөр бүр зөв байж бүх насаараа дандаа л мундаг байсан гэж өөрийгөө магтахыг хардаа. Тэд бүтээсэн намтаргүй тул паянгаа л яридаг. Тэдний зарим өөрийгөө ярихгүй авгайгийнхаа тухай ярьдаг. Айлын том хүүдүүд яана даа. Шүүмжилдэг газар хөгждөг болохоос биш магтдаг магтаалын газар ямар ч хөгжил явагдахгүй гэдгийг мэддэг болов уу. Мэдэхгүйгээ мэддэгүй дээ.

Хөөрхий Монгол эрс хүсэл жижигхэн тул дандаа л жижигхэн гэрийн авгай хүүхдийн амьдралаар амьдрана. Ерөнхийлөгч болоод ч, ерөнхий сайд болоод ч хувийн жижигхэн ашиг сонирхол мөнгө төгрөг хөөсөн ууланд авирсан гадаад руу хүүхдүүд дээрээ очиж орогносон амьралаар амьдарцгаах юмдаа. Тэд эх орноо ч жижигрүүлсээр сүүлдээ хямдхан болцгоож өчигдөр ч өнөөдөр ч бүр л хямдарсаар.

Одоогийн засгийг газрын байж байгааг хараа ч. Ийм засгийн газартай ийм төрийн удирдлагуудтай орныг Бржэжински юу ч гэж номондоо үсэг бичиж үнэ өгөх вэ дээ. Шмидт бараг Монгол орон гэж байдаг гэдгийг ч мэдэхгүй л болов уу. Тэд эх орноо сонирхдог болохоос гадаад орныг бол ашиглана шүү дээ. Ийм эх орондоо сонирхолтой гадаадынханыг ашиглаж чаддаг төрийн хүмүүс үгүйлэгдэнэ.

Шударга ёс. №1: Оюу толгой тэгээд хохимой толгой болсон уу.

Америкийн шударга ёсны онолч хэлэхдээ: “шударга ёс гэдэг бол нэг ёсондоо өгөө аваа хоёр тэнцэхийг хэлнэ” гэжээ. Монголчууд хэдэн жилийн өмнө Оюу толгойгоо гадаадын болон дотоодын компануудад өгөхдөө буцаагаад хэдэн төгрөг авна гэсэн ойлголттой л өгцгөөсөн. Өнөөдөр хүртэл амласан мөнгө ч алга. Шударга ёсыг барихгүй хэрэг үү.

Үндсэн хуулиараа бол Монголын газар нутаг үлээх салхитайгаа хамт ард түмний өмч. Эзэн хүн юмаа мэддэг тухай зүйр цэцэн үг ч бий. Гэхдээ шударга ёс бол зүйр цэцэн үг биш олон улсад хэрэгждэг нийтлэг зарчим. Олон орон дээд шүүхийн байгууллагуудаа шударга ёсны \justice\ газар гэж шууд нэрлэдэг.

Америк хүний шударга ёс Монгол хүний шударга ёс хоёрт зөрөх зүйл байхгүй. Харин ч Монгол хүний шударга ёс бол өгөө аваа тэнцэхээс дээгүүр өгч чадсан бол авч чадах ёстой гэсэн хатуу зарчим дээр тогтдог. Түүнээс гадна өгч болсон юм авч болох л байлгүй гэсэн эрхэмсэг шударга ёсыг барьдаг шүд зуусан эрмэг зоримог чанар ч Монгол хүнд бий. Дайн дажин хийж омог өрц ширүүнтэй явсан ард түмэн эрх чөлөө гэхээсээ илүү шударга ёсыг эрхэмлэж чадсан тул амжилтанд хүрсэн байх учиртай.

Хэдхэн жилийн өмнө ард түмний өмч тамгатай Оюу Толгойг хувааж идэж эхэлсэн гадаад дотоодын иргэд төртэй хамтран ард түмэндээ авсан мөнгөнөөсөө бас нэг хэсгийг өгөх хэрэгтэй болов уу гэж эрдэнийн гэх нэртэй хишиг ч юм уу эсвэл бараг л хувь ч юмуу ямар ч гэсэн хэдэн төгрөг өгцгөөе гэж зарласан. Зарлахдаа бүр сонгуулийн ид оргил үеэр зарласан даа. Сонгуулийн хуудсыг тэргүүлсэн хоёр намууд нийтдээ 2 сая 500 мянган төгрөг иргэн бүрт өгнө гэж бүр эзэмших төлбөрийн бичиг тараасан. Ард иргэд сонгочихсоныхоо дараа төлбөрийн бичгээ бариад банкуудаар хэсэн явж мөнгөө авах гэсэн боловч бараг л эрдэнийн хишгээр боссон банкуудын доог тохуу болцгоосон. Үндсэн хуулийг дахиад л зөрчсөн.

Олон хүн мөнгөө аваад юу худалдаж авах тухай их л төлөвлөгөө зохиож элбэг дэлбэг амьдарч үргэлж баяр болж энх тунх сайхан болохнээ гэцгээсэндээ. Өр лүүгээ өшиглүүлсэн дээ.

Яагаад 2 сая 500 мянган төгрөгний сураггүй болов оо. Оюу толгой арай хохимой толгой болчихсон юм биш биздээ. Овоохон мөлжүүр үлдсэн биздээ. Оюу толгойг Таван толгойгоо бодвол мөлжүүр ихтэй гэсэн биш билүү. Тухайн үедээ Фридланд, Айвенхо Майнз, Рио Тинто гээд л том том нэрнүүд ямар ч их хөрөнгө мөнгө хот суурин амлаж төрийн хэмжээнд хөөрцгөөж төрийн өндөрлөгүүд тухайн үедээ ямар ч их барьц алдав даа. Хийж бүтээхгүй зөвхөн газар дээрхийг доорхтой хамт зараад л хүн бүр саятан болохнээ гэж мөрөөдсөн. Өнөөдөр тэгээд мөрөөдлийн Оюу толгой мөлжүүргүй толгой болов уу.

Оюу Толгойгоос тэгээд одоо ард түмэндээ өөрөөр хэлбэл гадаад оронд ч эх орондоо ч амьдарч яваа 3 сая хүрэхгүй иргэддээ тараачих олигтой мөнгө төгрөг үлдэхгүй хэрэг үү. Гадаадын хэдэн ширхэг иргэд Оюу толгойгоос ханаж цадталаа авцгаасан бэ? Дотоодын хэн хэдийг авсаныг тэргэй тэргүй бүгд мэдэж л байгаа. Хэзээ нэгэн цагт илэрнэ дээ. Нууц гэж хаа ч байдаггүй. Нуугаад нуугаад нэмэргүй дээ.

Африкийн талд идэш хайж арсалдан гүйлдэх араатан амьтад барьж идсэн амьтанаа цадталаа идэж ходоодоо дүүргэсний дараа гэдсээ илээд модны сүүдэрт хэвтдэг. Тэднийг хэвтэх зуур жижиг сажиг амьтад очиж сэгэн дээр бөөгнөрч ганц чөмөг юухан хээхэн амандаа зууж хоосон ходоодоо жоохон ч гэсэн баярлуулдаг. Яг л үүнтэй адил Оюу толгойг хувааж идсэний дараа өөрөөр хэлбэл цадталаа идсэний дараа сэгэн дээр ард түмнийгээ бага ч гэсэн баярлуулах гэж эрдэнийн хишиг амалсан болов уу гэж хоосон үнэмшцгээе. Итгэх бол том хэрэг найдвар бол бүр ч том үйлдэл шүү дээ. Зүгээр л тэгж үнэмшцгээе.

Хэдэн жил өнгөрлөө. Улстөрийн байгууллага нэртэй төрийн бус байгууллагуудын нийлж амласан 2 сая 500 мянган төгрөг шууд бэлнээр таарагдахгүй байхыг харахад сэгнээс мөлжүүлэхгүй гэж байгаа юм уу эсвэл ерөөсөө сэг үлдээгүй юм уу. Хоосон араг яс үлдэж Оюу толгой хохимой толгой болсон юм биш биздээ. Эсвэл дутуу цадсан бараг цадсанаа мэддэггүй гадаад дотоодын иргэд буцаад сэг рүүгээ дайрцгаасан юм болов уу.

Нийлбэр дүнгээр 2 сая 500 мянган төгрөгөө төлбөрийн бичиг авсан Монгол хүн бүр хүлээсээр сууна. Олон хүн мөнгөө авч чадалгүй энэ хооронд нас барцгаасан. Тэдний мөнгийг үлдсэн ар гэрийнхэнд өгөх л ёстой. Шударга ёс бол хатуу шүү. Бүү март. Мартвал яадаг билээ.

Оюу толгойг хэн анх гадаадынханд зааж өгсөн бэ? Энэ газар доор аягүй их баялаг байгаа шүү дээ гэж хэн анх дагуулж аваачсан бэ? Түүний дараа гадаадынхан за тэгвэл тэр баялгаа ухаад ил гаргаад ир гэхээр хэн ухаж гаргаж эхэлсэн бэ? Одоо тэр ухаж гаргасан баялгаа зөөгөөд Хятадын хил дээр ачаад аваад ир гэж гадаадынхан хэлэхээр хэн эхэлж ачиж аваачсан бэ? Хэн? Хэрэг хуучрахгүй. Гэрч олон бий. Шударга ёс учрыг олноо.

Тэр үеийн ханшаар 2 сая 500 мянган төгрөг их мөнгө. Өнөөдөр мэдээж ханш унаж, төгрөгний худалдан авах чадвар буурсан. Тийм болохоор 2 сая 500 мянга ойролцоогоор тооцоолоход 5 сая орчим төгрөг болох болов уу. Дахин сайн санхүүгийн тооцоо хийх ажил гарахнээ. Хугацаа өнгөрөх бүр л энэ тоо өснө гэсэн үг шүү дээ.

Иргэд 5 сая төгрөгөө нэг мөсөн авч чадвал мэдээж гэр орондоо нэг мөсөн олигтойхон хөрөнгө оруулалт хийх боломж гарна даа. Тавилгаас авахуулаад автомашин авах гэх мэт худалдан авах шаардлага болоод хүсэл олон хүмүүст янз бүр л байгаа. Сургуулийн хүүхдүүдтэй айлууд сандал ширээнээс авахуулаад компютер хүртэл хэрэгцээтэй. Тэтгэвэрт гарсан хөгшүүд жилийнхээ эрүүл мэндийн даатгал, үйлчилгээ гээд л сувилалд явж биеэ тэнхрүүлэх гээд олон шаардлага байгаа. Орон байраа ч нэг засуулж өнгө үзэмжтэй болгох гэсэн олон хүмүүс байгаа шүү дээ. Ядаж л гал тогооны өрөөгөө засахаас авахуулаад хэдэн цонхоо ваакуум болгох гээд мөн ч их хэрэгцээ бий. Заавал шинэ байранд орох албатай биш. Шинэ гэхгүй хуучнаа засаад өөдлүүлж чадвал бас л шударга ёс.

Ерөөсөө хүн л юм хойно хэрэгцээ байлгүй яах вэ дээ. Зөвхөн төрийн дээгүүр алба хашиж явсан хүмүүсийн гэр бүлд л хэрэгцээ хүсэл байдаг жирийн иргэдэд ямар ч хэрэгцээ хүсэл байхгүй гэж ойлгодог юм биш биздээ. Хүн л бол хүн шүү дээ. Оюу толгойн эздүүдийн хүүхэд хүсэл шаардлага өндөртэй жирийн хүний хүүхэд хүсэл хэрэгцээ багатай гэж энэ дээгүүр нөхдүүд бас дээр байсан нөхдүүд хардаг юм биш биздээ. Үр хүүхдүүд ч гэсэн шударга ёсонд суралцах хэрэгтэй шүү. Тиймээс мөнгөтэй айлын хүүхдүүдийн мөнгөнөөс мөнгөгүй айлын хүүхдэд хүртэл хишиг хүртээх бас л шударга ёс доо. Харамч биш өглөгч болгож залуу үеэ хүмүүжүүлэх хэрэгтэй.

Алтыг аваад авдар нь үлдэх тэр цаг ойртсон юм бишүү. Монгол хүн ийм арчаагүй байж болохгүй ээ. Монгол хүн гадаад дотоодын хулгайч нарт ялагдах учиргүй. Алдсан хүн нэг тамтай авсан хүн арван тамтай гэж үг бий. Түүнээс гадна хэрэг хуучирдаггүй. Хугацаа өнгөрөх бүр Монгол хүн бүгдийг мартана гэж гадаад дотоодын эзэд горьдож суугаа бол горьдсоны гарздаа. Тархи угааж мартуулах гэсэн олон зурагтын сувгуудаас авахуулаад өнгөт зурагтай сэтгүүлүүд нэмэр болохгүй дээ. Шударга ёс Монгол хүний цусанд байдаг тул хэзээ ч мартахгүй.

Оюу толгой гэснээс Таван толгой хир мөлжигдөж байна даа. Юм үлдэх нүү. Долоон буудлын хүүг боорцог иддэг гэж дуулдаг байсан цаг саяхан. Одоо тэгвэл долоон буудлын хүүд нүүрс хэрэг болоод олон жил боллоо. Боорцог идэх биш утаа зооглодог болсон. Дараагийн өвөл ирнэ шүү дээ. Одоо ч яахав дулаарч эхэллээ. Ирэх өвөл Таван толгойн чанартай илчтэй нүүрснээс Аршаантын 18-д явуулчих чансаатай аавын хүү байна уу? Боорцог идээд л нүүрсээр дутагдаагүй тэр үе ч бас сайхан байж дээ. Налайхын уурхайн нүүрс мөн ч их олон хүнийг тэжээсэн дээ.

Таван толгойгоос ард түмэн мөлжих юм байна уу? Мөлжүүлэх үү? Таван толгойн нүүрсийг гэр хороололд түлцгээвэл ямар ч утаа гаргахгүй сайн нүүрс хойно ядаж Зайсан толгой руу утаа очихгүй шүү дээ. Оюу толгой, Таван толгойг мөлжиж Зайсан толгойд орон байртай болцгоосон гадаад дотоодын эздүүд утааны тухай анзаардаг болов уу. Мэдээж тэдний олонх утааны үеэр гадагшаа явчихдаг хэдий ч үлдсэн хэд Аршаантын 18-ын утааг амьсгалж л байгаа шүү дээ. Мартсанаас утааны үеэр зугатаагчидыг гадаад руу нисгэдэг компанууд их л баяжсан гэсэн.

5 сая төгрөгөө хүлээсэн ард түмэн түүний хажуугаар мөнгөө төлдөггүй Оюу толгой, Таван толгой, Зайсан толгой гэсэн учиртай гурван толгой гэх. Үүний хажуугаар бас хүн төрөлхтөний үнэт зүйл болох шударга ёс гэх. Юу гэлээ Америкууд өгөө аваа тэнцэхийг шударга ёс гэдэг гэл үү. Ардчилалыг нь аваад хэрэгжүүлчихсэн юм чинь Монголчууд одоо шударга ёсыг нь аваад хэрэгжүүлэх л үлдэждээ.

Түүх эхлэх цаг. №3: Улстөрчид боловсролтой болох хэрэгтэй.

Монголын улстөрчид хөрөнгө мөнгөтэй болох тусам боловсролгүйтсээр л. Боловсролгүй хүмүүс ухаалаг байтугай сэргэг ч байж чадахгүй. Хоосон хүмүүс ерөөсөө л мунхаг, бүдүүлэг, ичихгүй, шуналтай, юм болгонд үг хэлж мэдэмхийрэх гэсэн юм л бол зургаа даруулаад л, сонинд ярилцлага өгөөд л, зурагтаар өөрийгөө сурталчилж худлаа намтар зохиодогдоо.

Монголын улстөрчид паянгаа ярихаас өөр хийж бүтээсэн зүйлгүй. Тэд пан гөрөхөөс өөр сурсан зүйлгүй. Ихэнх улстөрчид 10 жилийн хүүхэд насаа нуун дардаг шүү дээ. Өнгөрсөн амьдралаа санахгүй бол тийм хүнийг хэн гэх вэ дээ. Нэгэнт худлаа хүмүүс УИХ-д ороод их л уйддаг бололтой. Олон жил УИХ-ын гишүүн байсан нөхөд ч яахав худлаагаа үнэн болгочихсон хүмүүс дээ. Ерөөсөө тэднээс яах гэж бас яагаад УИХ-ын гишүүн болсоныг асуувал юу гэж хариулах бол доо.

Улс оронд хийж бүтээх зүйл ямар их байна вэ? Гэтэл тэр чухал шийдвэрлэх цэгүүд дээр боловсролгүй хүмүүс очиж суугаад бүх ажил зогсоочихсон. Боловсролгүй байж яах гэж ингэж улс орны хөгжилд садаа болж энэ тэнд сайд хийж эсвэл Их Хурлын гишүүн гэж утгагүй царайлцгаана вэ?

Мөнгөтэй л бол бүх ажил бүтнээ ерөөсөө мөнгө л хөгжил авчирна гэсэн ойлголт ямар их эндүүрэл болохыг олон арван жилийн өмнө Япон, Өмнөд Солонгос, Сингапур гэсэн Азийн орнууд харуулсан биздээ. Тэд ядуу орнууд байж байгаад мөнгөөр биш боловсролын ач тусаар хөгжилд хүрсэн биш билүү.

Монголын улстөрчид сонгуулийн тойрогтоо очиж сүүлийн 20 жилд хэлмэгдсэн хүмүүст цэцэрхэх амархан гэтэл гадаад оронд очоод яаж шившигээ тарьдаг билээ. Англи хэл дээр өөрийгөө танилцуулж хийж буй ажлаа ярьж шинэ зүйл сурч чадахгүй ердөө л орчуулагчийн золиос болцгоодог. Гадаад оронд очоод орчуулагч гэж оюутнаар орчуулга хийлгэнэ. Оюутан орчуулагчтай төрийн хүн ёстой л ойлгох битгий хэл хүн хэлэхэд ичмээр зүйл болцгоодог. Гадаад явж хөгөө чирэхийн оронд муугаа мэдээд гэртээ л байцгаах хэрэгтэй. Олон улсын хурал дээр илтгэл тавих гэж бүр хүмүүсийн гайхшрал төрүүлчихдэг шүү дээ. Жилийн өмнө үсээ ардаа боочихсон нэг УИХ-ын гишүүн Хятад оронд оччихсон илтгэл тавих гэж бантан хутгасандаа.

Монголын төр цаашлаад улстөр 21-р зуунд ямар ч бэлтгэлгүй оржээ. Ерөөсөө 21-р зууныг хүлээж авч чадсангүй. Мухар сүсэгтээ дарагдаж түүхгүй болцгоож ердөө л улстөрчидийн паянг сонинд бичиж зурагтаар нэвтрүүлдэг паянгийн орон болжээ. Паян дэлгэрсэн газар пан гөрөгчид л улстөрч болцгоох шив дээ. Ардчилал гадаа ирсэн биш бүр алс холын болжээ.

Мэдээж ардчилал өөрөө эхлэхдээ боловсролыг доромжилж эхэлсэн. Боловсролгүй залууг сайд болгосондоо. Энэ бол том гэмт хэрэг. Тэр үед эрх чөлөө ярьж, хүний эрх шаардсан болохоос боловсрол хамгийн чухал гэдгийг нуун дарагдуулсан. Боловсролгүй ардчилалаар яах юм бэ? Боловсролгүй хүн эрх чөлөөгөөр юу хийх вэ? Боловсрол өөрөө эрх чөлөөтэй болгодог. Үүнтэй адил боловсолтой хүн л ардчилалыг байгуулна. Яагаад Арабын орнуудад болсон бослогуудын дараа ардчилал хэрэгжих боломжгүй байна вэ гэхээр шашиндаа хэтэрхий баригдсан тул ардчилал боломжгүй болсон. Өнөөдөр Монгол оронд яагаад ардчилал боломжгүй вэ гэхээр мухар сүсэг хэтэрхий их газар авлаа шүү дээ. Хөдөө орон нутагт номын сан барихын оронд сүм хийд дугана барьсаар. Ардчилал ерөөсөө шашинтай таарахгүй.

Саяхан болж өнгөрсөн эдийн засгийн форум дээр Монголын улстөрчид оролцож хүмүүсийн асуултанд хариулж чадахгүй аргаа барж ёстой л ичих нүүргүй гэдгээ харуулсандаа. Мэдээж хоосон толгойтой хүний толгойноос юу гарах вэ дээ. Хоосон л бол хоосон шүү дээ. Ямар ч ид шид ер бусын ойлголт болоод маань мэгзэм хоосонд тус болохгүй. Хичнээн мөнгө хөрөнгө байгаад ч ямар ч том дарга боссоор хамгаалуулаад ч хоосон л бол хоосон. Нуух аргагүй. Ёстой л хоосон чанар.

Хамгийн гоё юу вэ гэхээр боловсролыг буюу мэдлэгийг зальдах боломжгүй. Үүнд л Монголын улстөрчидийн ялагдал ирдэг. Тийм ч учраас Америк, Герман гэх мэт өндөр боловсрол мэдлэгтэй газар очсон улстөрийн намынхан Монголдоо байдаг шигээ зальдаж болохгүй болохоор тун удалгүй буцаж ирцгээдэг. Америк явж хоёр гурван жил болохдоо юу сурах вэ дээ? Юу ч сурахгүй шүү дээ. Юу ч сураагүй хүмүүс өнөөдөр ардчилалыг төлөөлөөд явцгааж байна шүү дээ.

Яагаад эдийн засгийн чуулган дээр намуудын удирдлагууд баруун зүүнээ тайлбарлаж онолын түвшинд ярилцаж чадахгүй хоосон толгойлцгоов? Боловсролгүйгийн л баталгаа шүү дээ. Тэд мөнгөө боловсролд зарцуулсан бол юу гэж амаа таглуулах вэ дээ.

Хятад оронд ч Америк оронд ч хоёуланд зүүний намууд бий шүү дээ. Үүнтэй адил энэ хоёр оронд хоёуланд барууны намууд бий. Америкийн Ардчилсан нам буюу одоогийн ерөнхийлөгч Обамагийн нам бол зүүний чиглэлийн нам шүү. Харин Бүгд найрамдах нам бол консерватив буюу барууны чиглэлийн нам даа.

Монголчуудын намын тухай асуудал хөндөж ярихад одоогийн АН буюу Ардчилсан Нам зүүний нам л байх учиртай. Гэтэл тэд барууны гэж консерватив болох гээд зарлаад байдаг. Харин МАН буюу Монгол Ардын Нам консерватив тал руугаа барууны чиглэлийн нам байвал зохистой.

Онол дээр ямар ч төр социалист байх зорилготой. Харин эдийн засаг капиталист байх боломжтой. Улстөрийн бүтэц ардчилалтай байх ёстой. Энэ тухай олон улс орон уриалах болжээ. Социалист төртэй, капиталист эдийн засагтай, ардчилсан улстөртэй болж чадвал магад Монгол хүн олон төөрөгдөл мухар сүсэг бялдууч арчаагүй зангуудаасаа салах боломжтой.

Төр социалист байж чадвал хүнлэг энэрэнгүй нийтэч нийгмийг байгуулж чадна. Эдийн засаг капиталист байж чадвал улс оронд хөрөнгө босгож бүтээн байгуулалт хийж өөрсдөө үйлдвэрлэж хөгжинө. Улстөр ардчилалтай болж чадвал боловсролтой хүмүүс сонгогдож хоосонууд ядаж цөөхөн улстөрд орж ирнэ шүү дээ.

Монголын улстөрчидийн боловсролын асуудлыг одоо хөндөж цаашид дахин суралцахаас авахуулаад ямар дипломтой мөн гадаад хэлээр ярьдаг эсэх гээд л олон зүйлсийг тодруулж боловсролтой улстөрчидийг бэлдэхгүй бол гудамжны цэвэрлэгчээс ялгаагүй 10-р анги ч төгсөөгүй хэзээ хэдийд хаана их дээд сургуулийн бараа харсан эсэх тодорхой биш хүмүүсийг төрийн дээд албан тушаалд тавих бол зүгээр л паянгууд давтагдана. Боловсролгүй улстөрчидийг толгой дээрээ гаргачихаад тэднээс юу найдаж юу хүлээх вэ дээ.

Монголын улстөрчид мэдлэг дээр биш зөвхөн үгээр тоглож хүнийг дуугүй болгох зорилготой мэтгэлцээн, маргаан, дебэт хийдэг уралдаан тэмцээнүүд бол бодоогүй хүмүүсийн арга хэмжээнүүд. Яагаад гэвэл ямар ч мэдлэгт тулгуурлахгүй зөвхөн л өөрийн хувийн сонссон харсан эсвэл энд тэнд уншиж цээжилсэн зүйлсээ нийтэд хүчинтэй мэдлэг мэт тулган хүлээлгэх гэсэн оролдлогууд юунд ч хүргэхгүй. Яагаад гэвэл тэд юу ч бодож ярилцаагүй.

Сэтгэх, сэтгэлгээ эсвэл сэтгэмж гэсэн үгнүүдийн үндэс нэгэнт сэтгэлийн тухай ойлголт тул бодол гэдгээс ялгаатай. Сэтгэлгээ уран сайхан уян зөөлөн гэх мэт сэтгэлийн хөдөлгөөнүүдийг илэрхийлдэг. Харин бодол бол гаргалгааг шаарддаг. Яагаад гэвэл гаргалгаа гаргаж логиктой бодож чадах чухал. Логиктой гаргалгаа бол үнэний төлөө. Харин сэтгэлгээ үнэний төлөө биш уран сайханы төлөө шүү дээ.

Монгол оронд яагаад яруу найрагч, бөө, мухар сүсэг, утга зохиол гээд дандаа сэтгэлийн тал дээр ажилладаг хүмүүс ашиг орлого их олдог вэ? Яагаад Монгол оронд боддог хүмүүс бараг л байхгүй вэ? Яагаад гэвэл бодох гэдэг логик тул түүнээс олон хүмүүс айж зугатаадаг. Логиктой болохын тулд суралцаж олон ном унших шаардлагатай.

Улстөрчид ном унших байтугай номны зорилгыг мэдэхгүй байж бас ном бичсэн гэж зарлаж өөрсдийнхөө боловсролгүй гэдгийг батлах гэж оролдох хэрэггүй. Докторын цолтой болох гэж хөөцөлдөх ч хэрэггүй. Эхлээд овоо нэг боловсролтой болох л чухал шүү дээ. Ном бичих бол дэндүү ахадсан асуудал. Хамаагүй дээгүүр зүйл шүү дээ.

Монголын экс ерөнхийлөгчид өнөөдөр хүртэл төрийн ажлыг хэрхэн зөв сайн хийх гэж хичээсэн тухайгаа ганц дурдатгал ном маягийн юм бичээгүй л явна шүү дээ. Хичээгээгүй бол юугаа ч бичих вэ дээ. Ёстой паянгаа л бичнэ биз.

Ямар ч боловсрол өөрөөс л хамаарна. Яагаад гэвэл өөрийн ухаантай болох чухал. Ялангуяа Монголын улстөрчидийг харахад өөрийн ухаангүй тул хэн гэдгээ мэддэггүй. Тиймээс тэд Би хэн бэ? гэсэн асуулт өөрсдөө хэзээ ч тавьж яваагүй гэдэг тодорхой харагддаг даа. Залуу үе Би хэн бэ? гэсэн асуулт тавиад эхэлчихсэн байна шүү дээ.

Улстөрчидийн боловсролын түвшин доогуур тул тэд асуулт тавих гэдэг зүйлийг мэддэггүй. Ямар ч асуултанд хамаагүй хариулах гэж зүтгэдэг улстөрчид гэнэн хүүхэд шиг хариулах гэж ам уралдан ярьцгаахыг харахад хэцүү л байдагдаа. Тэд аргументлах гэж ерөөсөө ч мэдэхгүй. Мэдэхгүй бол би мэдэхгүй гээд хэлчихэд юу болохгүй байнаа.

Боловсрол гэдэг хоёр туйлтай бөгөөд нэг талаас шахаж шаардах хэрэгтэй болдог ба нөгөө талаас эрх чөлөөтэй болж сурах. Шахаж шаардахгүй бол хүн юу ч сурахгүй. Нөгөөтэйгүүр эрх чөлөөнд сургахгүй бол хөгжиж дэвшиж чадахгүй. Эрх чөлөө гэдэг бэлэн өгөгдсөн зүйл биш харин түүнд суралцах ёстой.

Яагаад 100 эрхэм нэвтрүүлгээр дандаа сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй харин хэзээ ч боддоггүй хүмүүсийг гаргаж буйгийн шалтгаан бол нийт нийгэмд боддог хүнгүй тул сэтгэлийн хөдөлгөөндөө баригджээ. Боддог хүмүүс хэрэгтэй байна даа. Тэгсэн цагт л бодол бодлого болж чадна. Бодохгүй улстөрчид яаж улстөрийн бодлоготой байх вэ дээ.

Улстөрчидөд боловсрол хэрэгтэй гэдэг бол ардчилалд боловсрол хэрэгтэй гэсэн анхааруулга. Үүний дараагийн ирэх анхааруулга бол бараг л шаардлага. Тэр шаардлага бол улстөрчид сэхээтэн болох хэрэгтэй. Тэр хүртэл мөн хол зам байна даа.

Түүх эхлэх цаг. №2: Ээж аавууд насанд хүрэх хэрэгтэй.

Өнөөдөр 21-р зуун цоо шинэ нөхцөл байдал аж амьдрах аргууд болоод шийдэж хэрэгжүүлэх боломж бололцоонуудыг өгөхийн хажуугаар улам л төвөгтэй сэтгэл сарниулсан бодол бухимдуулсан итгэж үнэмшил аюул осол авчрах тийм л хэзээ ч учирч үзэж харж эдэлж яваагүй цаг үеийг авчирчээ.

Залуу үе хэдийний ээж ааваасаа илүү их мэдлэгтэй болох боломжтой болжээ. Эрт дээр үед ээж аавын амьдралын туршлага хэрэг болдог байсан бол өнөө үед эмээ өвөөгөөс авахуулаад ээж аав цаашлаад эрдэмтэн мэргэд багш нэртэй хүмүүсийн мэдлэг ч хоцорч хүчингүй болжээ. Ийм үед ээж аавууд асуудлаа хэрхэн шийдэж үр хүүхэддээ тус болдоггүй гэхэд ус болохгүйхэн шиг явцгаах вэ? Насанд хүрээгүй бараг хүүхдээрээ шахуу ээж аавууд хэрхэн өнөөгийн шаардлагад нийцэж үр хүүхэддээ гологдохгүйхэн шиг явцгаах вэ?

Ээж аавууд насанд хүрээгүй цагт үр хүүхэд болон залуу үед үргэлжийн саад хийж тэдний эрх чөлөөг хязгаарлаж мэдлэг боловсролд аюул учруулдаг гэдгийг л анхаарч явцгаа. Залуу хүн үргэлж урагшаа мэдэж сурч ээж ааваасаа илүү болдог ба үүнд атаархсан ээж аавууд эсэргүүцэж үгүйсгэж дарж дарамтлаж гэрээс яв чамд нэг ч төгрөг өгөхгүй гэвэл үр хүүхдээ баллаад зогсохгүй эх орон ард түмнээ баллаж буй гай шүү.

Нэгэнт л залуу үе урагшаа амьдрах тул тэдэнд хоцрогдсон, хуучирсан, мухар сүсэгтэй, шашинд үнэмшдэг ээж аавууд үнэ цэнээ алддаг шүү. Тиймээс ээж аавууд өөрсдийгөө хөгжүүлж залуу үеийн мэдлэг боловсролыг хүндэтгэхийн оронд зааж сургах гэж өөрийнхөө үгийг сонсгох гэж оролдох бол том гэмт хэрэг.

Ээж аавууд үр хүүхдээ хооллож хувцаслах үүрэгтэй. Харин төр үр хүүхдийн ухааныг хөгжүүлэх үүрэгтэй. Энэ ухааныг хөгжүүлж ард түмнээ ухаалаг болгох үүрэгтэй төр ажлаа нэгэнт хийх чадваргүй ухаалаг биш тул залуу үе ээж аавын барьцаанд оржээ. Залуу үеийг эрх чөлөөтэй тусгаар тогтносон байдалд оруулах төрийн үүрэгээ ухамсарлаж чадахгүй байдал тэднийг ээж аавынхаа жижигхэн хүрээн дотор баригдсан хашуулсан барьцаалагдсан болгодог. Залуу үе нэгэнт ээж аавынхаа хүслийг дагасан тэдний хэлснийг биелүүлсэн хуурамч амьдралаар амьдрах тул өөрийн гэсэн хувийн хүсэл мөрөөдлөө биелүүлж чадахгүй явцгаах жишээтэй.

Залуу үеийн хүсэл сонирхолыг дарсан залуу үеэ ингэж хөсөр хаяж хоцрогдсон эртний дээр үеийн ард хоцорсон мухар сүсэгт уриалж үс засдаг өдөр, хүнтэй хурим хийдэг өдөр гэж мухар сүсэгтүүлэн бүр үр хүүхдээ бөө болгодог ээж аавууд олширчээ. Ашигч мөнгөтэй л болж байвал үр хүүхдээ хэнд ч зарахад бэлэн ээж аавуудыг шүүж залхаан цээрлүүлэх хуулийн хэрэгцээ шаардлага гарлаа.
21-р зуунд ирээгүй дээр үеийнхээрээ ээж аавууд ямар их нүгэлтэй хүмүүс вэ?

Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүс секс хийхэд тэртэй тэргүй хүүхэд гарна. Хүүхэдтэй болох тийм том үйл явдал биш. Хүүхэд төрүүлэх бол байдаг л дэлхийн хаа ч явагддаг амьтанлаг шинжийн баталгаа шүү дээ. Аав хүн хүүдээ заах мэдлэг боловсрол байхгүй бол дуугаа татаад явах өлзийтэй. Амьдралын туршлага бол тухайн хүнд өөрт хүчинтэй болохоос биш хүүд хүчингүй гэдгийг ойлгооч. Ээж хүн охиндоо хэлэх зүйл 21-р зуунд үгүй болсон гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Охиндоо хэрэгтэй ганц хоёр төгрөг л өгч тус болохоос амьдрал зааж тус болохгүй харин ус болно шүү.
Өнөөдөр буурлын үг сосндог эрт дээр үе хоцрогдсон. Өнөөдөр буурлын үг тус болохгүй. Ахын эрдэм дүүд гэсэн үг бас хүчингүй болсон шүү. Эрдэмгүй ах эгч байтугай эрдэмгүй эрдэмтэд гудамжаар дүүрэн.

Залуу үеийн уншсан номыг уншаагүй бол харин тэр номыг олж уншиж ярилцаж адилхан хэмжээнд боддог сэтгэдэг болох гэж хичээх л үр хүүхдэдээ тус дэм болно доо. Түүнээс биш нас ахмад хөгшин л бол илүү гэсэн эрт дээр үеийн зан заншил ард хоцорчээ. Ардахаараа урдахыгаа тайлбарлах боломжгүй.

Өнөөдөр 40, 50 жилийн өмнөх яруу найрагч, багш, академич, эрдэмтэн, түүхч хүмүүсийн бичсэн номууд дэндүү хоцрогдсон. Ялангуяа яруу найрагчидын бичсэн шүлэгүүд болон дөрвөн мөртүүд шал худлаа үнэнээс дэндүү хол шүү.
Яруу найрагч, түүхчидийн цаана урлагийнхан цаашлаад хөгжмийн зохиолчид гээд залуу үеийг багш нэрийн дор балладаг хамгийн хоцрогдсон өөрийнхөө хэнд ч хүчингүй амьдралын адал явдал паянгаа ярьдаг ээж аавууд олон байх жишээтэй. Тэдний үгийг сонсох байтугай унш гэж өгсөн номуудыг ч уншиж болохгүй.

Ээж аавуудын толгойг дээрх хүмүүс эргүүлэхийн хажуугаар шашин гэдэг ауюлтай байгууллага сүм хийдүүд худлааг тараасаар. Өнөөдөр Монгол хүнд ямар ч хэрэггүй бүдүүлэг бизнэс хөөсөн лицэнц авах гэсэн тэндэрт оролцдог бондоос салгах гэсэн шашны байгууллагууд олон ээж аавуудыг хэдийний хүн биш болгожээ. Хүн биш болсон ээж аавууд өөрийнхөө муу үр хүүхдийг л зовоох болохоос мухар сүссэг тараагчидыг шүүмжилж зэмлэж илчлэх бишдээ.

Ээж аавууд залуу үеийг зүгээр л орхихын оронд тийм ч сургуульд сур гэж өөрийнхөө чадаагүйг тулгана. Тийм ч хоол ид гэж өөрийнхөө дуртай хоолоо шахна. Ийм ч хувцас өмс гэж өмсөөгүйгээ өгнө. Үр хүүхдээ өсгөх гэж хичнээн их зовж буй зовлонгоо тоочихын оронд болно бүтнэ хамтдаа тэмцэнэ дийлнэ ялалт байгуулна гэж үр хүүхдээ зоригжуулах чухал шүү дээ. Энэ бол жинхэнэ эрдэм. Ийм хүмүүсийг л эрдэмтэн гэж нэрлэх хэрэгтэй.

Чоно чонын амьдралаар амьдраад үхдэг. Чоно өөрийн чоно ээж аавын амьдралаар амьдарч чоноороо төгсдөг. Гэтэл хүн өөрийн онцгой хувийн амьдралаар амьдардаг. Хүү аавынхаа амьдралаар амьдрахгүй. Охин ээжийнхээ амьдралаар амьдрахгүй. Хүний нэг онцлог бол хүн хүн биш болох аюултай. Зарим хүн хүн биш болж төгсдөг. Ялангуяа хөрөнгө мөнгөнд шунасан баячууд хүн биш болж төгсдөг. Тэдний ард үлдсэн хүмүүс үлдээсэн хөрөнгө мөнгийг булаацалдаж бас хүн биш болдог. Үнэнээр зөвөөр сайнаар явсан хүмүүс л хүнээрээ байж чаддаг. Тэд хүн шиг төгсдөг. Тэд жинхэнэ баатарууд.

Яагаад хүн хүн биш болдог вэ гэвэл багадаа олигтой ном уншиж боловсроогүй бас дэндүү боогдмол ээж аавуудын хүмүүжүүлж чадаагүйн олон баримтуудаас хамааралтай. Эрх хүүхэд гэж байхгүй харин буруу хүмүүжил авсан хүүхэд л гэж бий. Үр хүүхдээ ирээдүйд хүн биш болгохгүйн тулд өнөөдөр ээж аавууд өөрсдөө хүн болцгоох хэрэгтэй.

Мэдээж хүн болцгоох амархан хэдий ч хүнээрээ байх л хэцүү шүү гэж хэлмээр санагдана. Хэн хэндээ хайртай гэж хэлэх яах вээ тэр бол үг. Хэргийн учир юундаа вэ гэхээр хайртай гэдгээ харуулж чадах л эрдэмтэй хүний шинж. Түүнээс биш хайрыг тулгах биш бас шаардах биш шүүдээ.

Социализмын үед оройн сургуулиудаас авахуулаад эчнээгээр хүртэл суралцах боломжууд байсан явдал бол ээж аавуудыг дахин сургах зорилготой байсан. Яагаад гэвэл зөвхөн ганц нэг мэрэгжил бол бүрэн бүтэн мэдлэг боловсролыг хэзээ ч хаана ч олгож чадахгүй.

Өнөөдөр залуу үеэс мэдлэг боловсролоор дэндүү хоцрогдсон ээж аавуудыг сургаж боловсруулах тийм байгууллагууд үгүйлэгдэнэ. Тэгээгүй цагт психологийн асуудалтай хэтэрхий мухар сүсэгтэй зан зан заншил уламжлалт ёс өвөг дээдсээ ярихаас цаашгүй гүн сэтгэлийн хямралд орсон ээж аавууд залуу үеийг оюуны эрх чөлөөтэй болоход саад хийх энүүхэнд шүү.

Монголын ээж аавууд хүүхдээ дулаан эрүүл орчинд амьдруулж эрүүл хооллож өсгөх үүрэгтэй болохоос түүнийгээ ач тус гэж нэрлэж болохгүй. Ерөөсөө ачийг хариулах гэдэг хамгийн хүн чанаргүй явдал. Ээж аавын ачийг хариулах гэж явах бол дэндүү харамсалтай үйлдэл. Үр хүүхдээсээ ачийг хариул гэж шаардах хүйтэн цэвдэг сэтгэл.

Мэдээж өдөр дутмын давтагдсан амьдрал дотор үр хүүхдээ өвчин тусгачихгүй шиг мөр бүтэн явуулж бусдын хүүхдээс дутуугүй явуулах тийм ч амар биш. Гадны болоод дотоодын дайснуудад хөөрхөн охиноо ашиглуулж цэмцгэр хүүгээ бусдын боол болгочихгүй явах гэж хичээх тийм ч санааны хэрэг биш. Гэхдээ л амьдрал бол тэмцэл. Одоо зовж байгаа мэт боловч өнгөрсөн хойно бол жинхэнэ жаргал байсан байдаг шүү.

Монголын ээж аавууд үр хүүхдээ хурдан гэрээс гаргах гэж байгаад харин яарвал даарна гэгч боловоо. Дэмий айлын хүүтэй охиноо суулгах гэж яаран тулгаж амьдралыг баллах хэрэггүй. Түүний оронд ганцаараа явах өлзийтэй. Дэмий аав ээжтэй айлын охинтой хүүгээ хурим хийлгэх гэж ятгах хэрэггүй. Эр хүнийг эрт мохоож болохгүй. Залуу хүмүүс өөрсдөө л учраа олцгооно. Учраа олохгүй бол тэр л биз. Хорвоогоор дүүрэн охид хөвгүүд байна шүү дээ. Ээж аавууд өөрсдөө дураараа амьдарчихаад одоо үр хүүхдээ дураараа амьдрах гэхээр саад хийх бол ёстой шударга ёсыг зөрчихтэй адил. Ээж аавууд шударга байцгаалдаа.

Монголын ээж аавууд хүүдээ худлаа хэлж шантрааж балласан бол уучлалт гуйх хэрэгтэй. Ээж аавууд охиндоо зааж сургах гэж байгаад уйлуулж гомдоосон бол уучлалт гуйх л хэрэгтэй. Уучлалт гуйж өөрийнхөө бурууг хүлээж чадах бол бас л нэг том эрдэм шүү. Өнөөдөр өөрийнхөө амьдрал үзсэн гэсэн царай гаргаж өнөөдөр ямар ч боломжгүй зүйлийг тулган шаарддаг ээж аавууд үр хүүхдээсээ суралцах цаг бас ирсэн шүү.

Монголын ээж аавууд хүүхдийнхээ ирээдүйн амьдралын төлөө сэтгэлээ зовоох хэрэггүй. Ирээдүй хэлж ирэхгүй хийсэж ирнэ. Зураг төөрөг гэж хаа ч байхгүй. Хувь заяа гэж хэнд ч байдаггүй. Амьдрал бол тохиолдолуудын цуглуулга. Харин тохиолдолд сайн бэлдэж чадсан бол азтай тохиох боломж өндөр шүү. Ирээдүйг хүн өөрөө л босгож өөрөө өөрийнхөө бүтээл болох учиртай. Түүнээс биш хүний бэлдсэн бүтээчихсэн амьдралд орж ирсэн залуус хүн биш болдог гэдгийг л мартаж болохгүй. Бүгд л хоосон амьдралаас эхлэж амьдралаа дүүрэн болгодог шүү дээ.

Монгол ээж аавууд насанд хүрэх цаг болжээ. Битгий хүү охиндоо заах гэж мэдэмхийрцгээ. Олон зүйл өнөөдөр ямар ч хүчингүй. Үр хүүхэддээ зааж шаардаж тулгахын оронд үр хүүхдийнхээ онцлогийг хүлээн зөвшөөрч бусдаас ялгаатайг дэмжиж бусдаас шал өөр гэдгийг нууж хаах биш ил хэлж урам хайрлаж явах л ээж аавын үүрэг шүү. Хүү охиноо бусдын хүүхэдтэй адилхан болгох гэж битгий хичээцгээ харин өөр байгаасай гэж хүсэцгээ. Ингэж чадвал ёстой л насанд хүрсэн ээж аав гэх боломжтой.

Түүх эхлэх цаг. №1: Хүчтэй төр хэрэгтэй.

Төрийн ордоноос авахуулаад бөхийн өргөө хүртэл хаа л бол худлаа буруу алдаатай зүйл яригчид бузар муухайгаа цуурайтуулж хүн гэхэд хэцүү хүмүүсийн мөнгө хийдэг цаг эцэслэж улс орон цэвэр цэмцгэр болж мэдлэг боловсрол үнэлэгдэх цагийг ойртуулах боломж ирлээ.
Чи муу сурах хамаагүй юу ч хамаагүй муу муухай хийж л чадвал над шиг сайд болно гэж цээжээ дэлдэж ухаалаг биш мунхаг хүмүүсийн хамаагүй цаг дуусаж Монгол хүн ухааны хөгжлийн бэрхшээлээс гарч хүчтэй төрийг босгох цаг гадаа иржээ.
Өнөөдөр хүртэл би улс орон хөгжих талаар номууд бичиж, улстөрийн намуудын үйл ажиллагаанд оролцож, экс ерөнхийлөгчидийг засаж залруулж, одоогийн ерөнхийлөгчид нийтдээ 6 захидал шууд хандан бичиж, олон нийтэд болон оюутнуудад олон хэлбэрээр соён гэгээрүүлэх лекцүүд уншиж, интернэтээр Монгол хүний ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн тухай 3 баримт бичлээ. Үүний цаад зорилго бол эх орондоо түүхийг эхлүүлэх л байсан. Удаан хүлээсний эцэст тууштай тэмцэсний эцэст одоо л ургац хураах цаг ирлээ.
Улс орноо өсгөж өндийлгөж хүн бүр иргэн бүр эрх тэгш амьдарцгаах тэр түүхийн шинэ цаг үе иржээ. Түүхийг дахин босгох цаг болсон. Түүх зогсоод 20 гаруйхан жил болж байна. Түүнээс өмнө Түвдийн шарын шашны үед 200 гаруй жил Монгол хүний түүх зогссон.
Өнөөдөр түүх эхлүүлэхийн тулд эхлээд хүчтэй төрийг босгож ирэх чухал. Яагаад гэвэл төрийг аваад явцгаагаарай гэж итгэж найдаж сонгосон илгээсэн хүмүүс сүүлийн 20 жилд өөрсдөө баяжиж төрийг төр биш өөртөө үйлчилдэг супермаркт болгосондоо.
Төр нэрийн дор намууд даварч төрөөс биш намаас олон зуун хүн тэрбумтан болцгоолоо. Тэд тэрбумтан болж тэдний хам хамсаатангууд тэндэр болон лицэнзийг хязгааргүй эзэмшсэн. Баячууд ихсэж нийгэм ядуурлаа. Тэднийг улс орондоо хөрөнгө оруулалт хийж хөгжүүлэх болов уу гэсэн харин гадаад руу зугатааж казинодож банкны дансаа л сахиж амьдардаг сурагтай.
Түүхгүй жилүүдэд чөлөөт зах зээл гэж хаа ч байхгүй зүйлийг ярьж хулгай хийцгээлэ. Угтаа бол шударга зах зээлийг л хэрэгжүүлэх учиртай. Дэлхийн ямар ч оронд чөлөөт зах зээлийг хайгаад олохгүй. Үүнтэй адил дэлхий дээр ардчилсан орон гэж байхгүй харин ардчилалыг хэрэгжүүлэх гэж хичээж буй туршлагатай оронууд бол бий. Гэтэл ардчилал нэрийн дор хамгийн муу эрчүүд толгой дээр гарцгаалаа. Удахгүй бууцгаанаа.
Эрх чөлөө гэдэг бол дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө наргих биш харин сонгох боломжтой олон боломжуудаас сонгож буй тэр эрх чөлөөг л хэлдэг. Хэрвээ сонголт байхгүй гэвэл ямар эрх чөлөө ярих билээ.
Ардчилал ярих гэвэл тэгш эрх, эрх чөлөө, эв нэгэдэл ярихгүйгээр ямар ч боломжгүй. Ардчилсан төр ярих гэвэл Дээд Шүүх, УИХ болон Засгийн газар гуравын эрх тэгш байдлыг ярихаас өөр замгүй. Гэтэл Монгол хүмүүс тэгш эрхтэй билүү. Монгол хүмүүс эвтэй байж магад гэтэл нэгдэлтэй билүү. Монголын төр өнөөдөр Дээд Шүүхийг УИХ-ын чинээнд эрх мэдэлтэй болгож чадсан билүү. Дээд Шүүх Засгийн газрыг шалгаж шүүдэг билүү.
Монголчууд бидэнд өнөөдөр хүчтэй төр хэрэгтэй. Зөвхөн улс орны дотоодод чиглэсэн хүчтэй төр биш бас гадаад орнууд руу чиглэсэн хүчтэй төр хэрэгтэй. Дэлхий дээр юу болж буйг ойлгож өөрсдийнхөө байр суурийг тодорхойлох цаг болжээ. Түүнээс биш хэн нэгний талд орж нөгөөгийн дайсан болох бол ёстой дипломат биш үйлдэл.
Америкууд гэхээс илүү Америкийн долларыг баридаг байгууллагууд юу хийж буйг ойлгох хамгийн шийдвэрлэх үүрэгтэй. Америкаас гадна Европыг ойлгох хэрэгтэй. Яагаад Баруун Европ Зүүн Европ руу зэвсэг нийлүүлж цэргийн хүчийг өөгшүүлж дайныг өдөөнө вэ? Европоос дахиад дайн гарах гэж байгаа юм уу? Дэлхийн 1, 2-р дайнууд Европоос бүр Баруун Европоос л угтай биздээ. 2-р дайны дараа Америк, Англи, Франц гэх мэт орнууд Орос оронтой нийлж Зүүн Европыг хуваацгаасан биздээ. Герман орныг Америкийн зон, Английн зон, Францын зон, Оросын зон гэж хуваацгаасан биздээ.
Тиймээ Монгол хүн дэлхийн түүхийг ойлгож хэнд хэзээ хаана ямар үнэлэлт дүгнэлт өгөхөө мэддэг болж нэг үндэстэн төрхтэй болмоор. Дэлхийн хэмжээнд бодож толгойгоо ажиллуулдаг ганц төрийн хүн алга уу?
Яаж хүчтэй төртэй болох вэ? Яаж өнөөдөр зэрэг зэрэг энэ тулгамдсан асуудлуудыг түргэн хөнгөхөн нэг их хүндрүүлэхгүйгээр шийдэх вэ?
Хүчтэй төр босож ирж хамгийн түрүүнд энэ олон худлаануудаас салах хуулийг гаргах ёстой. Нийгэмд тархсан худлаануудыг цол хэргэм шагнал цолнууд баталгаажуулаад байна шүү дээ. Худлааг худлаа өөгшүүлээд байна шүү дээ. Худлааг худлаа тэжээгээд байна шүү дээ.
Хүчтэй төр босгоход бэлэн үү?

Ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн тухай баримт №3: Мухар сүсэгтэнүүдийн чимээгүй ирэх аюул. Гадаад дотоодын дайснууд.

Бага гарын буюу доод лигийн Сарандаваа авгай насанд хүрсэн ээж аав нарыг цуглуулж мухар сүсэгтүүлж нэг ёсондоо бөөндөж эхэллээ. Мөнгөгүй хүмүүсийг мөнгөтэй болгоно гэнэ дээ. Хөөрхий яагаад энэ хүмүүсийг мөнгөгүй болгочихов. Хэн авах ёстой очих ёстой эрдэнийн хувийг нь өгсөнгүй вэ? Мэдээж дээд хэмжээнд мухар сүсэгтдэг улстөрчид Сарандаваагаас долоон дор шүү дээ.

Их гарын буюу дээд лигийн мухар сүсэгтэнүүд бол улстөрчид мөн. Сонгуулийн үеэр мухар сүсэгийг дээд хэмжээнд хүргэдэг жишээ олон бий.Төрийн ордны галчаас авахуулаад лам сайд хүртэл бий шүү дээ. УИХ-д пастороос авахуулаад ууланд гарч чулуу шороонд ард түмнээ даатгадаг улстөрчид хүртэл олон доо. Бүгд л мухар сүсгийг дээд цэгтээ хүртэл хөөрөгдөж өөрсдөө мухар сүсгийн золиос болсон хүмүүс дээ. Тэд хэн дээр очдог болдоо? Мэдээж тэд бөөндүүлэхгүй ганцаараа онцгой нөхцөлтэйгээр өндөр үнэтэйгээр худлаагаа хамгаалуулах гэж академич мухар сүсэгтэнүүд дээр очиж байгаа даа. Улстөрчид хулгай хийж худлаа ярьж бялдуучилж наймаалцаж тэндэрдэж лицэнцдэж цол шагнал авч худлаагийн дээд хэмжээнд тоглож түүнийгээ дарж нууж дарах гэж мухар сүсэгтдэг шүү дээ. Тэд 10 мянган төгрөгний биш 10 мянган доллар төлдөг мухар сүсэгтэнгүүд.

Сүхбаатарын талбайн лицэнзийг Сүхбаатараас аваад Чингис хаандаа өгчихсөн. Хотын төвийн газар хойно их л үнэтэй газардаа. Хөшөөнүүд зодолдуулаад л. Одоо лицэнзийг авчихсан хөшөөний талбай дээр Майдар бурхан буюу Майдар хүүхний хөшөөг барих төслийг танилцуулаад жижигхэн байшин барьчихсан. Чингис, Сүхбаатар, Майдар гурав нэг дор зэрэгцээд л. Мөн ч зугаатай хэрэг байна даа.
Улстөрчид гэждээ тэднийг юу гэж нэрлэх үг ч олдохгүй. Тэдний зарим өөрсдийгөө бүр доктор цолтой гэж намтардаа бичүүлдэг гэсэн. Хэдийд хаана ямар сэдэвээр яаж байгаад доктор болчихсон тухай ямар ч мэдээлэл алга. Өөрөө өөртөө л болсон бололтой. Юм бүрийг л чадахгүй байж би авна гэж дайрцгаахыг харахад хүүхэд шиг. Сайдууд дотор мухар сүсэгтэн олон бий. Эрүүл мэндийн дэд сайд бүр лам шүү дээ. Төр шашиныг хослуулсан зайтай л эр бололтой. Христийн пастор парламентийн гишүүн бас бий. Тэнгэрийн эзний лист дээр нэрээ бичүүлээд л боллоо. Сараз майор гэдэг шиг гудамжинд алхаж яваад л сараз их хурлын гишүүн. Гончигдорж гэж өөрийгөө тод илэрхийлдэг нуудаггүй мухар сүсэгтэн байна. Гал түлээд л сүйд болж байгаа зураг интернэтээр дүүрэн байна билээ. Хайран математикийн мэдлэг. Эсвэл худлаа доктор юм болов уу. Магад ч үгүй. Дээрээ суудлаа олохгүй бол доор хөлөө олохгүй гэх биш харин доор суудлаа олчихоод байхад дээр хөлөө олохгүй байх жишээтэй.

Сарандаваа мөнгө сайн хийснийхээ дараа мэдээж Батотгон авгайтай адил академи байгуулаад төрөөс дэмжлэг аваад төсөл биелүүлээд хандив өргүүлээд томроод явчихна биздээ. Аж үйлдвэрээс авахуулаад эд баялаг хүртэл 20 жилийн турш далдуур хулгайлж баяжсан нөхөдийн хажууд зарлаж байгаад зурагтаар сурталчлуулж байгаад баяжих бас л нэг өндөр хэмжээнд Монгол хүнийг доромжлох юм даа. Баялгаа алдсан одоо толгойгоо алдана.

Академи гэснээс энд ярихад хамгийн эмгэнэлтэй юу вэ гэхээр төр, шинжлэх ухааны академи, их дээд сургуулийн профессорууд гэх мэт мэдлэг боловсролтой байх ёстой сэхээтэний эрдэмүүдийг эзэмшсэн байх ёстой хүмүүс бас мухар сүсэгтэй шүү дээ. Тэдний ажлын өрөөнд ороход бүх шашнуудыг холиод хаячихсан дүрснүүдийг өрчихсөн байхыг яана. Өөөрийнхөө гэртээ бол юугаа овоолно вэ түүний дурын хэрэг гэтэл төрийн байгууллага дотор мухар сүсэг тараах гэдэг гэмт хэрэг бус уу. Ерөөсөө төр өөрөө гэмт хэрэг хийж буй бус уу. Ухаалаг төр ярихын оронд ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй төр ярих бус уу.
Яагаад Монгол хүн ийм болчихвоо. Ерөөсөө өнгөрсөн түүхэнд нэг их ч мэдлэг боловсролтой явсан бишдээ. Арслантайж Түвдийн шашинд урвасан цагаас л ийм болчихвуу. Сэлэм зүүсэн баатар эр 7 настай нусгай баньдаас адис авч Соронзон Гомбын 33 дугаар гүнжийн амнаас дарс уугаад ийм болчихвуу. Түвдүүд чаджээ. Ёстой Америкуудын хэлдэгээр “Yes, we can” болсон бололтой.
Яагаад Монголын нэр төртэй элит эсвэл эрхэм гээд буй хүмүүс эрдэмгүй юм бэ? Англиар виртуэ гэсэн энэ үгийг Монгол хэлэнд ч бас Турк хэлэнд ч яг адилхан “эрдэм” гэдэг. Бага байхад бидэнд эрдэм их заадаг байж дээ. Эрдэм олон төрөл. Анхаарал халамж, тууштай, хичээл зүтгэлтэй, өрөвч энэрэнгүй, даруухан, талархадаг, хүлцэл өчдөг, сахилга бат, үнэнч шударга, шийдэмгий, цэвэрч, нямбай, арвилан хэмнэдэг, үрэлгэн биш, гэмшдэг, зоригтой, өөрийгөө зориулдаг, эелдэг, нөхөрсөг, нээлттэй, нийтэч, хүнлэг, бууж өгөх чадвартай, дэг журамтай, тусч, цагийг зөв ашигладаг, хоцордоггүй, хэтрүүлдэггүй, таарч тохируулдаг, ажил хэрэгч, биеэ даасан, бусдад саад болдоггүй, бусдыг ашигладаггүй, хэлсэн үгэндээ үнэнч, эв хамтач, найрсаг, хэнээс ч хамааралгүй, хайр дурлалыг хүлээн зөвшөөрдөг, сэтгэл гаргах чадвартай, хариуцлагатай, ухамсартай, итгэж болохоор, мэргэн цэцэн, бусдад сайн нөлөөтэй, үлгэр жишээ гэх мэт.

Улстөрчидөд зориулж бараг л сонгуулийн өмнө зориуд хийсэн мэт “100 эрхэм” нэртэй нэвтрүүлгээр гарч буй хүмүүс бол яаж мөнгөтэй болох вэ биш яаж мөнгөө үрэх вэ гэсэн тусгай лигийн мухар сүсэгтэнгүүд гэдгийг бүгдээрээ харсан биздээ. 100 эрхэм нэвтрүүлэгт хүний ураманд танин мэдэхүйн тухай, ёс суртахууны тухай, ардчилалын онолын тухай, гоо зүйн болон гоо сайханы тухай ганц ном бичсэн мэдлэг боловсролтой хүмүүс оролцсонгүй. Тэнд улс орон ард түмнийхээ өнөөгийн байдалын тухай ярихгүй өөрсдийгөө сурталчилах шивдээ.
100 эрхэм дандаа л өөрийгөө магтсан би л мундаг би л айхтар гэсэн нэг их айхтар хүмүүс байна билээ. Хүүхэд насаа яриад л авгай хүүхдээ гайхуулаад л яасан ч гэнэн томоогүй хөнгөн шингэн хүмүүс вэ дээ. Даацтай үг яриатай асуудал гарган тавьсан шүүмжтэй оюуны өндөр түвшинд ёстой л нэг боловсролоор ханасан “Дээд хүн” байсангүй дээ. Ихэнхдээ л бас л нэг мухар сүсгийн төлөөлөгч нар байлаа. Эмгэнэлтэй байгаа биз. Монголчуудын дээд хэсэг л гэж 100 эрхэмүүдийг сонгосон юм байлгүй дээ. Дээд хэсэг ч гэждээ ёстой загас толгойноосоо өмхийрдөг гэдгийн л баталгаа болж буйгаа тэд мэддэг болов уу?

Сэхээтэнгүй орон гэдэг ийм л худлаа мухар сүсгээр дүүрдэг байхнээ. Бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн 100 эрхэм мухар сүсэгтэнгүүд би азтай, би төрөхийн ийм мундаг, би угаасаа ийм баян, би хүүхэд байхдаа л баатар байсан гэж ард түмнээ зурагтын бүхий л сувгаар зогсоо зайгүй мухар сүсэгтүүлээд л. 100 эрхэм ард түмнийг урам зориггүй амьдралын ямар ч идэвхигүй болгож зүгээр л ингээд сууж бай ингээд боллоо хангалттай биднийг зурагтаар хараад л биднийг сонсоод л биднийг шүтээд л явцгаа гэж улайм цайм мунхруулна. Яасан хаширдаггүй ард түмэн бэ дээ.

Эрдэмгүй хүн л өөртөө итгэлгүй, эрдэмгүй хүн л улс орноосоо хулгай хийнэ, эрдэмгүй хүн л улстөрч болж хурдан баяжих гэж хөлөө хугалах шахан гүйнэ. Эрдэмгүй хүмүүс л цол шагнал горьдож бөгс долооцгооно.

Ээж аавууд зааланд цугларан мухар сүсэгтэж, улстөрчид ордонд гал түлж мухар сүсэгтэж, 100 эрхэм өөрсдийгөө магтан зурагтаар мухар сүсэгтэж, их дээд сургуулиуд Түвд хэл зааж мухар сүсэгтэж байхад залуу үе хаана явна вэ? Залуу үеийг хэн мухар сүсэгт шинээр сургана вэ? Үүргэвч үүрсэн хоёр залуугаас эхлээд бүхэл бүтэн мухар сүсгийн байгууллагууд шашин нэрийн дор хэдийний ажлаа амжиллтай явуулсаар. Төр ямар ч ажил хийсэнгүй. Яагаад гэвэл гал түлээд завгүй байгаа хойно доо.
Гадны мухар сүсгийн байгууллагын залуус эхлээд өөрсдөө гадуур явдаг байсан даа. Одоо бүр боловсронгуй болж хоёр Монгол эмэгтэй эсвэл хоёр Монгол хөвгүүд байруудаар хэсэж Монгол охидыг сүм хийд рүүгээ аваачих гэж ятгаж байгааг харахад Монгол Монголынхоо дайсан болжээ.

Өнөөдөр залуу үе хэний хаанахын ямар сүм дотор сэтгэлээ алдаж мэдрэмжээ боймлуулж дэндүү тэнэг дэндүү бүдүүлэг дэндүү хүн чанаргүй сүм хийдүүдэд хэн ч биш болчихсон сууцгаана вэ. Монголын залуу үеийг худалдаж авах зорилготой гадны шашин нэртэй байгууллагууд ялангуяа охидуудыг авах гэж ирцгээсэн. Тэд Америкийн, Өмнөд Солонгосын, Энэтхэгийн хөгшин эрчүүдэд шашин нэрийн дор мухар сүсэглүүлж Монгол охидыг худалдах байгууллагууд шүү дээ. Олон охид хэрхэн хохирсон тухайгаа ил далд мэдээлэх л байлгүй.
Америкийн сайэнтолож, Өмнөд Солонгосын Муун, Энэтхэгийн Ошо гээд чимээгүй ирэх дайсанууд Монголын залуу үеийг хэмлэсээр л. Гадаадынхныг хэн өөгшүүлж тэдэнд зөвшөөрөл өгч газраа худалдаж сүм хийдүүдийг хамгийн төв газар хамгийн олны хөдөлгөөнтэй газар бариулав? Монголын залуу үеийг хэн гэдэг хүмүүс гадныхантай нийлж хөгшин өвгөнүүдэд худалдана вэ?

Улстөричдөөс авахуулаад 100 эрхэм хүртэл бүгдээрээ Монголчууд Монголчуудынхаа эсрэг зориуд мухар сүсэг тарааж байна уу эсвэл тэд өөрсдийнхөө юу ч мэдэхгүй хоосон гэдгээ мэдэхгүйдээ хийгээд байна уу? Хэрвээ зориуд бол тэд гэмт хэрэгтэн. Шүүх хэрэгтэй. Хэрвээ мэдэхгүйдээ хийгээд байгаа бол тэднийг мэдлэг боловсролд сургаж залуугаас нь эхлээд сургуульд явуулж соёл боловсролтой болгох хэрэгтэй.
Багш хүний хувьд зөвлөхөд сумо Давгадорж Япон орон луу буцаж их дээд сургуульд сурч номын дуу сонсож юм үзэж нүд тайлах хэрэгтэй харагддаг. Энэ их мөнгө төгрөг цол шагнал магтаал хөөрөгдөл хүнийг ална гэхээс аврахгүй. Мэдлэгээс суралцаж бас эрдэм эзэмших хэрэгтэй шүү дүү минь.
Ар Монголд 100 эрхэм биш 100 эрдэмтэй хүмүүс үгүйлэгдэнэ.

Ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн баримт №2: 90 онд яг л Украинуудтай адил алдсан шүү дээ. Энержи ялжээ. Үндэстэн задарчээ.

Монголчууд үргэлж л алддаг. Түвдийн шарын шашинд доромжлуулсан. Өнөөдөрч доромжлуулсан хэвээр. Хаа л бол Түвдийн бурхануудын зураг өлгөөстэй. МУИС-ын хананд ч бас СУИС-ын хананд ч өлгөөстэй. Ийм хойно яаж ч мэдлэг боловсролтой болох вэ дээ. Их сургуулийн номын сангуудыг Түвдийн шарын шашин бас эзэлжээ. Майдар бурхан нэртэйгээр загвар өмсөгч эмэгтэйгээ дурссан эрчүүд хүүхний хөшөөг босгох гэж яасан ч их хөөрцөглөнө вэ. Майдар бурхан биш майдар хүүхэний хөшөө босохнээ.
Монголчууд дэлхийн хэмжээнд толгойгоо ажиллуулахгүй хэдэн зуун жил болцгоождээ. Украин орон, Герман орон, Европчууд гэх мэт бүгд л Оросын энержи буюу буруу орчуулгаар эрчим хүч булаацалдаж юу болж буйг харж л байгаа байхдаа. Энержи гэдэг ийм л зүйлдээ. Украины цөөхөн хэдэн баян яг л Монголчуудтай адил энержи гэсэн бөөн хөрөнгө мөнгийг баричихсан байна шүү дээ. Тэднийхээ л эсрэг Майданы талбай дээр бослого хийсэн шүү дээ. Монголчуудын энержийг хэн баридаг билээ? Энержи ресурс гэж хэн эхэлсэн билээ?
Энержи болон хөрөнгө мөнгөний төлөө тулалдаан бол Украины дотоод асуудал байж байгаад одоо бүр бусад орнууд руу тархаж геополитикийн асуудал боллоо. Энэ бол Украины асуудал. Харин Орос орны асуудал бол шал ондоо шүү дээ.
Крим болон бусад Орос оронтой хамаатай асуудалууд бол үндэстэний асуудал болохоос энержигийн асуудал биш. Энержи ба үндэстэн гэсэн хоёр том асуудлыг ялгах хэрэгтэй болов уу.
Монголын энержийг хэдэн цөөн хүмүүс бариад Эрдэнийн хишиг нэртэй мөнгө төгрөг амлаж ард түмнээ жинхэнэ доромжилсондоо. Мөнгөө нэхсэн хүмүүсийг төлөөлж жүжиглэсэн Монгол маягийн Тимошенко, Кличко нар одоо Их хуралд сууж мөнгө төгрөгөөр бялхаж буй биздээ. Тэдний сураг ч тасарчдээ. Ядарсан Монгол хүн. Хөөрхий Монгол хүн.
Орос орон буюу Оросын федарацын бодлого бол үндэстэний асуудал. Орос орон тэртэй тэргүй газрын баялагаар дэлхийд гайхуулах хөрөнгөтэй ард түмэн. Газрын баялаг хулгайлдаг нөхдүүд жишээлбэл Ходорковски гэх мэт хүмүүсийг бүгдийг залхаан цээрлүүлсэн. Харин Монгол оронд Оюу Толгойгоос авахуулаад Таван Толгойгоос хулгай хийдэг хулгайч нарыг хэн ч залхаан цээрлүүлсэнгүй. Үүний шалтгаан бол Монголчууд үндэстэн болж чадахгүй задарсан хэвээр. Гадаад дотоодын хулгайчид Монголчуудыг үндэстэн болохын эсрэг улам задалсаар. Ухаанаа алдсан Монгол хүн. Хөөрхий Монгол хүн.
Орос орон яг л Герман орон 90 онд бас 30 онд юу хийсэн түүнээс ялгаагүй л зүйл хийж байна шүү дээ. Дэлхийн түүхийг ойлгох хэрэгтэй. 20-р зууныг ойлгох хэрэгтэй. Герман орон дэлхийн 1-р дайны дараа Франц, Англи гэх мэтийн капиталист орнуудын дарангуйлалд орж дайны өр гэх мэт дааж давшгүй хэцүү үед Гитлер гарч ирж Герман орныг босгож нэгтгэж чадсан. Гитлер Итали болон Япон орнуудтай хамтран дэлхийг эзлэх төлөвлөгөө зохиож дэндүү том зорилго тависан тул бүтэлгүйтсэн. Гэхдээ л өнөөдөр Герман орон дэлхийн том эдийнзасаг шүү дээ.
Герман орон 2-р дайны дараа баларсан хэдий ч Герман орныг хүчтэй канцлер Аденауэр босгож чадсан. Энэ үед Германы бүхий л мэдлэгтэй толгойнууд гадагшаа худалдагдсан байлаа. 2-р дайнаас хойш олон хэсэг хуваагдсан Герман орон 90 онд Берлиний ханыг нурааж Герман орон дахин нэгдсэн. Үүнийг хүчтэй канцлер Коул хийж чадсан. Коул өнөөдөрийн канцлер эмэгтэй Меркелийг шууд гаргаж ирсэн шүү дээ. 90 онд Герман орон нэгдэж байхад Монгол орон задарч байлаа. Хувичлал нэрийн дор их хулгай явагдсандаа. Монгол орон хөгшин залуу, социалист ардчилал гэж ямар муухай туйлширч задарваа.
Герман орон 90 оны дараа бүрэн бүтэн үндэстэн болж чадсан. Германчууд капитализмгүйгээр социал демократ явсаар байгаад өнөөдөр том орон болж чадлаа. Тэд либерализм эсвэл либертаризм гэх худлаа зүйлүүдэд хэзээ ч хууртагдаагүй. Тэд бүрэн үндэстэн. Монголчууд тэдэн шиг бүрэн үндэстэн болж чадсангүй. Герман орон өнөөдөр Путинийг маш сайн ойлгож байгаа. Яагаад гэвэл Орос орон цэврээрээ байхыг хүсэж капитализмаас татгалзсан.
Орос орон бол үндэстэнийг эрхэмлэдэг том үндэстэн. Тэд энержигийн төлөө биш харин үндэстэний төлөө.

Монгол хүн юу ч ойлгохгүй л явна. Дэлхийн хэмжээнд бодож чадах хүн даан ч алгадаа. Дэлхийг Улаанбаатар хотынхоо Сүхбаатарын буюу Чингисийн талбайгаас харж чадах тийм оюуны чадвартай хүмүүс дутагдана.
Дэлхийн ард түмнүүд үеийн үед нэгдэх гэж үхэн хатан тэмцэж байхад Монголчууд урдаа Монгол хүмүүстэй хиллэж бас ардаа Монгол хүмүүстэй хиллэсэн хэвээр л. Монголчууд нэгдэх битгий хэл ардчилалын жилүүдэд хачин жигтэй нэрүүдээр овоглож овгууд болон дахин жижигхэн бүлэг хүмүүс болон задарсандаа.
Монгол хүмүүсээ өөрсдийнхөө байгаа байдлыг нэг ойлгооч. Ямар ч утгагүй хөгжлийн загвар эсвэл хүний хөгжил гэж цаг үрж бөө шарын шашин 10 мянгатын дэвсгэрт алган дээрээ хөлсөөрөө норгож байхаар нэг удаа чимээгүй сууж бодооч. Ухаанаа ажиллуулаач. Өөрсдийгөө нэг хараа ч. Ямар зүс царайтай болцгоосон бас толгойдоо юутай байгаагаа нэг тодорхойлооч.
90 онд Монголчууд ардчилал нэрийн дор задарсан шүү дээ. Биднийг гаднаас орж ирж бас задалсан. Өнөөдөр задарсан Монгол оронд сайн сайхан биш муу муухай авчирсан гадныхан болон тэдний гар хөл болсон энержигийн нөхдүүд нэгэнт эзэрхийлжээ. Эдийн засаг бүрэн унаж зөвхөн банк санхүүгийн дарангуйлалд оржээ. Эзэрхийлүүлсэн Монгол хүн эзэнгүй болжээ. Хөөрхий Монгол хүн.
Олон жишээг харахад хүчтэй удирдагчтай орнууд хямралаас хурдан гардаг. Жишээлбэл Өмнөд Солонгосын Паак, Сингапурын Ли Куан, Оросын Путин гэх мэт хүмүүс ард түмнээ аварч чадсан. Тэд бас улс орноо хүчтэй орон болгож чадсан. Хүчтэй ерөнхийлөгч гэдэг хүчтэй орон гэсэн ойлголт болжээ.
Монгол орон хэзээ хүчтэй болох вэ? Саяхан эдийн засгийн Форум болж өнгөрлөө. Монголчууд бүтээцгээнэ гэсэн уриатай явагджээ. Юм үзээгүй боловсролын түвшин маруухан улстөрчид болон сайдууд оролцож хүүхэд нохойн доог болсон сурагтай.
Энержигээ хэдэн хүмүүст алдчихсан бас үндэстэн болж чадахгүй яваа Монгол хүн үнэт зүйлээ бас тодорхойлж чадахгүй үнэгүй зүйлүүдээр өөрсдийгөө хуурч 20 жил боллоо. Зарим нөхөд төр болж тоглоно, Их хурал болж тоглоно, улстөрийн нам болж тоглоно. Нэгэнт тоглоом тул булхиадна, залидана, найрна бас наймаалцана.
Ар Монголд нэгдмэл хүчтэй үндэстэн үгүйлэгдэнэ.

Ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн тухай баримт №1: 20-р зууныг ойлгосонгүй.

 

Bild

Монголчууд яагаад орчин үе лүү орж чадахгүй түүний гадуур эргэлдэж мухар сүсэгтэнэ вэ? Яагаад зан заншил, уламжлалт ёс, өвөг дээдэс, буурал түүх гэх мэт өнгөрсөн хоцрогдсон балар үеүдээ санагалзаж ардаа орхиж чадахгүй бүхий л нийгмээ идэвхигүй, тэмүүлэлгүй, улстөрийн болон эдийн засгийн утопгүй болгоно вэ? Зүгээр л доод хэмжээнд ярилцаж бичиж уншиж суралцаж төгсөж буй тул ухааны дээд хэмжээнд очиж чадахгүй явцгаана. Зурагт үздээ, сонин уншдаа хэн нэг улстөрчийн үгийг сонсдоо. Доод хэмжээнүүд.

Нэгэнт мэдлэг боловсролоос татгалзсан тул гадны мэдлэг боловсролтой хүмүүстэй нийлцгээж бусдыгаа бас хожиж, мөлжиж, хохироож, гутааж, ичээж, хөөж тууцгаана. Муу нь муудаа дээрэлхүү гэж энэ дээ. Гадаадын компани, банкууд ч ёстой дураараа дургиж дун чөмгөөрөө наргиж байна даа. Тэднийг баян боссууд их л хамгаалах.

Монголчууд ингэж нэг нэгийгээ үзэн ядаж хохироож буйн цаад шалтгаан бол өмнөхтэйгээ салах ёс гүйцэтгэж ардаа орхиж эцэслэж түүний дараа урагшаа харж хийж ажиллаж бүтээх зүйлээ тодорхойлох чадваргүйтэй холбоотой. 20-р зууныг ойлгож түүнтэй салах ёс гүйцэтгэж чадаагүй тул 21-р зуунд орж ирж чадахгүй л явна даа.

Яагаад 20-р зууныг ойлгосонгүй вэ? Яагаад гэвэл 18 болон 19-р зуунууд эргэж ирж бүхий л нийгмийг, төрийг, боловсролыг бүрхжээ. Яг л 19-р зуунд ямар маягаар тархи ажилладаг байсан тэгж л ажиллаж буй. Мэдлэгийн оронд санаагаа ярина. Зөн билэг, зүүд гээд доод ухааны үйлдэлүүдэд баригдаж түүнийхээ золиос болцгоосон. Урлаг хуучнаараа, дуу хөгжим эртнийхээрээ, бичсэн шүлгүүд хүүхэд насны үгийн холбоосууд, уншдаг номууд үлгэр домогоос долоон дор бичсэн хүний л үнэмшилүүд, түүх ярихаараа зөвхөн л үлгэр домог ярина.

20-р зуунд Монгол хүн хамгийн шийдвэрлэх хоёрдугаар шоконд буюу доргилтонд орсон. Энэ доргилт бол сэтгэл зүйн доргилт. Ерөөсөө 20-р зуунд Монголчууд сэтгэл зүйн нэгдүгээр доргилтоос гарч хоёрдугаар доргилт руу орсон. Харин 90 онд ардчилал нэрийн дор гуравдугаар сэтгэл зүйн доргилт явагдсан. Тэр доргилтоос гараагүй л явна.

18, 19-р зуунаараа яваад буйн шалтгаан бол нэгдүгээр доргилт хүчтэй явагдсан тул тэр л үерүүгээ буцаад орчихоод буй эмгэнэл. Сэтгэл зүйн нэгдүгээр доргилт хэдийд эхэлсэн бэ гэхээр Арслантай яаж Түвдийн шарын шашин нэртэй мухар сүсэгт автагдан орж буйгаар тайлбарлагдана. Түвдийн шарын шашин бол жинхэнэ Буддизмтай ямар ч хамаагүй зөвхөн түүний нэрийн өмнөөс л мухар сүсэгтүүлдэг аюултай байгууллага даа. Сэтгэл зүйн нэгдүгээр доргилт бол Монгол баатар эрчүүд мориноосоо бууж ар гэр авгай хүүхдээ орхин сүм хийдэд завилан суусан тэр л үе. Эрчүүд ойлгохгүй Түвд үгээр маань мэгзэм бувтнаж эхэлсэн үедээ. Энэ бол дэндүү том доргилт. Хайран эрэлхэг эрчүүд.

20-р зууны эхээр явагдсан сэтгэл зүйн хоёрдугаар доргилт бол сүм хийдээс гарч мэргэжилтэй болж ажил хөдөлмөр хийж эхэлсэн үе. Хойд хөрш Орос болон урд хөрш Хятад хоёр хамтран Хиагтын гэрээнд гарын үсэг зурж Монгол хүн мэдлэг боловсролтой золгосондоо. Мэдээж мэдлэг боловсрол бол урагшаа тэмүүлсэн ухаан хөгжсөн доргилт байлаа. Сэтгэл зүйн хоёрдугаар доргилт бичиг үсэгтэй болох том зорилтоор эхэлсэн. Бичиг үсэгтэй болох гэдэг жинхэнэ эрх чөлөө шүү дээ. Мэдээж энэ бүгдийг Монголчууд сурч боловсрох гэдэг амар байсангүй. Гэхдээ л ёстой гүрийсэндээ. 20-р зуун Монгол хүнийг аварсан. Хиагтын гэрээ бол 20-р зууны хамгийн чухал баримт бичиг. Яагаад гэвэл энэ гэрээгээр Монгол хүн дэлгэсэн тэрлэг шиг газар нутагтай болж чадсан. Дэлхийн түүхийн гадна гарчихсан Монгол хүн одоо л нэг буцаж түүх рүү орж ирсэн.

Харин 90-ээд онд социализмыг барууныхан нурааж эхэлсэн тул ерөөсөө огцом хөгжиж амжилттай явсан Монгол орныг устгах гэсэн атаархсан, дургүйцсэн, муу санаатай, хорон сэтгэлтэй хүмүүс далимдуулан социализмын бүхий л бүтээн босголтыг нурааж сөнөөж газрын хөрстэй тэгшилсэн. Нэгэнт мэдлэг боловсролыг устгасан тул өнөөдөр Оюу Толгойд хамгийн өндөр цалингуудыг гадаадын инженэрүүд авахаас яах вэ дээ. Инженэрүүдээ устгачихсан хойно. Хайран мэдлэг мэргэжилтэй эрчүүд.

Монголчуудын 90-онд явагдсан гуравдугаар сэтгэл зүйн доргилт бол ухамсартай иргэд ардчилал нэртэй доод ухааны галзуурал болсон явдал. Доод ухааныг анхнаасаа далд ухамсар гэж буруу ойлгож иржээ. Энд залруулан ойлгоцгооё. Доод ухаан хүний ухамсарыг зогсоож зөвхөн сэтгэлийн хөдөлгөөн л нийт нийгмийг бүрхсэн. Дур тачаал, хор найруулах, айлгах, сүрдүүлэх, шоронд хийх, ажлаас халах, нам булааж авах, авгай булааж авах, гэр орон, байр орон сууц дээрэмдэх үйлдэлүүд зах зээл, хувьчлал, хүний эрх, эрх чөлөө нэртэйгээр онцгой байдал биш ердийн байдал болж хувирсандаа. Хайран доод ухаандаа баригдсан эрчүүд. Яаж өөрсдийгөө олж авна даа.

Сэтгэл зүйн гуравдугаар доргилтоор буцаад дэлхийн түүхийн гадна гарч хүн төрөлхтөний хөгжил цэцэглэлтээс татгалзаж бүгдийг орчуулах нэрийн дор хоцрогдсон луу гаа зугатаасан. Математик, физик, философиоос авахуулаад хөгжим, биеийн тамир гээд бүхий л хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролоос татгалзсан. Хөгжмийн зохиолч нэртэй хүмүүс мэргэжлийн ухагдахуунуудыг орчуулах нэрээр бохирдуулж жинхэнэ төгөлдөр хуур дарах хөгжимчингүй болжээ. Физик мэдэхгүй хүн ном бичиж мэргэжлийг гутаасаар. Философийн мэргэжлийн ном уншаагүй хүмүүс ахуй анхдагч ухамсар хоёрдогч гэж мэргэжил доромжилсоор л. Биеийн тамир устаж бөх нэрийн дор найрдаг бизнэс гаарчээ. Зуны олимп, өвлийн олимпод явах тамирчин залуусгүй болжээ. Хөнгөн атлетик устжээ. Спортыг сөнөөжээ.

Ийм л мэдлэг боловсролоос татгалзаж орчин үеийг хүлээж авах чадваргүй нийгэм болждээ. Яагаад 18,19-р зуунаараа явцгаана вэ? Яагаад гэвэл унших ном байхгүй. Нэгэнт ном уншихгүй тул тархи хоосон. Тархи хоосон гэдэг ухаан хөгжихгүй гэсэн үг. Ухаан хөгжөөгүй гэдэг зүгээр л дур хүсэл мөрөөдлийн цуглуулга. Гэтэл унших олигтой мэргэжлийн түвшинд бичигдсэн ном хэд билээ?

Ар Монголд ухамсар үгүйлэгдэнэ.

Монгол хүний ухааны хөгжлийн бэрхшээл.

МУИС-ын 2-р байранд Урлаг судлалын оюутнуудад лекц уншаад удаж байна. Түүний хажуугаар МУИС-ын профессор нэртэй хүмүүстэй уулзаж ярилцаж л явна. Тэдний зарим өөрсдийгөө философийн багш гэж зоригтой хэлэхийг яанаа.

МУИС өөрийгөө дэлхийд Монголын Үндэсний Их Сургууль гэж зарладаг. Мэдээж үндэсний биш үндэстэний л дээ. За тэр ч яахав нөгөө мундаг гэдэг Дамдинсүрэн, Ренчин нар л үндэсний гэж мэдэмхийрсэн байлгүй.

Монгол хүн болохоороо ийм том их сургуульд лекц ордог хувь заяандаа баярлаж л явлаа. Гэтэл баярлах биш гутрал эхлээд удаж явна. Оютнуудыг харахад хөөрхий худлаа хүмүүсийн лекцийг дэвтэртээ бичсээр байгаад бүр хачин болчихсон. Нэг ёсондоо цээж бичиг бичүүлдэг бололтой.

Би бол оютнуудтай ярилцаж яриа өрнүүлдэг. Яагаад гэвэл анх л дэлхийн университэтүүд байгуулагдахдаа нийгмээс тусдаа газар хаалттай ахуйд хамтран сууцгааж хорвоогийн бүхий л асуултуудын тухай ярилцах гэж л байгуулсан гэсэн түүх бий. МУИС бол тийм биш шууд л гудамжны сэдэвүүдийг үнэмшчихсэн хүмүүс ороод ирнэ. Түүнийгээ үнэн гэж тулгана.

МУИС-ын 2-р байр бол нэг ёсондоо Гандангийн салбар сургуультай адил Түвд ном судараар дүүрсэн газар. Тэнд жинхэнэ мухар сүсэг гаарсан газар. Мэдээж өндөр хэмжээнд мухар сүсэгтдэг хүмүүс бөхийн өргөөнд, циркт эсвэл хаа нэг том зааланд хүмүүс цуглуулаад тархи угааж мөнгө хийх бол тэдний хэрэг. Гэтэл их сургуулийн байранд Далай лам гэж бузар хүний зургийг өлгөөд түүнийг шүтэх арай ч шинжлэх ухааныг доромжилж байгаа хэрэг бишүү. Мэдлэгийн ариун ордныг бохирдуулж буй бишүү.

МУИС-ын 2-р байрнаас гадна бас ШУТИС төв байранд Далай ламын зураг өлгөөстэй. Гэтэл шинжлэх ухаанаар хаягласан бишүү. Түүний хажуугаар бас Анагаахын их сургуульд уламжлалт анагаах ухаан нэрийн дор бас л Түвдийн бузар шашин нэртэй хоцрогдсон өнөөдөр ямар ч хүчинтэй биш мухар сүсэглэлийн хичээл орж Монгол тархи бузартуулсаар.

Мухар сүсгийн хажуугаар бас яруу найрагч нэртэй Чойномын ямар ч утгагүй өнөөдөр хэрхэвч хүчинтэй биш шүлэг нэртэй доод хэмжээнд бичсэн тархины тураалд оруулахаар бичиглэлүүдийг хаа л бол иш татахыг сонсохоор яанадаа л гэж бодох. Чойном өнөөдөр ямар ч ач холбогдолгүй шүү дээ. Тэр чинь ёстой Болор цомынхонтой адил боловсролын түвшин маш доогуур хүн шүү дээ. Мэдлэгтэй сэхээтэн хүнээс айдаг хулчгар нөхөр байсан даа.

Одоо бас либерализм, либертаризм ч гэнэ үү бүр цэвэр философийн сэдэвийг буруу ярьж алдаатай тайлбарлаж ядаж байхад яр гэгчээр Монгол тархи бузартуулж буй сурагтай. Орос эмэгтэй Айн Ранд Америк оронд очиж тэр их гадаадын иргэд бөөгнөрчихсөн яахыгаа ч олохгүй үед гадаадын иргэдэд зориулж өөрөө өөрсдийг аваад явахаас өөр замгүй гэж харийн хүмүүсийг хувиа л сайн авч явцгаа гэж ном бичжээ. Тэгвэл Монгол орон чинь монголчуудын л нутаг шүү дээ. Өөрөө өөрийнхөө нутагт бүгдээрээ найрамдалтай хэн хэндээ тус дэм болж өргөж өндийлгөж явахгүй бол өөр хэн үүнийг хийх билээ. Монголчууд ямар гаднаас орж ирсэн либерализм хэрэгтэй цагаачид юм уу. Эх орондоо байгаа хүмүүст либертаризм нэрийн дор балай зүйл ярьж бараг шашинтай адил Айн Ранд авгайг шүтэн бичирч Монгол тарх бузартуулах ямар зорилго байна вэ?.

Монгол хүний тархийг гэмтээж оюуны гэмтэл учруулж буй хүмүүсийг хэн зогсоох вэ? Орчин үеийн орон болох хэрэгтэй биздээ. 21-р зуун гадаа ирчихээд хаалга тогшоод байна шүү дээ.

Одоо удахгүй Майдар нэртэй бурханыг босгоно. Босгох гэж буй хөшөөний загварыг харахад нэг загвар өмсөгч эмэгтэйтэй адил биеийн хэлбэр галбиртай яасан ч эротик тачаангуй биетэй юм бэ дээ. Бурханаа алд. Майдар хөшөөгөөр том гээчийн эротик хүүхэн харцгааж ламын нүдийг хужирлах гэж буй л байлгүй.

Шинжлэх ухааны байгууллагаас эхлээд зааланд мухар сүсэгтддэг хүмүүс нийлцгээж Монгол хүнийг ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй болгожээ. Үүний эсрэг үгээ хэлж шүүмжлэх цаг болжээ. Юуны чинь хатан ухаан, хаан ухаан цаана чинь тахир дутуу ухаантай, эрэмдэг зэрэмдэг болсон ухаантай хүмүүс дүүрэн.

Ар Монголд ухааны дархлаа үгүйлэгдэнэ.

С. Молор-Эрдэнэ.

Путин Крим нэгдсэн тухай зарлаж бас Герман оронд уриалга гаргалаа.

Bild

Оросын ерөнхийлөгч Путин Кремлийн ёслолын ордонд Крим Оросын федэрацтай нэгдэж бас Севастопол хот яг Москва болон Санкт Петрсбург хотуудтай адил тусгай зэрэглэлтэй хот болсон тухай зарлаж ард түмэндээ зориулан үг хэлэв.

Путин Крим болон Севастополийн удирдагч нартай нэгдсэн гэрээ байгууллаа. Крим тухайн үедээ хүчээр Украинд өгсөн тухай мэдэгдээд харин өнөөдөр Кримийн иргэд өөрсдөө хүслээ илэрхийлж Оросын федэрацтай буцаж нэгдэж буйг Өрнөдийн эсргүүцэгчидэд зарлалаа.

Путин энэ нэгдэж буй нэгдсэн Орос орныг Герман орон ойлгохыг хүслээ. Яагаад гэвэл 90 онд Баруун болон Зүүн Герман нэгдэхэд Орос орон маш их дэмжсэн. Тиймээс өнөөдөр Крим нэгдэж буйг хүндэтгэхийг анхаарууллаа. Харин тухайн үед Баруун болон Зүүн Герман хоёрыг нэгдэхэд Англи болон Өрнөдийн орнууд хэрхэн эсэргүүцэж байсныг тэр сануулав.

Путин цааш хэлэхдээ Украин орон задрахыг зөвшөөрөхгүй бөгөөд одоогийн засгийн газар бол хууль бус гэж мэдэгдлээ. Өрнөдийн орнууд өнөөдөр Орос орныг олон улсын эрх зөрчиж Украины хэрэгт оролцлоо гэж байна тэгвэл тэнд чинь сая сая Орос хүний амьдрал аюулд учраад буйг анхааруулав. Хэрвээ олон улсын эрх ярьж байгаа бол Козовод НАТО-гийн цэрэг оруулж алдаа гаргасныг илчлэв. Түүнээс гадна Америк орон Ирак орон луу дайрахдаа бас л олон улсын эрхийг зөрчсөнийг ил биш далд хэлэв.

90 онд болсон өөрчлөн байгуулалтын дараа Орос орон маш их хэцүү байдалд орж ганцаардаж шинэ нөхцөл байдалд өөрчлөгдөх маш их зовлон үзсэн гэдгээ Путин хөмсөг зангидан дурьдаж харин өнөөдөр Орос орон буцаад хөл дээрээ зогсож хүчирхэг орон болж чадсан гэдгээ мэдэгдлээ. Путин юм болгонд хязгаар бий гэв.

Горбачёв Кримийг Оросын федэрацтай нэгдсэнийг зөв гэж сайшаажээ.

 

 

Монгол хэлний хүмүүс болон орчуулагчидын хийх ёстой ажил.

Монгол хүн төрөхдөө эхээсээ сурсан Монгол хэл бол алдаа мадаггүй бүрэн гүйцэд бүгдийг чаддаг хэл биш. Ямар ч хэл бэлэн бүрэн бүтэн дээрээс буугаад ирээгүй. Хэлийг яриж хэрэглэж алдаж онож байж л сурдаг. Тиймээс мэргэжлийн хүмүүс хэлийг үргэлж засаж залруулж сайжруулах гэж хэлний мэргэжил сурч цол зэрэг зүүдэг. Гэтэл Монгол хэлийг чанартай болгож улам цааш баяжуулж гадаад үгүүдээр өргөжүүлэхгүй байгаад л Монгол хэлний хүмүүсийн алдаа байгааг хэлмээр санагдлаа.
Монгол хэлний мэргэжилтэнүүдээс гадна орчуулагч гэдэг хүмүүс бас хэлийг балласаар. Англи болон бусад хэлнээс орчуулах гэж хичээдэг орчуулагч гэж нэрлэдэг хүмүүсийн алдаа бол гадаад үг бүрт таарсан Монгол үг бий гэсэн мунхаг болоод харанхуй ойлголт. Монгол хэл гадны бүх үгийг орлуулж орчуулах чадваргүй. Ерөөсөө чадах ч албагүй. Бүхий л соёлт оронуудын хэлүүд холилдсон. Харин ой шугуйд амидардаг зэрлэг овогийн хүмүүсийн хэл гадны үг агуулаагүй цэвэр байх боломжтой.
Гаднаас орж ирсэн шинэ үгийг шууд хэрэглэхээс өөр аргагүй. Хэрвээ махчилж орчуулбал үгийн үнэ цэнэ алдагдана. Нөгөөтэйгүүр Монгол хэзээ ч баяжихгүй. Жишээлбэл радио гэсэн үгийг “араажуу” гээд л хэлний онцлогоор аялуулж Монгол хэлний толь бичигт шинэ үгтэй болж чадвал ядаж цөөхөн үгтэй Монгол хэл өргөжих жишээтэй. Гэтэл хүлээн авагч гээд махчилж орчуулаад утга алдуулдаг. Хүлээн авагч шууданд эсвэл эмнэлэгт бас байдаг биздээ. Монгол хэл нэгэнт 10 аад хэлний холимог хэл тул гаднаас орж ирсэн санскрит, түвд, хятад, перс үгнүүдийг маш их давхцуулан хэрэглэдэг алдаа харагддаг. Адилхан утгатай үгнүүдийг ялгаатай мэт хэрэглэдэг. Жишээлбэл билиг, боди, оюун гэх үгнүүд өөр хэлнүүдээс л орж ирсэн нэг утгатай үгнүүд мэт.
Орчуулагч гэсэн ойлголтыг бас л сайн яриж тодорхой болгох шаардлагтай болжээ. Мэргэжилийн хяналт хийдэг байгууллага дутагдана. Өөрсдийгөө орчуулагч гэж хэлдэг хүмүүс хоёр төрөлд багтдаг. Нэгд орчуулагчийн мэргэжилтэй гэдэг их дээд сургуулийг төгссөн гэдэг хүмүүс. Тэд зөвхөн Англи хэлний мэргэжилтэй гэж буй тул яаж бусад мэргэжил адаглаад уран зохиолын номнууд орчуулж чадах вэ дээ. Тиймээс мэргэжлийн хүмүүстэй хамтар ч орчуулах шаардлагатай. Хоёрт мэргэжлийн биш орчуулагчид нарийн мэргэжил сурсан хэдий ч гадаад хэлэндээ маруухан байдаг. Англи хэлгүй мөртлөө Америкт сурсан гэдэг, Герман хэлгүй мөртлөө Германд сурсан гэдэг цаашлаад Японд сурсан мөртлөө Япон хэлгүй. Ийм хоёр төрлийн орчуулагчидын орчуулсан гэдэг номууд хэцүү л байдаг. Хамгийн хэцүү юу вэ гэхээр орчуулагч номыг өөрийнхөө ойлгосноор орчуулдаг. Сигмунд Фройдын психологийн \сэтгэлийн онол\ номыг орчуулагч өөрийнхөө ойлгосноор орчуулчихсан байдаг тул одоо тэр номыг Сигмунд Фройдын ном биш харин орчуулагч ингэж ойлгосон юмаа гэдэг ном болгон хүлээн авах хэрэгтэй болов уу.
За ингээд урагшгүй Монгол хэлнийхэн дээр нэмэгдээд чадахгүй орчуулагчид холион бантан хийж тэдний номуудыг хэвлэдэг хэвлэлийн жижиг том компанууд оролцоод ирэхээр ёстой ном гэхэд хэцүү л болдог. Тиймээс номд мөргөм үү гэдэг бол ёстой мухар сүсэг.
Өнөөдөр залуу хүмүүст ном унш гэж хэлмээр гэхдээ битгий Монгол хэл дээр уншаарай гэж л захимаар санагддаг. Гэтэл эх хэл Монгол юм чини эх хэл дээр уншвал илүү их сэтгэлд ойр буух шүү дээ. Залуу үе унших ёстой номуудыг бичсэн, орчуулсан болон хэвлэсэн хүмүүсийг бодохоор аймшигтай. Яг л байгалийн гамшигтай адил номын гамшиг тохиожээ.
Яагаад ингэж номын гамшиг болов?
Яагаад гэвэл Монгол хэлийг ойлгоогүй байна шүү дээ. Монгол хэлээрээ бид бусдад яг үнэхээр юу болсон тухай бодит байдлыг л буулгах зорилготой. Хэл муу бол үнэхээрийн байдалыг буулгаж ч чадахгүй тэгэхээр ойлголцох бүтэлгүйтэж газар тэнгэр шиг л зааг гарна. Ийм зааг гаргахгүйн тулд Монгол хэлний хичээл гэж сургуулиудад орж бид түүний дараа ертөцийн тухай бүгд адилхан бас зөв ойлголттой болох учиртай. Юм харицангуй биш, эсрэг тэсрэгийн онол гэж хаа ч байхгүй. Бас хоосон чанар гэдэг шал худлаа. Юм харицангуй биш адилхан ядаж ойролцоо байх жамтай. Юм эсрэг тэсрэг биш харин дилектик болж эвээ олох учиртай. Хоосон чанар гэж хаа ч үгүй мэдрэлийн эрхтэнүүд л хоосон мэдрэх болохоос хаа ч хоосон биш. Хоосон өөрөө бас нэг хоосон юм.
Яагаад би энд хэлний хүмүүсийг шүүмжилж буй гэхээр үг хэл тунгалаг бол бодол шижир явагдана. Үг хэл булингартай бол бодол бохир явагдана. Ийм л булингартай хэл яриагаар Монголын яруу найрагч болон өөрсдийгөө зохиолч гэдэг хүмүүс хэлийг булингартуулж түүнийгээ түгээцгээдэг. Улстөрийн өгүүлэл бичдэг нөхдүүд бол өөр хэрэг. Тэд тэртэй тэргүй булингартуулах зорилготой. Монгол хэлний хүмүүс энэ бүгдтэй эвлэрч бас булингартуулж бушуухан шиг номоо хэвлүүлж номын дэлгүүр болон номын сангуудад шахдаг. Төрөөс мөнгө аваад шахдаг хүмүүс ч бий. Тэд дээд хэмжээнд үг хэлийг булингартуулдаг.
Яруу найрагч, зохиолч, улстөрийн өгүүлэлтэнгүүд цаашлаад орчуулагчид нэгэнт Монгол хэлийг булингартуулж чадсан тул одоо уншсан хүмүүсийн бодол шижир болох биш харин бохир болцгооно. Монгол хүний бодолд ингэж их хэмжээгээр бохир суулгаж бохиртуулсан тул өнөөдөр ямар ч мэдлэг боловсролын сэдэв ярихад утга учраа алддаг аюул бий.
Монгол хэлийг булингартуулж ард түмний ухааныг бохирдуулагчидаас яаж салах вэ? Биед гэмтэл учруулахад шүүхээр шийтгэгдэнэ. Тэгвэл оюуны гэмтэл учруулж буй нэр дурдсан салбарынханыг хэн шүүх вэ? Хуулийн ямар байгууллага бий вэ?
Яагаад би энд Монгол хэлний тухайн харамсан бас халаглан бичиж буй вэ гэхээр хэлэндээ биш хүний ухаанд хийж буй гэмт үйлдэлүүдийг илчилэх зорилготой. Хэлээр бид маш сайн логиктой бодож сурах ёстой. Логик гэдэг маш чухал гаргалгааны онол. Логикийг гаргалгаа гэж ойлгох боломжтой. Сэтгэн бодох гэх мэт буруу орчуулан хэрэглэж дасцгаажээ. Хэрвээ хэл булингартай бол логик цэвэр биш харин ч бохир явагдана. Яагаад Монгол хүмүүс залуу ч хөгшин ч бодож чаддаггүй вэ гэвэл логик алдагдсан. Нэгэнт Монгол хэл логикгүй болсон тул хэн ч юунд ч үнэмшихгүй. Шинэ зүйлд бас мэдлэгтэй зүйлд үнэмшихээс айна. Ийм их айдастай болгоод хаячихсан.
Монгол хэлний бас чухал хийгдээгүй алдаа бол абстракц. Бид хэлээр абстракцлаж чаддаг болох ёстой. Үүнийг мэдээж ерөнхий боловсролын сургуулиудад түүний дараа их дээд сургуулиудад сургах учиртай байтал хийгдээгүй. Түүний оронд хэлний гээгдэх дүрэм эсвэл найруулан бичлэг цаашилбал зохион бичлэг бичүүлж ямар ч абстракцлах чадваргүй болгодог. Ингээд хэлээр абстракцлаж чадахгүй залуу үе хичнээн Америк яваад хичнээн Япон яваад олигтой хэл сурахгүй. Яагаад гэвэл Англи, Герман гэх мэт хэлнүүд өндөр абстракцлал шаарддаг.
Залуучууд сэтгэл болон мэдрэл хоёрын ялгааг мэдэхгүй тул мэдэрсэн мэдрэмжээ үгээр илэрхийлж чадахгүй байна шүү дээ. Тэд сэтгэл хөдлөлөө одоо тэгээд яаж хөдөлж буйгаа бас Монгол хэлээрээ булингаргүй илэрхийлж чадахгүй байх жишээтэй. Бодож бол тэртэй тэргүй чаддаггүй. Мэдлэгийн тухай бол бүр ярих ч хэрэггүй. Ийм булингартай хэлтэй бохир бодолтой залуу үе их дээд сургуулиудад бэлтгэгдээд нийгэм рүү цуван орж ирсээр. Ингээд нийгэм жил бүр булингартуулагчидаар дүүрнэ. Үүнийгээ дагаад улс орон бохир бодоцгооно. Улстөрчид бүгд булингартуулах болон бохирдуулах үйлдэлээ амжилттай гүйцэтгэнэ.
Насанд хүрсэн мөртлөө зөв яриж хэлж чадахгүй байна шүү дээ. Мэдээж хар маасын хэмжээнд ярихад бол өөр хэрэг. Гэтэл оюуны түвшинд, мэргэжлийн түвшинд, сэхээтэний түвшинд бохир бодол явагдаж болохгүй биздээ. Сэхээтэний давхрага үгүйлэгдэнэ гэж би өмнө бичсэн.
90-ээд онд улс орноороо гахай зөөж хар наймаа хөгжсөн. Ингэж их наймаачин болсон орон дэлхий дээр байхгүй. Гахай зөөгөөгүй хүмүүс ар хударгаар төрийн хулгай хийцгээж банкуудаар тоглоцгоосон. Түүний оронд мэдлэг боловсрол руу хуйларсан бол юу гэж өнөөдөр бүгдээрээ хар маас болцгоож мухар сүсэгт нэрвэгдэж шашинуудад сэглүүлэх вэ дээ. Тархины дархлаа устгаж чадсан нөхөдүүд ажилаа сайн хийжээ.
Нөгөөтэйгүүр үгэнд битгий ингэж их итгэж үнэ өгөө ч гэж ялангуяа залуу үед захимаар санагддаг. Хүмүүсийн цэцэн мэргэн нэртэй үгүүдийг болон дөрвөн мөртүүдийг яасан ч их уншиж солилцох дуртай юм бэ дээ. Үг гэдэг бол оноосон нэр шүү дээ. Цаад утга учир юмс зүйлтэй ямар ч хамаагүй. Үг сонсоно гэдэг ямар нэг юманд зүүсэн нэрийг л сонсож буй шүү дээ. Далай лам ингэж хэлсэн гээд ямар ч орчин үеийн амидралд утга учиргүй үгсийг фэйсбуук дээрээ тавиад л ямар хэрэг байна. Түүний оронд уншсан номынхоо гарчигийг солилцож номын тухай яриа өрнүүлэх хэрэгтэй биздээ. Тэгвэл ядаж ухаан бохирдохоос хамгаалах биш үү.
Хэл гэдэг бол үргэлж сайжирах ёстой. Яагаад гэвэл цаг үе үргэлж өөрчлөгдөж хөгжил дэвшил ирж буй тул түүнтэй мөр зэрэгцэн хэл сайжрах учиртай. Хэл ерөөсөө хэн нэгний өмч биш харин бүгдийн өмч. Ренчин, Дамдинсүрэн нарыг өнөөдөр хүртэл яг л Монгол хэлийг өмчилсөн хүмүүс мэт шүтдэг хүмүүс олон. Тэд тухайн үедээ хийх ёстой ажилаа хийсэн. Өнөөдөр бол өөр хэрэг. Монгол хэлэнд шинэчлэлт хэрэгтэй. Цаг үеэ дагахгүй хоцрогдсонд хорогдох хэрэггүй. Ерөөсөө хуучинаасаа салж шинэчилж хөгжүүлэхийг инновац гэдэг. Тэгвэл Монгол хэлэнд инновац хэрэгтэй болжээ.
21-р зуунд Монгол хэл өөр түвшинд очиж өнөөдөрийн асуудалуудыг бидэнд ойлгомжтой хэрэгтэй бас тустай болгох ёстой болохоос биш Монгол хэл бидэнд саад болж хойш ухраах учиргүй. Монгол үгсийг эгшиг гээдэггүй бас нэр үгийн араас дагаваруудыг залгаж бичихгүй салангид бичиж эхэлбэл интернэтэд үг хайхад дөхөм болох жишээтэй. Жишээлбэл “ардчиллын” гэсэн үгийн эгшиг гээж бас дагаварыг залгуулан бичихийн оронд “ардчилал ын” гэж бичиж сурцгаавал компютерт толи бичгүүдийг программд оруулж хайлт хийхэд дөхөмтэй болно. Хэн ч ардчиллын гэсэн үг хайхгүй харин ардчилал гэсэн л үг хайна шүү дээ.
Уншигчид анхааруулахад одоо би нэр үгүүдийн дагаваруудыг боломжоороо салгаж бичлээ. Яагаад гэвэл интернэт д ороод гууглээр \google\ нэр үг хайхад маш их төвөггүй болно.
Үг хэл ээр дамжуулан бид сандрал бухимдалууд аа журамлаж чаддаг. Үг хэл ээр дамжуулан бид үл ойлгох тодорхой биш зүйлс ийг тодорхой болгох боломжтой.
Идэй, фантази, утоп гээд ямар хэрэгтэй чухал ухагдахуун ууд буруу орчуулагдаж бас буруу хэрэглэгдэж нийт нийгэм ийг зөв замаар явахад саад болно вэ? Тэдгээрийг ямар ч хэрэггүй үл бүтэх үг үүд гээд тамаглачихсан. Үүнээс болоод залуу үе д ямар ч идэй байх үгүй. Тиймээс шинээр юу ч хүлээж авч буулгах чадвар үгүй. Насанд хүрсэн хүмүүс т ямар ч фантази байх үгүй. Тиймээс амидрал д шинэ уур амисгал оруулж идэвхитэй амидрах үгүй цагаан сар наадам хоёрын дунд л сажилцгаана. Улстөр ийн нам ууд ямар ч утоп үгүй. Тиймээс улстөр ийн ямар ч онол мэдлэг үгүй хулгай л хийх гэсэн мэт. Улс орон оо хөгжүүлэх эсвэл ард түмэн дээ тус дэм болох ямар ч зорилго үйл ажиллагаагүй.
Мэргэжил ийн сайн сайхан үгс, ухагдахуун, онолууд ыг худлаа бараг зориуд буруу орчуулж тэр сайхан үгс ийг булшилжээ. Түүнээс гадна этик, эстетик, политик, сайэнс гээд ямар их хэрэгтэй чухал улс орон ы хөгжил д хэрэгтэй үг үүд байна вэ бүгд худлаа орчуулгуудаар үнэ цэнээ алджээ.
Нэгэнт хэл булингартай бас орчуулгууд алдаа тай тул Монгол хүмүүс гүн бодож хурц хэлж чадахгүй болчихсон. Бүгд л ямар ч утга үгүй яруу найрагдаад л. Нэгэнт хэлэх боломжгүй тул ямар ч утга үгүй үгс холбож ая оруулж зохиол ын дуу нэртэй гонгиноо мэт. Ингээд хэл үүрэг үгүй болчихсон тул Монгол хэл дуу нд зориулсан болохоос ойлголцож суралцаж мэдлэг боловсрол д хүргэх хэл биш мэт болжээ. Тиймээс яриж ярилцаж хэн хэнийгээ ойлголцож чадахгүй юм чини хурц бодож гүн ухаарах боломжгүй тул цаашаа хүн ий хэлсэн үг цуглуулаад л дөрвөн мөрт бичээд л ая нэр тэй гийнгоонууд зохиогоод л явцгаах мэт.
Ингэж Монгол хэл ярианы харин бичиг ийн хэл биш болоод удлаа. Нэгэнт ярилцаж чадахгүй болохоор аргагүй биздээ. Монгол хэл улам л давжаа болно шүү дээ. Нэгэнт сэхээтэн устсан тул бичиг ийн хүмүүс байх үгүй.
Ганцхан Монгол хэлээр яридаг хүмүүс ийн зовлон гэвэл орчуулагчид ын боол болцгоодог. Нэгэнт номууд худлаа алдаатай орчуулагдсан тул тэр л худлаагаар бас алдаагаар явцгаадаг. Гадаад хэл сурч дараагийн хэл рүү орж мэдлэг боловсрол нэмэгдүүлэхийн тулд их дээд сургуул ууд ихэнхдээ л Англи хэл ний хичээл ордог. Гэтэл тэдний хэрэглэж буй Англи-Монгол хэл ний толи бас худлаа. Одоо ингээд Монгол хаашаа ч гарахгүй алдаанууд болон буруунууд ын далайн давалгаа нд хаашаа л бол хаашаа шидэгдсээр өөрийн ухаан үгүй болцгоосоор.
Ядаж гадаад хэл сурч чадвал бас ертөнц нэмэгдэнэ. Нэг л хэл тэй хүн нэг л ертөнц тэй боогдмол. Харин олон хэл сурвал тэр хэмжээгээр олон ертөнц тэй болж амидрал сайн сайхан зүйлээр баяжина.
Бидэнд өнөөдөр орчин үе хэрэгтэй гэдэгийг ухаарах цаг болжээ. Орчин үе ийг гадуурхаж хэт зан заншил түүх үлгэр домог ярисан хүмүүс өнөөдөр хэтэрхий их болжээ. Жишээлбэл Чойномын шүлгүүдийг уншаад хүн юу ч сурахгүй зүгээр л орчин үе ээс тасарна л гэсэн үг. Чойном Монгол оронд орчин үе ийг устгахад гар бие оролцсон хүмүүс ийн нэг том жишээ.
Оуюн ы гэмтэл учруулсан хүмүүс ийн хажуугаар бас орчин үе ийг устгадаг хүмүүс ийн гайгаар өнөөдөр Монголын залуус дэлхийн Нобелийн шагнал авсан яруу найраг ууд болон романууд ын нэрийг ч мэдэхгүй мухар сүсэг ээр утуулж явцгааж буйг хараад харамсдаг гэдгээ нуух юун.
Орчин үе ийг хүлээн авч хуучин хоцрогдсоноос салж чадвал ёстой л улс орон хөгжиж хөгжил ярих боломжтой. Орчин үе мэдээж их зүйл шаардана. Хамгийн түрүүнд соёл шаардана. Гэтэл соёл гэдэг тийм ч амархан эзэмших зүйл биш. Өөрийгөө наанадаж хянаж чаддаг цаанадаж илэрхийлж чаддаг болох ёстой. Ингэж чадахгүй байгаа тул юм ыг хурц харж чадахгүй буруу харна. Юм ыг гүн бодож чадахгүй өнгөц бодно.
Монгол хэл гэдэг мэдээжийн зүйл биш. Хэлээр бодож сурах хэрэгтэй. Бодоод бодоод бодын шийр дөрөв гэдэг эртнийх. Өнөөдөр бодоод бодоод өөрийгөө хөгжүүлнэ. Бодоод бодоод бусдыг баллахгүй. Бодоод бодоод улс орон оо худалдахгүй.
С. Молор-Эрдэнэ.

Эрхэмүүдээр дүүрэн. Сэхээтэн үгүйлэгдэнэ.

100 хүнийг эрхэмлээд удаагүй байна. Гэтэл сэхээтэнүүд хаачив? Мэдлэггүй хоосон толгойг эрхэмлэх хүмүүс хаа сайгүй л тааралдана. Сэхээтэн хүн тааралдахгүй. Сэхээтэн хүн устжээ. Сэхээтэнүүд дуусжээ.

Сэхээтэн хүн гэдэг нөгөө худлаа профессор, худлаа акадмемич нар биш шүү. Сэхээтэн хүн гэдэг нөгөө худлаа монголч эрдэмтэн, худлаа яруу найрагч эсвэл худлаа урлагынхан биш шүү. Мэдээж улстөрчид дотор сэхээтэн хүн байхгүй шүү дээ. Ганц нэг социализмын үед Орос оронд сурсан эсвэл математикийн доктор болсон хүмүүс бий. Тэд өнөөдөр хэтэрхий хоцрогджээ. Бөө болцгоож гал түлцгээгээд л.

Сэхээтэн хүн гэдэг заавал эрхэм байх албагүй харин ч эвгүй байх ёстой. Эвгүй л хүмүүс хийж бүтээдэг болохоос эвчихсэн нөхдүүд хулгайч, дээрэмчин, бялдууч зальжин, авгай хүүхдээсээ хэтэрдэггүй нөхдүүд. Жирэмсэн эхнэрийн шээх газараас холдож чадахгүй 20 айл амидарчихаар байшиндаа хорогдож банкны данс руугаа байн байн орж шалгадаг үхэхдээ хөрөнгөө авч явах хүсэлтэй жижиг хүмүүс.

Сэхээтэн хүн мөнгөөр юу хийх вэ дээ. Сэхээтэн хүмүүс гэдэг хөрөнгө мөнгөнөөс дээгүүр “дээд хүмүүс”. Ном уншсан, танин мэдсэн ухаан орсон ухамсарт шингэсэн хүмүүс. Ийм хүмүүстэй ард түмнүүд өнөөдөр өөрсдийгөө том 7 эсвэл том 20 гэж нэрлэцгээнэ.

Мэдлэгээр яах юм бэ мэрэгжлээр яах юм бэ мөнгийг нь төлөөд л диплом авчихна гэж боловсролыг устгана. Доктор болох шиг амархан ажил алга. Профессор болох шиг энгийн юм алга. Хэнд ч ойлгогдохгүй хэн ч уншихгүй докторын ажил нэртэй галзуу хүний өдрийн тэмдэглэл бичицгээгээд л. Ойлгогдохгүй л бол мундаг ажил.

Хамгийн анх монголчууд хэзээ ном хэвлэж номын дуу сонссон бас ном хэвлэж үйлдвэрлэхэд хэн гэдэг ард түмэн тус болсоныг ч мэдэхгүй. Ядахдаа нэг номыг эхнээс нь авахуулаад дуустал уншилгүй бас уншсан номынхоо агуулагыг ядаж ганц хуудас цаасан дээр үзгээр буулгаж чадалгүй диплом авцгаана. Яагаад ийм байдал үргэлжилнэ вэ?

Мэдлэг боловсролын цол хэргэмтэй мөртлөө хүн төрөлхтөний хамгийн анхны мэдлэгийн онолчидын нэрийг ч мэдэхгүй, хүн төрөлхтөний хамгийн анхны улстөрийн онолчидын нэрийг мэдэхгүй хэвээрээ олон хүмүүс багшилсаар. Энэ бүхэн яагаад ингэж хазайчихав гэсэн асуултын хариулт бол дээдийн дээд мэдлэгээ умартсаны бодит баримт.

Цөмийн хаягдалыг эсэргүүцэхийн оронд хуйвалдаж улстөрчидийн үйлчилэгч нь болж цөмийн хаягдал гэм хоргүй гэж ШУА-ынхан ам уралдан ярьж буйг харахад ямар их бялдууч гэдэг тодорхой. Ийм хүн сэхээтэн ч биш профессор ч биш. Үүнтэй адил улстөрчидөөс шагнал цол хэргэм авсан сэтгүүлчид хэзээ ч нийгмийг соён гэгээрүүлэгч сэхээтэн биш. Сүүлийн үед олширсон нийгмийн ялзралыг шүүмжилдэггүй, хуучинсаг хоцрогдсон, уламжлалыг магтан дуулагч урлагийн хүмүүс хэзээ ч орчин үеийг авчрах нийгмийн тэргүүний эгнээнд алхах сэхээтэнүүд биш. Тэд хар маасаас ялгарах ялгаагүй. Урлагт биш шагналд дарагдсан арчаагүй хүмүүс бол урлагынхан.

Сэхээтэн хүнд зөвхөн мэдлэгээс гадна бас эрдэм бий. Эрдэм гэдэг мэдлэгээс ялгаатай. Мэдлэгт хязгаар үгүй. Эрдэмд хязгаар бий. Эрдэмийн оргилд хүрэх боломжтой. Тиймээс эрдэмийн оргил харин мэдлэгийн далай гэвэл оновчтой.
Урлагийнхан, зохиолчид болон шинжлэх ухааны салбарынхан бол бүтээлчид, эсэргүүцэгчид мөн шүүмжлэгчид болохоос биш улстөрд үйлчлэгчид биш баймаар. Тэд төр, улстөр болон иргэн гуравын хамааралыг илэрхийлж яг л адилхан эрх мэдлийн зарчимтай гэдгийг олон нийтэд түгээх хүмүүс.

Хэвлэлийн компани, их сургууль, сонин сэтгүүл бүгд л сэхээтэний байгууллагууд бөгөөд тэдний эрхэм зарчимууд нэгдүгээрт үнэн, хоёрдугаарт шударга ёс. Гэтэл тийм чанарт суурилсан үнэнийг илчлэх сэтгүүлүүд байна уу? Эсвэл бүгд юу ч хэлэхгүй милэнхойлог болсон уу?

Сэхээтэн хүн бол онолыг эрхэмлэнэ. Сэхээтэн хүн мэдлэг эрхэмлэнэ. Онолыг эрхэмлэнэ гэдэг хувийн санаа биш, өөрийн үзэл биш, өөрийнхөөрөө ертөнцийг тайлбарлах биш. Тухайн үед хүн сэтгэлийн хөдөлгөөнөөрөө бусдад мэдэмхийрэх биш. Онолч хүн хувийн туршлагаа нийтлэг болгох гэж оролдохгүй. Онолч хүн онигоог тэвчихгүй.

Сэхээтэн хүн юмыг дэндүүлж хэтрүүлэхийг үл хүснэ. Тэд онолыг хатуу барьдаг тул өөртөө итгэлтэй тиймээс бусдад гайхал төрүүлнэ. Тэд нэгэнт мэдлэгийг эрхэмлэдэг тул бусдад эвгүй байдал үүсгэнэ. Эсэргүүцэл, дургүйцэл, шүүмжлэл бүгд л сэхээтэн хүнийг сүүдэр мэт дагана.

Философич Поппэр сэхээтэний бүхий л чанарыг эзэмшсэн хүн. Тэр хэрхэн бодолд хүрсэн анхны нөхцөлүүдээ нэгд нэгэнгүй номуудаараа илэрхийлсэн. Поппэр хэзээ ч дуугаа хориулсангүй. Тэр алдаанаасаа суралцаж бусадын алдааг зоригтойгоор шүүмжилж алдаагаа нэн даруй залруулахыг шаардсан. Түүнийхээр сэхээтэн хүн гэдэг үргэлжийн эрх мэдэлтэнүүдийг хянан шалгагчид.

Анализ хийх хүмүүс алга. Мухар сүсэгийн номууд, яруу найраг, диплом, цол шагнал өнөөгийн нийгмийг бүрэн гартаа авчээ.
Ямар ч хурц хараа, дохио, анхааруулга, шүүлтүүр алдагджээ. Үйл явдалыг нэвт харах хараа, дүгнэлт гаргах хурц бодол, даацтай мэдлэг, баталгаатай доктор профессорууд үгүйлэгдэнэ. Хэн Монгол хүнийг ноомой бас хүлцэнгүй болгоно вэ? Дотоодын дайсан уу аль эсвэл гадаадын дайсан уу? Нээлттэй Монголын нийгмийн дайсанууд хэн бэ? Хэн эхэлж дайсануудад нийгмээ нээсэн бэ?

Inspiration, innovation, prosperity, avangard, modern, creativity гэх мэт Монгол хүний хөгжилд хэрэгтэй орчин үеийн ойлголтууд хүнийг хуучинаас дассанаас болон хоцрогдсоноос салгах учиртай.
Өөрийн ухаантай хүмүүс үгүйлэгдэнэ, ухамсартай хүмүүс дутагдана. Тэдний эрэлд гарах хүмүүс дутагдсаар. Ноомой, айдастай, дуугүй, амаа хаалгуулсан хүмүүс элбэг дэлбэг. Нийгмийн гэрээ байхгүй харин төрийн мунхруулга явагдах мэт. Хэт энгийн, бэрхшээлтэй биш балар эртний зан төрх болон дүр зурагууд нээлттэй нийгмийг эзлэн түрэмгийлжээ.

Төрийн онолч С. Молор-Эрдэнэ.

Ардчилалын жилүүдэд бөөгийн тоо эрс олширсон ба ламын бизнес.

Ардын засгийн жилүүдэд буюу 20 иод онд чөтгөрийн тоо эрс цөөрсөн гэсэн домог бий. Тэгвэл ардчилалын жилүүдэд буюу 90 ээд онд бөөгийн тоо эрс олширсон гэсэн домог битгий хэл бодит байдал бий болжээ. Төвдийн шашинд ад үзэгдэж социализмын эрин үед хоригдсон бөө нар ардчилалын жилүүдэд ил гарч хуучиныг өнөөдөрт авчирчээ. Зовлон ихэсэхээр нохой болон лам хоёрын тоо ихэсдэг гэдэг үг бий гэсэн. Яагаад өнөөдөр Монгол оронд бөө, мухар сүсэг болон олон арван гадны сүм хийдүүд идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулж буй гэдэг цаанаа өвчин зовлон өр зээлийн л шалгаантай биздээ.
Нэгэнт Марксизм-Ленинизмийн тухай дэндүү худлаа бас хэтэрхий алдаатай орчуулсан номуудын цаг үе өнгөрсөн тул өнөөдөр ёстой жинхэнэ Маркс гэж ямар хүн байв? мөн тэр хүн ямар ном бичиж хүн төрөлхтөнд өнөөдөр ч хүртэл хуучрахгүй харин дахин яригдаж буйн тухай ярилцах боломжтой болжээ. Америк, Япон, Хятад орнуудад өнөөдөр ч Марксын номуудыг орчуулж их дээд сургуулиудад лекц орсон хэвээр. Оюутнууд Марксын тухай дипломын ажил бичиж докторандууд Марксын тухай докторын зэрэг хамгаалсаар.
Ингэж Марксыг ойлгож социализмыг ойлгож чадвал ардчилалын алдаанууд болон төөрөгдөлүүдийг ойлгож яагаад бөөгийн ихэссэн шалтгаануудыг засаж залруулах боломжтой болов уу.
Социолог хөлөө олоогүй бас ардчилал нийгэмшилийг бүрэн зогсоочихоод байхад социологийн судалгаа ярина гэдэг дэндүү хэнээрхэл бөгөөд Монгол орныг доромжилсон доромжлол. Иргэншил зогсож, нийгэмшилийн бүхий л шинж тэмдэгүүд харагдахгүй байхад хүчээр социолог тулгаж хүчээр асуулт хариулт явуулж түүнийгээ улстөрчдөд наймаалдаг наймааны социолог судлаачид дэнджээ. Яагаад тэд мухар сүсэгийн ноёрхолыг судалсангүй вэ? Дашцэрэнгээс авахуулаад сүүлийн 20 жилд улстөрчид хүртэл бүгд мухар сүсэгээр амисгалсаар л явцгаана. УИХ-ын танхимаар дүүрэн мухар сүсэг шарын шашин.
Өөдөөс харж суугаад Түвд хэл дээр юу гэж хэлж буйг мэдэгдэхгүй амандаа шулганах лам нэртэй боловсролгүй хүмүүс 21-р зууны Монгол хүнийг доромжлох мэт. Түвд хэл Монгол хүнийг дэндүү эзэмджээ. Түвдүүд Монголын хөгжлийг хэтэрхий удаашруулжээ. Яагаад Түвд хэл Монгол оронд ийм их хүчээ авсан бэ? Зуу зуун жилээр Түвдүүд Монголчуудыг чаджээ. Монгол орныг Түвдүүдээс өөр хэн ч ингэж доромжилж, доош хийж, тархийг угааж хувь заяаны төөрөгдөлд оруулж явсангүй.
Гадны ямар ч улс орон Монгол хүнийг ингэж нийтээр олноор хөгшин залуугүй эрэгтэй эмэгтэйгүй хүүхэд залуучууд гэлтгүй хамруулан хомроглон бүрэн дүүрэн эзэмшиж явсангүй. Монгол хүний бахархалыг Түвд хэл унтраажээ. Монгол хүний өөдрөг сэтгэлийг Түвд хэлний хоосоны тухай сургааль зогсоожээ. Монгол хүний зориг хатуужилийг Түвд хэлний хэнд ч ойлгогдохгүй мухар сүсгийн ном судрууд мохоожээ.
Арай гэж социализмын үед тогтоож байсан Түвд хэл Ардчилалтай хамт бараг зэрэгцэн Монголын амидралыг бүрэн эзэмшжээ. Мэдлэг боловсролын номуудаа номын тавиураас зайлуулж Түвд хэлтэй ном судруудаа байрлуулжээ. Дотор юу бичсэнийг уншиж судалж ойлгоогүй мөртлөө яагаад ингэж их шүтнэ вэ?
Түвд хэлийг хориж бүхий л ном судар болон маани мэгзэмийг Монгол хэл дээр буюу эх хэл дээр орчуулаагүй цагт Монгол орон хөгжих талаар ярих ч хэрэггүй. Дэлхийн хөгжилд хүрсэн орнууд бүгд л эхлээд ард түмний тархийг угаасан шашины асуудлыг шийдсэн ба үүний тулд өөрийн эх хэл дээрээ орчуулан буулгасан олон түүх бий.
Социализм яагаад цөхрөнгөө барсан бэ гэхээр эцсийн эцэст Түвд хэлтэй лам нарыг Монгол хэлтэй болгож чадаагүй явдал. Хэрвээ социализмын үед бүхий л Түвд хэлтэй ном сударуудыг Монгол хэлэн дээр орчуулж монголчилж чадсан бол магад Монгол оронд Ардчилалын үед Капитализм ирэх боломж гарах байсан болов уу.
Тамирын охин нэртэй кино филмд анхны сургууль хэрхэн үүсэж тэнд сүм хийдийн хүүхдүүдийг хэрхэн танхимд оруулж ирж шинээр итгэл үнэмшилтэй болгож буйг харуулдаг. Нэг үгээр хэлэхэд шашин догма тул танин мэдэхүй гэдэгийг зааж сургадаг. Монгол хүүхэд ардын хувисгалын жилүүдэд шашинаас салж мэдлэг боловсролтой золгосон. Гэтэл өнөөдөр Монгол хүүхэд залуучуудыг сүм хийдүүд ятгаж өөрийнхөө гишүүн болгож Америк руу эсвэл Өмнөд Солонгос руу явуулж залуу насыг хүний ертөнцөөс тусгаарлах байдал ажиглагдана.
Лам хүн бясалгахын тулд хаданд амидарч хар ус ууж халгай иддэг домог бий. Яагаад? Мэдээж өөрийнхөө бүхий л проблемуудаас салах гэж. Тэгвэл өнөөдөр өөрийнхөө бүхий л проблемуудаас салахын тулд хаданд амидарч хар ус уух шаардлага бий юу? 21-р зуунд мэдлэг боловсролд эрч хүчээ зориулбал проблем өөрөө аяндаа арилна шүү дээ.
Өнөөдөр Монгол оронд Бөө сүнс ярина, Буддын лам сүнс ярина, Христийн Исус сүнс ярина, Лалын Исламууд сүнс ярина. Сүнс гэдэг амид хүн дотор амин сүнсээрээ буй. Үхсэн хүнээс бол сүнс гарч одно гэдэг. Сүнс хаашаа одно вэ? Гэгээрэл гэж үг “гэгээ орох” гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд шөнийн харанхуй эцэслэж өглөө үүр цайх үед гэгээ орлоо гэдэг. Тэгэхээр шашин ба танин мэдэхүй хоёрыг ялгаж хэрэглэхгүй бол бүгд холилдож утгаа алдах аюултай.
Ардчилалын хийсэн нэг том хэрэг бол ард түмнээ гадаадын сүм хийдэд, бөөгийн архичин эмээ өвөөд, сургуулийн бага насны хүүхдүүд мэт улстөрчидөд, Түвд Энэтхэгээс орж ирсэн Будда нэрийн дор нутаг хайсан орогногчидод хүлээлгэн өгчээ. Цовдлогдсон Есустэй хурим хийдэг ч гэх шиг. Ардчилал тэгээд Буддагаас гадна бас Есус гэдэг ахтай болов уу.
Чингисийн нэртэй архинууд үйлдвэрлэгдэж Чингис дахин сэргэсэнтэй адил бөөгийн дахин сэргэлт болох шиг. Хамгийн муу сурлагатанууд сайд болдог жишээгээр хамгийн сул залуусыг бөө болгодог зах зээлийн эдийн засаг үүслээ. Демократи онолгүйтсээр демократи эзэнгүйдсээр демократи хөрөнгөтнүүдийн эзэмшилд очиж бөөгөөр даруулга хийж ламаар адис авахуулж хоцрогдсон феодалын Монгол дахин сэргэх шиг. Мэдлэг боловсролын дахин сэргэлт хэрэгтэй. Тамирын охин олон болох хугацаа болжээ.
Тэнүүлчин шинэ гадаадууд ба гадны сүм хийдүүд
Социализмын үед гадаадын мэргэжилтэн гэж ёстой л мэдлэг боловсролтой тухайн орныхоо дээгүүрт ордог хүмүүс Монгол оронд ирж бүтээн босголтонд туслаж байлаа. Үүнийг шоглон Монголчууд л дэлхий дээр цагаан аристануудыг боолчилдог гэсэн үг гарч байсаныг санаж байна. Гэтэл өнөөдөр ардчилалын жилүүдэд гаднаас тухайн орныхоо хамгийн бүтэлгүй, доод түвшиний, мэдлэг боловсролоос хол тэндээ гологдсон хүмүүс гадаадын иргэн нэртэйгээр Монгол оронд ирдэг болжээ.
Шинэ гадаадуудыг ийм чадваргүй, сэргэлэнтэх гэснийг мэдэхгүй ардчилал нэрийн дор хөрөнгө оруулагч нэрийн дор, улстөрийн зөвлөх нэрийн дор, банк санхүүгийн зөвлөх нэрийн дор хамгийн аюултай дайснуудыг ардчилалын жилүүдэд уриж авчиран өөрсдийгөө сайн дураараа боол болгосон. Өнөөдөр Монгол орны нийт өмчийн эзэмшигч болон нийт мөнгөний эргэлтийн ихээхэн хэмжээг монгол хүмүүсийн нэрээр болон монгол компануудаар төлөөлүүлэн шинэ гадаадууд эзэмших болжээ.
Цагаан аристаныг боолчилж явсан социализмын монголчууд Ази, Америкийн хүн чанаргүй ёстой л хүний үнэргүй зэрлэг этгээдүүдийн гар хөл болцгоожээ. Шунал ихэдвэл шулам болно гэгчээр ардчилалын үед төрийн болон банк санхүүгийн байгууллагуудад ажиллаж алт дилер гэх мэт хэргүүдэд орооцолдож алдсан нэрээр хожсон хүмүүсийн араас орсон шуналтангууд эх орныхоо өмнө шулам болжээ.
Япончууд гадаад хүмүүсийг “гайжин” гэж нэрлэдэг. Гадны хүмүүс Япон оронд үргэлж л гадуурхагдана яагаад гэвэл гаднаас ирсэн тул доторынх биш. Доторынхон бол найдвартай, ёс суртахуунтай, хүмүүжилтэй, хүлээцтэй, бусдыг хүндэтгэнэ. Гадныхан охидууд руу гүйнэ, гадныхан эд баялаг руу шунана, гадныхан нэг л өдөр хаяад явна. Энэ бол зан биш хууль.
Үндсэн хуулиар бол Монгол хүн зөвхөн бор гэртээ богд хар гэртээ хаан биш эх орныхоо нутаг дэвсгэр дээр бор нутагтаа богд, хар нутагтаа хаан байх ёстой. Ингэж ч Үндсэн хууль хийгдэх ёстой. Монгол хүн л монгол оронд сайхан амидрах болохоос гадаадын хэн ч Монгол оронд эзэн сууж сайхан амидрах чухал биш. Монгол орныг гадаадынханд зориулаагүй.
Улаанбаатар хотоор алхаж буй хоёр Америк бололтой залуус үүргэвч үүрэн гадуур тэнэж ард олонд болон хүүхэд залуучуудад юу ухуулна вэ? Гадаадын хүн яагаад нийгмийн дотор дураараа аашлаж дуртай цагтаа нэвтрэнэ вэ? Тэд хэнээс зөвшөөрөл авсан бэ? Энэ хоёр залуус нөгөө л сайэнтоложи гэдэг аймшигт байгууллагын элч нар мөн биздээ. Монгол залуусыг л худалдаж авах гэж ирцгээсэн.
Монгол хүний хувид гадаадын хүн үргэлж л шүтүүлж бишрүүлж ирсэн бололтой. Анхны том гадаад хүн бол Түвдээс ирж Богд хааны албыг хаших зорилготой жоохон хүүхдүүд болов уу. Цогт Тайж кино филмийн Арслан тайж Түвдийн лам болон Түвдийн гүнжид найр тавин харин өөрийн баатаруудаа доромжилж хөөж туудаг.
Анхны гадаад Богдын хажуугаар хоёр дахь гадаадынхан бол Манжууд. Манж ноёныг бараадаж хэргэм, цол, жинс авах гэсэн ард албатуудаа дээрэлхэсэн ноёдууд гаарч явсан түүх бий. Тэдний гараас мултарсан Төөрсөөр төрөлдөө киноны Балт ууланд амидраад гэр орноосоо холддог. Түвдийн маани мэгзэм уншсан лам муу Балтыг амархан залилж мөнгийг авдаг.
Монгол хүнтэй таарсан гурав дахь гадаад бол Хятад хүн. Дөрөв дэх гадаад хүн бол Орос хүн. Энэ хоёр монголчуудад социализмын эрин үед байшин сав бариж өгч бичиг үсэггүй шахуу залуусыг Москва болон Бээжин хотуудад аваачиж мэдлэг мэргэжилтэй болгосон түүх ч бий. Энэ түүх ердөө 60 хүрэхгүй жилийн өмнө тохиосон. Гадаадын хүмүүстэй хэрхэн харицах Монголчуудад зориулсан хууль дүрэм гарч нийтэд анхааруулга дохио өгөхгүй бол шууд орж ирээд л хоёрхон залуу тархи угаадаг болоод удлаа.
Нэгэн цагт сансарт нисэж Монгол хүү Гүррагчаа тэнгэрийг эзлэж явлаа. Өнөөдөр хөгшин залуугүй тэнгэр харж ид шидийн мэт шүтдэг болжээ. Улаанбаатар хотоор дүүрэн сүм хийд дугана дацан. Цөөн үлдсэн номын сангуудаар дүүрэн мухар сүсэгийн номууд. Мэдлэг боловсрол устжээ. Жинхэнэ баталгаатай үнэн мэдлэгийн ном уншихгүй болохоор улам л тархи хоосрон доо. Ар Монголд орчин үе үгүйлэгдэнэ.

Шинэ оны мэнд, Блогчидоо.

Сайн байцгаана уу, Блогчидоо.
2014 оны мэнд хүргэж энэ онд их зүйлийг бүтээхийг ерөөе.
Шинэ он эхлээд удаагүй байна. Мэдээж хуучин он тийм ч хол биш. Хуучин оноо дүгнэхэд нилээд зүйлийг амжуулжээ.
Ямар ч л гэсэн орчуулсан ном болон өөрийн бичсэн ном хоёр ИНТЕРНОМ-ын эхний хоёрт орж бэстселлэр болжээ. Германы философич Прехт-ийн “Би хэн бэ хэрвээ тийм гэвэл хэдэн би вэ?” “Wer bin ich wenn ja wieviele” номыг Германд сурцгаасан бас докторын зэрэг хамгаалсан залуучуудтай хамтран орчуулсан. Мэдээж залуу хүмүүст олон талын мэдлэг дутагдсан хэдий ч тэднийг зоригжуулж дэмжиж байж номоо хэвлүүлж амжилттай ажиллалаа. Энд би юу гэж хэлэх гэж буй вэ гэхээр Монголын залуус яарах хэрэггүй хурдан мэдэмхийрч ганц хоёр мэдсэн зүйлээ Монголдоо ирж ярих гэж тэвчээргүй зан гаргах хэрэггүй гэж хэлмээр байна. Тэртэй тэргүй номын ажил хэцүү бас мэдлэгтэй болох маш хүнд ажил тул хоёр гурван жилийн дараа л гадаадад сурсан гэсэн нөхдүүдийн мэдлэг дуусчихдаг. Битгий яараарай л гэж захимаар байна.
Хоёрдугаар өөрийн бичсэн номын нэр “100 ухаарал”. Энэ номондоо дэлхийн танин мэдэхүй, хүмүүнлэгийн тухай 50 номуудыг тайлбарлан бичсэн. Эдгээр номуудыг университэтүүдэд лекц болгон заадаг номууд тул маш их ач холбогдолтой номууд шүү. Дараагийн 50 ном бол уран зохиолын номууд. Дэлхийн сонгодог уран зохиолоос авахуулаад орчин үеийн буюу эдүүгээгийн уран зохиолын номууд орсон. Тэдгээр номуудын ихэнх Нобелийн шагнал авсан номууд тул бас л дэлхийн университэтүүдэд лекцийн материал болгон хэрэглэдэг номууд шүү гэдгийг хэлэх байна.
Өөрийгөө таних гэдэг хамгийн чухал. Өөрийгөө таниагүй нэг үгээр хэлэхэд өөрийгөө олоогүй явна гэдэг өөртөө гай болохоос гадна бас бусдад гай болно. Тиймэрхүү хүмүүс дэмий ярихдаа сайн ерөөсөө юу ч боддоггүй тул алиа хошин салбадайнууд л байдаг. Алиа хошин салбадайнууд ээж аавынхаа мөнгийг л үрэн таран хийхээс өөр чадах зүйлгүй. Ийм хүмүүсийн ээж аав ч гэсэн өөрийнгөө олоогүй Би-бишүүд.
Би-бишээс салж жинхэнэ “Би” болоход танин мэдэх чадвар хэрэгтэй. Түүнээс гадна хүмүүнлэг болох чухал. Үүний тулд ном л унших чухал. Ном уншихгүй бол ухаан хөгжихгүй. Ухаан хөгжихгүй бол тэнэг л гэхээс өөр замгүй. Ерөөсөө ном уншдаггүй хүн ярихад л мэдэгддэг. Тийм ч учраас Монголын улстөрчид яриад эхлэхээрээ л ном уншаагүй ухаангүй гэдэгээ шууд илэн далангүй харуулдаг тул маш их өрөвдмөөр бас инээдэмтэй.
Яагаад хүн уран зохиолын номууд унших ёстой вэ гэхээр тэнд л амидралын хариултуудыг өгдөг. Зөв буруу сайн муу гээд л олон асуултуудын хариу уран зохиолд л бий. Хайр дурлал, мэдрэмж, сэтгэл, үнэн, итгэл гээд л хүний хамгийн чухал асуултуудын хариу номонд л бий. Том том романуудаас авахуулаад богино үгийн зохиолуудад бүгдэд л хэн ч хариулдаггүй асуултуудын хариултууд бий. Яагаад хэн ч хариулдаггүй вэ гэхээр хайр дурлалын тухай 10 жилийн сургуулиудад хичээл орохгүй ээж аавууд үүнийг хайр дурлал гэдэг юм шүү гэдгийг зааж өгөхгүй. Ерөөсөө зааж өгч чадахгүй бас боломжгүй. Хайр дурлал бол цэвэр хувийн асуудал.
2013 онд хийсэн бас нэг том ажил бол МУИС-ын урлаг судлалын магистер болон докторандуудад “Урлагийн психолог ба психоанализ” сэдэвтэй хичээл лекцүүд байлаа. Жинхэнэ хүн төрөлхтөний урлаг  Англи хэл дээр “art” 15-р зууны хавиас л эхлэлтэй ажээ. Урлагын олон салбар болох уран зураг, сонгодог хөгжим, роман, театр бүгд л хүн төрөлхтөнийг хүмүүжүүлж ухааруулж ирээдүйг анхааруулж болгоомжлуулж иржээ. Бэтхофэний сарны гэрэл нэртэй сонат, Манэтийн Олимпиа зураг эсвэл Магритийн энэ тамхи татдаг гаанс биш зургууд Шекспирийн драмууд цаашлаад Балзакийн романууд бүгд л хүн төрөлхтөнд асар их зүйлийг сургаж амидралд тус дэм болжээ.
Монголчууд бидний түүхэнд урлаг жинхэнэ утгаараа социализмын эрин үед орж ирсэн. Анхны урлагын хүмүүс Москва хотод суралцаж урлагтай танилцсан. Бас олон хүмүүс Хятад оронд очин урлаг суралцжээ. Социализмын үед урлаг анх удаа хөгжиж бас оргил үедээ хүрч чадсан.
Өнөөдөр тэр социализмын үеийн жинхэнэ урлаг устаж мухар сүсэг, бөө гээд л урлагыг эзэлжээ. Түүний хажуугаар юм үзэж нүд тайлаагүй залуучууд театрын найруулагч хийж мэргэжлийн биш хүмүүс театрын жүжиг тоглож урлаг устсан мэт.
Сонгодог урлаг устаж зохиолын дуу, Болор цом, үлгэр домог, арга билиг, билэгдэл нэрийн дор боловсролгүй мэргэжлийн түвшинд биш хүмүүс өөрсдийн хоббигоо л танилцуулж түүнийгээ урлаг гэж нэрлэх болжээ. Занабазарын бурхануудыг хүртэл урлаг гэж нэрлэн хадны бичиг үсгүүдийг зурагуудыг шууд урлагийн бүтээл гэж урлагийн тухай маш буруу ойлголт үүсжээ.
Нийгмийг хүмүүжүүлж ухаарал өгч бодол хайрлах тэр жинхэнэ урлаг удахгүй ирээсэй гэж урлаг судлалын оюутнуудад дэлхийн урлаг, гоо сайхан болон урлагийн философийн олон ойлголтуудыг зөвхөн монгол хэл дээр биш Англи хэл дээр тайлбарлаж дэлхийн томчуудын номуудыг хүртэл орчуулж хичээл заалаа. Тэд эх орондоо урлаг ирэхэд их л зүйл хийх болов уу гэж найдна.
Яг одоо миний хийж буй бас нэг том ажил “25 лекцүүд” нэртэй 5 багц лекцүүд. Хэрвээ миний фэйсбуук руу орвол https://www.facebook.com/smolorerdene тэнд энэ тухай тодорхой тайлбарласан байгаа.
25 лекцүүдийг 2013 оны намар эхэлсэндээ би маш их баярладаг. Хөгшин залуу эрэгтэй эмэгтэй бүхий л мэргэжлийн олон хүмүүс лекцэнд оролцдог тул ёстой л “иргэдийн их сургуул” гэж нэрлэж болохоор. Түүнээс гадна их дээд сургуулийн багш төрийн албатууд гээд л доктор профессорууд хүртэл лекц дээр суудаг тул цааш тараах боломжтой. Мэдлэг нэгэнт үнэтэй тул лекцэнд үнэ төлөх ёстой. Гэхдээ хэзээ ч бизнэс байж болохгүй. Бизнэс бол хар мөртэй.
25 Лекцийн зорилго бол бүгдээрээ адилхан мэдэж авах. Хүн бүр тэр олон номыг уншиж амжихгүй. Харин миний хувид бол ном унших мэргэжил маани тул тэдэнд мэдлэгээсээ хүртээх л чухал байсан. Мэдлэгт нас хүйс ямар ч хамаагүй. Мэдлэгт эртэднэ гэж байхгүйтэй адил бас оройтно гэж байхгүй.
Зөвхөн өөртөө мэдлэг хурааж асар их мэдлэгтэй байх хэнд ч хэрэггүй харин сурсан мэдлэгээ бусадтай хуваалцсан тохиолдолд тэр бол жинхэнэ мэдлэг. Википедиа бол яг л тэр мэдлэгээ хуваалцахыг л уриалдаг.
25 лекцүүд долоо хоног бүрийн хагас сайн өдөр бүр явагддаг ба 6 сар тасралтгүй явагдсаны эцэст 3 сарын 15 нд эцэслэнэ. Яг энэ өдөр би “Философийн” бага хурал хийхээр төлөвлөж ажилдаа орсон. Лекцэнд оролцож буй хүмүүс ямар нэг сэдэв сонгож тэр бага хурал дээр илтгэл тавих боломжтой.
3 сарын 15 нд болох тэр бага хурал дээр 11 дугаар ангийн сурагчаас авахуулаад доктор профессор хүртэл бүгд л илтгэл тавина. Хэн гэдэг хамаагүй ямар мэдлэг вэ гэдэг л чухал. Хүн бүр энэ хугацаанд 25 лекцээс юу сурч хэрхэн өөрчлөгдөж мөн өөрчлөгдөхийн тулд ямар бэрхшээлтэй тулгарсан тэр бүгдийнхээ тухай илтгэл тавина.
2013 онд бас би ерөнхийлөгч Элбэгдорж д блогоор дамжуулан 6 захидал бичсэн. Мэдээж тэр хүнд ном уншиж мэдлэг боловсролоо нэмэгдүүлэх боломж байхгүй тул зөвлөж мэдлэгтэй иргэн хүний үүрэгээ биелүүлсэн. Ерөөсөө сэхээтэн хүн маш их дутагдаж байна шүү дээ. Ерөнхийлөгчийн зөвлөхүүд гээд боловсрол нимгэн л хүмүүс харагддаг даа.
За ингээд блогчид оо,
2014 онд хийх ажил маш их байна даа. Биднийг хийж бүтээх ажилууд хүлээж байна. Тэдний өөдөөс зоригтой алхаж угтан авч учиран золгоцгооё.
С. Молор-Эрдэнэ.

Ар Монгол асуудалтай байна. Хэсэг 6. Нийгэм яагаад милэнхойлог болчихвоо, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо, байна уу?

Хүлээн зөвшөөрсөн бууж өгсөн аргагүй байдалд орсон ямар ч идэвхигүй, урам хугарсан, яах ч арга байхгүй ингээд л явахаас гэсэн нийт нийгмийн дүр зураг милэнхойлог харагдах боллоо. Зурагтаар гарч буй хүмүүс шал худлаа, ямар ч байгаагаараа биш, бүгдийг л магтан дуулна, бие биеэ таалаад л, болж л байна шүү дээ гэж өөрчлөлт шинэчлэлт ирчих вий гэж битүүхэндээ тархи угаах гэж оролдоод л.
Одоо ингээд шинэ жил ойртож байна. Жинхэнэ идэвхигүй, юу ч хийж бүтээж шалиагүй, хойч үедээ үлдээх шинэлэг орчин үеийн ухаарал хайрлах чадваргүй, үлгэр дууриалал болох ямар ч боломжгүй хүмүүсийг шагнаж хөөрдөг цаг ирэх дөхөж байна. Тэд жинхэнэ милэнхойлог бүтээгчид. Милэнхойлогууд нэгэнт өөрчлөлт шинэчлэл орчин үеэс хоцрогдсон тул зөвхөн зан заншил мухар сүсэг бүдүүлэг түүхэндээ шигдсэнийхээ төлөө төрийн шагнал, төрийн соёрхолт, ардын жүжигчин, төрийн уяач, арслан заан харцага болцгоож бүр төрийн сум харваач болцгооно доо. Харваач гэсэн нэр үг өөрөө харваа чээ гэсэн бүр тушаасан үг байна шүү дээ.
Нэг л бишдээ. Ингэж милэнхойлогтож болохгүй дээ. Хөгжил дэвшил явагдахгүй зан заншил яриж хөгжлийг зогсооно, шинэ сайн сайхныг хийхгүй уламжлалт ёс гэж юу ч хийж бүтээлгэхгүй хоосон залхуу болгоно, хуучинаас салж түүнийгээ сайжруулж хоцрогдолоос салах гэхээр үүх түүх яриж өнгөрсөндөө хорогдоно, өөрийгөө өөрчлөж сурч боловсорч маргаашийг төлөвлөө ч гэхээр өвөг дээдэс яриж болоод ирсэн болох л байлгүй гэж булчин сулруулж давжаа хатанг болгоно. Болж бүтэхгүйтэй яагаад зөрчилдөхөс айна вэ. Ерөөсөө сайн зөв сайханы төлөө эсэргүүцэж тэмцэх нэг л дургүй хүмүүс. Зүгээр л суух гэсэн хүмүүс. Ямар их милэнхойлог нийгэм бэ. Яагаад социализмын үеийн тэр их сурч боловсорч амрах завгүй ажиллаж явсан сэтгэлийн тэнхээтэй урагшаа харсан нийгмээ ингээд хэдхэн жилийн дотор милэнхойлог болгочихов доо, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо.
Түвдийн шарын шашин Манжийн улстай нийлээд Монгол хүнийг 200 гаруй жил яг өнөөдөр шиг милэнхойлог болгож ламын орон болгосон доо. Лам бол жинхэнэ милэнхойлог хүн шүү дээ. Тэр үед Манж нар төрийг захирч харин Түвдүүд тархи толгойг захирсан даа. Өнөөдөр төрийг хаанахын хэн захирдаг болдоо. Хэн ингэж милэнхойлогийг үүсгэж чадав. Чадвартай л гайхал даа. Өнөөдөр толгой тархийг хэн сайхан захирч харанхуй бүдүүлэг болгож зөвхөн магтан дуулж сайрхадаг нэг л их одоо ингээд л боллоо гэж бэртэгчин болгов. Ахих гэсэн дэвших гэсэн өөрчлөх гэсэн урагшлах гэсэн нийгмийн давхрага үүсэхэд хэн ингэж айхтар хяналт хийж цэцэг ургах агаарыг үгүй болгов. Нэг л агааргүй.
Нийгмийг ажиглахад ардчилалын үнэр ч алга. Социализмыг байгуулахгүй шантарч зугатаасан хүмүүс одоо ардчилалыг яаж ч байгуулж чадах вэ дээ. Ардчилалыг дураараа дургиж бүдүүлэгтэх гэж ойлгож ирсэн дээ. Ийм л хүмүүс олигарх болцгоосон. Нийгэм байгуулна гэдэг ёстой л өвгөн Балдангийн эхнэрээс хамаагүй дээгүүр хэрэг дээ. Ангит нийгэм хэдийний үүсжээ. Оросууд өөрсдөө ирцгээж социализмыг яаж байгуулахыг зааж өгсөн. Ардчилалыг Америкууд өөрсдөө ирж зааж өгөхгүй хойно яаж сурах вэ дээ. Юун байгуулах. Америк орон хэдэн цэргүүд л явуулсан байна билээ. Буудаж сурцгаа гэж байгаа юм байлгүй. Тийм биздээ, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо.
Сүүлийн 20 жил нийт нийгмээрээ боловсролгүй боллоо шүү дээ. Боловсролгүй болох бүр л саруул биш бүрхэг ухаантай болцгооно. Ялангуяа насанд хүрэгчидийн сургуулиуд, оройн сургуулиуд болон эчнээ сургуулиуд гэх мэт нийгмийг боловсролоор тэжээдэг байгууллагуудаа устгажээ. Тэр сургуулиуд орчин үеийн шинэ мэдлэгүүдийг зааж сургаж иргэн хүний соён гэгээрэлд хэрэгтэй байлаа. Гэтэл нийтээрээ нийтийн боловсролгүй тул бүх хүн нэг л маргаашгүйгээр амиа аргалсан бараг амиа зуун явцгаах мэт. Иргэд ерөөсөө улстөр болон эдийн засгийн дампууралд бууж өгчээ.
Улс орноо харахад эдийн засаггүй харин банк санхүүтэй л нийгэм болжээ. Хэрвээ эдийн засагтай байсан бол үйлдвэрлэнэ эсвэл бүтээнэ гэж л ярих байсан. Гэтэл зөвхөн банк санхүүтэй тул зээлнэ түүний цаана зээлийн хүү. Автомашин үйлдвэрлэж эсвэл сүүлийн үеийн шинэ технологуудыг эзэмшиж улс орноо эдийн засагтай болгох төрийн бодлогыг хийх ёстой байсан төрийн өндөрлөгүүд цаашлаад намын дарга явсан хүмүүс яагаад зөвхөн хувийн амидралаа хөөж өөртөө л том ордон байшингууд бариулж өөрийнхөө л хүүхдүүдийн сургуулийг байгуулж өөрийнхөө л биеийн амрыг бодоцгоож төрийн мөнгийг өөртөө л зориулж чадав. Тэдэнд хийж бүтээх улс орон ард түмнийхээ төлөө үхэн хатан ажиллах тийм эрмэлзэл хүч тэнхээ яагаад алга байна вэ? Ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо.
Милэнхойлог нийгмийн дүр төрх ерөнхийдөө харсан хүлээсэн дотроо л нууж хааж цаг хугацаа өнгөрөхийг л хүлээсэн хүмүүс. Магад бүтэн сайны орой их л хэцүү байдаг болов уу. Нэгдэх өдрийн өглөө бараг л за дүүрсэн хэрэг л гэж боддог болов уу. Түүнээс биш улс орныхоо хөгжилд зориулан өнөөдөр би ийм зүйл хийж бүтээнэ. Мөнгө өгөхгүй ч гэсэн хийнэ дээ гэсэн хүмүүс алга болжээ. Яагаад гэвэл мөнгөгүй л бол балрах хойно. Мөнгөнөөс хамааралгүй амидралыг л эрх чөлөө гэдэг биш билүү. Зөвхөн сарын цалингаас хамааралтай амидрах гэдэг ямар их гутамшиг ямар их айдас ямар их ялагдал вэ. Залуучууд болохоор боловсрол эзэмшихийн оронд яаж ийж дипломтой болоод нэг ажил олж авах л эцсийн зорилго. Үүнийг зорилго гэж хэлэх үү. Боловсрол зорилго биш үү.
Нэгэнт урагшлах хөгжих гэсэн иргэдийн хүсэл эрмэлзэл устсан тул цаанаа л нэг зогсонг болжээ. Ганц ч алхам урагшлахгүй зогсоод л байх уу. Эсвэл нөгөө тархи угаагчид гарч ирээд Монгол урагшаа нэг алхасныхаа дараа заавал хойшоо хоёр алхдаг гэж яруу найрагдаад л инээлгэх гэж байна уу. Инээлгэж бодит хорвоогоос хөндийрүүлэх үү. Маркс нэгэн удаа шашин бол ард түмний хар тамхи гэж номондоо бичжээ. Гэхдээ хар тамхи гэдгээр хүний тархийг хордуулдаг гэж хэлээгүй харин мансууруулдаг гэж хэлжээ. Яагаад мансууруулдаг гэж бичсэн бэ гэхээр шашинаас л өршөөл, энэрэл хайдаг гэжээ. Тэнд л очиж тайвширдаг тул шашин яг л хар тамхитай адил. Гэтэл мөнгөтэй баян хүмүүсийн хүүхдүүд яагаад хар тамхинд ордог вэ гэхээр зөвхөн мөнгө л яридаг хүйтэн ээж аавынхаа хоосон амидралаас зугатааж бодит хорвоог орхин хар тамхинд орж бага ч гэсэн энэрэл хайдаг ажээ. Нэг үгээр хэлэхэд баян ч ядуу ч нийгмээс зугатаадаг хойно яаж ч хүн болж чадах вэ дээ. Ёстой л ийм идэвхигүй нийгмээс зугатаасан амидрал бол жинхэнэ милэнхойлог нийгмийн нүүр царай.
Арай гайгүй болов уу бас нэг гадаад оронд явж юм үзэж нүд тайлсан болов уу гэж горидсон хүмүүс бас л милэнхойлог. Бараг л очсон орныхоо хэл дээр роман уншиж боловсорч чадахгүй толгойгоо бариад бүдүүлэг амидралдаа шигдэх өлзийтэй гээд буцаад яараад ирсэн биш үү. Английн “Тарзан” нэртэй кино филмд Африкийн ой шугуйд нялхдаа сармагчингуудад хулгайлагдаж тэдний дунд идэр залуу болтолоо өсөж өндийсөн залуугийн тухай өгүүлдэг. Тарзан залууг сүүлд Английн судлаачид Африкийн шугуйгаар явж байгаад олж уулзаж сонин учрал болдог. Судлаачидын нэг болох эрдэмтэй өвгөн Тарзаныг буцаагаад Англи оронд аваачихын тулд бага ч үгүй Англи хэл зааж мэндлэх хүндлэх ёсноос авахуулаад аяга тавгаар хэрхэн хоол идэх тухай бүхий л соёлт нийгмийн дүрэм зарчимуудад сургадаг. Үүний дараа Англи оронд аваачдаг. Гэтэл Тарзан залуу нийгмийн өндөр шаардлагуудыг давахгүй эцэргүүцэж уурлаж болхи бүдүүлэг амидрал руугаа санагалзсан хэдий ч түүнийг бас ч үгүй тогтоож чаддаг. Гэтэл гай болж Тарзан нэгэн зоопаркийн сармагчингуудтай очоод уулзчихсан байдаг. Тэр сармагчингуудаа таниж сүйд майд болж нэгэн хэл нэгэн сэтгэлээр харицаж ёстой л жаргадаг. Жаргалтай түүнийг харсан Тарзаны ойр хавийн хүмүүс түүнийг буцааж Африк руу явуулахаас даа гэсэн шийд гаргадаг. Үнэхээр ч Тарзан залуу Африк нутаг руугаа явдаг. Энэ жишээнээс харахад ерөөсөө гадаад оронд суралцахаар очсон хүмүүс тухайн орны хүнтэй л нөхөрлөж суралцах чухал болохоос хоорондоо уулзаж эх хэлээрээ яриад сэтгэлээ сул тавиад нутгийн дуугаа дуулаад байвал юу ч сурч чадахгүй ёстой л Тарзаны үлгэр болно шүү, үүнийг залууст цаашид захиж үлдээгээрэй, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо, Таныг саяхан Америк орон яваад ирсэн гэж дуулсан.
Яагаад би энд Тарзаныг зориуд жишээ болгон бичиж буй вэ гэхээр дэвшилтэт соёлт нийгэмд очсон хүн мэдээж хэцүү. Тухайн ард түмний өндөр мэдлэг боловсролд суралцаж тэр л олон дүрэм зарчимуудад суралцах тийм ч амаргүй. Тухайн орны л хүмүүстэй уулзаж тэр л орны хэлийг хурдан хугацаанд маш сайн сурч хамгийн түрүүнд тухайн хэлээр ном чөлөөтэй уншиж чаддаг болох хэрэгтэй. Тэгээгүй цагт сурлага амжилтгүй хоосон цээжлэх мөн нутагтаа байдаг шигээ л аргалахыг л оролдож эхэлнэ. Өндөр соёлт нийгэмд очсон хойноо битгий өөрийнхөө нутаг нэгтнүүдтэйгээ зууралдаад байгаарай гэдэг чухал шүү. Тэгвэл хөгжихгүй буцаад нутгаа санаад эхэлнэ. Хэрвээ дээрх кино филмийн Тарзан тэр зоопаркийн сармагчингуудтай уулзаагүй бол яах ч байсан юм билээ. Магад тийм хурдан Африк руугаа буцахгүй ч байсан юм билүү.
Яагаад нийгэм милэнхойлог болсон бэ гэхээр жшээлбэл монополчилсон компани болон боссууд эдийн засгийг өсөж хөгжих ямар ч боломжгүй болгожээ. Нэг л дээрэлхүү. Цаанаа нэг дээрэмдсэн. Улстөрчид цаанаа нэг онгирсон яагаад гэвэл хамгийн хоцрогдсон хүмүүс шүүдээ. Чадваргүй аавууд л дүүрчээ. Гэр орондоо ямар ч үлгэр жишээ болж чадахгүй тул тэд ерөхийдөө “сулхан Би”-нүүд. Масловын онолд мөнгөгүй хоосон хүн ном уншихгүй гэж бичжээ гэж худлаа орчуулдаг. Тийм биш харин ч мөнгөгүй хоосон өмд хувцас муутай цоорхой цамцтай хүмүүс агуу сонгодог хөгжим зохиож, үеийн үед магтагдсан роман бичиж хойч үедээ үлдээж чадсан байдаг. Тэд баян тансаг байсан бол хэзээ ч юу ч бүтээхгүй байсан.
Олон хүн юм хиймээр байдаг. Гэтэл нийгмийн бүтэц үнэт зүйлс хуулиуд дүрэмүүд бүгд хүмүүсийг ямар ч юм хийх боломжгүй болгочихсон. Хаа л бол хүлээлт, хаа л бол ойлгомжгүй, хаа л бол бухимдал. Чадахгүй хүмүүсийг сайд болгоод чаддаг хүмүүсийн дарга болгочихсон. Чадахгүй байж бас босс болоод нэрийн хуудастай болчихсон. Ингээд л гацаа, бөглөө, түгжрээ үүснэ. Нийгэм гацаж, нийгэм бөглөрч, нийгэм түгжирчээ. Чаддагууд компютер тоглоом л тоглоцгооно, утсаараа мэндчилгээ бичилцэж гадны компанууд л утасны нэгжээр баяжих шивдээ. Дэлгэц гөлөрсөн милэнхойлог нийгэм болждээ.
Улстөрийн намууд сүүлийн 20 жил ард түмнээ юм хийж бүтээх урамгүй болгочихсон. Бүх юм цаагуураа найраад, хуйвалдаад, тендэрдээд, хувичлаад, өмчлөөд хуваагаад идчихсэн. Ингэж чадсан тул нийгмийг мөнгөөр зодоод өөрсдийгөө зөвшөөрүүлж чадсан. Нийгмийг мөнгөөр худалдаж авч ард түмнээ буулгаж авсан. Тэдэнд бүгдээрээ далан таваараа бууж өгчээ. Нийтээрээ пессимист хандлагатай. Яагаад ч бүтэхгүй. Юу ч хийгээд нэмэргүй. Ерөнхийдөө бүгд залхуурлын төлөвт шилжжээ. Залхуурлаас гарах ганц зам бол хөдөө явах.
Ерөөсөө Монгол хүн заавал мөнгөөр дутагдаж айж зээлж зугатааж бултаж явах албагүй биздээ. Социализмын үед Өвөр Монгол ахан дүүс Ар Монголыгоо “жорлонгоо бариж чадахгүй байж яаж социализм байгуулах вэ дээ” гэж радиогоор хошигнодог байсан санагдана. Тэр үеэс хойш бид ахисан уу, өөрөөр хэлбэл оюуны хөгжил явагдсан уу, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо. Өнөөдөр бид харин ч Өвөр Монголоос жорлон оруулж ирдэг биш билүү. Жорлонгийн шаазан хийх шавар хөдөөгөөр бишгүй л байна. Хөдөөгийн байдал шалдар булдар гэдэгтэй адил Улаанбаатар хот ч шалдар булдар болж дээ.
Милэнхойлог нийгэм ийм л дүр төрхтэй. Ямар вэ гэхээр хайр алга, өрөвдөх хүмүүжил алга, сэтгэлийн тэнхээ дутагдана, нэг нэгнийгээ хардаж сэрдсэн, нэгнийгээ доромжилсон, нэгнийгээ доогуур хийсэн, бусдыг боолчилсон, бусдыг өөрийн зорилгод ашигласан, бусдыг хохироож бахаа хангадаг. Ийм болохоор нийгэм ганиссан, гомдсон, хэлмэгдсэн, бүтэлгүйтсэн, дотроо гутрангуй. Тиймээс гадаад ертөнц сонирхолгүй, улстөр сонирхохгүй, юунд ч оролцох дургүй. Хэдэн цаг амжиж чадвал мансуурах л үлдэнэ. Милэнхойлог хүмүүс хийх юмаа олж ядсан хүмүүс тул тэд юу хийхээ ч мэдэхгүй.
Ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо нийгмээ хэрхэн милэнхойлогоос салгаж утопитой болгох вэ? Рационал хүмүүс хэрэгтэй байна. Хэтэрхий эмоционал байна шүү дээ. Ухамсар устжээ. Түүхгүй боллоо шүү. Ямар ч их хийх ажил байна вэ дээ, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо, байна уу?

Төрийн онолч С. Молор-Эрдэнэ

Ар Монгол асуудалтай байна. Хэсэг 5. Үхсэнүүдийгээ яах вэ? ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо, байна уу?

Түрүүчийн долоо хоногт Юмжаагийн Цэдэнбалын хөшөөн дээр олон хүмүүс очиж цэцэг өргөж сэтгүүлчидийн асуултанд хариулж буйг зурагтаар харлаа. Надад улстөрийн хачин дүр зураг харагдлаа. Өнөөдөр бид хаана зогсож байгаа болон цаашид ямаршуухан замаар урагшлах вэ гэсэн цоо шинэ асуудал гарч ирлээ.
Сүүлийн 3 жилд би “Ар Монголд орчин үе үгүйлэгдэнэ”, “Монголчуудын хар хайрцагны бодлого” болон “Монголын гэрээ” номуудад яг л өнөөгийн цоо шинээр үүсэж буй нууц дарагдаж явсан улстөрийн бодит дүр зургыг урдаас төсөөлж бичсэн. Тэр номууд улам л биелэлээ олж цаашид бидэнд хамгийн чухал сэдвүүд болохнээ. Тиймээс тэр номуудын улстөр нийгэм болон төр эдийн засгийн асуудлуудыг гүн нухацтайгаар ярилцах цаг ирлээ гэж анхааруулах байна, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
Ерөөсөө Улаанбаатар хотын хөшөөнүүд юу хэлнэ вэ? Бид юмыг урдаас бодож чаддаг бас дарааг бодож чаддаг тийм чадвартай болох хугацаа нэгэнт болжээ. 21-р зууны дэлхийн хөгжил биднээс их зүйлийг шаардаж байна. Бид тэдэнтэй хөл нийлүүлэн алхахаас өөр замгүй. Буцаад эсгий гэртээ орж бөхөө барилдаж морио унаж түүндээ сэтгэл ханамжтай явах ямар ч боломжгүй болсон тул мэдлэг боловсролд улам шаргуу тэвчээртэй суралцаж өөрсдийгөө авч гарах тийм л цаг үеүд биднийг хүлээнэ.
Энд “Үхэл” гэсэн маш эмзэг хэдий ч бас мэдээжийн зүйлийн тухай бичихээр шийдлээ. Яагаад гэвэл би тэр л өдөр Юмжаагийн Цэдэнбалын хөшөөн дээр цугларсан хүмүүсийг хараад хачин сонин улстөр нийгмийн дүр зургыг харлаа. Угтаа бол тэр хүн хэдийний үхсэн эвтэйхэн хэлбэл нас барсан. Гэхдээ л яг хэлэхэд насыг барах гэдэг түүнийхээр магад таарсан болов уу. Яагаад гэвэл тэр хүн насыгаа бартал төрийн тэргүүний албан үүрэг гүйцэтгэсэн. Юмжаагийн Цэдэнбал дэлхийн түүхийн нугачаанд хавчуулагдан үхсэн гэдгийг мартаж болохгүй.
Дахин нэг харахад Юмжаагийн Цэдэнбалыг үхсэний дараа өнгөрсөн 20 жилд Ар Монголд ерөөсөө үхсэнүүдийнхээ буюу нас барсан хүмүүсийнхээ хойноос хэрхэн гашуудаж мөн хэрхэн тэднийгээ дурсацгаав. Цаашилбал нэгэнт нийгэм улстөрд чухал үүрэгт ажил хийж явсан хүмүүсийгээ үхсэний дараа хэрхэн шүүн хэлэлцэж оюуны түвшинд ярилцаж чиг баримжаа тогтоов. Яагаад гэвэл нийгэмд орон зай эзэлж төрөөс хүртэж ард түмний хариуцлага итгэл найдвар хүлээж явсан хүмүүсийг зүгээр нэг өрөвдөөд эсвэл хайрлаад байхдаа биш харин ч хатуу шүүж ярилцах ёстой. Тэд гэр орныхондоо хайртай аав ээж л биз нийгэмд бол хэдийний нийтийн асуудал гэдгийг мартаж болохгүй.
Өнгөрсөн өнгөрдөггүй бололтой. Бараг л өнгөрсөнийг өнгөрүүлэх дургүй бололтой. Хорвоогоос халигчид хар дарсан зүүд мэт л эргэн тойрч ёстой л үнэнийг шаардаж худлааг илчилдэг бололтой. Нэгэн үед АН-ын ууган гишүүн Баабар “Бүү март” нэртэй ухуулах хуудсандаа Юмжаагийн Цэдэнбалыг “Хүүхэлдэй номер 3” гэж бичсэн байдаг. Хүүхэлдэй гэдгийг битгий мартаарай гэж л сануулсан мэт. Хэрвээ мартчихвал сөнөнө шүү гэж хачин логик гаргалгаа гаргасан цаг саяхан. Тэгвэл тэр хүүхэлдэйний хөшөөн дээр ард түмэн оччихсон улстөрийн лидерүүд цуглараад хүндэлчихсэн байж байна шүү дээ. Одоо тэгээд түүний хүүхэлдэй гэдгийг олон хүн мартчихаар тэгээд бүгдээрээ Баабар гуайн зөгнөснөөр сөнөх үү?, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
АН-ын ууган гишүүний нэрлэсэн хүүхэлдэй номер 1 болох Сүхбаатарын хөшөөг одоо яах гэж байна. Ямар ч л гэсэн түүний талбайг булаагаад Чингис гэж бас нэг үхсэн хүндээ өгчихсөн. Үхсэн хүмүүсийнхээ хооронд ингэж хэрүүл тарих хэрэг байна уу. Баабар “Нүүдэл суудал” нэртэй ямар ч агуулгагүй адал явдалт ном биччихээд түүнийгээ үнэн түүхийн ном мэт тарааж орчуулуулж их сүржигнэсэн. Ганц хүн сүржигнэх яах вэ. Ард түмнийг түүхгүй бас ярих зүйлгүй болгож хаанаас ирсэн хэн билээ гэсэн өөрийгөө тодорхойлох таних тэмдэггүй \Англиар identity гэдэг\ болгоно гэдэг дэндүү томоогүй хариуцлагагүй үйл явдал болсон шүү. Тэр хүн Сүхбаатар, Чойбалсан, Цэдэнбал нарыг хүүхэлдэйнүүд гэж түүхийн номноос арчих гэсэн оролдлого бол дэндүү арчаагүй үйлдэл. Тэдний оронд хэнийг тавих гээв арай өөрсдийгөө тавих гэж буй бишүү.
Баабарын олон алдаануудаас шалтгаалан Цэдэнбалын хөшөөн дээр хүмүүс цугларч ардчилалын хаяг болсон Зоригын хөшөөн дээр очих хүнгүй болохнээ. Энэ бол ардчилалыг үнэгүй болгох зөвхөн эхлэл. Ар Монголын социализм бол ардчилалын түүхэн уридчилсан таатай нөхцөл байсан гэдгийг мартаж болохгүй. 1921 оны ардын хувисгал хэдийгээр ардчилсан хувисгал байсан хэдий ч суурилаад босож ирэх нийгэм болон эдийн засгийн ямар ч ул хөрс байсангүй. Бүгдээрээ бичиг үсэггүй хөдсөн дээлтэй эсгий гэртэй хүмүүс хувисгал байтугай хувцас ч хийх чадваргүй байлаа шүү дээ. Ардын нам гэсэн нэртэй хүнийг хүмүүжүүлэх цэрэгжилтийн байгууллага байгуулах түүхэн шаардлага тэр үед гарсан. Тэр байгууллагын залгамж үе Сүхбаатар, Чойбалсан, Цэдэнбал гэх мэт хүмүүсээр хаяглахаас өөр замгүй. Бодит хүмүүс шүү дээ. Тэгэхээр ард түмний түүхийг балласан Баабар гэж хүнтэй хатуу тооцоо хийх цаг болсон шүү, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
Америкийн улстөр судлаач үе үеийн ерөнхийлөгчидийн зөвлөгч Збигниев Бржежински “Том шатрын хөлөг” \Zbigniew Brzezinski: “The Grand Chessboard”\ номондоо ирээдүйд Евро-Азийг ноёрхсон орон л дэлхийг ноёрхож чадна гэж хэлээд номондоо Чингис хааны 3 алдааг бичжээ. Англи эхээрээ: “Mongol rule entailed no organized economic or financial system, nor was Mongol authority derived from any assertive sense of cultural superiority. Mongol rulers were too thin numerically to represent self-regenerating ruling class, and in any case, the absence of a defined and self- conscious sense of cultural or even ethnic superiority deprived the imperial elite of the needed subjective confidence.”
Збигниев Бржежински хэлэхдээ: Монгол хаадын нэгдүгээр алдаа бол эдийн засгийн болон санхүүгийн иж бүрэн систем босгож чадаагүй явдал хөгжил авчирах боломж бий болгоогүй тул хоцрогдсон хэвээр үлдсэн гэжээ. Хоёрдугаар алдаа бол нэгдсэн нэгэн соёл хамтын үнэт зүйлс үүсээгүй тул тархай бутархай хоорондоо эв түнжин алдахдаа амархан. Гуравдугаар алдаа бол хэзээ ч хойч үеэ төлөвлөж уламжлан авч явах хүнээ бэлдэх бүтэц босгож чадаагүй гэжээ.
Америкийн улстөрийн онолч Бржежински Монголын хаадын тухай түүх бичих далимандаа өнөөгийн Ар Монголын асуудалыг бичсэн бишүү. Ар Монгол хичнээн газарын баялагтай гэж зарладаг ч хөгжил явагдаж үйлдвэр баригдаж техник технолог зохион бүтээж экспортын орон болж чадахгүй 20 гаруй жил хувийн амидралаараа амидарч нийгмийн амидралаас бүрэн тусгаарлажээ. Ар Монгол мөн л нийтлэг үнэлэмж, нийтлэг философи, нийтлэг ертөнцийг үзэх үзэлгүйгээр хоорондоо ялгарч нэг нэгийгээ доромжилж үзэн ядаж хүн бүр өөр шүү гэж мухар сүсэглэж нутаг ус яс үндэсээрээ ялгарч үргэлж л хэрүүл өсөө хонзонтой мэт биш билүү. Нэгэнт баттай философи байхгүй тул хүний нутагт очоод өөртөө итгэлгүй гэдгээ нотолж бусдад уусахдаа амархан. Бржежинскийн хэлсэнээр хаа ч дараагийн хүнээ бэлтгэж аливаа төрийн болон улстөрийн ажил хэн нэг үхсэний дараа ямар ч саадгүй өндөр хэмжээнд цааш явагдах тийм бүтэц үүсээгүй тул хэн ч мөнгө төлөөд эсвэл хуйвалдаад хариуцлагатай албанд очиж бүхий л дүрэм журмыг эвдэж сүйтгэсээр ирлээ.
Дээрх гурван алдаануудыг төрийн хүмүүс нэг үгээр хэлэхэд улстөрийн лидерүүд сургамж болгон авч ажилдаа хэрэглэж чадалгүй явсаар ирлээ. Ямар их харамсал вэ. Өмнөх гурван ерөнхийлөгчид болон ерөнхийлөгч Та Америкийн Бржежинскийн номыг уншаагүй гэхэд зөвлөгч орчуулагчид нар мэдээж уншсан биздээ. Эсвэл тэд уншаад ойлгохгүй хоцордог хэрэг үү. Унаган Англи хэлтэй эсвэл Америкт олон жил болсон гэдэг хүмүүс ямар ном уншиж юу сурсан бэ? Ерөөсөө зөвлөгчид улстөр болон төрийн ямар чанартай мэдлэг боловсролтой вэ?
Юмжаагийн Цэдэнбалын хөшөөний яг өмнөхөн талд Бямбын Ренчин буюу Ренчиновын хөшөөг босгожээ. Яагаад? Угтаа бол төв номын сангийн барилгыг Оросын удирдагч Сталин тухайн үедээ бэлэг болгож бариулсан биз дээ. Ренчин ганц төгрөг гаргаагүй байтал яагаад Сталины хөшөөг буулгаад Ренчингийн хөшөөг босгов оо. Хэрвээ Ренчинийг мундаг зохиолч түүхч гэх гэж байгаа бол түүнээс дутахгүй олон аавын хүүд байгаа шүү дээ. Яагаад шалгаруулалт явуулсангүй вэ? Тэр хүн бусдаас юугаараа илүү вэ?
Юмжаагийн Цэдэнбал болон Бямбын Ренчин нарын хөшөөний ойрхон байшингийн ард хойшоо хаашаа ч юм бэ харж зогссон ардчилалын анхны хараацай С. Зоригын хөшөөг бас босгосон. Зоригын хөшөөг их л жавхаа муутай залуу хүний хөшөө гэхэд нөгөө хоёр хөшөөний хажууд болхи хийснийг хэн ч харна. Эцсийн эцэст юуны тулд хөшөө босгодог вэ? Хөшөө босгодог уламжлал бидэнд бий юу? Хар Хорин хотын ойролцоо олон тахилгууд бий. Гэтэл тахилга гэдэг бол сүнс байгаа гэж зориулсан үлгэр домгийн л өнгөрсөн баримт болохоос тэдгээрийг хөшөө гэхгүй.
Хөшөө гэсэн ойлголт Монмент \Латинаар: monere\ гэсэн санах санамжийг илтгэжээ. Юуг санах вэ гэхээр хэн яасан мөн ямар үйлс явагдсан тухай түүхийн санамж. Хэн санах вэ гэхээр залуу үе буюу хойч үе санаж явах ажээ. Заавал хүний хөшөө босгох биш үйл явдалд зориулан хөшөө босгож сурмаар болжээ. Мэдлэг болвсролд зориулсан техник технологд зориулсан дэвшилтэт ирээдүйг тодорхойлсон хөшөө бас босгож болох шүү дээ. Түүнээс биш өнөөгийн нийгэмд ямар ч ач холбогдолгүй хөшөөнүүдийн цуглуулга Улаанбаатар хот болж болохгүй л баймаарсан. Эцсийн эцэст хөшөө дурсгал залуу үе болон хойч үеийн хүмүүжилд чиглэгдэх бус уу, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
Зөвхөн хөшөө дурсгал асуудалтай биш бас талбай гудамж асуудал үүсгэсэн жишээ гарч ирлээ. Ядаж байхад Сүхбаатарын талбайг яг л нураасан мэт болж Чингисийн талбай болгочихлоо. Хөшөө нураадаг бол одоо талбай нураадаг боллоо. Одоо тэгээд Чингисийн хөшөөг харахаар талбай дээр гарч ирэх гээд Сүхбаатарын хөшөөг авахыг хүлээгээд сууж буй ч юм шиг харагдах жишээтэй. Сүхбаатарын хөшөөг авахаар Чингис сандалаасаа босч урагшаа наранд гарч ирэх боловуу. Ингэж хөшөөнүүдийн хооронд өрсөлдөөн бараг л зодоон үүсгэх хэрэг байна уу. Энэ бүгдийн гол эзэн хэн бэ? Тэр хүнийг хариуцлагад тооцож цаашид Улаанбаатар хотын дүр төрхийг алдагдуулмааргүй санагдана, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
Социализмын үед Чингисийн хөшөөг барих боломжгүй байсан гэдэг. Тэгвэл социализмаас өмнө тэр олон зуун жилийн дотор яагаад Чингисийн хөшөөг бариагүй юм бэ. Түвдийн лам нар зөвшөөрөхгүй байсан уу. Эсвэл тэр олон Богд хаанууд Чингисийн хөшөөг барихыг хориглосон уу. Хувилай хаан яагаад Чингисийн хөшөөг Бээжин хотод эсвэл Хар Хорин хотод босгоогүй юм бэ. Тогоонтөмөр хаан Бээжингээс зугатаахад ердөө л Монгол гэхээс өөр ямар ч дэлхийн түүхэнд үлдэх түүхгүй байсан шүү дээ. Занабазар тэгээд Чингисийн дүрийг бүтээж хөшөө яагаад босгоогүй юм бэ. Түвдүүд дарангуйлаад байсан гэж өөрсдийгөө зөвтгөж дандаа бусдад буруу наах уу.
Ерөөсөө Улаанбаатар хотод хөшөө болон талбайнуудыг хэнд өгч хэнээс авах лиценцүүдийг ганцаараа эзэмшиж буй хүмүүсийн асуудал гарч ирлээ. Ард түмэндээ ямар ямар хөшөөнүүд яах зорилготой бас юуг илэрхийлэх гээд баригдсан болдоо гэсэн асуултанд хэрхэн хариу өгөх вэ? Нэг хөшөөг босгоход хэдэн төгрөг зарцуулдаг түүнийг төрөөс төлдөг эсэх тодорхой биш. Хэний хөшөөг барихыг зөвшөөрдөг хэнийхийг зөвшөөрдөггүй тухай журам шинэчлэгдэх хэрэгтэй л болов уу. Хэрвээ сайн яриад мөнгө сайн төлж чадвал бараг л дурын хүний хөшөөг барих боломжтой мэт. Ямар ч гэсэн Цэдэнбалын хөшөөний ойр хавийг харахад нилээд хөшөөнүүдийн нягтрал ихтэй харагдана. Энэ бүгдийг шийднэ үү, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
Үхсэнүүдийгээ өнгөрсөн өөрөөр хэлбэл өнгөрчихсөн тиймээс дахиад хэзээ ч ирэхгүй гэдгийг бид өнөөдөр 21-р зуунд буюу биолог хөгжсөн зуунд даан ч сайн мэднэ шүү дээ. Ерөөсөө хэн нэг дээгүүр алба хашиж явсан эсвэл түүхэн роман бичсэн хүмүүсийн хөшөөнүүдийг босгоод байвал цаашид Улаанбаатар хот хөшөөний хот болохнээ. Зарим нэг их онцгой биш өөрөөр хэлбэл ард түмний төлөө нэг их зүйл хийгээгүй тийм хүмүүсийн хөшөөг төрсөн нутаг эсвэл ажлын байрны үүдэнд босгомоор болжээ. Заавал том хөшөө бүтэн биеэр босгохын оронд цээжин хэсэг эсвэл дурсгалын самбар гэх мэтээр санамж үүсгэж дараа үедээ сануулбал зөв биш үү.
Мэдээж Монгол хүн шашны тухай буруу ойлголттой явсааар ирсэн. Өнөөдөр ч ид шидэнд үнэмшиж бусдад тархиа угаалгуулахдаа тун амархан. Хүн үхдэг бүгдээрээ үхдэг гэдэгт үнэмшихгүй харин ч дахиад төрнө гэж хэлэх хүн олон бий. Гэхдээ МУИС эсвэл ШУА гэх мэт газар л сүнс битгий яриасай билээ. Тэнд мэдлэг боловсрол ноёлох болохоос биш мухар сүсэг тархах ёсгүй. Үхсэн хүний сүнс ирдэг гэдэгт ташраараа үнэмшдэг явдал бол цол хэргэмтэй доктор профессорууд л юм сурч ард түмнийг соён гэгээрүүлээгүйн баталгаа.
Далай лам ч гэсэн үхнэ шүүдээ. Тэр үхээд хэзээ ч буцаж ирэхгүй. Далай лам дахин төрөхгүй. Энэ бол биологийн салбарын хамгийн энгийн асуулт. Далай лам дахин төрнө гэдэг Гандан тэгчилэн хийдэд л хүчинтэй болохоос биш нийгэмд болон боловсролын системд хүчингүй шүү дээ. Материт бие байтугай материгүй ухаан хаашаа ч шилжихгүй тэр чигтээ л лөөлөө болно шүү дээ.
Энд дэлгэсэн “Үхэл” гэдэг сэдэв хэдийгээр эмзэг ч гэсэн философичид олон зуун жил түүний тухай бичиж дэлхийн улс орнуудад ердийн сэдэв болсон гэдгийг уншсан олон номуудаар батлах байна. Монгол хүн бид ч үхэл гэдэгтэй моралтайгаар бидний хэлдэгээр ёс суртахуунтайгаар хандаж хэн хэнийгээ эвгүй байдалд оруулахгүй тийм л этиктэй болох хэрэгтэй. Үхэл гэдэг тухайн хүний цэвэр хувийн хэрэг. Тиймээс хүн үхэхэд нэг их сүйд болох явдалгүй. Бид үхсэнээрээ дараа дараагийн үедээ боломж олгож тэднийг бас амидруулах хэрэгтэй. Одоо 20 настай залуу бас бидэн шиг урт наслах хүсэлтэй шүү дээ. Бидний үзэж эдэлж явсан зүйлсийг бас давтан гүйцээх эрх чөлөөтэй. Мэдээж залуу хүмүүст бол үхэл дэндүү холын зүйл. Тийм ч байх ёстой. Хүн тэртэй тэргүй үхнэ гээд суугаад байвал юу ч бүтээхгүй.
Дани улсын нэрт философич Киркегаард ”Үхлийн тухай өвчин” \Kierkegaard: “The Sickness Unto Death”\ номондоо үхэлийн тухай бичсэн байдаг. Үхэл гэдгийг хэн ч мэдэхгүй. Хэн ч үхэж үзээгүй. Үхсэн хүмүүсээс хэн ч буцаж ирээгүй. Ерөөсөө ирэх ч үгүй. Тиймээс үхлийн тухай төсөөлөл ч байхгүй. Түүний тухай харин бодох боломжтой. Киркегаард хүн гурван замаар өөрийн мэдэлгүй гүн хямралд орж хорвоод эргэлздэг гэжээ. Нэгдүгээрт: хүн өөрөө хүнд өвчин тусахад, хоёрдугаарт: хамгийн ойрын хүн нас барахад, гуравдугаарт: мөнгөө төлж чадахгүй гачигдалд ороход. Тиймээ хамгийн ойрын хүн нас барах гэдэг тийм ч амар биш. Гэтэл тэр хүн төрийн болон улстөрийн өөрөөр хэлбэл нийгмийн асуудал болчихсон хүн байвал бүр ч хэцүү.
Киркегаард хэлэхдээ: “Өөрийгөө таниагүй бас өөрийгөө мэдэж авч чадаагүй хүн яаж ч өөрчлөгдөх билээ.” Өөрийгөө таниагүйгээс өөрчлөгдөж чадахгүй хүмүүс хуучиндаа л одоо байгаадаа л сэтгэл ханаж түүнээс зуурч үлддэг бэртэгчин гэжээ. Өнөөдөр Ар Монголд яг л ийм хүмүүс орчин үеэс татгалзаж хийж бүтээхийг үгүйсгэж бараг л болж байна өөр аргагүй ингээд л явахаас өөр яах вэ дээ гэх мэт улстөрийн агуулгатай өнгөрсөнд ирээдүйг хайх болжээ. Тэд нийгэм хөгжиж урагшаа хөдлөхөд саад хийж бараг л хоосон түүх ярицгааж улам л хойш татаад байх боллоо. Ерөөсөө энэ түүх гэдгийг засаж залруулахгүй бол амны уншлага болжээ. Бидэнд болохгүй зүйл их байна, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо би энд юу хэлэх гээд байна вэ гэвэл энэ хөшөөнүүдийн асуудалыг нэг тийш болгох нөгөөтэйгүүр түүхийн маргааныг нэг тийш болгохгүй бол дэндүү чухал болгон хэтэрхий туйлширч байна. Шийдэмгий зоригтой шийд гаргаж зөвхөн хөшөө биш талбайнуудын нэрийг бас нэг тийш болгохгүй бол сургуулийн хүүхдүүдэд хэнийг хэн гэж тайлбарлах вэ. Ямар талбайг одоо тэгээд яагаад өөрчлөөд буйгаа олигтойхон шийдэхгүй бол тархи угаасан хэтэрхий сэтгэлийн хөдөлгөөнд баригдсан ерөөс боддоггүй нийгэм болохнээ. Ийм нийгэмд өнөө маргаашийн амидрал ирээдүйгүй болох аюултай ба үндэстэний дүр зураг бүдэг болно уу гэхээс биш тод болохгүй.
Эцсийн эцэст хэний ээж аав хэнийхээс илүү юм бэ? Яг харахад ээж аавыгаа үхсэн хойно магтаж бахархаж минийх илүү гэж намтар бичүүлж хэвлүүлж эсвэл шүлэг яруу найраг уншиж дуу дуулах хэрэг байна уу. Хэн ч ээж аавыгаа үхсэн хойно сайн бол дотроо дурсаж хүндэтгэнэ хэрвээ муу байсан бол бас дотроо гомдож уучилдаг. Түүнээс биш ээж аавынхаа амид сэрүүн цагт зовоож тус болж харж хайхраагүй мөртлөө үхсэн хойно нэг их сүр болж буйг харахад ёстой өрөвдмөөр бараг л одоо болиосой гэмээр л байдаг.
Өөр бас нэг өрөвдмөөр хөшөөтэй буюу санамжтай хамаатай жишээ бол хавар 6 сард сургуулиа төгссөн мянга мянган залуучууд хэний хөшөөн дээр цэцэг өргөхөө мэдэхгүй хий л Чингисийн хөшөө рүү очиж цэцэг тавиад заримыг харахад яаж бас Сүхбаатарыг орхих вэ гээд цэцэгнийхээ нэг хэсэгийг Сүхбаатарын хөшөөн дээр тавицгаана. Зарим залуус бүр мэдлэг боловсролтой дэндүү харшилтай Ганданд очиж цэцэг барих жишээтэй. Ингэж л боловсролоо шашинаар угаах юмдаа. Үгүй энэ ерөөсөө холион бантан болж байна шүү, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
Хөөрхий Нацагдоржийн хөшөө. Хүүхэд байхдаа очиж цэцэг өргөж байсан. Одоо ч тэр хөшөөг санах байтугай мэдэх хүүхэд залуучууд үгүй биздээ. Хүний амидрал гэдэг нэг ёсондоо бодох. Хүн бодохгүйгээр амидрана гэдэг харамсал. Ядаж боддог байсан Нацагдоржийн хөшөөг мартана гэдэг энэ улс орон бодохоос татгалзлаа гэж л ойлгомоор.
Лениний хөшөөг яахав нөгөө Ар Монголын ганц дураараа сахилгагүй улстөрийн баримжаагүй түүхийн ойлголтгүй нөхөр очоод нураагаад хая гээд нураачихсан. За тэр ч яахав. Хүмүүсийн сэтгэлийн гүнд тэр хөшөө үлдсэн л байх. Улстөрийн завхрал гэж үүнийг л хэлдэг дээ.
Битлзийн хөшөөг харах бүрдээ л инээд хүрдэг. Ямар зорилготой яах гэж босгосон хөшөө юм бэ бүү мэд. Дуу дуулдаг 4 залуучууд дэлхийгээр дүүрэн. Пинк Флоид, Роллинг Стоунс, Доорс гээд л 4 хүнтэй олон л хамтлагууд бий. Дэндүү хямдхан дэндүү хүүхдийн тоглоом шиг тэр ханыг хөшөө гэж нэрлэхэд ч ичмээр дээ.
Марко Пологийн хөшөөг хараад бүр гайхаж орхисон. Хэн тэр хөшөөг санаачилсан бүү мэд. Мэдээж мөнгөөр зодож л барисан биз. Марко Поло Ар Монголд ямар ач холбогдолтой вэ? Яагаад Марко Пологийн хөшөөг босговоо хэн түүнийг санаж дурсах гээвээ. Хаа байсан Италийн нэг тэнүүлчингийн хөшөө яахаараа Улаанбаатар хотын төвд байрлана вэ? Марко Поло үлгэр домог болохоос биш яг бодит хүн гэдэг батлагдаагүй шүү дээ.
Хорлоогийн Чойбалсангийн хөшөөг нөгөө хөшөө нураах дуртай нөхөр хэзээ бас нураах бол. Нэг удаа хийчихсэн хүн улаан цаймдаа гарах амархан гэсэн одоо ч нураагаад өгнө биздээ. Мартсанаас нисэх явах замд аж үйлдвэрийн комбинатын тэнд нэг цагаан хаалга байсан түүнийг ч нураагаад хаяжээ. Өөр газар босгож болоогүй юм байхдаа.
Ж. Самбуу гуайн хөшөөг хайгаад олсонгүй. Бумцэнд гуайн хөшөөг хайж яваад золтой л машинд дайруулсангүй. ШУА-ын ерөнхийлөгч асан Ширэндэв гуайн хөшөө ямар ч агуулгагүй газар байх жишээтэй. Ж. Батмөнхийн хөшөөг бас яагаад ямар шалтгаанаар барисан юм бэ бүү мэд. МУИС-ийн ректор байсан гэдэг үнэн гэхдээ сүүлд Улстөрийн товчооны дарга байж байгаад буусан биздээ. Хэн юу хийж бүтээж түүгээр бидний амидрал урагшаа хөдөлж өнөөдөр хүртэл явж ирсэн бэ түүнд л өөрийгөө зориулсан хүмүүсийн хөшөөг л үлдээмээр санагдана даа, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
Үхсэн хойно битгий хөшөө босгуулаарай л гэж үр хүүхдэдээ захиж үлдээгээрэй гэж төр улсын лидерүүдэд хэлэх байна. Амиддаа бие биеэ хайрлацгаая гэж нэг яруу найрагч хэлжээ. Үхсэн хойно бол хайрлах хэрэггүй л гэж хэлсэн байж дээ. Яасан ч хачин авцалдаагүй хэлсэн үг вэ дээ.
За тэр хайрлах ч яахав ядаж хөшөөг нэг гоо сайхантай буюу эстетиктэй босгомоор л санагдана. Хөшөө барих зөвшөөрөл бушуухан батлуулж тамга даруулж аваад л хөөрхий хэдэн хүмүүс маш хурдан яарч хөшөө босгодог бололтой нэг л их урлаггүй өнгө үзэмжгүй хөшөөнүүд барицгаажээ. Мэдээж үлдсэн үр хүүхэд аав ээжийнхээ хөшөөг хараад сайхан л байдаг биз. Гэтэл тэр хөшөөг босгосон газар шороо бол ард түмний өмч бөгөөд төрийн мэдэлийнх шүү дээ. Түүнээс биш хувийн хашаан дотроо бол хэн ч хэнийхээ хөшөөг босгох дурын асуудал.
Эцсийн эцэст хөшөө гэдэг санамж байх ёстой. Юуг хойч үедээ сануулах вэ гэхээр сайн муу хоёуланг. Чингис хаан сайн ч зүйл хийсэн муу ч зүйл хийсэн. Тиймээс Чингисийн хөшөө сайны ч бас муугийн ч жишээ болж хойч үедээ санамж нэг үгээр хэлбэл анхааруулга болон үлдэх ёстой. Түүнээс сургамж авч хойч үе түүний хийсэн алдаануудыг давтахгүйг хичээх учиртай. Түүнээс биш Чингисийн хөшөөний өмнө оччихоод яг бодит хүн сууж байгаа мэт сандраад хөдөлж чадахгүй хүмүүсийг харахад дэндүү хөөрхийлөлтэй. Тэр хөшөө бол абстракт шүү дээ. Тиймээс конкрет биш.
Юмжаагийн Цэдэнбалын хөшөөн дээр цугларсан хүмүүс Оросууд түүний тархийг хордуулсан гэж улстөрийн маш ноцтой зүйлс ярицгаахыг юу гэж ойлгох вэ, ерөнхийлөгч Элбэгдор жоо.
Цэдэнбалын эхнэр Орос хүн байсан юм хойно хөгширсөн өвгөн одоо тэгээд авгайгаа дагаад Орос орон луу явахаас яах вэ дээ. Ардчилал эхлэхдээ л Цэдэнбалыг дарангуйлагч гээд л хөөсөн биздээ. Түүнийг хүүхэлдэй гэж доромжлон Сүхбаатарын талбай дээр гарч ирсэн биздээ. Үүнийхээ цаана бол бүхэл бүтэн социализмын бүтээн байгуулалтыг үгүйсгэсэн биш билүү. Социализмын эринээс өмнө Улаанбаатарт юу байсан билээ. Хоцрогдол мухар сүсэгт булуулсан Хүрээ л байсан биздээ. Баабарын хүүхэлдэй номер 3-ыг Монголчууд өөрсдөө ад үзэж хөөчихөөд өнөөдөр болохоор 20 жилийн дараа гэнэт бид алаагүй Оросууд алсан гэдэг бас л гэнэн ойлголт. Улстөрийн онолд тулгуурласан сэхээрүүлэх үйл ажиллагаа хэрэгтэй болжээ, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
Өөрсдөө гэнэн томоогүй дэндүү тэнэг алдаанууд хийчихээд түүнийгээ нэг бол Хятадуудад эсвэл Оросуудад оноож бусад руу буруугаа чихэж өөрсдөө цэвэрхэн үлдэх гэсэн хүүхэд шиг “Би тэгээгүй шүүдээ” гэж бултагнах юм үзэж нүд тайлаагүйн шинж биш шүү. Доод хүмүүс гэмээр. Насанд хүрсэн хүний шинжээр бид алдаа хийсэн шүү дээ гэж гэмших чухал. Оросын Достоевскийн “Гэм ба гэмшил” нэртэй номонд нэгэнт гэм буруу хийсэн бол бас гэмшиж гэмээ хүлээж сурахыг заасан байдаг. Алдаанууд бас эзэнтэй. Түүхийн алдаа гэж бий. Тиймээс тэр бүх алдаануудаа ухамсарлаж байна гээд л ёстой түүндээ зориулсан хөшөө босгох хэрэгтэй болов уу.
Улаанбаатар хотын өмнө тавигдаж буй өнгөрсөнүүдийн асуудал цөөн тооны үхсэнүүдийн хөшөөнүүдээр хязгаарлах дэндүү явцуу санагдана. Далан давхар гээд Мянга мянган үхсэнүүдийн шарилууд хотын үргэлжлэл болон оршиж байна. Тэднийгээ яах вэ? Дэлхийн ямар ч улсын шарил оршуулгын газар цэцэг алаглан үнэхээр цэвэр ариун байдагдаа. Хүний үр нэгэн цагт халин одох жамтай. Тэгвэл явсан түүнийгээ хэн ч байсан дурсан гашуудаж эмгэнэж сурах бас л нэг эрдэм.
Хүн сайндаа л 70, 80 хүрнэ биздээ. Хүрэх албатай ч биш. Эргэх цаг, өнгөрөх улирал бүр шинийг авчрах хорвоогийн ааш. Үүнтэй адил бас хүний хорвоо ч гэсэн хөгширч хуучирч шинэчлэгдэж урагшлаж явах учиртай. Хойч үе өмнөх үеэсээ хэзээд илүү шинийг бүтээж өмнөх үеэ засаж залруулж дурсаж уучилж явах тийм л хүний хорвоо доо, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
Грекийн алдарт төрийн хүн Периклэсийн \Perikles\ амиа алдсан цэргүүдийн шарил дээр хэлсэн үг философийн гүн утгатай. Тэр одоогоос 2500 жилийн өмнө хэлсэн хэдий ч өнөөгийн бидэнд яг л одоод хэлж буй мэт л бодит байгааг тусгажээ. Англиар “Pericles’ Funeral Oration” буюу “Периклэсийн шарил дээр хэлсэн үг” дараах утгатай: “Ардчилал бол бидний “Үндсэн хууль” яагаад гэвэл бидний төр цөөхөн хүмүүст зориулсан биш харин нийт олонд зориулсан” гэж хэлжээ. Тиймээ бидний хийж буй бүх үйлдэл нийт олонд л зориулагдах болохоос биш шилж сонгосон ганц хоёрт зориулагдах учиргүй.
Периклэс хэлэхдээ ядуу явах гэдэг дутагдал биш харин ямарч ядуу хүн нэр хүндтэй болж өсөж дэвжих боломжтой тийм л төр улс оршин тогтнох заяатай гэжээ. Тэр үнэхээр л төрийн хүний гайхамшигтай чанар харуулсан үеийн үед яригддаг үгээ Афин хотын иргэдийн өмнө хэлжээ. Периклэс бас хамгийн муу иргэн бол төрийн төлөө юу ч хийдэггүй хүн гэжээ.
Аливаа ард түмнийг хир насанд хүрсэн эсэхийг мэдэх гэвэл үхсэнүүдтэйгээ хэрхэн харицаж чадаж буйгаар л дүгнээрэй гэсэн үг ортой бололтой. Бид бүгдээрээ л хэзээ нэгэн цагт үхнэ шүү дээ. Үхэл бол ердөө л амисгаа авахтай адил цаанаасаа байгалаас өгөгдсөн гэдэг биш бил үү. Монгол хүн цээж төвхгөр хараа цэх шударга шулуун эрч хүчтэй алхаа гишгээ хүртэл бат цэх явах учиртай даа. Ямар ч их хийх ажил байна вэ дээ, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо, байна уу?

Төрийн онолч С. Молор-Эрдэнэ \доктор инженэр, доктор философич\

Ар Монгол асуудалтай байна. Хэсэг 4. “Дээд хүмүүс” бэлдэх хэрэгтэй… ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо, байна уу?

Хаа ч асуудал бий. Хэнд ч асуудал бий. Хамгийн чухал юу вэ гэхээр асуудалд хэрхэн үнэлгээ өгч асуудалаа шийдэх үйл ажиллагаа чухал. Асуудалыг шийдэх гэж хийж буй үйлдэл ялгаатай. Үүнд л Монгол хүн алдаа гаргасаар. Яагаад гэвэл рационал биш эмоционал шийдэж түүнийхээ дараа буруу үйлдэл хийж түүнээсээ гарч чадахгүй чөтгөрийн тойрогт орцгоодог. Өнөөдөр бид бүгдээрээ чөтгөрийн тойрогоос гарах хугацаа хэдийний болжээ.
Асуудалыг шийдэх гэж хийж буй тэр үйлдэл урлагтай хийгдэж чадвал гарах хариу үр дүнтэй нийт нийгэмд ашигтай. Түүнээс биш надад ямар ашигтай юм бэ гэсэн “Доод” хүний асуулт тавих л осолтой. Нэгэнт дээрээс алдаатай буруу шийдэл гаргадаг тул хийх ёстой хүмүүс хийхээс дургүй хүрцгээдэг далд биш ил болжээ. Сайд дарга нар ажилтанаасаа ялгарахгүй тул илүү сайн шийдэл хэзээ ч гаргаж чаддаггүй. Жишээлбэл гадаадад яваа сайд дарга нар орчуулагчаасаа ялгарах зүйлгүй. Орчуулагч хэдийгээр Англи хэлтэй гэдэг ч тухайн хэл дээр роман уншиж үзээгүй тул доод хэмжээнд орчуулна түүнийг доод хэмжээний дарга бас яг таг ойлгоно. Ойлгоно гэждээ өөрийнхөөрөө үнэмшинэ. Ингээд орчуулагчийн хувийн үнэмшил болон даргын өөрийнхөөрөө үнэмшсэн үнэмшил зэрэгцэн оршсоор л явлаа даа.
Хийх гэж буй хүн нэгдүгээрт рационал хийх. Хоёрдугаарт тооцоолж хийх. Гуравдугаарт факт дээр тулгуурлаж хийх. Тэгээгүй цагт ёстой л галзуу хөгжүүлнэ, галзууруулаад өгнө гэсэн хоосон үг авиа л болж хувирна. Ёстой л амандаа гал зуусан хүнийг галзуу гэж хэлэх болов уу. Үг ганцхан авиа биш бас онолтой гэдгийг гагцхүү өнөөдөр Ар Монгол ойлгохгүй явна. Бүх үг өөрийн онолтой. Бодол гэдэг зөвхөн үг биш түүний цаана бодолын тухай онол бий. Үүний тулд Англиар “thinking” нэртэй арав гаруй ном уншиж л ойлгоно. Сэтгэл гэдэг зөвхөн үг биш бас сэтгэлийн тухай онол бий. Тиймээс Англиар “feeling” гэсэн нэртэй арав гаруй ном уншиж л сэтгэл гэсэн ойлголт авна.
Ар Монголын нэг том асуудал бол “Дээд хүн” төрд маш их дутагдаж байна. Улстөрийн намууд ч “Дээд хүн” бэлдээгүй тул хаа хаанаа “Дээд хүн” дутагдалтай байна. Социализмаас өмнө Манжууд төрийн ажил хийж түүний дараа социализмын үед Оросууд “Дээд хүн” байлаа. Өнөөдөр 21-р зуунд Монгол хүн өөрийнхөөрөө явах гэтэл юу ч бүтээж амжуулж чадахгүй байгаагийн шалтгаан бол бүгдээрээ дундаж түүнээс доогуур. Оюу Толгой болон Таван Толгойн асуудалуудыг “Дээд хүн” болоогүй Монголын төлөөлөгчид шийдэж ч чадахгүй бас хийж ч чадахгүй. Ерөөсөө Дээд хүнийг бэлдэх нууц танхим бэлдээгүй шүү дээ. “Дээд хүн” бэлдээгүй цагт төр үргэлжийн доод хэмжээнд байна гэсэн үг бөгөөд гадаадын “Дээд хүн” үргэлж л ялна гэсэн гаргалгаа.
Одоогийн сайд дарга нар болон УИХ-ын гишүүдээ харахад тэдний хэлж яриж буй болон хэрхэн биеэ авч явааг хараад дэндүү их халаглам тул энд би “Дээд” хүний тухай ойлголтыг задруулж бичихээр шийдсэн шүү. Бид ерөөсөө “Дээд” хүнийг иж бүрэн бэлдэж чадаагүй тул ардчилал гэж яридаг болохоос биш олигтой төртэй мөн олигтой намуудтай болж чадаагүй гэдгээ дэндүү сайн мэдэж авлаа шүү дээ. Ар Монгол дундаж болон доодчуудаар удирдуулсан орон байсаар байх уу? “Дээд хүн” хэзээ хаана бэлдэх вэ? Ерөхийлөгч Элбэгдорж оо.
1.Төрд “Дээд хүн” бэлдэх тухай
Өнөөдөр бидний хамгийн том асуудал бол “Дээд хүн” байх ёстой газар дундаж хүмүүс түүнээс бүр доогуур хүмүүстэй болцгоожээ. “Дээд хүмүүс” дутагдаж буйгийн илрэл бол төрийн хямралаар тодорхойлогдоно. Ар Монгол банк санхүүтэй гэтэл эдийн засаг байхгүй байна шүү дээ. Хамгийн тэргүүний анхдагч 4 эрдэмүүдийг эзэмшсэн хүмүүс дутагдаж буй. Энэ дөрвөн эрдэм бол миний бичсэн номонд тодорхой заасан. Уг номын гарчиг: “Ухаан Ухамсар Эрдэм”.
Жирэмсэн эхнэрийн бие засах газраас хол явж үзээгүй эрчүүдтэй амбан явахгүй шүү. Юм үзэж нүд тайлаагүй хүн бол зөвхөн ээж аавын өгсөн биеэрээ амид яваа хүн бөгөөд нэг үгээр хэлбэл өгөгдсөн өгөгдөлүүдээс цаашгүй. Бие даасан “Дээд би” болохын тулд өөрийгөө хөгжүүлж өгөгдөлүүдээ давж өөрийгөө бүтээн босгох чухал. Өөрийгөө бүтээн босгож чадаагүй хүмүүс өгөгдөл дотроо хоцордог. Өөрийгөө бүтээн босгож “Дээд би” болох тэр их төвөгтэй хэцүү даваануудыг давсан хүнийг л юм үзэж нүд тайлсан хүн гэхээс биш очсон орнуудын тоогоор юм үзсэн гэхгүй. Аавыг байхад газар үзэх биш харин өөрийгөө боловсруулж хүн чанартай болох л өнөөдөр чухал болждээ.
2500 гаад жилийн тэртээ Грекийн философич Платон хүмүүс яг л агуй дотор буй мэт боогдмол хязгаарлагдмал амидралаар амидарч буйгаа хэзээ нэгэн цагт мэдэж авч чадсан тул улс орнууд хөгжиж чадсан тухай өгүүлдэг. Агуйгаас гарч нарны гэрэлд амидарч эхлэх боломжийн тухай Платон бичихдээ нарны гэрэлд гарч ирж чадах тэр чадвар чухал гэсэн. Үүний цаад утга бол хүн зөвхөн өөрийнхөө үнэмшсэн үнэмшилээ ялгаж шалгахгүй байдлаа мэдэж явч өөрийнхөө төөрөгдөлүүдийг даван туулахыг философич Платон анхааруулжээ. Олон хүн нарны гэрэлд нүд гялбаж буцаад агуй руугаа орох гэдэг шүү гэж бас бичээд тиймээс тэвчиж өнгөрөөх бас нэг ялалт гэжээ.
Өнөөдөр Монголчууд бидэнд “Дээд хүн” бэлдэх “Нууц танхим” хэрэгтэй. “Дээд хүн” бэлдэх танхимд элсэн орж ирсэн хүмүүсийг дундажаас салгах хамгийн анхан шатны сургалт “Майнд Буилдинг” буюу “Оюуын бүтээн босголтоос” эхлэх учиртай. Үүнийг Англиар “Mind Building” гэнэ. Түрүүчийн удаад би “Төр бүтээн босгох” болон “Үндэстэн бүтээн босгох” тухай бичсэн. Энэ хоёрыг “Дээд хүн” бэлдээгүй цагт гүйцэлдүүлэх ямар ч боломжгүй. Өнөөдөр гадны хэн ч Монголчуудад туслахгүй шүү гэдгийг л хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Монголчууд л өөрсдийгөө бүтээн босгоно.
“Дээд хүн” бэлдэх нууц танхимд эх орны төлөө “Дээд хүн” бэлтгэгдэж тэндээсээ төр лүү очиж үүрэг даалгавраа авдаг тийм журам гаргах цаг нэгэнт болжээ. Төрийг хэрхэн босгох болон үндэстэнийг бүтээн босгох үйлсийг гардан хийх хүмүүс бол өөртөө “Оюуны бүтээн босголт” хийж чадсан “Дээд хүн” гэдэг тодорхой.
Дээд хүний тухай ойлголт анх Германы философч Фридрих Ницшэ гээс гаралтай. Ницшэ 20-р зууны эхэнд “Дээд хүн” гэдгээр дундаж “Би” гэдгээсээ салж дээд “Би”болох боломжтой гэж “Саратустра ингэж ярив” гэсэн номондоо бичсэн. Энэ номонд “Дээд Би” болох ямар хүнд ажил гэдэг тухай маш уран философийн баталгаатай бичсэн ба тэр л хүн хэрхэн өөрчлөгдөж шинээр төрж буй тухай тайлбарладаг.
Монголчууд яагаад иж бүрэн хүнээ бэлдэх хэрэгтэй вэ гэвэл бид сүүлийн 20 жил харцгаасан. Юуг харсан бэ гэвэл ардчилал ганцаараа юу ч хийж чадахгүй гэдгийг харлаа. Бид ардчилалыг байгуулчихлаа гэхэд улс орон шууд хөгжинө гэсэн ойлголт биш. Бид ардчилалтай мөртлөө ямар ч хөгжилгүй хоцрогдсон хэвээр үлдэхнээ. Хэтэрхий доод түвшиний нийгэм рүү явж буй тул үүнийг зогсоож зөв замд оруулахад бэлтгэгдсэн “Дээд хүмүүс” хэрэгтэй гэдгийг энд хэлэх байна, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
2. Доод “Би”-гээс Дээд “Би” болсон жишээ
Францын их бодогч бас сэтгэгч Александр Дюма “Монте Кристо гүн” нэртэй романдаа хэрхэн “Дээд хүн” бэлдэж буй туршлагыг харуулсан. Тэр энэ номоо одоогоос 160 гаруй жилийн өмнө бичжээ. Романы гол дүр Эдмон Дантэс нэртэй далайчин залууг шоронд 14 жилийн дотор философч Фариа “Доод” хүнээс “Дээд хүн” болгож чаддаг. Фариа маш их ном уншсан философч онолч хүн. Түүнийг санваартан гэж буруу орчуулжээ.
Далайчин залуу Эдмон Дантесийг өвгөн Фариа бүхий л мэдлэгт болон эрдэмд сургадаг. Философоос авахуулаад гадаад хэл бүр хэрхэн архи тамхи хэрэглэх тухай иж бүрэн бүхий л мэдлэг болон чадвар зааж сургадаг. Энэ хоёр бол багш шавь биш гагцхүү сурагч ба сургагч хоёр гэдгийг анхаарах хэрэгтэй. Яагаад гэвэл сурах гэдэг өөрийгөө бас давхар сургах үйлдэл шаарддаг. Тиймээс сурах гэдэг хоосон цээжилж хүнийг дууриаж давтах биш. Эдмон Дантес цааш дээдсийн хүрээлэнд өөрийгөө зөв авч явж зөв яриж хэлж чаддаг болдог. Үнэхээр л иж бүрэн хүн болгох тэр сургалт 14 жил үргэлжилдэг. Үүнийг л ёстой боловсрол авах гэж нэрлэх болов уу.
Монгол хүн ном унших байтугай архи тамхи хэрэглэж чадахгүй байна шүү дээ. Ялангуяа төрийн хүмүүс Кубын бүдүүн цигарыг татаж сурч цуглуулгатай байж зочиноо дайлж чадах бас л нэг эрдэм. Тамхи татлаа гээд тамхичин болохгүй. Нөгөөтэйгүүр Францын үнэтэй улаан дарс гэртээ цуглуулж зочиноо дайлж амтлаж ууж бас сурах хэрэгтэй л гэдэгт суралцах. Архийг ууж сурах болохоос архичин болж болохгүй. Архи ууж сурсан хүмүүс амталж таашаадаг. Харин сураагүй хүмүүс шууд л хоолой дээгүүрээ гудардаг. Төрийн хүн гадаадын зочинтой уулзаж суугаад би тамхи татдаггүй эсвэл би архи уудаггүй гэвэл хэн ч ойлгохгүй. Харин ч ичмээр юм болно. Яах гэж энэ хорвоо дээр тэгвэл төрсөн хэрэг вэ яах гэж төрийн хүн болсон хэрэг вэ. Хүн дайлж хүнтэй наргиж сурах бас л нэг том эрдэм.
Яагаад энд “Дээд хүн” гэж маш их нухацтай бичиж буй вэ гэхээр улс орон хөгжүүлэх тэр агентууд хаана байна. Соён гэгээрүүлж болноо гэтэл ном уншсан агентуудаа бэлдсэн үү. “Дээд хүн” бэлтгэх тэр агентууд хаана байна вэ. Монголчууд бид агентуудаа бэлдээгүй тул төрийн хар хайрцаг цоожлох байтугай төрийн наад захын нууцаа далдалж чадахгүй ил гаргаад байна шүү дээ. Бүхий л амидрал задгай бас нийт нийгэм нээлттэй болж ажил хийх боломжгүй болжээ. Амидрал гэдэг нууц дээр тогтдог.
Зан заншил, уламжлалт ёс гэх мэт ойлголтууд түүхтэй хамаатай болохоос биш өнөөдөр орчин үетэй ямар ч хамаагүй шүү. Залуу үе түүхийн ном уншиж ийм зан заншилтай бас уламжлалт ёстой байж дээ гэж түүхийн ойлголттой болохоос биш өнөөдөр түүхийг хэрэгжүүлэх гэж оролдох бас л нэг төөрөгдөл. Түүхийг номон дотор л орхихоос биш хэрэгжүүлэх гэж төөрөгдөж болохгүй. Зан занишилийг түүх гэж хэлэхгүй шууд хэрэгжүүлэх гэсэн хөөрхий оролдлогын нэг гаатай жишээ бол үс засуулдаг өдөр. Улаанбаатар хотын гудамжаар дүүрэн үсчин байхад яваад орохгүй зугатаагаад өнөөдөр үс засуулдаггүй өдөр гэж ажил амидралаа алдах дэндүү хямдхан юмдаа. Цаг үнэтэй шүү дээ. Дээр үед хийх ажилгүй цагнаас илүү юу ч үгүй хүмүүс ёстой л өдөр хоног заадаг байсан. Өнөөдөр 21-р зуунд ямар ч их завтай юм бэ дээ, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
3. Хүн ерөөсөө “хүн биш” болох аюултай
“Би хэн бэ” гэж хүн болох гэсэн асуулт тавиагүй хүмүүс бусдыг баллаад зогсохгүй бас өөрийгөө балладаг жишээг сүүлийн 20 жил харцгаасан. Өөрийгөө балладаг хүмүүс “Дээд хүн” болох тэр хэцүү төвөгтэй хугацаа шаардсан үйлдэлүүдээс зугатааж бүгдийг зальдаж бүгдийг мөнгөөр худалдаж авах гэж хичээсээр өнөөдөрийг хүрлээ. Гадаад оронд очоод хэдхэн жил болоод үнэн худлаа мэдэгдэхгүй Магистерийн диплом аваад эсвэл докторын цол аваад хүрээд ирдэг. Ярихаар ямар ч ном уншаагүй. “Дээд хүн” гэсэн ойлголт ч мэдэхгүй. Энэ бол гашуун үнэн шүү.
Социализмын дараа бүхий л аж үйлдвэр ахуй үйлчилгээ газар тариалан хөдөө аж ахуй нурж хувичлалаар цөөн хүмүүс идэж ууцгаасны дараа олон мянган хүн “хэн ч биш” болцгоосон. Мэргэжилтэй, ажилтай ирээдүйтэй явсан хүмүүс нэг л өдөр “хэн ч биш” болцгоож олон мянган ялангуяа эрчүүд сэтгэлийн дарамтанд орж хий л гахай үүрж ийш тийш ганзаганы наймаа хийцгээсэн. Наймаанд яваагүй яам тамгын газар бараадсан хүмүүс л хувичлал нэрийн дор баяжсан. Гэтэл баяжлаа гээд шууд “Дээд хүн” болохгүй харин ч шунал ихдэж их мөнгөтэй болох гэсэн тооны хойноос хөөцөлдсөн тоолуурчин болцгоолоодоо. Социализмын үед нийгмийг авч явсан хүмүүсийг “хэн ч биш” болгосон явдал Монголчуудын том алдаа. Төр өөрөө Дээд хүнийг бүтээх атал Доод хүмүүсийн бүхэл бүтэн хар маассыг бүтээсэн.
Монгол хүн хэлний төөрөгдөлд ч бас үнэмшилийн төөрөгдөлд ч орцгоосон. Монгол хэлээр гадаадын том том онол бичсэн номуудыг маш их алдаатай буруу орчуулсан тул үзэл бодол, ертөнцийг үзэх үзэл, өөрийн бодол өөртөө зөв гэх мэт худлаа орчуулгууд явагджээ. Нөгөөтэйгүүр тэр бүх худлаа зүйлсэд үнэмшсэн үнэмшилүүдийг цэвэрлэж засаж залруулах ажил хийгдэхгүй байна. Бүх номуудыг дахин орчуулах ажил явагдах хэрэгтэй болжээ.
Монгол хүний хэлний болон үнэмшилийн төөрөгдөлийн хажуугаар бас ухааны талаар маш буруу ойлголт явагдаж далд ухамсар, оюун ухаан эсвэл оюун санаа гэх мэт бас л буруу орчуулгууд хүний ухааныг тайлбарлаж ойлгуулж чадахгүй л байна. Хүний ухааны гүнд буй хадгалагдсан, шахагдсан болон гэнэт гарах санамж гэх мэт сэтгэл судлалын сэдвүүд орхигджээ. Нийгэмд мэдлэгтэй сэхээтэний давхрага хэрэгтэй атал бид мухар сүсэг айлддаг угаасаа ийм юм уу эсвэл зориуд баллах гээд байгаа юм уу гэмээр нийт нийгмийг оюуны гэмтэлд учруулдаг зурагтаар зав зайгүй яридаг хүмүүстэй болцгоожээ.
Хар маассаар дүүрсэн нийгэмдээ бид олонхийн зөв олуулаа бол буруугүй эсвэл ардчилалын зарчим гэж гоё нэрнүүд өгсөн. Нэг үгээр хэлэхэд усан онгоцны ахмад шийдэхгүй тэр дотор яваа олонх л шийднэ гэсэн энэ том тархи угаалт цаанаа эзэнтэй. Биднийг ахмадгүй онгоцон дотор хэрэлдэж мууцалдаж байх хооронд усан онгоц хэдийний хад мөргөөд усан онгоцтойгоо тэр чигээрээ живцгээхийг л хүлээж буй мэт хүмүүс мөн ч их худлаа ярих юм даа. Тэдний бичсэн ном нэртэй “галзуу хүний өдрийн тэмдэглэл” сургуулийн хүүхдүүдэд хүртэл шахааны ном болон очдог гэсэн. Тэнд хүүхдүүдийг ёстой л галзуу боловсруулдаг байх даа.
Олуулаа нийлээд буруу зүйл ярилаа гэхэд нэгэнт олонх гэдгээр олонхийн дарлал буюу дарангуйлал явагддаг аюулыг бид нүдээр харж байгаа. Олон хүн нийлээд авбал дийлнэ гэсэн цөөнхийн ухамсарт үгийг сонсохгүй олонх харанхуй бүдүүлэг нийгэм рүү л түлхэнэ. Яагаад энд хар маасс гэж буй вэ гэхээр ихэнх Монгол хүмүүс өөрийн гэсэн сонирхолоо буюу хүсэл эрмэлзэлээ илэрхийлж чадахгүй хаа нэг газар өөрийгөө даатгах гээд л хэн нэгнийг Энэтхэг ч хамаагүй хүмүүсийг дагах хүсэлтэй болцгоожээ.
Ерөөсөө ихэнх Монгол хүн надад юу хэрэгтэй вэ гэсэн өөртөө шаардлагатай зүйлээ шаардахаас айж байгаа тул дээшээ л харцгаадаг. Эрх чөлөө эсвэл хүний эрх гэсэн ойлголтууд Монгол хүнд хэзээ ч очоогүй. Өөрийн ертөнц байтугай наад захын зүйл хийж чадахгүй. Биеэ дааж хэлж яриж бичиж чадахгүй байна шүү дээ. Найруулан бичлэг нэртэй хаа ч үгүй худлаа зүйл бичицгээдэг. Ганц хуудас захиа бичих чадвартай хүн нийт иргэдийн хэд бол гэсэн асуулт тиймч амархан хариулагдахгүй. Эсэргүүцлээ соёлтойгоор илэрхийлэх байтугай өөрийгөө энгийнээр илэрхийлж чадахгүй хүнд либерализм ярих гэж оролдож буй бол ердөө л хоосон хийрхэл.
Хүмүүс энэ янзаараа бол Монгол хүн устана эсвэл Монгол удахгүй устана гэх мэт өөдрөг биш зүйл ярих ихэссэн явдал үнэхээр л бууж өгсөний шинж. Нэгэнт чадахгүй гэдгээ мэдсэн тул хүний хэлсэн үгийг сонсохгүй ойлгохгүй олуулаа нийлээд л нэг үгээр хэлэхэд бүлэглэж байгаад л нийлж хавсайдаж байгаад л дийлээд авах гэсэн хүчээр шийддэг нийгэм болжээ.
“Дээд хүн” болоход олон зүйлээс татгалзах шаардлага гарна. Нэгдүгээрт Монте Кристо шиг дурласан бүсгүйгээсээ хагацах, хоёрдугаарт албан тушаалаас татгалзах. Гэтэл Монголчууд өөрийгөө битгий зовоогооч, битгий бухимдаач, хүн болгон өөр шүү дээ гэх мэт өрөвдөлтэй зүйл ярицгаадаг. Диплом гэдэг бол зовж, бухимдаж, бусдаас сурч байж л авах зүйл болохоос биш дээшээ харж хэвтэж байгаад авдаг зүйл биш. Германы батлан хамгаалах яамны сайд Гутенберг яагаад албан тушаалаа өгсөн бэ гэхээр докторын ажилдаа бусдаас хуулж бичсэн байсан гэдэг баригджээ. Тиймээс Германы төрд бусдаас хуулдаг хуурамч хүн хэрэггүй гэжээ. Мэдлэгтэй болох гэдэг зовно, өвдөнө бас маш их ядарна. Түүнийг товчлох гэсэн хүмүүс хэзээд баригдана. Тэд өөрийгөө баллана бас бусдыг баллана.
Германы батлан хамгаалах яамны сайд Гутенберг хуулийн салбарт “Үндсэн хууль ба Үндсэн хуулийн гэрээ” гэсэн сэдэвтэйгээр докторын зэрэг хамгаалсан ба түүнийг санаатайгаар залидан бусдын номноос хуулж бичсэн гэж шүүмжилсэн. Нэгэнт санаатай гэдэг батлагдсан тул сайдын албан тушаалаа өгч гэрлүүгээ яв гэхэд тэр жинхэнэ “Доод хүн” болох шахсаныгаа ухамсарлаж бас хариуцлагаа ойлгож сайдаасаа бууж “Дээд хүн” гэдгээ батлахыг оролдсон. Ингэж өөрийнхөө бурууг хүлээж сайдын албан тушаалаа өгч чадах аавын хүү Ар Монголд байна уу, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
4. Далай ламын буддизмаас Чингисийн буддизм руу
100 жилийн өмнө Монгол хүнийг балласан Буддын шашиныг өнөөдөр дахин гаргаж ирж сүүлдээ бүр “Майдар” бурханы хотхон байгуулна гэж буй бол Доод хүмүүсийн маассыг улам томруулж хоцрогдсон орон болгох гэсэн тархи угаалт. Яагаад мэдлэг боловсролын хотхон барихгүй мухар сүсэг дэндүү бүдүүлэг амидрал руу шамдаж хөрөнгө мөнгө үрэн таран хийнэ вэ? Тэр их хөрөнгө мөнгөө хойч үеийнхээ боловсролд яагаад зарцуулж болохгүй гэж. Яагаад технологийн хотхон босгож олон шинэ ажлын байр бий болгосон үйлдвэр компануудын хотхон байгуулж болохгүй гэж.
Азийн Хятад, Өмнөд Солонгос, Япон гэх мэт орнууд Далай ламыг шүтэж, бурхан шашинаар гайхуулж Майдар байтугай Буддагийн хотхон байгуулж болох л байсан. Гэтэл тэд Буддаг биш мэдлэг боловсролыг сонгосон. Яагаад тэд Буддын шашнаас хол вэ гэхээр хүн ардыг мухар сүсэгтэй болгож ямар ч хөдөлмөрийн чадваргүй болгохоос татгалзсан. Буддизм мухар сүсгээр тархи мунхруулж хоосон болгодог тул Азийн хөгжилтэй орнууд Буддын шашинд биш мэдлэг боловсролд суралцсан.
Майдар бурханд мөнгө зарахын оронд автомашины үйлдвэрт мөнгө зарцуулж болох шүү дээ. Өмнөд Солонгос ердөө л 20 жилийн дотор дэлхийн автомашины үйлдвэрүүдийн дотор томоохон өрсөлдөгч болж чадлаа шүү дээ. Өмнөд Солонгос “Hyundai” автомашин үйлдвэрлэсэн бол Монголчууд яагаад дэлхийд үнэлэгдэх автомашин жишээлбэл “Khangai” эсвэл “Khentei” нэртэй автомашин үйлдвэрлэж болохгүй гэж. Хэн Монголчуудыг юу ч чадахгүй тул Майдар бурханаа шүтээд л бөө нартаа мөргөөд л мухар сүсэгтээд л яруу найраг уншаад л бэлэгдэл яриад л түүх нэртэй үлгэр домогт үнэмшээд л явцгаа гэж тушаагаад байна вэ?
Энэ зун Улаанбаатар хотоор дүүрэн Буддын шашны улаан нөмрөг нөмөрсөн гадаад дотоодын эрэгтэй эмэгтэй халзан толгойтой хүмүүс жагсаалаараа явцгаахыг бүгдээрээ харцгаасан. Ядаж байхад яр гэгчээр яахаараа өөрийнхөө оронд үнэгүй болсон тэр орнуудын хамгийн адгийн тэндээ ажиллаж амидрах чадваргүй хүмүүс Улаанбаатар хотоор дүүрч бидний хөгжилд саад хийнэ вэ. Үүнийг зогсоох цаг болсон шүү дээ. Төрийг шашнаас салгаж чадсан орнууд л хөгжсөн байна шүү дээ, ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо.
5. “Дээд хүнийг” эх баригч
Сүүлийн 5 жил эх орондоо ирээд миний ажигласан ажиглалт болон онол дээр тулгуурласан дүгнэлтээр бол Монгол хүмүүс аверзион буюу бие биендээ маш их дайсагнаж байна. Монгол хүн сэтгэлийн шинжээрээ мохоо цаанаа нэг л аз жаргалгүй гонсгор. Монгол хүний оюуны төлөв доод зэрэглэлд бөгөөд хөгжлийн бэрхшээлтэй. Мэдлэг буюу сайэнсийн нүдээр харахад соён гэгээрэл явагдаагүй тул мэдлэг боловсролоос зугатаадаг бөгөөд ном уншаад ойлгох чадваргүй. Шашин хэрхэн шүтэж буйг ажиглахад доромжлол их бөгөөд үлгэр домог болон хоосон номлол уншлагад бүрэн дүүрэн мухар сүсэглэсэн. Монгол хүнийг эдийн засгийн ойлголтоор дүгнэхэд боолчлуулсан, биеэ үнэлүүлсэн, дээрэмдүүлсэн, бусдад ашиглуулсан байдалтай байна. Ардчилалын хэрэглэгээг харахад ардчилалд ямар ч чадваргүй бөгөөд дургүйцлээ болон зэвүүцлээ илэрхийлж чадахгүй бусдад долигносон, бялдуучласан болон хүний ямар ч нэр төр болон эрхэм чанаргүй харагдана. Ялангуяа намын гишүүн нэртэйгээр хар маассыг хүүхэлдэй мэт гартаа хийж чаджээ.
Хүний биеийг ээж аавын бүтээсэн бүтээгдэхүүн гэвэл тэр зөвхөн л биеийн төрөлт. Харин бүрэн бүтэн хүн болоход ухааны буюу оюуны төрөлт хэрэгтэй. Оюуны төрөлт явагдсаны дараа л хүн бүрэн хүн болно. Ингэж оюуны төрөлт болоход тухайн хүн маш олон бэрхшээл болон зовлонг давах хэрэг гарна. Оюуны төрөлт болоход мэдээж төрүүлж авах эх баригч нэг үгээр хэлэхэд “Дээд хүн” эх баригч хэрэгтэй. Тэгээгүй цагт дутуу төрөлт болох аюултай. Оюуны төрөлт бол тухайн хүнийг жинхэнэ дотоод ертөнцтэй болгохыг хэлнэ. Монголчуудын дотоод ертөнц бүтээгдэх боломж дулимаг байна шүү дээ.
Монгол хүний биетэй биш харин ухаантай тэмцэх тэр тэмцэл бол маш оюунлаг тэмцэл. Толгой доторхтой тэмцэж тэнд буй алдаатай болон буруу ойлголтуудыг засаж залруулах бол нэг ёсондоо оюуны хувисгал юмдаа. Энэ бол энд хэлэлцэж буй оюуны бүтээн босголтын эхлэл.
Хүнээс илүү хүн болох тэр үйл хэрэг төрийн асуудал болжээ. Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо, байна уу?
Төрийн онолч С. Молор-Эрдэнэ \доктор инжэнер, доктор философи\

Ар Монгол асуудалтай байна. Хэсэг 3. АН-аас “Хүний хөгжил” төслийг эхэлнэ үү… Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо байна уу?

Нэн тэргүүнд “Хүний хөгжил” төслийг АН-аас эхлэх явдал хамгийн логиктой боллоо. Яагаад гэвэл АН хөгжөөгүй цагт улс орон ард түмэн хөгжинө гэж уриалах ямар ч утгагүй. АН-аас л улс орныг соён гэгээрүүлэх хөдөлгөөнийг эхэлмээр болжээ. Хэрвээ АН соён гэгээрч чадвал одоо тэгээд улстөр гэсэн сайн сайхан зүйлийг ойлгож түүнийгээ жинхэнэ ном ёсоор хийх зам нээгдэнэ. Үнэндээ мэргэжлийн улстөрч байхгүй байна шүү дээ. Гарын дүйтэй гэдэг шиг улстөрийн дүйтэй эсвэл хоббитой нөхдүүд л дүр эсгээд байна шүү дээ.
Яагаад би энд АН-ын соён гэгээрэлийн асуудлыг хөндөж буй вэ гэхээр АН ерөөсөө “шовинист” болжээ. Шовинист гэсэн энэ ойлголт бол өөрсдийгөө хамгийн сүрхий гэж хэсэг хүмүүс нийгмээс тасрахыг хэлдэг. АН өөрсдийгөө сүрхий гэсэн байртай явж ирлээ. Ардчилал гэхээр л АН л мэднэ гэж мэдэмхийрч ирлээ. Гэтэл яг ардчилал өөрөөр хэлбэл демократи гэсэн ойлголтын талаар мэдлэггүй гэхэд төсөөлөлтэй хүн байна уу.
Хамгийн аюултай хүмүүс бол юмыг ойлгоогүй хүмүүс байдаг. Ойлгоогүй хүмүүс зүгээр л чигээрээ тэднийг ухаараа ч эргэлзээ ч нэг бодоо ч гэх ямар ч боломжгүй. Ардчилал гэсэн ойлголтыг үнэндээ АН-ынхан ойлгосон уу. Элбэгдоржоо.
Ардчилал гэдэг чини байгуулчихдаг зүйл биш шүү дээ. Үргэлжийн явагдах процесс. Тиймээс ардчилалыг үргэлж хэмжиж хэдий хир биелэгдэж вэ гэдгийг шалгаж байх чухал. Саяхан Америкийн экс ерөнхийлөгч ““America does not at the moment have a functioning democracy,” гэж хэлжээ. Орчуулбал “Америк оронд одоогоор ардчилал ажиллагаагүй болжээ” гэх утгатай зүйл хэлсэн. Тэгэхээр ардчилал гэдэг байгуулаад л тогтчихдог биш үргэлж л хөдөлмөрлөх үйл явц ажээ. Тийм л учраас соён гэгээрэл хэрэгтэй.
Ар Монгол эндээс юу сурах вэ? Ардчилсан гэж өөрсдийгөө нэрлэдэг АН хэрхэн төрийнхөө төлөө ажиллаж улсаа улс шиг эх орноо эх орон мэт хайрлаж хамгаалах вэ? Америкууд ардчилал гэдгээр юуг хэлээд буйг ерөөсөө АН-ынхан ойлгосон уу? Тэд нөгөө л тэгш эрх, эрх чөлөө, ахан дүүсэг гэж хэлээд байна шүү дээ. Монгол хүмүүс бүгдээрээ мөнгөтэй мөнгөгүй тэгш эрхтэй юу? Монгол хүмүүс адилхан эрх чөлөөтэй юу? Монгол хүмүүс аймаг аййгаараа талцахгүй ахан дүүсэг мөн үү? Америкууд эрх чөлөө гэдгээр юу илэрхийлнэ вэ?
Ар Монгол социализмыг ч гэсэн байгуулаад л болчихно гэж бас л ойлгоогүй шүү дээ. Хэрвээ социализмыг ойлгож түүнийгээ үргэлж л харж хамгаалж үнэлж дүгнэсэн бол социализм дээд цэгтээ хүрэхээр ардчилал болно гэж хүртэл Шумпетрийн “Социализм, демократи, капитализм” нэртэй номонд бичигджээ. Ном гэснээс яг ном уншдаг хэдэн хүн АН-д байдаг вэ. Ерөөсөө АН-д унших номын жагсаалт бий юу? Элбэгдорж оо.
АН-ын мэдлэгтэй байх ёстой намаа тэргүүлэх ёстой улстөрчидийн ерөнхий төрх нүүр царай дүр зураг бол боловсролгүй, ярианы сэдэв доогуур, мэдээжийн, сэтгэлгүй бас бодолгүй байна шүү дээ. Угтаа бол доктор цолтой, Америкт очсон сураг сонсогддог. Гэтэл хоорондоо ямар ч ялгарах ялгаа алга.
Түрүүчийн Хэсэг 2-т би “Төр бүтээн босгох тухай бичсэн”. Энэ удаад “Nation building” орчуулбал “Үндэстэнээ бүтээн босгох” тухай ойлголтыг тайлбарлалаа. “Nation-building refers to the process of constructing or structuring a national identity using the power of the state.” Энд үндэстэнээ бүтээн босгоход тухайн үндэстэний “таних тэмдэг” чухал гэжээ. Гэтэл бидэнд тэр таних тэмдэг дутагджээ. Англиар “National identity” орчуулбал “үндэстэний таних тэмдэг” ингэж тодорхойлжээ: “National identity is a person’s identity and sense of belonging to one state or to one nation, a feeling one shares with a group of people, regardless of one’s citizenship status.” Үүнийг орчуулбал ерөөсөө тухайн үндэстэнийг бүрдүүлж буй хүмүүс болон сум аймгийнхан нэгэн адилхан сэтгэлтэй байхыг хэлжээ. Гэтэл Монголчуудад энэ нэгэн адилхан сэтгэл дутсаар 20 гаруй жил боллоо.
Улс орон даяар соён гэгээрүүлэх хөдөлгөөн өрнүүлэх төрөөс хийх хамгийн яаралтай асуудал болжээ. Соён гэгээрэл гэдэг бол хүн төрөлхтөний бүтээсэн мухар сүсгээс салсан том хувисгал байсан. Түүнээс биш соён гэгээрэл ярихаар Буддизмын гэгээрэл яриад эхлэхгүй шүү. Тодорхой баймаар байна.
Хувийнхаа санааг мэдлэг гэж андуурдаг өөрийнхөө үнэмшсэн зүйлээ үнэн гээд тулгадаг сэхээтэн нэртэй гадаадад сурсан нэртэй хүмүүс нийт ард түмнийг оюуны гэмтэлд оруулсаар 20 гаруй болцгоолоо. Одоо засвар залруулга хийж урагшаа ирээдүйгээ тодорхой болгох цаг ирлээ. Үүнд АН тэргүүлнэ шүү, Элбэгдоржоо.
Элитүүд байхгүй явдал бидэнд урагшаа алхахад маш их саадтай байна. Элитүүд гэдэг бол социологийн хэллэгээр нийгмийг урагшаа ахиулж чадах чадвартай хүмүүсийг хэлдэг.
Соён гэгээрэл гэдэг бол аливааг хийж үйлдэхдээ рационал тайлбартай хийгээ ч хоёрдугаарт аливааг хийхдээ тооцоолж хийгээрэй мөн гуравдугаарт аливааг хийхдээ факт буюу баримтаар баталгаажуулж хийгээрэй л гэсэн гурван чухал ойлголтууд бол соён гэгээрсэн хүний гурван шинж төрх.
АН соён гэгээрэлээс гаралтай энэ гурван рационал үйлдэлүүдийг мэдээгүй тул өнөөдөр ч цаашид ч яг л антрополог чанартаа автагдан сэтгэлийн хөдөлгөөндөө баригдсаар хэвээр үлдэнэ шүү дээ. Мэдээж энэ чигээрээ яваад байх боломжтой. Гэтэл улс орныхоо өмнө хариуцсан харицлагаа ухамсарлаж рационал болох шаардлагатай байна даа. Антропологт чанараа орхиж хүн чанарт буюу хуманизм руу явах АН-ын хамгийн үнэт зорилго болох хэрэгтэй байна.
Бүгд ерөөсөө бүх зүйл тодорхой биш байна. Ардчилал тодорхой биш. АН бас тодорхой биш. Уул уурхай тодорхой биш. Долларын өсөлт тодорхой биш. Цаашлаад 11-р анги тодорхой биш. Яагаад тодорхой биш гэж. Яагаад гэвэл худлаа, залиуд, сэргэлэнгүүд, нууцлалууд, дарагдуулдагууд, уучилдагууд, өршөөдөгүүд бүгд улс орны амидрал, иргэдийн нийгэмийг тодорхой биш болгожээ.
Хүмүүсийн боловсрол тодорхой биш. Ямар ном унших тодорхой биш. Хүмүүсийн биеийн тамир спорт тодорхой биш. Хүмүүс ямар спортын төрлийг илүүд үнэлэх вэ гэдэг тодорхой биш. Үзэл санаа, үзэл бодол, үзэл баримтлал гэсэн хаа ч байдаггүй үгнүүд толгой эргүүлсэн хэвээр. Хүнд мэдлэг л чухал шүү дээ. Нэг бол мэдлэгтэй үгүй бол мэдлэггүй. Мэдлэггүй байж ямар үзэл санаа ярих гээв. Боловсролгүй байж ямар үзэл бодол хэлэх гээв. Ном уншиж ойлгоогүй байж ямар үзэл баримтлал илтгэх гээв.
Нэгэн үед өнөөгийн МАНам хуучнаар МАХН эх орондоо “сэхээтэн” гэдгээр нийгмийг тэргүүлсэн. Өнөөдөр улс орноо тэргүүлэх намгүй болжээ. Энэ орон зайг АН эзлэх сайхан боломж гарлаа. Тэр үеийн хүмүүсийн фото зургуудыг одоо харахад нэг л цэмцгэр, цэвэрхэн, өнгөтэй, зүс сайтай, хоорондоо ялгарах онцлогтой, бүгд л ном уншсан үнэхээр боловсорсон ямар ч сайхан цаг байсан юм бэ дээ. Ёстой л үүлэн чөлөөний нар байж дээ. Өнөөдөр бол сэхээтэн болох эрчүүд хэн хэнээсээ ялгарах онцлоггүй бүгдээрээ л ан хийж бөх барилдаж морио уралдуулсан ямар ч идэвхигүй нийгэм болжээ. Тиймээс энтузиазм дутагдана.
Спорт хийж бие хаагаа хөгжүүлж хэлбэр галбирын гоо сайхантай болох нэн шаардлагатай болжээ. Бөх барилдах спорт биш шүү. Жинхэнэ спорт бол өөрөө өөртөө л хийдэг. Эрүүл чийрэг үзэсгэлэнтэй бие хаатай болохын тулд л спорт хийх болохоос биш хөдөлмөрийн баатар болох гэж спорт хийдэггүй. Энэ бүгдийг тодорхой болгомоор байна. Социализмын үеийн хавар намрын спартакиадууд хаачсан бэ.Тодорхой болгомоор байна. Элбэгдорж оо.
АН хөгжөөгүй бол ард түмнээ хэрхэн хөгжүүлэх билээ. Тиймээс АН-ын гишүүдийн дунд боловсролын шүүлэг шалгалт хийж эхлэх. 8-р болон 10-р ангийн боловсролтой хэдэн гишүүд байна вэ? Их дээд сургуулийн боловсролтой хэдэн гишүүдтэй вэ? Мэдээж Орос оронд авсан дипломууд хүчингүй бизээ. Яагаад гэвэл АН-ын ууган гишүүн Оросын их багш агуу философич дэлхийн том ардчилсан хувьсгалыг санаачлагч Лениний хөшөөг нураачихаа биздээ. Мэдээж энэ нураалт 90 онд эхэлсэн “ИХ нураалтын” үргэлжлэл гэдэг тодорхой. Ерөөсөө тэр нураадаг бол ууган гишүүний хувийн үйлдэл биш АН-ын үйлдэл болов уу. Тэр хүний шийдэл биш АН-ын шийдэл байлгүй дээ. Ленинийг эсэргүүцэж буй тул бас Орос орныг эсэргүүцэж буй бизээ. Тэгэхээр Орос оронд авсан бүх дипломуудаа хүчингүй болгож буцаагаад өгчдээ.
АН-ын соён гэрээрлийн хоёрдугаар шат бол нийт гишүүдийнхээ боловсролын намтарыг бүрдүүлсэний дараа уншсан номын жагсаалтыг гаргах. Хэн ямар ном ямар хэл дээр уншсан бэ? АН-ын гишүүдийн Англи хэлний боловсрол хэр вэ? Үүгээр АН өөртөө сэхээтэнтэй юу гэдгээ тодорхой болгох. Социализмын үед авсан математикийн доктор гэх мэт цолуудыг өнөөдөр ардчилалын үед хүчингүй болгох зүйтэй болов уу. Яагаад гэвэл социализм муухай бөөн дарангуйлал байсан гэж АН-ын алтан хараацайнууд хэлдэг биздээ. Дарангуйлалын муухай диплом цолнуудаар юугаа хийх вэ. Элбэгдорж оо.
Гуравдугаар шат бол унших ёстой 3 ном гэсэн ном уншиж ярилцаж хүн төрөлхтөний одоогийн мэдлэг боловсролтой танилцах соён гэгээрэлийн шат. Нэгдүгээр ном бол Шумпетрийн “Социализм, демократи, капитализм” орчуулбал “Эв хамт, ардчилал, хөрөнгөтөн” гарчигтай номыг уншуулаарай. Үүгээр ядаж АН-ын гишүүд социализм болон ардчилал хоёр ямар ялгаатай вэ гэдгийг мэдэж авах.
Хоёрдугаар унших ном бол Францын философч Токвиллийн “Америкийн ардчилалын тухай” гарчигтай ном. Үүгээр ардчилалыг ойлгож Монголд тохирсон ардчилалын онолтой болцгоох. Түүнээс биш ардчилалыг байгуулчихсан одоо тэгээд цаашаа шууд ардчилал байгуулна гэж маанагтахгүй шүү. Шууд ардчилал яриад л өнөөдөр тэгээд тойруу ардчилалтай хэрэг үү.
Гуравдугаар унших ном бол Английн биологч Давкинсийн “Солонгын долоон өнгө” гэсэн гарчигтай номыг уншуулаарай. Энэ номоор мэдлэг, мухар сүсэг болон зөн билгийн ялгаануудыг тайлбарласан. Энэ номыг уншуулж улстөрчидөө хүн төрөлхтөний бүтээсэн танин мэдэхүйтэй танилцуулаарай.
Ар Монгол маягийн ардчилалыг яаж босгох вэ? Тэгш эрхийг устгасан хувичлалаас төрсөн баячуудаа яаж хямагдах вэ? Ахан дүүсэгийг уландаа гишгэсэн эрдэмтэдээ, яруу найрагчидаа, улстөрчидөө, багш нараа хэрхэн ухамсартай боловсролтой хүмүүс болгох вэ? Тэд Монгол хүмүүсийг оюуны гэмтэлд оруулж амидралын төөрөгдөлд оруулаад байна шүү дээ. Ийм Ар Монгол хэрхэн боловсролтой болох вэ? Эрх чөлөөг устгасан их дээд сургуулиуд боловсролгүй байна шүү дээ. Диплом авсан ч гэсэн оюуны хөгжилийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн тоо буурахгүй ихэссээр.
АН-ыг хэрхэн үлгэр жишээ нам болгох вэ? Ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо, ажлаа хийнэ шүү. АН-аа сахилга баттай дэг журамтай хүчтэй нам яаж болгох вэ? АН-д боловсролын хөдөлгөөн өрнүүлж эхлэх цаг болсон шүү. 8-р анги төгсөөгүй бөх сумочидоо яах вэ? 10-р анги төгсөөгүй улстөрч нэртэй нутгийн индиануудаа яах вэ? Орос оронд сурсан сураагүй ирцгээсэн ном уншиж толгойгоо хөгжүүлэх дургүй удирдах хүмүүсээ яах вэ? Өнөөдөр хүртэл ямар ч улстөрч уншсан номынхоо жагсаалтыг гаргахгүй л байна шүү дээ.
АН-ын дараагийн хийх ажил бол сүүлийн 20 жилд ардчилал нэрийн дор материаллаг хохирол учруулсан хүмүүсийн нэрсийн жагсаалтыг болон оюуны гэмтэл учруулсан хүмүүсийн нэрстэй хамтруулан гаргах. Материаллаг хохирол учруулсан хүмүүсийн тоонд нилээд их улстөрчид орох болов уу. Харин оюуны гэмтэл учруулсан хүмүүсийн тоонд бөө, лам, урлагынхан, бөхчүүд, яруу найрагчид, шинжлэх уааны академийн ерөнхийлөгчид болон их дээд сургуулийн профессорууд орох жишээтэй.
Орчин үе буюу Модернэ биднийг хүлээнэ. Хурдан ажлаа хийцгээе. Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо, байна уу.
Төрийн онолч С. Молор-Эрдэнэ \доктор инжэнер, доктор философич\

Ар Монгол асуудалтай байна. Хэсэг 2. Хүчтэй төр хэрэгтэй… Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо, байна уу?

Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо, энэ удаад би нилээд хатуухан асуудал бичлээ шүү. Энэ тухай толгойгоо ажиллуулаарай. Ерөнхийлөгч болдгоо боллоо. Таныг би их дэмжсэн. Одоо Та ажилаа хийх л чухал. Түрүүчийн 4 жилд хийгээгүй зүйлээ хийх л чухал. Таныг шүтэн биширч магтах гэж би дэмжээгүй. Таныг ерөнхийлөгчийн үүрэгт ажлаа олигтойхон хийхийг шаардаж л дэмжсэн. Таны саруул ухааныг шаардаж байна. Төргүй бол дуусаа. Төр ард түмэндээ үйлчилэхээр даалгавар авсан. Төр ард түмний эсрэг бүх гэмт этгээдүүдэд төмөр нүүр гаргах ёстой. Та төрийг тээгч шүү. Хүчтэй төр хэрэгтэй гэдгийг бүгдээрээ сүүлийн 20 жилд харлаа. Гадны туслалцаагаар болон хоёр хөршийн ачаар л явж ирлээ шүү дээ. Бид өөрсдөө бол дэндүү даварлаа шүү дээ. Улстөр гэж ёстой л хөгийн явж ирлээ.
Ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо, Та Америкийн улстөрийн онолч Фукуяамагийн Англи хэл дээр “The Origins of Political Order” орчуулбал “Улстөрийн журам бүтээсэн анхдагчууд” гэсэн 2011 онд хэвлэгдсэн номыг уншсан уу? Энэ ном дэлхийн улс оронууд үүссэнээс хойш улстөрийн журам хэрхэн үүсэж хөгжсөн тухай бичжээ. Тэр л журмуудыг одоо Та ирэх 4 жилд тогтоох чухал боллоо. Фукуяама улстөрийн гурван журмыг хэлэхдээ нэгдүгээрт: эрх мэдэл төвлөрүүлж чадсан хүчтэй төр, хоёрдугаарт: хуулиар нийгмийн дүрмийг тогтоон бариж чадах, гуравдугаарт: эрх мэдэлтэнүүд болон албан тушаалтанууд хариуцлагаа хүлээх. Монгол оронд гурвуулаа байхгүй. Харин Хятад орон бүр эрт дээр үед хүчтэй төртэй болжээ. Энэтхэг орон бас л эртний хуулийг маш сайн нийгмийн дүрэм болгож иржээ. Эцэстээ Англи орон бас эртнээс эрх мэдэлтэн болон албан тушаалтануудыг маш сайн хариуцлагад тооцож ирсэн түүхтэй гэжээ. Тиймээс Англи оронд өнөөдөр ч сайд байх гэдэг үнэхээр тамтай гэнэ.
Ар Монгол өнөөдөр олон зүйлийг эрэгцүүлж бодох тийм хариуцлагатай үе иржээ. Юуны түрүүнд өчигдөр, өнөөдөр бас маргааш үргэлжийн хөрш явах Орос, Хятад хоёртой цоо шинэ улстөрийн хамтын ажиллагаа эхлэх цаг болжээ. Түүх яриад одоо юу хийх вэ? Орчин үе ярих цаг болжээ. Эрин үеэсээ тасраад 20 гаруй жил зан заншил уламжлалт ёс ярилаа. Үр хүүхдүүд бөө болцгоож хичээлдээ явахаа ч болихнээ. Одоо жинхэнэ улс орноо хөгжүүлж эхлэх түүхэн үе ирлээ.Үүний автор Та болох учиртай. Цаг үе Ар Монголоос насанд хүрэхийг шаардаж байна. Хоосон магтаж, худлаа хөөрөгдөж, мадлаж, мэхлэж, залидаж, хуурч 20 гаруй жил болцгоолоо. Цэг тавих цаг болсон. Сүүлдээ галзуурч өөрсдийгөө эрхэм гэж нэрлэдэг болжээ.
Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо, Ар Монгол өвөг дээдэсдээ биш, элэнц хуланц даа биш, Буддын шашинд биш, ноёд феодалуудад биш, хар шар лам нарт биш харин “Хиагтын гэрээ” гэсэн Ар Монголыг үлдээсэн тэр алдарт гэрээнд баярлаж явах хэрэгтэй гэдгийг Танд уламжлах байна. Ар Монгол ердөө л Өвөр Монгол, Буриад Монгол цаашлаад олон Монголоос үлдсэн цөөнх гэдгээ хэзээ ч мартаж болохгүй. Тийм ч учраас Фукуяама номондоо Ар Монголыг дуридаагүй өнгөрсөн. Одоо Та “Хиагтын гэрээ” гэж юу байсан цаашлаад хэрхэн шинэ гэрээ хийх тухай төрийн хар хайрцагны бодлого явуулах нэн чухал боллоо.
Ерөхийлөгч Элбэгдорж оо, Танд зориулж ганц хоёр зүйлийг дор хатуухан бичлээ. Үнэн үгэнд хүн дургүй гэж явсан цаг өнгөрсөн. Үнэн үг биднийг аврах тийм цаг ирсэн шүү. Мэдээж Ар Монгол өнөөдөр өдий зэрэгтэй хүрсэнийгээ Орос, Хятад хоёрын тусламж гэдгийг ухаарч чадах мэдлэг боловсрол дутуу явж ирсэн. Хэзээ л Монгол хүн ном уншиж оюуны өндөр түвшинд толгойгоо ажиллуулж явлаа. Ганц соён гэгээрүүлэгч хүн байхгүй шүү дээ. Хүний урманд ганц төрийн онол бичсэн хүний ном алгаа. Байгаа хэдэн эрдэмтэн, мэргэд, агуу эсвэл суут нэртэй хуруу дарам хэд хүн Монгол хэлний, түүхийн эсвэл яруу найрагч нэртэй урд өмнө хоёр хөршөөсөө ганц хоёр ном сурсан хүмүүс л шүү дээ. Ар Монголын дошин дээрээс номтой хүн төрсөнгүй. Том физикч эсвэл том социологч төрсөнгүй.
Өнөөдөр хүртэл Ар Монгол оршин тогтож бид “байна шүү” гэж байгаагаа дуулгаж чадаж яваадаа их юм бодох хэрэггүй. Дэлхийгээр таран Монгол төргүй, Монгол үндсэн хуульгүй, Монгол бурхангүй, Монгол этикгүй яваа хөх толботой энэ олон сая хүмүүс юугаараа нийлж, юугаараа хамтарч, юугаараа бахархах вэ? Хүн төрөлхтөнд харуулчих ганц роман байна уу, ганц философийн ном байна уу?, ганц биологийн ном байна уу? Хүн төрөлхтөнд зориулж хийж бүтээсэнээрээ бахархах хэрэгтэй болов уу.
Орос, Хятад хоёр хүн болоогүй Монголчуудыг 20-р зууны эхнээс хүн болгох гэж их ч үйлээ үзсэндээ. Өнөөдөр 21-р зуунд бас л бөөн асуудалтай явцгааж байна шүү дээ. Хийж бүтээсэн зүйл алга. Наадмаар Хятадын торго дурдан байхгүй бол ямар үндэснийхээ дээлийг өмсөх билээ. Өнөөдөр Оросуудын байгуулж өгсөн эмнэлгүүд байгаагүй бол юун 3 сая Ар Монголчууд байх байтугай орших билээ.
Ар Монгол яана даа. Ухаан суух цаг болсон шүү. Саруул ухаан байгаагүй шүү дээ. Хэрвээ байсан гэвэл тэр ёстой ёгтлол. Ном унш гэхээр Монгол хүн өнөөдөр ч толгойтой үсээ арзайлгаж нурууны хөлсийг чийхруулдаг. Ном уншихгүй тэгээд хаачих гээв. Хоосон толгой сэгсрэхэд хөнгөхөн гэх гээ юу. Ном уншиж л ухаан саруул болно шүү дээ. Мэдээж чанартай ном унших. Гэтэл түүнийгээ уншихгүй хоосон түүх, хоосон хүний намтар эсвэл бурхан шашны гүн ухаан нэртэй тархины хомсдолд оруулсан номууд л хэвлэцгээдэг шүү дээ. Хэзээ үүнийг үтэр түргэн зогсоох вэ. Оюуны гэмтэлд орж дууслаа шүү дээ.
Тухайн үедээ Хиагтын гэрээ арай гэж зөвшөөрөгдөж Орос, Хятад хоёр зөвшөөрөх гэж арай гэж ёстой л наашаа харж инээж цаашаа харж уйлсан болов уу. Яагаад бидэнд итгэл алдардаг вэ гэхээр бид бүтээсэн зүйлийг нураачихдаг шүү дээ. Яг л хувичлал нэрийн дор Орос, Хятад хоёрын байгуулж өгсөн аж үйлдвэрээ нураасан шигээ бас Оросын Лениний хөшөөг нураасан. Энэ бүгд Хиагтын гэрээг доромжилсонтой адил. Хятадуудын торго дурдангаар дээл хийж өмсчихөөд Хятадуудыг хараагаад яахав дээ. Наадмаар тэгээд хөдсөн дээл өмсөх гээ юу. Монгол гэр ч гэсэн эсгий гэр шүү дээ. Сүүлд Оросууд цагаан даавуу өгч эсгийгээ хучиж байж нэг цагаан өнгөтэй болсон шүү дээ.
Монгол хүн Монгол хүнээ л балладаг. Гадаад оронд Монгол хүн Монгол хүнээсээ л хол явах аминд тустай. Монгол хүн Монголынхоо элчин сайдын яаман дээр очвол тэгээд л ямар ч ажил бүтэхгүй. Яасан заяагүй хүмүүс вэ? Хаа газар Монголыг төлөөлдөг нэртэй элчин сайдын яамны үүдийг татаад ордоо. Одоо ингээд л дуусаа. Хүн танихгүй бол аймгийнхаа хүнтэй уулзахгүй бол дуусаа. Энэ бол үнэн нүүр.
Орос, Хятад хоёр Улаанбаатар хотыг байгуулж өгсөн тэдний буруу юу. Сталин төмөр замыг бариулсан тэгээд түүний буруу юу. Хоёр хөршийнхөө тусыг мартаж хоорондоо л их юм болцгооно. Боксоор эсвэл жүдогоор сайн яваа бол Оросууд л спорт гэдэг зүйлтэй танилцуулаа биздээ. Ширээний теннис сайн тоглодог бас Хятадууд зааж өгөө биздээ. Монголчууд өөрсдөө аймаг болж талцана, үндэстэн ястан гэж хуваагдана. Феодалын хүүхэд явсан, ламын ач гуч явсан гэж омгорхоно. Өвөө хэлмэгдсэн гэж хэнээс өшөө авах гээд байна вэ? Монгол хүн Монгол хүнээ л хэлмэгдүүлдэг шүү дээ. Монголчууд л хоорондоо гэртээ ч гадаа ч гадаад оронд ч зодолддог шүү дээ. Өнөөдөрч Орос, Хятад хоёр хэнийг ч хэлмэгдүүлээгүй Монгол Монголыгоо л хэлмэгдүүлдэг. Яагаад?
Яагаад гэвэл боловсрол өгч чадах хүнийг хүн болгож чадах университэт алга байна шүү дээ. МУИС анх ямар байлаа. Гэтэл түүнийгээ тараагаад техникийн салбар ч үгүй анагаахын салбар ч үгүй болгож хаясанаа мартаагүй биздээ. Бас Монгол Монголыгоо л балласан. Бусдын байгуулж өгсөн юмыг олигтой авч явж чадаагүй. Хэрвээ олигтой ганц университэттэй тэндээ психологи, социологи, философи, антропологи, пэдагоги, улстөр, түүх, хэл, болон байгалийн мэдлэг гэх жинхэнэ хүчинтэй мэдлэг босгож түүнийгээ түгээж чадсан бол өнөөдөр насанд хүрчих л байсан. Гэтэл тэр бүгдийг хийж чадаагүй. Харин бүр худлаа, буруу, алдаатай, гэнэн, ухамсаргүй, ерөөсөө хэзээ ч бодож толгойгоо ажиллуулж яваагүй тийм хүмүүс лекц нэрээр залуусын тархийг оюуныг гэмтээсээр.
Гэмтэл учруулдаг номуудаас зах зухыг танилцууллаа шүү. Мэдлэгийн биш сэдвүүдээр бичсэн номууд гээд олон арван номуудыг би яг өмнөө тавиад харж сууна. Түүхийн ном гээд зүгээр л тухайн хүний зохиол байна шүү дээ. Бэлэгдэл зүй нэртэй эрүүл хүн бичсэн гэхэд хачин ном байна шүү дээ. Сэтгэл зүй нэртэй сэтгэл байтугай мэдрэл ойлгоогүй хүний ном байна шүү дээ. Хэл шинжлэл нэртэй ямар ч олон улсын хэлний боловсролгүй хүний ном байна шүү дээ. Философийн сурах бичиг гээд галзуу хүний өдрийн тэмдэглэл байна шүү дээ. Одоо ингээд 9 сарын 1-нээс энэ номуудыг МУИС-д лекц нэрийн дор оюутан залуучбуудын тархийг хордуулна. Яанаа.
Сүүлийн 20 гаруй жил Ар Монгол 3 зүйлийг орхигдуулж ирлээ. Нэгдүгээрт: сурган хүмүүжил, хоёрдугаарт: төрийн онол, гуравдугаарт: Монголын бурхан. Социализмын сурган хүмүүжил устсан тул өнөөдөр сайн мууг ялгах тийм ухамсар устжээ. Төрийн онолгүй тул юуны тулд яах гэж Үндсэн хуультай гэдгээ ухаарах тийм төрийн албат байтугай иргэн алга. Тиймээс энэ л бүх төрийн гэмт хэргүүд хийгдэж ямар ч ял авахгүй шүүхийн гадуур явдаг хүмүүсийн арми үүсжээ. Яагаад Монголын бурхан хэрэгтэй вэ гэвэл боловсрол гэсэн үнэт зүйлийг үнэлэх тийм хойч үе устжээ. Боловсролыг шашинтай холиж хутгаж ирлээ. Шашин бол боловсролын нэг л салбар болохоос өөрөө боловсролыг олгодог газар биш. Өнөөдөр 21-р зуунд ид шид, ер бусын, хувийн заяа, хувийн тавилан гэсэн эртний ойлголтууд устах ёстой атал харин ч мухраар сүсэглэж шүтэж түүндээ бүр итгэж найддаг болжээ.
Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо, Монгол хэлэндээ ганцхан сайн байх дэндүү хангалтгүй. Эх хэлээс гадна боловсрол хэрэгтэй. Мэдлэг хэрэгтэй. Уран үг урсгаж шүлэг уншиж онгод орж мансуурах оройн цагаар л амарч суухад хийдэг ажил болохоос биш цаашдын ирээдүйн хөгжил дэвшилд тус байтугай харин ус болно. Монгол хэл дээр унших, бичих болон ярих тийм боловсрол дутагдана. Профессор нэртэй хүмүүс боловсролтойгоор уншиж, бичиж, яриж хэлж чадахгүй байна шүү дээ. “100 ухаарал” нэртэй миний бичсэн ном дотор танин мэдэхүй болон хүмүүнлэгийн номууд тайлбарласан. Тэр номнууд хүн төрөлхтөнийг өөрчилсөн номнууд. Гэтэл тэр номонд жагсаасан номуудыг МУИС-ын танхимд ярилцаж ойлгож тайлбарлах тийм Англи хэлтэй дэлхийн нэртэй университэтэд цол хамгаалсан мэдлэг боловсролоор ханасан хүн олдохгүй ерөөсөө гараад ирэхгүй байна шүү дээ.
Монгол хүн “Би” гэж хэлэх чадвар дутагдана. Маш их сул “Би” тэй гэхэд болохоор. Хүчтэй төр яагаад хэрэгтэй вэ гэвэл Монгол хүний “Би” хүчтэй болох хэрэгтэй. Хүчтэй төргүй тул хүчтэй “Би” үүсэхгүй. Сулхан “Би”-нүүд өөртөө итгэлгүй өөрийн ухаангүй тул хулгай, дээрэм, хуурах, мэхлэх, залидах, сэргэлэнтэх, эрхүүд, дураараанууд Улаанбаатар хотоор дүүрлээ шүү дээ. Буцаад бүдүүлэг хоцрогдсон Да Хүрээ болжээ. Хүчтэй төр нэгтгэнэ. Зөвхөн эвтэй байгаад хүчтэй биш харин нэгдэлтэй байвал хүчтэй шүү.
Фукуяамагийн бас нэг ном “State Building” орчуулбал “Төрийг бүтээн байгуулах” гарчигтай номонд өнөөдөр 21-р зуунд ямар төрийг байгуулах вэ гэдэг тухай бичжээ. Ар Монгол үнэхээр өнөөдөр орчин үеийн төр бүтээн босгох цаг иржээ.
Би Ар Монголоо эх орон гэж боддог. Өвөр Монголчууд бас эх орон гэж нутгаа нэрлэж байгаа. Буриад Монголчууд ч гэсэн өөрийн өссөн төрсөн нутгаа эх орон гэдэг л байлгүй. Мэдээж гурван Монгол удам угсаа нэгтэй ойр явцгаасан даа. Одоо ч сэтгэл холджээ. Тиймээс 21-р зуунд гурвуулаа хэрхэн хамтран сэтгэл ойртож хэн хэнийгээ дэмжиж Азийн хойд өндөрлөг дээр орчин үеийн амидралаар амидарч ирээдүйгээ төсөөлж төлөвлөх тэр ухамсарт цаг үе иржээ. Гурван Монгол эрин үеэ мэдэрч нэгэн зорилгоор явах цаг иржээ. Өнгөрсөн түүх одоо яриад юу хийх вэ. Өнгөрсөн л бол өнгөрсөн.
Мэдээж Буриад Монгол Улан-Үд хотдоо хайртай үүнтэй адил Өвөр Монгол Хөх хотдоо хайртай. Би ч бас Улаанбаатар хотдоо хайртай. Би 33-р сургуулиас авахуулаад 48-р мөн 24-р сургуулиудад бүр хөдөөний сумын сургуульд ч сурч явлаа. Би МУИС-ын Герман хэлний бэлтгэлд 1 жил суралцаж оюутан хүртэл явж намрын ажилд татагдаж эх орондоо туслаж явсан дурсгалт бахархалт үеүд бий. Орос оронд сурсан Та нар намрын ажилд явж үзээгүй дээ.
Өнөөдөр ч би эх орондоо туслана. Би эх оронч хүн. Анх Герман явахдаа би төрийн далбааг үнсэж тангараг өргөсөн. Хэдийгээр тэр социалист төрийн далбааг устгасан ч миний чин зоригийг хэн ч устгаж чадахгүй. Бараг 20 жил Германд сурч ажиллаа. Гурван их сургуульд судалгааны ажил хийж хоёр ч компанууд байгуулалцсан. Хаа ч хүчинтэй мэдлэг эзэмшсэн. Тиймээс би Танд сургамж болгож Ар Монголын асуудлуудыг бичиж сууна.
Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо, улс орон даяар ном уншиж ярилцах хөдөлгөөн зарлах цаг болжээ. Ном уншихгүй бол толгой хоосон шүү. Ном уншихгүй бол үнэнгүй. Ном уншихгүй бол зөвгүй. Ном уншина гэдгээр онол хэрэгтэй л гэж хэлж буй. Хамгийн түрүүнд төрийн онол бүтээх тийм хариуцлагатай цаг ирлээ.
Миний бичсэн номуудад төрийн онол ямар их хэрэгтэй тухай бичсэн. Уншина биздээ. Төрийн онол хэрэгтэй болжээ гэж дахин анхаарулах байна. Бага байхад задгай мөнгөний нэг талд төрийн сүлд нөгөө талд мөнгөний тоог буулгасан байдаг. Бид социализмын үед төрөө анхаарч тоог анхаараагүй. Ардчилалын үед мөнгөний тоог анхаарч төрөө хаяжээ. Өнөөдөр төр болон тоо хоёрыг хослуулах цаг иржээ. Үүнийг төрийн капитализм гэж нэрлэх ч боломж бий. Энэ тусдаа сэдэв.
Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо, хүчтэй төрөө босгох хариуцлагатай цаг ирлээ. Ар Монголын ардчилал төрд халтай явж ирсэн шүү. Нэг үгээр хэлэхэд Ардчилсан нам \АН\ төрд халтай даа. Үүнийг залруулж хүчтэй төртэй болох цаг болжээ. Тэгэхээр Та хүчтэй төртэй болохын тулд онол болон практик ажлаа өөрийн намаасаа эхлэх зөв болов уу. Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо, байна уу? Ажлаа хийнэ шүү.
Төрийн онолч С. Молор-Эрдэнэ \доктор инжэнер, доктор философи\

Ар Монгол асуудалтай байна. Хэсэг 1. Төрийн хямрал үргэлжилсээр… Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо, байна уу?

Ерөнхийлөгч Элбэгдорж саяхан зөвлөгчидөө цуглуулж төрийн хямралаас гарах гэж ярилцсан сурагтай. Төрийн хямрал гэдэг эдийн засгийн хямрал гэсэн үг. Эдийн засгийг хэзээ ч төрөөс салгаж болохгүй гэж онолчид бичсэнийг уншсан эдийн засагч байна уу. Эсвэл зориуд Ар Монголын төрийг эдийн засгаас салгаж хавцал руу түлхсэн юм уу.
Ерөнхийлөгчид зөвлөгчидийн хэн нь төрийг хэрэггүй гэж ард түмнийг мунхруулж нэг нэгэндээ чоно болгов? Төргүй газар ямар ч баталгаат амьрал устаж хүн бүр дураараа дургиж бор зүрхээрээ амьдардаг тул хүн хүндээ чоно болдог гэж бас онолчид бичсэн шүү дээ. Үүнийг бас л уншаагүй. Ном битгий унш гэж уриалдаг уншдаггүй хүмүүс өөрсдийгөө яаж эрхэм гэж хэлж чадаж байнаа? Ном уншихгүй бол толгой хөгжихгүй. Хөгжихгүй толгойтой хүмүүс төрийг яаж авч явнаа. Ном уншдаггүй хүмүүс яаж эдийн засгийг босгоноо.
20 гаруй жил эдийн засгаа устгаж өнөөдөр зөвхөн Өвөр Монголын хилээр л тэжээл орж ирж судас тэжээгдэж зүрх цохилож байх шив. Өвөр Монгол байхгүй бол яана. Судсаар цус гүйхээ болих байлгүй. Хойд хөрш Буриад Монгол руу ядаж хилээ хаачихсан. Эдийн засгийн хоёр дахь судастай бол ядаж судас цусаар бүрэн хангагдахсан. Хэн хоёр дахь судас Буриад Монголын хилийг хаагаад орхи гэж саарал ордонд нууцаар хуйвалдаж тушаал гаргав? Аягүй бол нөгөө Орос оронд сурч чадалгүй хөөгдсөн нөхдүүд биз дээ. Сурч чадахгүй хулчгар нөхдийг хөөхгүй яах вэ дээ. Бурууг өөрөөсөө л хайх хэрэгтэй
Яагаад Ар Монголыг зөвхөн Өвөр Монголын Эрээн хотоос ганцхан хамааралтай болгов? Хэн бэ? Чөлөөт зах зээл ярьж байгаад ёстой ганцхан Эрээн хотоос хамааралтай болгосон эдийн засагч нэртэй Ар Монголын эдийн засгийн дайснууд хэн бэ? Буриад Монголын хилийг онгойлговол ядаж Эрээн хотоос өөр сонголттой болох бидэнд үр ашигтай бишүү ? Эсвэл зориуд үр ашиггүй сонголтгүй амьдралд хорих гээд байна уу?
Москва, Берлин, Варшав, Праг, София, Бухарест, Будапешт гээд л Европын соёлт ертөнцтэй найзлаж тэднээс чанартай эдэлгээтэй бараа таваар авч оюутан залуусаа сургаж их зантай хараа дээгүүр явсан тэр соён гэгээрлийн үе өнгөрч дээ. Өнөөдөр Ар Монгол тэднээсээ хоцорч мэдлэг боловсролгүй хогондоо баригдсан мухар сүсэгтэй бөөгийн их дээд сургуультай бөөгийн морин хуурчинтай бөөгийн яруу найрагчидтай бөөгийн Ар Монгол болжээ.
Дэлхийн бүх л сонгодог урлаг сонгодог мэдлэг сонгодог биеийн тамир спортоос хүртэл хоцорчээ. Ганцхан иддэг хоол нь үүх түүх Хүннү Сүннү өвөг дээдэс үндэсний нэртэй Өвөр Монгол, Буриад Монголд ч байдаг дээл хувцас. Орчин үеэс бүр эрин үеэсээ тасарчээ. Бөх барилдах болохоос хөнгөн атлетикийн хүнгүй болжээ. Москва хотод болж буй хөнгөн атлетикийн дэлхийн аваргад явах олигтой баг алга. Зодоон цохион бөх барилдахыгаа спорт гэж нэрлэдэг болжээ. Эрүүл чийрэг болгодог спортоос тасарч бясалгадаг, эм уудаг, Херба лайф нэрийн дор хор уудаг хүмүүс л болцгоожээ.
Цагийн сайнд Өвөр Монголыг ардаа орхиж Буриад Монголд атаархуулталаа Европын орнуудтай найз явлаа.
Сүүлийн 20 жил ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдууд маань Оросуудад худлаа яриад тэднийгээ гомдоочихсон. Улстөрчид, эдийн засагчид маань Хятадуудад хулгай хийдгээрээ баригдаад тэднийгээ буруу харуулчихсан. Яаж Ар Монгол хүн болноо. Энэ айл ямар вэ гэдгийг хөршүүдээс нь асуу гэсэн үг бий. Тэр хоёроос Ар Монгол ямар вэ гэж Америкууд асуухад юу гэж хариулсан бол?
Орос оронд эдийн засаг улстөр сурсан нэртэй өвгөд хөгшид маань Сүхбаатарын талбайд гарч ирсэн залуустай хуйвалдаж Ар Монголыг аж үйлдвэргүй болгож лангууны орон болгожээ. Эр эмгүй хөгшин залуугүй бүгд л лангууны ард. Компани бүр нь дестрибютер, албан ёсны төлөөлөгч. Лангууны Ар Монгол контэйнер зохиогдоогүй бол яана. Дотоодын ганц брэнд бараа нь шилтэй архи. Ичмээр.
Социализмын үед хар наймаа хийхийг хорьдог байсан. Тэр зөв. Төртэй газар ийм л байдаг. Өнөөдөр улс орноороо наймаачин болжээ. Хурдан мөнгөтэй болж диплом худалдаж аваад л боллоо. Профессор нэртэй худлаа их мэдэхүүд ямар ч амархан шалгалт авдаг юм бэ. Социализмын үед шалгалтандаа унаж уйлдаг байсан. Өнөөдөр уйлах байтугай гэмших оюутан алга. Профессорууд өөрсдөө ном уншаад толгой нь өвдөж ном нэртэй галзуу хүний өдрийн тэмдэглэлээ хэвлэлийн компануудаар бас хэвлүүлээд амжина. Тэгээд бас номд мөргө гэж мухар сүсэгтэнэ.
Ар Монгол яана даа. 20 гаруй жил төрийн хямралтай явна гэдэг дэлхийн аль ч оронд үзэгдээгүй үзэгдэл. Хэдэн зуун жилийн өмнө бол хямралаас гарахын тулд худлаа дайн зарлаж дараа нь дэлхийг эзэлсэн гэж хөөрөх байсан болов уу. Ар Монгол хоосон хөөрөхөөс өөр юу чаддаг билээ. Хоосон төрийн шагнал, хоосон Сүхбаатарын одонгоос өөр дотроо хөөрөх юу байна. Хоосон ардын баатар нь дэлхийн хамгийн том ардчилсан хувьсгал хийсэн Лениний хөшөөг нураачихсан. Ленин 1924 онд нас барах хүртэлээ ганц ч хүн алаагүй шүү дээ. Энэ онд бас Сүхбаатар нас барсан. Ардчилалын түүх мэдэхгүй байж бас ардчилал ярих санаатай.
Ардчилсан гэж өөрсдийгөө нэрлэх ямар ч дуртай юм бэ дээ. Ардчилал хоол өгөхгүй. Ардчилал ажлын байр бий болгохгүй. Ардчилал хүүхэд залуучуудыг хүмүүжүүлэхгүй. Ардчилал зөвхөн үргэжлийн явагдах улстөр нийгмийн явц бөгөөд хэзээ ч зогсохгүй. Ардчилалыг байгуулах ямар ч боломжгүй. Ардчилалыг зөвхөн амьдралдаа хэрэглэх л боломжтой. Хэрэглэж чадахын тулд боловсрол хэрэгтэй. Ар Монгол боловсролоо устгасан шүү дээ. Номын сангуудад унш гээд жагсаасан номын жагсалтуудыг хараад энэ оронд сүүлийн 20 жилд ямар аймаар юм болсоныг амархан ойлгоно.
Аливаа зүйл гацаанд орохоор наашаа ч үгүй цаашаа ч үгүй болдог. Бид гацаанд оржээ. Ар Монгол 90 онд ардчилал нэртэйгээр улстөр нийгэм хувь хүмүүсийн төөрөгдөлд орсон ба үүгээр төрийн хямрал эхэлсэн. Төргүй болсон Ар Монгол дэлхийгээр хэсэн явж худлаа ярьж, хулгай хийж заль хэрэглэж явсаар 20 гаруй жилийн дараа бүгдийн инээдэм доог болж ичих нүүрээ хийх газаргүй болжээ. Гадаад оронд очиж би Монгол гэж хэлэхээс ичих биш бүр ажил бүтэхгүй болжээ. Танай төрийн хүмүүс гээд мушилзаж шоолдог болжээ. Германы сэтгүүлд Оюу толгойд юу болсон тухай бичиж алтан дээр суусан гуйлгачин биш алтаа зараад гуйлгачин хэвээр тухай баримтууд бичжээ. Ичмээр.
Ерөнхийлөгч нэртэй хүмүүс гарч ирж хоол ундаар хөөцөлдөж, ерөнхий сайд нэртэй хүмүүс гарч ирж мөнгө төгрөг эргүүлж, улстөрч нэртэй нутгийн индианууд гарч ирж Улаанбаатар хотыг хот биш малын хороо болгож, компаны босс группын СЭО эсвэл концерны босс нэртэй хорвоогийн сайн муу мэдэхгүй юм үзэж нүд тайлаагүй сэргэлэн л бол боллоо шүү дээ гэсэн гэнэн эрчүүд маань ухааны төөрөгдөлөөс авахуулаад амьдралын төөрөгдөлд орцгоожээ. Тэд мэдлэг боловсрол гадаад хэл мэдэх шаардлагагүй гэж эдийн засгийг санхүүгийн капитализмаас ялгахгүй өнөөг хүрлээ дээ. Төрийн хямрал мэдээж эдийн засгаа утгасан ерөнхий сайд явцгаасан өнөөдөр өвгөн болсон хүмүүсээс л эхлэлтэй.
Зун наадам нэртэй хошин шог тоглоно. Өвөл цагаан сар нэртэй эмгэнэлт жүжиг тоглоно. Ар Монгол өшөө их асуудалтай байна даа. Бие чөтгөр байж болно. Гэтэл ухаан мунхаг биш бол мөн ч их зүйл хийж улс орон хөгжинө дөө. Даан ч ухаан саруул төрийн хүмүүс алга даа. Яагаад саруул ухаан нь мунхаг болов? Эсвэл ерөөсөө мунхаг ухаантай байсан юм уу? Ардчилалыг хувьчлалтай л хамт хийчихвэл Ар Монгол хөгжинө гэж хэн гэдэг мянгуужин хэлэв ээ? Хүн төрөлхтөний дотор хамгийн их төөрөгдсөн ард түмний Гиннэсийн ном гэж байдаг бол тэнд Ар Монгол бичигдэх болов уу. Ерөнхий сайдууд нь бүгдээрээ мянгуужин байсан гэж бас нэмж бичих хэрэгтэй.
Ерөнхийлөгч Элбэгдорж мянгуужингуудаа цуглуулчихсан зөвлөлгөө аваад сууж байсан сурагтай. Ерөнхийлөгчийн дэргэд хуучин шинэ мянгуужингуудын дугуйлан үүсэхнээ. 20 гаруй жил худлаа ярьж алдаа хийсэн хүмүүсээс ямар зөвлөлгөө авах гээ вэ? Урьд хормойгоороо хойд хормойгоо нөхөх гээ юу аль эсвэл бүгдээрээ хэлэлцвэл буруугүй гэж 20 гаруй жил цөөхүүлээ нийлж хуйвалдсаныгаа нууж өнөөдөр ямар ч хүчингүй болсон зүйр цэцэн үгээр ам таглах гэж байна уу? Хоосон толгойтой хүмүүс хэлэлцвэл ёстой буруутна даа. Илжигний толгойд алт хийгээд ч ус хийгээд ч сэгсэрэх нэмэргүй.
Данзангийн Равжаа архи битгий уугаа ч гэж хар маасд зориулан шүлэг бичсэн байдаг. Өнөөдөр яруу найраг бичдэг хүмүүс нь архичин. Болор цомын яруу найрагчид архи уухгүй бол онгод орохгүй гэж архидан согтуурч мансууралдаа хэнд ч хэрэггүй ямар ч утгагүй амьдралд тус болохгүй боловсролгүй мэдлэггүй хувийнхаа хэдэн үгсийг агаарт цацна. Шүлэг бичээд тэгээд яах гээд байгаа юм бэ. Шүлэг бичихийн оронд хөдөлмөр хийгэээ ч. Шүлэг нэртэй хувийн санаагаа арай хаа ч хүчинтэй мэдлэг гэх гээд байгаа юм биш биздээ.
Лам нэртэй мангуудуу эрчүүд мөнгө өгөхгүй бол хөдлөхгүй. Өөхтэй мах идээд бүр таргалчихсан. Түвд, Энэтхэг, Японы Буддын шашинтангууд мах идэх байтугай сүү ч уудаггүй гэсэн. Мах идэхийг амьтан чанар луугаа шилжинэ гэжээ. Сүү уухыг ямар нялх хүүхэд биш гэжээ. Бурхангүй газрын бумба галзуурна гэгчээр Ар Монголд ёстой л бурхан алга тул галзуурч байна даа. Арван жилийн сургуульд явах ёстой баньд нарыг зарцалсан лам нар нүгэл хийхийн хажуугаар бас улс орныг хөгжилөөс ухрааж шинжлэх ухааны үндэслэлтэй Буддын шашин гэж хүртэл хүн төрөлхтөний байгуулсан мэдлэг боловсролыг ичихгүй доромжилдог болжээ. Бурхан шашны роман ч гэх шиг.
Ар Монгол ийм л худлаа улстөрч, худлаа эдийн засагч, худлаа яруу найрагч, худлаа лам, худлаа профессороор дүүрчихсэн байна шүү дээ. Хүүхэд насаа орхиогүй шилжилтийн насандаа яваа энэ олон төөрөгдсөн эрчүүдээ яанаа? Биеийг нь харахаар уул шиг том ухааныг нь сонсохоор шумуул шиг бяцхан.
Ар Монгол дахин сэргэх боломж бий юу? Элбэгдорж хэнээс зөвлөлгөө авах гээд буйгаа мэдэж байна уу? Хоосон хүмүүсийг юуг нь их цуглуулж хошгоруулаад байна вэ? Үндэстэнээ сэргэн мандуулах мэдлэг боловсролтой хүнээ олоо ч сонгоо ч сонсоо ч. Битгий ном уншаагүй хуучуултай зууралдаа ч. Тэднийг хаяаа чээ. Зөвлөгчид дотор чинь Английн төрийн онолч Хоббэсийн ном уншсан хүн байна уу? Америкийн ардчилал судлаач Жон Дэвэйгийн номыг уншсан хүн байна уу? Германы философч Хэгэлийн номыг уншсан хүн байна уу? Францын сурган хүмүүжлийн онолч Руссогийн ном уншсан хүн байна уу? Төрийн онолч хэрэгтэй байна шүү дээ.
Ерөнхийлөгч Элбэгдорж оо байна уу? Байна уу?

Доктор инжэнер, доктор философич С. Молор-Эрдэнэ.

“100 ухаарал” болон “Би хэн бэ?” номын нээлт дээр хэлсэн үг.

100 ном. 100 ухаарал. Хүмүүнлэг, танин мэдэхүй, уран зохиол гэсэн хүний нийгмийн чухал сэдвүүд. Ном унш гэхдээ уншаад ойлгоо ч гэсэн дээ бичсэн ном. Уншчихсан уу гэхээр уншчихсан гэж хариулдаг ойлгосон уу за тэгээд юуны тухай ном байна ярьдаа гэхээр таг дуугүй болчихдог. Тиймээс 100 ухаарал бол 100 удаа ухаар ч ойлгоорой гэсэн ном.

Мэдээж энэ номыг бичихэд амар байсангүй. 100 ширхэг номуудыг товчлон танилцуулж цаад мэссэжийг гаргаж тавих амаргүй. Гэхдээ би өөрөө энэ номуудын ихэнхийг хэдийний уншихсан байсан тул хурдан бичсэн. Нөгөөтэйгүүр би бол сонирхогч биш мэргэжлийн хүн тул хүмүүнлэгийн тухай мэргэжлийн мэдлэгтэй бас танин мэдэхүйн сэдвээр өөрөө би олон жил ажилласан. Уран зохиолын ихэнх номуудыг би бас уншчихсан. Өөрөө би ном гэхээр ухас хийдэг мөнгө гэхээр хойш суудаг хүн.

“Би хэн бэ” нэртэй философийн номууд бол хүн төрөлхтөний мэдлэгийн ном. Хаа ч хүчинтэй философи бол хаа ч хүчинтэй мэдлэг. Философийг сурч л мэдэж авна. Тиймээс өрнийн эсвэл дорнын гэсэн ялгаа байхгүй. Өрнө дорноос сурсан дорно өрнөөс л сурч ирсэн. Дэлхий хавтгай биш бөөрөнхий. Тиймээс баруун зүүн гэх нь тэнгэрийн зүг болохоос биш газар зүйн ойлголт биш. Хэрвээ газарзүйн ойлголт гэвэл яг хаана дорно эхэлдэг вэ яг хаагуур өрнө эцэслэдэг вэ.

Бөө ярьсан мухар сүсэгтсэн Монгол оронд “100 ухаарал” бол хэрэгтэй ном. Энэ ном цагаа олсон ном. “Би хэн бэ” гэсэн ном ч гэсэн яг цагаа олж орчуулагдсан ном. Германы философчийн ном “Би хэн бэ” ном олон оронд орчуулагдсан тул Монгол оронд ч орчуулагдаж Монгол хүн хэн гэдгээ мэдэхэд тустай.

Өнөдөр бид монголчууд энэ нийгмээ харж үнэлж дүгнэх хэрэгтэй. Бидний амьдралд үүсчихээд байгаа соёлгүй нөхцөл байдлаа засаж залруулах. Цаашлаад зан заншил уламлалт ёс өвөг дээдэс бурхан шашин гэсэн мухардуулсан хойш нь чангаасан бидний маргаашийн амьдралд ямар ч ач холбогдолгүй хачин дасчихсан хоцрогдолуудаасаа салах хэрэгтэй.

Та бүгд зурагтаар үзсэн байх? Нэг бөө залуу нэг охиныг үзэгчидийн дундаас гаргаж ирээд хэдийний нас барчихсан эмээтэй нь уулзуулна гэдэг. Эмгэн хүний дуу гаргаад л тэр залуу эмээтэй нь уулзуулах мэт л жүжиглэдэг. Сайн жүжигчин. Эмээ хаана байгаа вэ гэж охин асуусан чинь тэнгэрт байгаа гэж хэлдэг. Тэгвэл тэр эмгэн чинь үргэлж мэссэж ирэхийг хүлээгээд л тэнгэр дээр сууж байдаг хэрэг үү. Яагаад газар доор булчихсан гээд хэлчихгүй байна вэ. Очоод цэцэг тавих булшгүй болохоор булзааруулсан хэрэг үү.

Тэнгэрт чинь хав харанхуй хүйтэн цэвдэг биш билүү. Ердөө л 6 эсвэл 7 мянган метр дээш онгоцоор нисэж явахад хасах 40 градус хүйтэн гэж зарладаг биш билүү. Тэнгэрт хэн ч ямар ч эмгэн байтугай “тэнгэрийн дагинийг” хараагүй биздээ. Тэнд чинь тэнгэрийн дагина байтугай тэнгэрийн эзэн ч хөлдөж үхнэ биздээ. Хөргөгчний хөлдөөгч чинь хасах 40 градус биш билүү.

Интернационал гэдэг олон улс үндэстэнүүд хамтарсан гэсэн ойлголт бий.  Энэ ном интернационал ном ямар ч үндэстэнийг орхихыг хүсээгүй. Дэлхийд алдартай ном бичсэн хүмүүстэй ард түмэн л бол тэр хүмүүсийнх нь номуудыг танилцуулахыг энэ “100 ухаарал” номонд оруулахыг хичээсэн. Мэдээж эхний 100 ном тул яаж бүгдийг нэг мөсөн багтааж амжих билээ.

Нэгэнт л энэ дэлхий дээр амьдрах бидэнд ялгараад байх онцгой зүйлгүй яагаад гэвэл бид хэн хэнээсээ суралцаж ирцгээсэн. Монгол хэл гэхэд л 7 8 хэлний холимог хэл. Цэвэр Монгол хэл гэж хаач байхгүй.

Дэлхийн ард түмэн бид хамтарсан аж амьдралтай. Ялгагдах зүйл нэг их үгүй. Монгол хүн гадаадад боловсрол эзэмшдэг гадаад хүн Монгол оронд суралцдаг. Мэдлэг боловсролд ямар ч ялгаа байхгүй. Үүнтэй адил хайр дурлал, гэр бүл, нийгэм гээд ойлголтуудад бас л ялгаа үгүй гэж бодож байна.

Германы эсвэл Америкийн цаашлаад Хятадын эсвэл Японы гэр бүлүүд Монгол гэр бүлээс ялгаагүй. Ээж аав эмээ өвөө эр нөхөр эхнэр авгай гээд л юун их ялгарах вэ дээ. Хүүхэд шуухад ач гуч гээд л. Герман нөхөртэй эсвэл Америк нөхөртэй олон Монгол бүсгүйчүүд бий. Япон авгайтай олон Монгол эрчүүд бий. Орос Монгол эсвэл Хятад Монгол хэзээнээсээ л гэр бүл болж ирсэн түүхтэй. Ялгаатай үндэстэн гээд хайр дурлал ялгаатай биш. Тэдний сэтгэлийн хөдлөл тэс ондоо биш. Тиймээс “”100 ухаарал” номонд бичигдсэн гэр бүлийн тухай эсвэл хайр дурлалын тухай сэдвүүд зөвхөн гадаадынханд биш бас бидэнд хамаатай сэдвүүд тэд бид бүгдийн тухай л бичсэн.

Тиймээс ном унших бүрдээ бидний тухай миний тухай бичжээ л гэж уншвал ном ойлгосны тэмдэг. Бид энэ номуудаас өөрсдийгөө олж танина.

Өнөөдөр Монгол оронд оюуны болон сэтгэлийн гэмтэл учруулж хохироосон хүмүүсийн асуудал гарлаа. Ялангуяа ардчилал эхлэхэд философийн асуудал ердөө ч яригдаагүй явдал бол нээлттэй нийгэм гэхээсээ илүү нээлтэй толгой тархи хамгаалалтгүй ажилласан явдлын шалтгаан байсан.

Монголд философи байгуулагдаж чадалгүй онол орж ирэлгүй харин мухар сүсэг орж иржээ. Мухар сүсэг гэдэг шижлэх ухааны ямар ч үнэлэмжгүй хоосон цэцэрхэл. Монгол хүнийг оюуны гэмтэлд оруулсан хүмүүс жишээлбэл яруу найрагчид, соёл урлагын шагнал цолтой хүмүүс, шинжлэх ухааны байгууллагуудын удирдах ажилтанууд, академийн ерөнхийлөгчид, багш профессорууд болон ректорууд, дуу дуулдаг зохиолын дуучид, бөө болон лам нар, сэтгүүлчид мөн улстөрчид, өөрсдийгөө философч эсвэл физикч гэдэг дипломгүй хүмүүс, бөхчүүд болон морь уяачид, ном бичдэг гэсэн зохиолчид. Энэ хүмүүс худлаа буруу ярьж ард түмнээ оюуны гэмтэлд учруулжээ. Энэ хүмүүс дипломтой цол зэрэгтэй гэхдээ тэд худлаа мэдлэгтэй нимгэн боловсролтой хүмүүс. Мэдээж бүгдээрээ тийм биш гэхдээ тэдний хэн нь вэ гэдгийг би энд нэрээр нь дуудаж чадна.

Хүний биеийг гэмтээсэн хүнийг шийтгэж хорьдог тэгвэл оюуны гэмтэл учруулсан хүмүүсийг хэрхэн шийтгэх вэ? Хэрхэн хашраах вэ? Энэ ажлыг би хийнэ. Яагаад?

Яагаад гэвэл бидэнд хэм хэмжүүр алдагдсан. Тодорхой нэг зураасаас дээш хүчинтэй мэдлэг түүнээс доош хэцүү дээ гэсэн хүмүүсийн нэрс. Энэ хэм хэмжүүр бол яг л улаан шугам. Хүнд гаруудын бичсэн зүйлдээ одоо яана даа гэсэн тэр хүмүүсийн тухай хэм хэмжүүр өнөөдөр хэрэгтэй болжээ. Юу мэргэжлийн бэ юу хувийн санаа вэ. Юу баталгаатай мэдлэг вэ юу онгод орсон хоосон зүүд вэ. Юу ухамсарт бүтээл вэ юу хоосон галзуурал вэ. Бурхан шашны гүн ухаан ч гэх шиг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй бурханы сургааль ч гэх шиг жинхэнэ хөөсөрч байна шүү дээ.

Энэ номууд мэргэжлийн хүмүүсийн номуудын танилцуулга. Энэ “100 ухаарал” нэртэй ном бол хэм хэмжүүр. Тиймээс энэ номыг эсэргүүцэх аргагүй бас энэ номноос зөрөх ч аргагүй. Хүн л буруу ойлгодог болохоос ном өөрчлөгдөхгүй тул ном буруу ойлгогдоно гэж хаа ч байхгүй. Ном бол үнэнээрээ байж л байна. Хүн номыг буруутгалаа гээд одоо түүнийг дагаад ном буруу болчих нь гэсэн зүйл ч байхгүй.

Хүн төрөлхтөнд хүчинтэй нэн их хөдөлмөрч охид хөвгүүд нойронд сэргэг номонд мэргэн байж бичсэн номуудыг “100 ухаарал” нэртэйгээр Монголын соён гэгээрэлд зориулан бүтээсэн. Мэдлэг зөвхөн хүч чадал биш бас хэзээд зөв үнэн бас үнэтэй.  Үнэтэй мэдлэгийг үнэлцгээе. Анхаарал тавьсанд баярлалаа.

“Ардчилалын 2-р хувьсгал” хийх философийн үндэслэл.

Дэлхийн ардчилалын анхны уриа “эрх чөлөө”, “тэгш эрх” болон “эв нэгдэл” гэсэн урианууд байсан бөгөөд 90 онд Монгол оронд ардчилал нэрийн дор гурвуулаа байгуулагдах ёстой байтал олон саадтай тулгарч бүтэлгүйтсэн гэдгийг хэн ч мэднэ. Эрх чөлөө гэж яг юуг хэлнэ вэ гэдгийг ойлгож түүнийг жинхэнэ утгаар нь биелүүлж ардчилал гэсэн хүн төрөлхтөний хүсэл мөрөөдлийн нийгмийг Монгол хүн сүүлийн 20 жилд олигтой байгуулж чадаагүйгээ ухамсарлаж одоо “Ардчилалын 2-р хувьсгал” нэртэй бүтээн босголтын ардчилалыг байгуулах их ажлын өмнө ирээд байна. Тиймээс ардчилалын суурь болсон эрх чөлөө, тэгш эрх болон эв нэгдэлийн тухай философийн үндэслэлийг энд тайлбарлаж цаашид хийх ёстой гурван асуудлыг энд хөндөж ярилцахыг зорьлоо.

Монгол хүнд эрх чөлөө яагаад хэрэгтэй вэ гэвэл хөгжиж боловсорч авьяас чадвараа хөгжүүлэх тэр эрх чөлөө бөгөөд ийм эрх чөлөөгүй хүн хэзээ ч өөрийн хүслээр хувь заяагаа шийдэж чадахгүй шүү л гэсэн ойлголт. Монгол хүнд яагаад тэгш эрх хэрэгтэй вэ гэвэл хэнээс ч дутахгүй гадаадын хүнээс ч дутахгүй хүн бүр сайн сайхан амьдрах тэр боломжийг хэлж буй. Монгол хүнд яагаад эв нэгдэл хэрэгтэй вэ гэвэл зөвхөн эвтэй байхад хүчтэй биш харин нэгдэлтэй нэгдмэл байхад хүчтэй шүү гэсэн ойлголт. Хэрвээ монголчууд яг нэг хүн шиг нэгэн санаатай нэгдмэл байж чадвал үнэхээр л чадахгүй гэх зүйл хаа ч үгүй. Тиймээс эв нэгдэлийн хүчээр л урагшлана.

Өнөөдөр ардчилалын чухал эд эс болох эрх чөлөөг нухчин дарж түүнийг ямар ч боломжгүй болгосон хүмүүс гадаад дотоодод их хэмжээний хөрөнгө мөнгө нуун дарагдуулжээ. Тэд Монгол хүний хөгжиж дэвших эрх чөлөөг саатуулаад зогсохгүй амьд явах эрх чөлөөг хязгаарласан. Энэ хүмүүсийн нэрс тодорхой болж дэлхийд зарлагдах гэж байна гэсэн мэдээлэлүүд ихсэх боллоо. Ерөөсөө хэн ч мэдэж байгаа. Яг ингэх гээд л байсан шүү дээ. Эрх мэдэл албан тушаалаа хэтрүүлэн ашиглаж хөрөнгө мөнгөжсөн хүмүүсийг бараг гадаадын байгууллагуудаар хэлүүлэлтгүй Монголчууд өөрсдөө мэдэж байгаа. Тиймээс энэ эрх чөлөөг хааж боогдуулсан гэмт хэрэгтнүүдийг удахгүй шүүн хэлэлцэж тэднээс хөрөнгө мөнгөө буцааж авах тийм л ажил эхлэх төлөвтэй байна. Улсын Дээд Шүүх хэрхэн ямар бүтэц зохион байгуулалттайгаар шүүх хурлууд зохион явуулах тэр нүсэр ажил эхлэх нь байна. Мэдээж хаант засагтай орон байсан бол хааны зарлигаар тушаал буулгаж залхаан цээрлүүлэх болов уу. Хэрвээ шашинт төртэй орон байсан бол зовоож тарчлааж маханд нь амсуулах байсан болов уу. Гэтэл бид чинь нэгэнт ардчилсан нийгэм байгуулах гэж яваа улс хойно ардчилсан зарчмаар л гэмт хэрэг хийсэн охид хөвгүүдээ шүүн шийтгэх ёстой. Энэ бидний нэгдүгээр ажил.

Хоёрдугаар ажил бол сэргэн мандал гэсэн их ажлыг өрнүүлж Монгол хүнийг оюуны дархлаатай болгох хамгийн үнэ цэнэтэй ажил хөдөлмөр бидний өмнө тулгараад байна. Өнөөдрийг хүртэл философгүй явж ирсэн Монгол орон хэний л бол хэний үгэнд итгэж худлаа буруу алдаатай зүйлсийг тархи толгойгоороо дүүргэж юу зөв юу бурууг ч мэдэхгүй толгой нь эргэсэн нийгэм болжээ. Хэн үүнд буруутай вэ? Ялангуяа ардчилал эхлэхэд филсофийн асуудал ердөө ч яригдаагүй явдал бол нээлттэй нийгэм гэхээсээ илүү нээлтэй толгой тархи хамгаалалтгүй ажилласан явдлын шалтгаан байсан. Монгол оронд философи байгуулагдаж чадалгүй онол орж ирэлгүй харин мухар сүсэг орж иржээ. Мухар сүсэг гэдэг шижлэх ухааны ямар ч үнэлэмжгүй хоосон цэцэрхэл. Монгол хүнийг оюуны гэмтэлд оруулсан хүмүүс жишээлбэл яруу найрагчид, соёл урлагын шагнал цолтой хүмүүс, шинжлэх ухааны байгууллагуудын удирдах ажилтанууд, дуу дуулдаг зохиолын дуучид, бөө болон лам нар, сэтгүүлчид мөн улстөрчид, өөрсдийгөө философч эсвэл физикч гэдэг дипломгүй хүмүүс, бөхчүүд болон морь уяачид, ном бичдэг гэсэн зохиолчид. Энэ хүмүүс худлаа буруу ярьж ард түмнээ оюуны гэмтэлд учруулжээ. Хүний биеийг гэмтээсэн хүнийг шийтгэж хорьдог тэгвэл оюуны гэмтэл учруулсан хүмүүсийг хэрхэн шийтгэх вэ? Хэрхэн хашраах вэ? Тэднийг засаж залруулж сэнхрүүлэх ажлыг философийн мэргэжилд суралцаж дэлхийн эхний 50 шилдэг их сургуулийн тоонд ордог газар философийн докторын цол авсан хүн би өөрөө л хийж гүйцэтгэнэ гэдэгтэй итгэлтэй байна.

Монгол орны их бүтээн байгуулалтыг хийх үйл хэрэг бол энд ярих гэж буй гурав дахь сэдэв. Их бүтээн босголтоор чинээлэг бас ирээдүтэй Монгол орныг ойрын богинохон хугацаанд босгох явдал болжээ. Их бүтээн босголтыг Монгол улсын ерөнхийлөгч болох гэж буй тэр хүн удирдан зохион явуулж түүний автор болох ёстой. Тэр хүн зөвхөн санаачлагч байгаад зогсохгүй их бүтээн байгуулалтын ерөнхий командлагч болох учиртай. Дайнд цэргийн командлагч гэж байдаг бол энх тайван цагт бүтээн босголтын командлагч зайлшгүй шаардлагатай болоод байна. Ингэж бүх хөгжлийн үйл хэрэг нэг хүний гарт төвлөрөх гарцаагүй зөв болов уу. Хүчтэй төрийн удирдагч л хүчтэй улс орныг бүтээнэ. Ерөнхийлөгчийн удирдлага дор “Үндэсний хөгжлийн стратеги” боловсруулагдаж л энэ их ажил эхлэх болно.

“Шүүх хурал”, “Сэргэн мандалт” болон “Их бүтээн босголт” гэсэн гурван ажлыг одоо болох тэр ерөнхийлөгч маань хийх хэрэгтэй болжээ. Шүүх хурлаар өнгөрсөнд хийсэн алдаагаа гэмшиж, сэргэн мандалтаар ард түмэн сэргэж урамшиж цаашлаад нэгдмэл санаатайгаар бүтээн босгох тийм л гурван ажил эхлүүлэх чадварлаг ерөнхийлөгчөө бид сонгох ёстой. 2013 оны ерөхийлөгчийн сонгуульд ард түмнээсээ сонгогдсон Монгол улсын 5 дахь ерөнхийлөгч болох хүн эх орондоо “Ардчилалын 2-р хувьсгал” хийх хүндтэй ажлыг эхлүүлэх учиртай. Энэ хувьсгал гадаа биш дотор гудамжинд биш толгой тархинд явагдаж эхлэх ёстой. Бид толгой тархиа засаж залруулж чадвал бүтээн босгох хувьсгал ердөө л хэдхэн жилийн л асуудал шүү дээ. Ерөнхийлөгчийн хамгийн түрүүлж хийх ёстой ойрын хугацааны ажил бол үр хүүхэд эхчүүдээс эхлэх ёстой нь дамжиггүй. Түүний дараа аж үйлдвэрийн хувьсгал эхлүүлж эрчүүд эрэгтэйчүүдийн асуудлыг шийдэх. Залуучуудыг улстөрөөс аль болох салган авч ном уншиж боловсрох хугацаа өгч тэднийг суралцах нөхцөлөөр хангаж бүтээн босголтонд илүү оролцуулах. Харин тэтгэвэрт гарсан хөгшчүүдийг одоогоос илүү ихээр улстөр болон нийгмийн сурган хүмүүжлийн ажилд татан оролцуулах. Энэ ажлууд хийгдэж чадвал нийгмийн бусад үлдсэн хэсэг олон боломжоор хангагдана шүү лээ.

Улстөрийн хувьд ерөнхийлөгчийн хийх ажил бол хамгийн түрүүнд УИХ-ын гишүүдийг засгийн газарт зэрэгцэн алба хашихыг зогсоож УИХ-ыг ч бас Засгийн газрыг ч бие даалган ажиллуулах боломжтой болгох. Тиймээс УИХ-ын гишүүн хүн хэзээ ч давхар сайдын ажлыг хийхгүй байх. Дэлхийн ардчилалтай аль ч оронд ийм давхар хийдэг зарчим байхгүй шүү дээ. Ард иргэдээ,  Та бүхэнд “Ардчилалын 2-р хувьсгал” хийх ерөхийлөгчөө сонгох тийм л хариуцлага иржээ. Энэ сонгуулийн өдөр тэвчээд хариуцлагатай байж чадвал одоо тэгээд 4 жил амар амгалан тайван байцгааж улстөржихгүй харин сэргэн мандаж их ажил хийж бүтээх л үлдлээ. Амжилт.

Түр баяртай.

Монголын эдийн засгийн алуурчид ба араатан улстөрчид

Монголын эдийн засгийн алуурчид ард түмнийнхээ сайн сайхан амьдрал болон улс орныхоо үсрэнгүй хөгжилийг саатуулжээ. Монголын араатан улстөрчид яг л араатан амьтан шиг зальдаж, сэргэлэнтэж, хуурч мэхлэж, хуйвалдаж, дарамталж, дарангуйлж айлгаж, сүрдүүлж, занаж заналхийлж, хэрвээ эсэргүүцвэл ажлаас хөөж, авгайг нь авч сууж хүүхдүүдийнх нь хувь заяанд нөлөөлж гэр бүлээр нь хамаатан саднаар нь хүйс тэмтэрнэ.

Монголын эдийн засгийн алуурчин компанууд тендэрийг зуу зуугаар авцгаана. Тэд хувьчлал нэрийн дор улс орны эдийн засагт хамгийн чухал үүрэгтэй үйлдвэрүүдийг хувьдаа авч устгажээ. Олон мянган хүн ажилгүй болж өнөөдөр мэргэжилтэн болон техникийн ажилчид бас устжээ. Эдийн засгийн алуурчид олон мянган сургууль, олон мянган цэцэрлэг, олон мянган эмнэлэг барих бүхий л мөнгө төгрөгийг хувьдаа авч гадаад дотоодын данс руу шилжүүлж улс орныхоо хөгжлийг зогсоожээ.

Хэрвээ эмнэлэг барих мөнгийг идэж уугаагүй бол олон хүний эрүүл мэнд хохирохгүй олон хүн өнөөдөр амьд явах боломжтой байсан. Хэрвээ цэцэрлэг барих мөнгийг идэж уугаагүй бол олон үрс ингэж гэртээ хоригдож дуу хөгжим сурахгүй сүү тараг уухгүй сульдаа биетэй өсөхгүй л байсан. Хэрвээ боловсролын системийн мөнгийг идэж уугаагүй бол өнөөдөр нэг ангид 30 40 хүүхэд чихцэлдэж хөлс үнэрэндээ мангуурч хичээл хийх биш завсарлахыг хүлээж тарчлахгүй байсан.

Араатан улстөрчид нийгэмд муу муухай зуршил тогтоож залуу үеийг намын гишүүн болгож сүүдэртээ авч явж бөгсөө долоолгож бууны нохой болгож юу ч хийхээс буцахгүй мөнгөний төлөө яахаас ч буцахгүй араатан амьтан болгоцгооно. Үүний нэг жишээ бол Эрүүл мэндийн сайд байсан нэгэн залуу. Тэр хөөрхий.

Араатан улстөрчидийн гайгаар Монгол оронд улстөр устаж жинхэнэ улстөрийн нам гэж үгүй болжээ. Монгол орон төр барих дээд байгууллагаа гэж үгүй болгож чаджээ. Араатан улстөрчид айлгаж сүрдүүлэхийн тулд махан бие нь хөгжиж булчин шөрмөс нь задрах шахсан бөхчүүдийг хүртэл байгууллагтаа элсүүлж бас л айлган сүрдүүлэх ажлаа үргэлжлүүлсээр.

Араатан улстөрчид өөрсдийн хамсаатан эдийн засгийн алуурчидтай нийлж уул уурхайг бүрэн эзэмшиж хүний ой тоонд ормооргүй их хөрөнгө мөнгөтэй болжээ. Тэр мөнгөөр улсын бүх сум багуудыг санхүүжүүлээд цаана аймгийн төв хот суурингуудыг хүртэл бүрэн санхүүжүүлэх боломжтой мөнгө шүү дээ. Гэтэл энэ мөнгө төгрөг гадаадын банкнуудын данснуудад үхмэл хөрөнгө болон царцжээ. Яг л үүнтэй адил эдийн засгийн алуурчид араатан улстөрчидтэй нийлж Монголын ард түмний хөгжил цэцэглэлтийг царцуулжээ.

Араатан улстөрчид төсвийн мөнгийг хүртэл эдийн засгийн алуурчин компануудтай нийлэн идэж ууж улс орноо хөгжүүлэх битгий хэл амьд явахад хэрэгтэй наад захын хүн ардынхаа хэрэгцээнд зориулагдсан мөнгө төгрөгийг хүртэл хулгайлж дээрэмдэжээ. Тэд дээрэмдэж хулгайлсан мөнгөөрөө Өмнөд Солонгосын нийслэл рүү уралдан нисэж очиж ард түмнийхээ үр хүүхдүүдийнхээ хөгжил бойжилд хэрэгтэй мөнгөөр тоглож үрж үрэгдүүлжээ.

Эдийн засгийн алуурчидтай хамсарч араатан улстөрчид уул уурхайн мөнгөөрөө олон өрөөтэй байр худалдаж авч, гадаад орнуудад олон байр байшин эзэмшиж, газар нутаг том томоор нь эзэрхийлж эх орныхоо аль өнгөтэй өөдтэйг өмчилжээ. Тэд хурдан морийг сая сая төгрөгөөр худалдан авцгаана. Тэд үнэтэй бүгдийг ховх сорон авцгаана. Луи Виттон гэж дэлгүүрийн нэг муу ширэн эмэгтэй хүний цүнхийг хэдэн саяар худалдан авч ард түмнийхээ юуг хулгайлж дээрэмдсэнээ гайхуулж хөөрцөглөнө.

Монголын эдийн засгийн алуурчид өөрийн хамсаатан араатан улстөрчидтэй нийлж хэрвээ шүүхээр шийтгэгдэж тэдний гэмт хэрэг баригдвал ямар шоронд сууж хэдэн өрөөнд тансаглаж хамгийн үнэтэй тэжээлтэй хоол идэхээ хүртэл төлөвлөжээ. Тэд шоронгийн өрөөгөө яг л эмнэлгийн эмчилгээний өрөө болгон засуулж эрүүл мэндийн сайдын үргэлжийн хяналтанд байж нартад ч жаргаж нарсанд жаргадаг дээдэс болон хувирчээ.

Араатан улстөрчид Манжийн үеийн хар шар феодалууд болж Монгол орны ирээдүйг харлуулж үр хүүхэд хойч үедээ муу муухайг зориулж өөртөө зөвхөн өөрийнхөө авгай хүүхдүүдэд сайны сайныг зориулж хувиа бодож, мөнгийг цутгуулж үнэтэй бараа овоолж, бялдууч нараар хамгаалуулж шүтэн бишрэгч нараараа нам нэртэй байгууллагуудаа мануулжээ.

Энэ бүгдийг хараад шагшараад долигноод бялдуучлаад магтаад сайрхаад бичдэг сонин сэтгүүлүүд, зурагтын нэвтрүүлгүүд бас л тэдний хам хамсаатанууд. Тэд л тэднийг гааруулж өөгшүүлж давруулж байгаа шүү дээ. Тэдний эсрэг дуу гаргах ганц ердөө цорын ганц сэтгүүлч байна уу. Байхгүй шүү дээ.

Монголын эдийн засгийн алуурчин компанууд болон энэ араатан улстөричдийн эсрэг одоо хэн тэмцэх вэ. Тэдний өөдөөс тэмцэх хамгийн зөв арга бол иргэний нийгэм.  Монголын бүх иргэд нийлж иргэний нийгэм гэсэн энэ сайхан ардчилалын суурь болдог хамтын тэмцэлээ эхлэж эцсээ хүртэл тэмцэхгүй бол бид зөвхөн гадаадынханы биш өөрийнхөө хүмүүст өөрсдийнхөө өсгөж хооллосон охид хөвгүүдийнхээ боол болж тэдэнд үүрд доромжлуулж дарлуулах нь байна шүү дээ. Үгээ хэлцгээ. Үг хэлэх хамгийн том тэмцэл гэдгийг мартаж болохгүй. Бүү март. Мартвал Монголчууд монголчуудыгаа устгана.

Түр баяртай.

Ерөнхийлөгч ямар вэ улс орон тийм.

Аливаа улс орон удирдагч сайтай бол тэр орны хөгжил урагшлах боломж өндөр гэдгийг олон орны жишээ харуулдаг. Монголчууд Азийн орнуудынхаа найз нөхдийг харахад тэд атаархамаар сайхан ерөнхийлгөчидтэй байсан тул өндөр хөгжилд хүрч өнөөдөр дэлхий ертөнцийг гайхшруулж шагшруулсаар. Өмнөд Солонгос, Сингапур, Тайван гээд л Азийн ердөө л шаахай өмсөж явсан тариачин малчин ард түмнүүд сайн ерөнхийлөгчидийн буянаар өрсөлдөх хүч чадалтай орчин үеийн орнууд болцгоожээ.

Монгол орны хувьд анхны гэж нэрлэх дуртай ерөнхийлөгч П.Очирбат гүндүүгүй эсвэл хээгүй гэж өөрийгөө гайхуулсаар бүхий л улс орны аж амьдралыг үнэгүй цэнэгүй болгож онигоо ярьсан хавтгай маазарсан нийгэм үүсгэж хөгжүүлэх биш харин ч улс орноо ухраасан билээ. Улс орны ерөнхийлөгчид ажил хөдөлмөр хийж хөгжих тухай ярьдаг бол П.Очирбат гэж хүн бараг бүсэлхийнээс доогуур зүйл ярьж алиа хошигнож ид хөгжих гэж байсан Монголын ард түмний ажил хэрэгч ёс суртахууныг унтраасан хүн дээ. Ардчилал ид эхлэж хүн бүр л социализмаас салж одоо шинэ сайхан нийгэм рүү явна гэж баяр хөөртэй итгэл дүүрэн байсан тэр ардчилалын эхний жилүүдэд П. Очирбат гэж дампуу нөхөр гарч ирж ардчилалын гал дөлийг унтраасан даа. Тэр яаж л бол нүүрээ хувиргаж чаддаг тул социализмын үед ч сайд хийж байсан жинхэнэ МАХН-ын халуун гишүүн байсандаа. Тэр хүн өнөөдөр хаана юу хийж явдаг болдоо. Бас л онигоо ярьж яваа юу.

90-ээд оны дундуур нэгэнт ардчилалын гал дөл унтарсан үед Н.Багабаньд гэж хоёр дахь ехөнхийлөгч гар ч ирсэндээ. Энэ үед ард түмэн ардчилалд эргэлзэж социализмыг санагалзаж эхэлсэн үе. Мэдээж олон хүмүүс МАХН-ыг хуучин үе шигээ хүч чадалтай хэвээрээ улс орноо аваад явчих байх гэж найдсан биздээ. Тэр найдлагыг Н. Багабаньд алдаагүй хийгүй хүн болох гэж талаар өнгөрүүлж зөвхөн өөрийнхөө намын төлөө ажиллаж билээ. Тэр хүн ардчилалын залуу үеийг шантрааж дарж авах гэж л оролдсон болохоос ард түмэн улс орныхоо төлөө ардчилалыг байгуулах гэж хуруугаа ч хөдөлгөөгүй дээ. Мөнгө төгрөг, авилгал гээд л жинхэнэ гаарч эхлэх үед МАХН хүч түрэмгийлэн Н.Багабаньдыг дахиад ерөнхийлөгчөөр сонгуулж чадсан даа. Н. Багабаньдыг алдаа гаргадаггүй гэж нэрлэдэг. Ямар ч алдаа гаргах билээ дээ. Тэр хүн шинэ нийгэм болох ардчилалын талаар төсөөлөл ч байхгүй байсан хойно. Улс орноо урагшаа аваад явах ямар ч онол байхгүй болчихсон Н. Багабаньд юу ч амлахгүй юм хойно алдаад байх юу байх вэ дээ. Ерөөсөө улс орныхоо ирээдүйн хөгжлийн төлөө юу ч хийхгүй хойно ёстой л алдах ажил ч хийсэнгүй бас нэгэнт юу ч хийгээгүй юм чинь ёстой л хийгүй дугуйтай адил шалчгар л үлдсэн дээ. Одоо бас л алдаа гаргахгүй гээд л явж байгаа биз.

Өөрийгөө гурав дахь ерөнхийлөгч гэж нэрлэх дуртай МАХН-ын дарга Н.Энхбаярын үед Монгол оронд ардчилал дэндүү ялагдсандаа. Хэрвээ Н. Энхбаярын оронд ардчилалын хүн ерөхийлөгч болсон бол Монгол орон шинэ нийгэм рүү явах боломж гарах байсан. Харамсалтай нь Н. Энхбаяр гэж хүнд бүх эрх мэдэл төвлөрч 10 гаруй жил Монгол орон урагшаа хөгжих биш арагшаа дахиад л ухарсан. Хамгийн том ухрал бол хар шар феодалууд үүсэж мөнгөтэй хөөрөгтэй хүмүүсийн үе гаарсан даа. Мэдлэг боловсрол хэнд ч хэрэггүй болсон. Мухар сүсэг дээд цэгтээ хүртэл хөөрөгдөж уулан дээр гарч хадаг өргөх, нуур луу мөнгөн аяга чулуудах, гадаад орнуудын уулын орой луу матаж мацсан хүмүүсийн тоо өсөж ном уншиж мэдлэг боловсролд шамдсан хүмүүсийн тоо эрс багассандаа. Монголын төрийн хүмүүс Энэтхэгийн Дарамсалаа, Түвдийн Лхас гээд л хамгийн хоцрогдсон бөглүү нутагууд руу уралдан аялцгаасан. Тэдний хэн ч Азийн орнуудын сүрхий чамбай ерөнхийлөгчидөөс очиж зөвлөлгөө авсангүй. Харин ч Их дээд сургуулиуд мухар сүсэгдэж бөө судлаач, шашин судлаач гэж доктор профессорууд хүртэл төрцгөөж билээ. Урлагынхан урлагаа хийхгүй цол шагналаар хөөцөлдөж Н.Энхбаяртай зургаа даруулах ганцхан ажилтай болцгоосон доо. Өнөөдөр УИХ-ын ихэнх гишүүд морь уяж ажлын цагаа өнгөрөөдөг жишиг тэр л үеэс эхлэлтэй. УИХ-ын гишүүд нум сум харваж хөөрөг цуглуулж үр хүүхэдтэйгээ хамтран хар тамхи татаж удам залгуулан УИХ-ын гишүүн болдог хар шар феодалуудын эх тэр үед тавигдсан. Зүгээр л бөх барилдаад явж байсан хүнийг тэр үеийн МАХН-д элсүүлж сэхээтний намыг гутааж доромжилсон. Түүний авчирсан бөх өнөөдөр ерөнхийлөгч болох гээд гүйж явна. Одоо тэр хүн бас л мухар сүсгээ үргэлжлүүлж буй биз дээ. Ганц олигтой мэдлэг боловсролын ном уншаасаа л билээ.

Ардчилалын ерөнхийлөгч өөрөөр хэлбэл МАХН-ын гишүүн 3 гурван ерөнхийлөгчийн дараа анх удаагаа гарч ирсэн ардчилалын жинхэнэ төлөөлөгч АН-ын гишүүн Ц. Элбэгдорж дөрөв дэх ерөнхийлөгч болж ардчилалыг эхлүүлэх ганц боломж сүүлийн хэдэн жилд олдсондоо. Тэр хүн авилгачдыг шоронд хийж эхэлсэн явдал улс оронд хэрэгтэй бас гадаад орнуудад ч Монгол орон биеэ даагаад муу муухайгаасаа салж чадах юм байна гэдгээ харуулж чадсан. Хэзээ л одоогийн МАН болон МАХН хоёр авилгачдыг ингэж хатуу шийдвэртэй шүүж байсан билээ. Ц.Элбэгдорж улс орныхоо алдагдсан мөнгө төгрөгийг буцааж олох хариуцлагатай ажлыг гардан хийж хөгжлийн зам руугаа орох л чухал гэдгийг мартах ёсгүй. 3 сая хүрэхгүй ард түмэнд урагшаа улс орноо аваад явж чадах бас гадаад оронд өөрийн орноо зөв танилцуулж чадах тийм л тав дахь ерөнхийлөгч яг өнөөдөр ийм ээдрээтэй 21-р зуунд хэрэгтэй байна.

Монгол орон ямар ч л гэсэн олон улсын өмнө амлаж тангараг өргөсөн ардчилалынхаа замыг үргэлжлүүлэхэс өөр замгүй. Ам алдсан бол барьж болдоггүй. Хэрвээ бид ардчилалаас ухарвал гадаад орнуудын тусламж зогсож бид ганцаардана. Үүнийг олон орнууд хүсэж байгаа гэдгийг мартаж болохгүй. Дараагийн 4 жил ерөнхийлөгч шиг ерөнхийлөгчтэй байж чадвал улс орон түүнийг дагаад хөгжинө. Түүнээс биш намаа төлөөлсөн намын гишүүн ерөнхийлөгч бидэнд ямар ч тус болохгүй гэдгийг бид ухаарах ёстой. Хэрвээ Ц. Элбэгдорж дахин сонгогдож чадвал Монгол оронд улстөр тогтворжино гэсэн үг. Тэгээгүй цагт бид буцаад 90-ээд онтой адил улстөрийн тогтворгүй байдал руу шилжинэ. Үүнийг Монгол хүн хэн ч хүсэхгүй гэдэг ойлгомжтой. Америк оронд яагаад Барак Обамаг дахин ерөнхийлөгчөөр сонгосон бэ гэхээр Америк оронд улстөр болон нийгмийн тогтвортой байдлыг бий болгохын тулд л сонгосон шүү дээ.

Арабын орнуудад ардчилалын хоёр дахь хувьсгал эхлэж түүний нөлөөгөөр Турк оронд ардчилалын хувьсгалт хөдөлгөөнүүд ид өрнөж байна. Монгол оронд ерөнхийлөгч сонгогдох гэж буй энэ хариуцлагатай мөчид дахин ардчилалыг сануулахад буруутахгүй болов уу. МАН болон МАХН-ын хуучны кадерууд битгий дахиж өмнөх гурван ерөнхийлөгчийн хийсэн балгуудыг давтах гэж улайран зүтгээрэй гэж хэлэх байна. Ирээдүйн Монгол орны хөгжил дэвшил болон ардчилалын замд нэгэнт гарсан улс орноо битгий хойш нь чангаагаарай. Эвийг сахих гэсэн үгийн цаана найрдаг шүү дээ. Үүнийгээ л зогсоох хэрэгтэй. Яаж ийгээд хуурамчаар эвийг сахих биш харин үнэнээ ярьж илэн далангүй мэтгэлцэж маргалдаж зөв буруугаа олж авах л чухал болохоос хоосон найрах, хуйвалдах, дарангуйлах бүгд л явуургүй болсон гэдгийг сүүлийн 20 жил харууллаа шүү дээ. Ардчилал бол эвлэрэх биш үнэнийг олох шүү. Тиймээс үнэнийг гарган тавих чадвартай хүн ерөнхийлөгчөөр сонгогдох болтугай.

Ардчилал бол ард түмэнд л зориулсан хамгийн хүнлэг онол. Өнөөдөр Монгол оронд дараагийн 2 дахь ардчилсан хувьсгал хэрэгтэй болжээ. Гэхдээ хувьсгалыг нэг төрийн эсрэг биш харин төрийн төлөө хийх хэрэгтэй. Тиймээс төрийн гадаа биш харин төрийн дотор хийх л чухал.  Н. Багабаньдын дараа ардчилалын хүн ерөнхийлөгчөөр гарч ирсэн бол юу гэж 10 гаруй жил мухар сүсэгтэх вэ дээ. Түүний оронд ардчилалын хоёр дахь хувьсгалыг хийж өнөөдөр ядаж Азийн хөгжилтэй орнуудын жишээг хэрэглээд эхэлчихсэн байхгүй юу.  Ардчилалын 2-р хувьсгал Монголчууд дахин эхлэхийн хувьсгал болох ёстой. Үүний тулд хуучин дээрээ суурилан шинийг бүтээн босгож байгуулахын төлөө хийгдэх хэрэгтэй. Алдах алдаатай хүн цаашлаад цэвэр цэмцгэр биш харин ч ажил хөдөлмөрт нухлуулж ухаан хэрсүүжсэн тийм л ерөнхийлөгч хүн өнөөдөр хэрэгтэй байна.

Соён гэгээрүүлэгчид хэрэгтэй байжээ…

Мухар сүсэг, парапсихолог, эзотерик, ертөнцийн эзэн, бөө, лам, ид шид, ер бусын гэх зүйлс яагаад цэцэглэж социализмын үед жоохон ч гэсэн олж авсан мэдлэг боловсрол устав. Өнөөдөр 21-р зуунд ноёны бөхчүүд барилдаж, баячуудын морьд уралдаж, компаны эздийн гар хөл болсон улстөрчид гаарчээ. Сүүлийн 20 жил соёл боловсрол, хүний ёсны морал болон этик Монгол оронд ирсэнгүй. Соён гэгээрүүлэгч Монгол хүн ер нь байсан уу?

Хүн төрөлхтөний түүхэнд олон том том бодогчид төрсөн. Тэр том бодогчид зөвхөн гүн гүнзгий бодоогүй бас өргөн цэлгэр бодож чадсан. Хамгийн анхны бодогчид философийн салбараас үүсэлтэй. Дэлхийн гурван том соён гэгээрүүлэгчид бол Францын Дескарт, Английн Дэвид Хюме ба Германы Кант.

Соён гэгээрүүлэгчидийн дотроос дээрх гурван хүн оюуны, ухааны, бодлын, сэтгэлгээний, мэдрэмжийн хувьсгал хийжээ. Өнөөдөр Монгол оронд эдгээр хувьсгалуудын аль нь ч хийгдсэнгүй. Хуучин хоцрогдсон амьдрал нийгмийг бүтээж авсаны шалтгаан юу вэ? Соён гэгээрүүлэгчид байсан уу гэсэн цорын ганц асуултыг хэн хариулж чадах вэ? Байсан гэвэл хэн байсан бэ? Байгаагүй гэвэл хэзээ соён гэгээрүүлэгчидтэй болох вэ?

Хятад, Орос болон Японы философчид 19-р зууны сүүлчээр Европд очиж суралцан соён гэгээрэлийн онолд суралцажээ. Тэд нутагтаа буцаж ирэн улс орноо зан заншил уламжлалт ёсноос салгаж хоцрогдсоноо засаж шинийг бүтээж ирээдүйгээ төлөвлөж чаджээ.

Хятадын соён гэгээрүүлэгчид Күнзийн сургаалийг шүүмжилж зан заншилаа ардаа орхихыг анхааруулжээ. Тэд түүхэн роман бичиж ард түмнээ хуурсангүй, манай хэл мундаг гэж гадны хэлийг гадуурхсангүй. Хятадын соён гэгээрүүлэгчид танин мэдэхүйг шашнаас тусгаарлаж чаджээ.

Оросын соён гэгээрүүлэгчид яруу найраг шүлэг нэрийн дор боловсролын түвшин доогуур хэдэн мөртүүд бичсэнгүй. Тэд улстөр онолын том номнууд бичиж хаант засаг ноёд баячуудын эсрэг тэмцжээ. Оросын соён гэгээрүүлэгчид ард түмэндээ мэдлэг нэмдэггүй хоосон үгтэй дөрвөн мөртүүд бичиж цагаа өнгөрөөсөнгүй. Тэд хувиа хичээж гэр бүлийнхээ төлөө явсангүй харин улс орон ард түмнийхээ төлөө ажиллаж хөдөлмөрлөжээ.

Японы соён гэгээрүүлэгчид феодалуудаас салж, шашнуудыг засаж залруулж орчин үеийн философийг хөгжүүлж хүн төрөлхтөний бүтээсэн бүхий л сайнуудыг цуглуулж хэрэгжүүлж чаджээ. Тэд дорнын гүн ухаан ярьж атаархалаа илэрхийлсэнгүй гагцхүү дутуугаа хүлээн зөвшөөрч хоцрогдсоноо ойлгож өөрчлөлт шинэчлэлтийн төлөө явжээ.

Соён гэгээрүүлэгчид гэж хэнийг хэлдэг вэ гэвэл тэд ард түмний ухааныг өөрчлөж бодол болон сэтгэлийн хувьсгал хийж чаддаг хүмүүс. Жинхэнэ соён гэгээрүүлэгчид төөрсөн ард түмнээ төөрөгдөлөөс гаргаж танин мэдэхүйтэй танилцуулж чаддаг. Түүнээс биш соён гэгээрүүлэгч хүн хэзээ ч онигоо ярьж эсвэл ганц хоёр цэцэн үг хэлж өөрийгөө магтуулж энэ хорвоогийн бүх шагналуудыг цуглуулдаггүй.

Монгол оронд Европын соён гэгээрүүлэгчид шиг өөрчилж шинэчилж хоцрогдсоныг ардаа орхиж орчин үеийг авчирсан соён гэгээрүүлэгчид төрсөнгүй. Соён гэгээрүүлэгчид гэж нэрлэдэг хүмүүс маань Монгол оронд мэдлэг боловсролын хувьсгал хийх чадвартай хүмүүс байсангүй. Тэд бусдаас ялгагдахгүй түүхэн роман бичиж шүлэг нэрийн дор үг үсэг холбосон хүмүүс байжээ.

Монгол оронд том бодогчид төрж ард түмнээ мухар сүсгээс салгаж шашны номлолоос чөлөөлж чадсангүй. Монголын эрдэмтэд гэж нэрлэдэг хүмүүс хоцрогдосоноо хүлээн зөвшөөрөх чадваргүй. Тэд шинийг хүлээж авах эрдэмгүй тул түүх ярьж хуучинтайгаа хоцрогдсонтойгоо эвлэрдэг. Тэд хөгжилтэй орнуудад атаархадаг атаархалаа эвдэж чадсангүй.

Хүн хэрхэн боддог тухай гүн бодол хийсэн нэрт философич бол Дескарт. Түүний гол зорилго нь бидэнд “тусах” ертөнц ба “материйн” ертөнц хоёрын жинхэнэ ялгааг бодолдоо бодож олох байсан. Байгалийн хууль гэж хүмүүс юуг нэрлэх тухай бас тэр бодсон.

Францын философич, математикч Рене Дескарт 1596 онд төрсөн. Тэр 1650 оны 2 сарын 11 нд нас барсан.

Дескартыг “рационалист” гэж нэрлэдэг. Философид хүний бодох бодлуудыг дараах гурван төрөлд ангилдаг.

  • Рационалист
  • Эмпирист
  • Идеалист

Рационалист бодол нь заавал мэдрэх мэдрэлүүдээрээ мэдрэх шаардлагагүй тэдгээрийг урьдчилан тооцоотой бодож мэдлэгт хүрэх боломжтой гэдэг. Учир нь мэдрэмж бол барагцаагаар мэдэхтэй адил. Тиймээс рационалистууд тооцоолж мэдэхийг чухалд тавьдаг.

Эмпирист бодол нь хүн өөрийнхөө мэдрэх мэдрэлүүдийг урьтал болгож бодсон бодлын тусламжтайгаар найдвартай мэдлэг олж авна гэсэн теори.

Идеалистууд бүхнийг ухаан л бүрэн мэдэх чадвартай гэсэн теориг барьдаг. Эцсийн эцэст хүн ухаанаараа цэвэр бодож чадвал цаашаагаа ухамсарт хүрэх боломжтой. Ухамсар бол мэдлэгийн эх үүсвэр гэж идеалистууд бичдэг.

Хүн ухаандаа бодох бодлоо үргэлж өөрчилж, шинэчилж бас сайжруулж чадсаны үр дүнд л мэдлэг авах боломжтой. Бодохгүйгээр мэдсэн мэдлэг ул суурьгүй учраас зөвхөн л түр зуурын богинохон настай.

Бодол гэж юу вэ. Хүн ухаандаа хэрхэн боддог вэ. Хүмүүс ухаандаа бодохын тулд хамгийн түрүүнд юу хийх ёстой вэ. Төсөөллүүдээсээ, хандлагуудаасаа мөн реакцуудаасаа хэрхэн ангижирч өөрөө бодож чаддаг болох вэ.

Бодож чаддаг болохын тулд эхлээд дүрсэлж бас зураглаж чаддаг болох хэрэгтэй. Бодох техникуудыг эзэмшиж сурсаны дараа л хүн өөрийн гэсэн бодолтой болох боломжтой. Бодож чаддаг болох нь нас ахихтай адил бас хугацаанаас их хамааралтай.

Хамгийн түрүүнд хүн бодолдоо дүрслэх хэрэгтэй. Тэр бодолдоо дүрслэх дүрслэл чухам юу вэ гэдэг тухай одоо танилцацгаая.

Философич Хюмегийн гол теори бол бид байгаль орчноо биеэрээ ба сэтгэлээрээ мэдрээгүйгээр шинэ зүйлийг төсөөлөх ямар ч боломжгүй гэсэн “эмпирист” теори.

Шотландын философич Дэвид Хюме 1711 оны 5 сары 7 нд төрсөн. Тэр 1776 оны 8 сарын 25 нд нас баржээ. Тэр эмпирист байсан.

Харж үзээгүй, сонсож үзээгүй, үнэрлэж үзээгүй, амсаж үзээгүй, барьж үзээгүй цаашилаад баярлаж зовж үзээгүй бол төсөөлөх ямар ч аргагүй. Энэ бүгд байхгүйгээр төсөөлсөн төсөөлөл нь хоосон бөгөөд утгагүй тухай Хюме зохиолдоо тэмдэглэсэн байдаг.

Ширээ эсвэл гурвалжин гэсэн идейнүүдийг нийлүүлэн өгүүлбэр зохиож ширээн дээр гурвалжин байна гэж хэлэх нь төсөөлөл байж магадгүй. Харин үнэхээр л ширээн дээр гурвалжин байгааг харсан хүн л харсан тухайгаа бодож чадна.

Шотландын философич Хюме хүний ухаанд буусан идейнүүдийг төсөөлөл ба сэтгэгдэл гэж хоёр ангилалд хувааж судалсан. Сэтгэгдэл нь сэтгэлийн сэтгэмжүүд. Сэтгэлийн сэтгэмжүүд нь өвдөлт, баярлах, уйтгарлах, сэтгэл зовох, сэтгэл тавих гэх мэтчилэн яг одоо буюу тухайн цагт л болж байгаа мэдрэмжүүдийн буцааж илэрхийлж буй илрэл. Тиймээс сэтгэмж мэдрэмжээс хамааралтай. Үүнийг заримдаа бас сэтгэлийн хөдөлгөөн ч гэж хэлдэг.

Төсөөлөл нь яг одоо болж байгаа мэдрэмж биш харин эд зүйлийг төсөөлөх төсөөлөл эсвэл хүний мэдрэхүйг төсөөлөх төсөөлөл. Аавын хайр, эзэрхий хүмүүс, буруутанг шийтгэх  гэх мэтээр хүн ухаандаа төсөөлдөг.

Сэтгэгдэл нь төсөөлөлөөс илүү хүчтэй. Гэхдээ энэ нь заавал биш. Хамгийн энгийн сэтгэгдэлийн жишээг авч үзье. Гүзээлзэгэн жимсний тухай бидэнд өнгө, хэлбэр, үнэрний талаар “тодорхой” сэтгэгдэл байгаа. Харин ертөнцийн тухай бидэнд зөвхөн маш “энгийн” л сэтгэгдэл байдаг. Сэтгэгдэл бол хүний “импрес”.

Хүн төсөөлөх төсөөлөлөө бас сэтгэгдэлээ нийлүүлэн бодолдоо дүрслэн бодох чадвартай. Импрес ба идей хоёроос тусдаа дүрслэн бодох хүчнүүд байдаг. Үүнийг “имагинац” бас “фантааз” гэж нэрлэдэг.

Бидний имагинац ба фантааз нь бидний дотоод ертөнцийг бүрдүүлдэг. Тийм ч учраас реал байгаа ертөнц ба имангинац дүрслэн бодсон ертөнцийг хооронд нь ялгаж салгах зайлшгүй хэрэг гардаг.

Философич Иммануэл Кант эхнээс нь авахуулаад эцэс нь хүртэл бодож бас өөрийнхөө бодлыг судалсан. Тэр бүхий л амьдралаа бодоход зориулсан. Амьдралынхаа олон арван жилийн бодсон бодлуудаа ном болгон бичихэд бас зориулсан.

Германы философич Иммануэл Кант 1724 оны 4 сарын 22 ны өдөр Коэнигсберг хотод төрсөн. 1804 оны 12 сарын 2 нд нас барсан. Тэр идеалист байсан.

Кант 1770 онд философоор докторын ажил бичиж мөн тэр ондоо Коэнигсбергийн университетэд профессороор дуудагдсан. Энэ дуудлагатай зэрэгцэн Иена ба Эрлангэн хотуудын университетуудын профессорын дуудлагууд ирсэн боловч тэр төрсөн нутаг Коэнигсбергтээ профессор болсон.

Кантын “Цэвэр ухамсарын критик” нь түүний өөрийнхөө бодол ба танин мэдэхүйд хийсэн нэг ёсны ухаанаа “цэвэрлэх” үйлдэл байсан.

Кантын бодлуудын хамгийн гол асуудал нь ухамсартайгаар бодох. Тэр өөрийнхөө бодлыг хэрхэн ухамсарт ойртуулан бодохын төлөө дэс дараатай, хатуу дэглэмтэй ажилласан.

“Хүний ухамсар юу вэ” гэсэн асуултыг үл анзаарахгүй орхих нь ухамсаргүй явдал тийм учраас хариулахын төлөө ухамсарлах хэрэгтэй гэж Кант ном зохиолдоо бичсэн байдаг.

Кант хүмүүсийн төсөөлөлүүд бас ухаандаа бодох бодлуудаас гадна хүний зан хэрхэн яаж бий болж ил гарч ирдэг тухай сонирхож философийн талаас нь хариулт өгсөн.

Кантын бичсэн 3 критикууд нь нэг үгээр хэлбэл “ухамсар гэж юу вэ” асуултанд иж бүрэн хариулсан түүний хариултууд. Ухамсарлахын урьд эхлээд танин мэдэх нь чухал. Танин мэдэх нь байгаа юмс нь “байгалийн өөрөөр хэлбэл байгаа л юмс уу” аль эсвэл “бий болгосон өөрөөр хэлбэл хийчихсэн бүтээчихсэн зүйлүүд үү” гэдгийг таньж мэдэх.

Кант дээрх олон асуултуудыг өөрөө тавиагүй гэж хэлдэг ба харин тэр асуултуудыг түүний ухамсарт нь даралт үзүүлсэн тиймээс энэ даралтаас мултрахын тулд хариулахаар зорьсон гэдэг.

Кант хүмүүсийг хамгийн түрүүнд соён гэгээрүүлэх хэрэгтэй гээд “соён гэгээрэл бол хүмүүсийг өөрийнхөө буруугаас болж ноомой болсон тэр байдлаас татан гаргаж чадна” гэж бичсэн байдаг.

Монгол оронд соён гэгээрэл явагдах тэр хугацааг ойртуулах шинэ үе үгүйлэгдэнэ. Шинэ үе хэзээ үгээ хэлж үйлдэлдээ орох вэ?

Мэдлэгийн хувьсгал ба Монгол

Монгол оронд хамгийн анх баталгаатай мэдлэг ойролцоогоор МУИС-ыг байгуулах 1940-өөд оны дундуур орж ирсэн. Энэ үед хүн төрөлхтөний мэдлэг маш бага хэмжээгээр “байгалийн шинжлэх ухаан” нэртэйгээр олон нийтэд тараагдсан. 1990 ээд оноос эхлээд мэдлэг орж ирэх зогсож мэдлэг тараахаасаа илүү профессор болох олширчээ. Өнөөдөр олон газар мэдлэг дутагдаж байна. Мэдлэгийн хувьсгал хийх хугацаа болсон мэт. Энд мэдлэгийн хувьсгал хэрхэн хийх талаар бичлээ.

Философич, судлаач Талес МЭӨ 600 оны үед амьдарч байсан ба тэр хүн анх байгалийн талаар бодол хийлж өөрийн тайлбар гаргасан. Энэ цагаас өмнө хүмүүс ихэнхдээ мүтост үнэмшиж, жилийн дөрвөн улирал солигдох, хүн төрөх, үхэх эсвэл дайн гарах, хайр дурлал үүсэх нь бүгд л цаанаа ганцхан бурханы л үйлдэл гэж байсан.

Талес бурханыг эх үүсвэр биш харин жинхэнэ эх үүсвэр бол ус гэж хэлсэн. Ус л энэ дэлхийн мөн чанар. Дэлхий ер бусын биш зөвхөн л байгал гэж хэлсэн нь үнэхээр л шинэ бодол байсан. Ер нь тэр цагт одоогийнх шиг “бодит биет байдаг” гэсэн ойлголт байгаагүй гэж бичдэг.

Философичдын зарим нь дэлхийн эх үүсвэрийг агаар, зарим нь галыг эх үүсвэр нь гэж хэлж байсан. Тэд ус бол хамгийн хэрэгтэй нь уснаас амьдрал үүснэ, ус хөлдөхөөрөө мөс болно, буцлахаараа хийн төлөвт орно тэгэхээр мөс бол нягтруулсан хий л гэдгийг ажиглаж мэдсэн.

Философич Аристотел дэлхий үүссэн тухай зөвхөн түүх ярих биш харин чухам яаж цаашилбал яагаад үүссэн цаад учир шалтгааныг мэдэхийг чухалчилсан.

Тухайн цаг үеийн философичид хоёр зүйлийг онцгойлон судалсан нэгдүгээрт бидэнд тусаад байгаа энэ дэлхий нь мэдрэх эрхтэнүүдээр л тусдаг. Энэ тусгалын цаана ямар нэг бие байгаа. Хоёрдугаарт тэр бие хамгийн анхны материал нь гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн.

Тэд бүхий л шалтгааныг мэдэхэд хүний мэдрэх эрхтэнүүд хангалтгүй гэж үзэн бидэнд харагдахгүй байгаа ямар ч биегүй тэр л “юм” бол анхны л өчүүхэн жижиг хэсэг түүнд нэр өгөхийн аргагүй гэж хэлж байжээ.

Тэр цагт ингэж хүмүүс харж мэдэрч байгаа нэг дэлхий ба харахгүй мэдрэхгүй байгаа бас нөгөө дэлхийн тухай шинэ ойлголт гарчээ. Амьдралын өөрчлөлт, солигдол, олон янз, одоо ба өнгөрсөн гэх мэт олон ялгаанууд байдаг хэдий ч нэг нийтлэл буюу нэгдмэл чанартай гэж түүнийг л эрж хайж байжээ.

Дэлхий дээрх амьдрал үргэлжийн өөрчлөгддөг, олон янзын, хоорондоо бүгд адилгүй ч ургамал, амьтан, хүмүүст нэгдмэл чанар байдгийг судлаачид санал нэгтэй ярилцах болсон.

Ердөө л хүний нүдэнд үзэгдэхгүй ямар нэг жижигхэн үр нь өссөөр цэцэг, шувуу эсвэл нялх хүүхэд болон хөгжих нь нэг л нэгдмэл чанар гэж дүгнэсэн.

Янз бүрийн зүйлийг нэг зүйлд төвлөрүүлэн ерөнхий ойлголт гаргах ойлголтыг орчин үед “редукц” гэж нэрлэдэг. Редукц ухагдахуун нь биет зүйлсийг атом молекулын барьцалдаж үүссэн биет гэсэн ойлголтоор бүхий л биеийн бүтцийг тайлбарлах сайн талтай ч бас муу талтай.

Амьд бие үүсэхийг физик ба химийн үүднээс тайлбарлах боломжтой хэдий ч хүний ухаан хэрхэн үүсдэгийг редукц ухагдахуунаар тайлбарлах боломжгүй. Хүний ухаан бол биет зүйл биш харин чанарт зүйл.

Чанарт зүйлсийг ямар чанартайгаар нь л тайлбарладаг. Тийм учраас тухайн цаг үеийн редукцээр дэлхийг тайлбарласан тайлбар нэг их амжилтанд хүрч чадаагүй.

Грекийн философичид бүхий л зүйлийг “байх” гэсэн нэг нэгдсэн ухагдахуунаар тайлбарласан. Бид байгаа зүйлсийн, байгаа биетийн, байгаа бодисын буюу бодиудын тухай л ярьж байна. Байхгүйгийн тухай ч бас ярьж болно шүү дээ гэсэн дүгнэлтэнд хүрчээ.

Зарим философичид дээрхээс өөр дүгнэлтэнд хүрсэн. Бүх зүйл яг л адилхан. Зүйлсийн дотор амьдрал үхэл хамт, сэрэх унтах хамт, залуу хөгшин хамт шүү дээ. Энэ нь хувираад нөгөөтөх болно, нөгөөтөх нь хувираад тэр болдог. Ингэж “болох” ухагдахууныг нэмж гаргасан.

Тэр үеийн хамгийн чухал шийдэх ёстой асуудлууд дараахь хоёр том теори байсан:

  • “Байх” тухай теори
  • “Болох” тухай теори

Болохын талаар хүн саналаа хэлэх боломжтой. Харин байхын талаар бодох л боломжтой.

Байгаа нь нэг л байгаад л байна гэсэн ойлголт. Байхгүй зүйлийг ойлгох аргагүй.

Байх гэдгийг эксистэнцтэй өөрөөр хэлбэл оршихуйтай холбож бас тайлбарлах нь дутагдалтай.

Анхны алхамууд

Мэдлэгийн тухай хүмүүсийн мэдлэг сайжирч бас баттай болж ирсэн явдал сайэнс үүсэх боломжийг олгосон анхны алхамууд байсан.

Сайэнс нь жинхэнэ утгаараа мэдлэгийн байгууллага. Хэн хэр их мэдэж авсан тэр чинээгээрээ мэдээлэх журамтай. Энэ бол сайэнсын зөвхөн журам биш бас үүрэг.

Сайэнсын хамгийн анхны тайлбар нь атомын тухай тайлбар байсан. Энэ нь ямар нэг “эмпирийн” ба “гипотезээр” тайлбарлагдаагүй. Эрт цагт зөвхөн “спекулацаар” хэлж байсан. Мэдрэх эрхтэнээр мэдрэгдээгүй, амьдралын ямар ч туршлагад түшиж гаргаагүй тул энэ нь спекулац байсан.

Грекийн философичид эцэстээ нэгд хуваагдашгүй, хатуу, жижигхэн биеийн хэсгүүд байна, хоёрт хоосон орон зай байна, гуравт хоосон орон зайд эдгээр жижиг атомууд хөдөлж байна гэсэн гурван эцсийн дүгнэлтэнд хүрчээ.

Энэ гурван дүгнэлт нь дараагийн таван таамаглалыг тодорхойлсон. Үүнийг бас Демокритийн таамаглалууд гэж нэрлэдэг:

  1. Бидэнд үзэгдээд мэдрэгдээд буюу тусаад байгаа дэлхий нь атомын даралт ба шахалтаас бүрддэг.
  2. Тохиолдол гэж байхгүй. Бүхий л болж байгаа зүйлс шалтгаантай бас зайлшгүй. Энэ бол каузал таамаглал. Тэгэхээр байгалийн хууль математикийн хууль эсвэл физикийн хууль биш.
  3. Хүний мэдрэмж тэр байтугай сэтгэл бол атомоос хамааралтай. Механик дэлхий гэсэн ойлголт эндээс гарсан.
  4. Атомуудын тохиолдлын ба зайлшгүй мөргөлтүүдээс шалтгаалан дэлхий буюу үнэхээрийн байдал бий болсон.
  5. Олон төгсгөлгүй дэлхийнүүд байдаг. Огторгүй эцэс төгсгөлгүй. Хэрвээ тийм биш бол хоосны тухай ярих ч хэрэггүй.

Эдгээр таамаглалууд явсаар хойч үедээ суурь мэдлэг болж чадсан. Үүгээр зөвхөн “мүтос” байсан дэлхий “мэдлэгийн” дэлхий болох эхлэл нь тавигдсан.

Дээрхи дэвшилттэй таамаглалыг шүүмжлэгчид хэтэрхий материалист эсвэл хэтэрхий моралгүй, тэр ч байтугай бурхангүй дэлхий гэж тэр үед хэлж байжээ.

Платогын мэдлэг

Грекийн философич Плато нь нэг үгээр хэлхэд анхны мэдлэгтэнүүдийн нэг нь байсан. Мэдлэгийн тухай түүний судалгаа нь мэдэж байна, би мэднэ, би мэдсэн гэсэн гурвыг нэгтгэн “мэдлэг” гэж нэрлэсэн. Түүний хэлсэнээр мэдлэг нь үнэн байх хэрэгтэй бас дээр нь үнэнийг бас батлахаар зөв байх хэрэгтэй.

Мэдлэгийнхээ бас учрыг тайлбарлаж өөрөөр хэлбэл учирлаж чадах хэрэгтэй. Энэ бүгдийг чадсан хүнийг л үнэхээр л мэдсэн бас энэ хүн мэдлэгтэй гэж хариулт өгөх хэрэгтэй гэдгийг Плато зөвлөсөн.

Платогын хэлсэнээр мэдэх ба мэдэхгүйгийн хооронд хүний үнэмшил байдаг хүний үнэмшил заримдаа зөв байдаг бас мэдэхгүй хүний ч үг тохиолдлоор үнэн байдаг. Ийм хүмүүсийг харин мэдлэгтэй гэх боломжгүй.

 

Зураг 16: Плато

Грекийн философич Плато МЭӨ 428 онд Грекийн нийслэл Афин хотод төрсөн. МЭӨ 348 онд нас барсан.

Танин мэдэх нь мэдрэх эрхтэнүүдээрээ мэдэрсэн л мэдрэмжүүд гэсэн таамаглалтай Плато санал нийлээгүй. Амьтан ч бас мэдрэх эрхтэнүүдтэй тэгэхээр тэдний мэдэрсэн нь мэдлэг биш. Амьтан бол мэдэх чадваргүй.

Жишээ нь хүмүүс мэдсэн зүйлээ эргэн санадаг. Энэ эргээд санах нь бас л мэдлэг шүү дээ. Зарим үед нэг зүйлийг мэдэрсэн мэдрэл дараа нь өмнөхөөсөө шал өөрөөр мэдрэх жишээтэй. Энэ өөр өөр мэдрэхийг мэдлэгтэй холбох нь бат биш.

Бидний бүхий л харсан, сонссон мэдэрсэн мэдрэлүүд нь бидний бүхий л танин мэдэхүй биш. Энэ бол дэндүү хангалтгүй гэж Плато хэлсэн.

Үргэлж л өөр зүйл “болж” өөрчлөгдөх дэлхий эсвэл байгаагаараа л “байгаа” дэлхий гэсэн урьд өмнөх хоёр таамаглал Платод дэлхийг бүхлээр нь ойлгоход дэндүү хангалтгүй байсан.

Плато “идей” гэсэн шинэ таамаглал гаргасан. Түүний хэлснээр идей гэдэг нь дараахь дөрвөн эх үүсэлтэй:

  • Аливаа зүйлийн тухай ухагдахуун
  • Математик өөрөөр хэлбэл тооцоолох боломж
  • Урлаг
  • Гоёд дурлах дурлал

Ухагдахуун нь ерөнхийлсөн хэллэг ба нэг бүрчилсэн ойлголтуудыг хамтатгасан. Олон адилхан жишээнүүдийг нийлүүлэн нэг ерөнхий жишээгээр орлуулах нь чухал. Нэг бүрчлэн дурьдах хэрэггүй.

Платогын идейг “зориг”, “ширээ” мөн “морь” гэсэн ухагдахуунуудыг хэрэглэн хялбархан тайлбарлах боломжтой.

Жишээлбэл зориг гэж юу вэ асуултанд хариулахын тулд заавал зориг гаргаж байгаа хүнийг жишээ болгох хэрэг гардаг. Зоригтой хүн бас заримдаа хулчгар байж болно. Тэгсэн ч энэ хулчгар байдалтай “зориг” ухагдахуун ямар ч хамаагүй.

Зориг, чөлөөт, тэнцүү зөв нь яг байж байгаа зүйл биш мөн яг тийм хүмүүс ч байдаггүй. Нэг хоёр удаа зоригтой эсвэл чөлөөтэй байх нь жинхэнэ хэлсэн ухагдахуунтай ямар ч хамаагүй. Тэдгээр нь тэгэхээр “идейнүүд”.

Жишээ нь ширээ гэсэн үгийг авч үзье. Ширээ гэсэн зүйл яг л чөлөөт гэсэнтэй адил оршиж буй зүйлс. Тийм учраас зөвхөн нэрлэсэн үгнүүд. Яг энэ гэж хэлэхгүй “абстракт” зүйлс. Бид ямар нэг байдлаар дөрвөн хөлтэй хавтгай тавцантай ширээг төсөөлдөг.

“Конкрет” байгаа зүйлсийг юу гэж ойлгох вэ. Жишээ нь ширээ гэснээр яг одоо энд зогсож байгаа тухайлбал хүмүүсийн дээр нь ном уншиж байгаа ширээг нэрлээгүй. Харин бүхий л боломжийн ширээнүүдийг нэрлэсэн ухагдахуун.

Дэлхий дээр хэдэн төрлийн тоолшгүй олон сая ширээ байгаа. Тэр л олон сая ширээг ганцхан “ширээ” ухагдахуунаар бүгдийг нэрлэдэг. Үүнийг бас “универсал” ч гэж нэрлэнэ.

Ширээ гэснээр яг нэг онцгой ширээг хэлээгүй харин ширээ гэгдэх тэр бүхий л ширээнүүд. Энд тэнд байгаа ганц хоёр ширээнүүд бол зөвхөн тэр бүгдийг хамарсан ширээ идейний нэг өчүүхэн хэсэг.

Нэг бүрчилсэн морьнууд жишээлхэд төрнө бас үхнэ. Энэ дэлхий дээр хэдэн зуун олон үүлдрийн тоолшгүй олон морь байгаа. Гэхдээ л “морь” идей хэзээд хэвээрээ л байна.

“Ижил”, “төсөөтэй” эсвэл “нэгдмэл” гэж ярих нь бас л ерөнхий ухагдахуунууд. Өнгө ба дуу чимээг бид мэдрэх эрхтэнүүдээр мэдэрдэг. Харин ижилхэн ба ижилгүй, төсөөтэй ба төсөөгүй гэдгийг мэдрэх аргагүй.

Үүнтэй адил тоонуудыг бид мэдрэхгүй, сайн ба мууг бас мэдрэхгүй бид зөвхөн тийм л “байдаг” гэснээр тэр идейнүүдийг л илэрхийлж чадна.

Хэрвээ бид мэдэрлээ гэхэд мөн мэдэрсэн байлаа ч тэр нь заавал ухаанаараа илэрхийлэх шаардлагатай. Жишээ нь хатуу ба зөөлөн байна гэж л мэдрэх эрхтэнүүдээр мэдэрдэг.

Байгал дээр яг энэ хатуу энэ зөөлөн гэх зүйл угтаа бол байхгүй. Бидний ухаанд л “хатуу” эсвэл “зөөлөн” гэсэн ойлголт явдаг бас оршдог.

Арифметик ба геометрээр илэрхийлэх зүйлс нь мэдрэх эрхтэнээр тайлбарлах ямар ч аргагүй. Тойрог эсвэл гурвалжинг бид дүрсэлж чадна. Харин идеал тойрог идеал гурвалжинг дүрслэх аргагүй. Эдгээр нь зөвхөн бидний ухаанд л буух зүйлс.

Урлаг бол бас л идей. Чулууг урлан нэг дүрс болгодог. Хүмүүс чулууг сонирхох биш урласан дүрсийг сонирхох ёстой. Тэр илэрхийлж буй дүрс л гоётой хамаарна.

Уран баримал гэж нэрлэдэг урлагийн чиглэл нь ямар нэг чулуунд дүрс өгсөнийг нэрлэдэг. Тэр дүрслэх идей зөвхөн уран барималч хүний ухаанд байгаа. Хэрхэн тэр дүрс ажиглагчдад харагдаж байна яг тийм маягаар тэр идей нь харагдана.

Тухайн дүрсийг ямар ч мэдрэх мэдрэлийн эрхтэнүүдээр мэдрэх биш харин мэдрэх мэдрэмжээр тухайлбал сэтгэлийн сэтгэмжээр харах ёстой.

Дурлах нь бас л гоёыг дурлах идей. Гоё нь ямар нэг зүйлд байгаа. Үзэсгэлэн гоо нь дурлалыг сэрээдэг. Дурлал нь тэр байхгүй зүйл үзэсгэлэн гоо гэдгийг л биширдэг.

Дурлал зөвхөн биеийн дурлал биш бас сэтгэлийн дурлал. Мэдэхийг дурлах, математикийг дурлах, үнэнийг дурлах эсвэл сайныг дурлах нь бас л идейнүүд. Энэ л бүх идейнүүдийн тухай Плато зохиол бүтээлдээ бичсэн.

Аристотелийн мэдлэг

Грекийн философич Аристотелийн бичсэнээр хүн “угаасаа л төрөхийн л мэдэх” гэсэн эмэлзэлтэй байдаг. Нэгэнт дэлхий биднийг тойрон хүрээлж байгаа тул энэ бүгдийг мэдэрч л мэдэж авахаас өөр замгүй.

Мэдлэг бол хүний амьд явахад тустай. Жоохон ч гэсэн илүү мэдлэг амьд амьтаныг цааш үржиж өсөхөд тусалсан. Энэ бол амьдралын туршлага. Хүн анхнаасаа эхлэн бага багаар мэдэж авсаар л мэдлэг нь ихэснэ.

Аристотел бичихдээ хүмүүс мэдэж авсан учраас л орчин тойрноо тооцоолж бас хэрхэн аюулаас мултрахаа мэддэг. Мэдрэх мэдрэлгүй бол амьд үлдэх боломжгүй. Ер нь мэдрэлтэй л учраас дэлхий дээр бүхий л амьд бодиудыг хамарсан амьдрал байгаа.

Сайхан муухайг мэдэрч баяр баясгалан гээчийг эдэлдэг. Мэдрээд зогсохгүй илүү ихийг мэдрэх, гайхах, сонирхох бас хүсэлдээ хүн хөтлөгдөнө.

Үзэж мэдсэн хүнийг туршлагатай хүн. Харин үзэж мэдээгүй байгаа хүн эхлээд зөвхөн тохиолдолтой учирдаг. Яаж тохиохыг ч мэдэхгүй. Мэдээд эхлэхээр бүх зүйл тохиолдол биш цаанаа шалтгаантай болж хувирдаг.

 

Зураг 17: Аристотел

МЭӨ 384 онд Грекийн зүүн хойно орших Стагиро хотод Аристотел төрсөн. МЭӨ 322 онд 62 настайдаа нас барсан.

Аристотелийн хэлсэнээр үзэж туршлагажсан хүн дараагийн удаа юу хийхээ мэднэ. Ийм хүнийг сурсан байна гэж хэлдэг. Сурах ба сурсанаа эргэн санах хүний ухаан бол амьд үлдсэний нэг баталгаа. Хортой жимсийг анхааруулж хэлсэнийг мартсан хүн дараагийн удаа тэр жимс таарахад амтлан иднэ.

Хүн амьтанаас ялгагдах нэг онцлог бол бусад хүмүүст үзсэн туршлагаа дамжуулж чадах чадвар. Тэгсэнээр бусад нь заавал тэр туршлагыг эдлэх шаардлагагүй. Тийм учраас тэр туршлагыг үзэхгүйгээр товчлох боломж гардаг. Хүн бүр заавал тэр хортой жимсийг амталж биеэрээ үзэх шаардлагагүй.

Туршлагаас гадна хүмүүст урлах чадвар байдаг. Өвчинд ямар эм хэрэглэхийг урьд өмнөх туршлага бидэнд дамжуулдаг. Харин өвчинийг хэрхэн эдгээх тэр чадвар урлах ухаанд оршино.

Урлах ухаан “яаж вэ” гэдгийг мэддэг харин мэдлэг бол “яагаад вэ” гэдгийг мэдсэн байдаг. Ерөөсөө Аристотелийн гол зорилго нь тайлбарлахдаа биш шалтгааныг олохдоо байсан. Дэлхийд “болоод” байгаа эсвэл “болоод өгөхгүй” байгаа зүйлүүдийн цаад шалтгааныг олохдоо л байсан.

Аристотел бүхий л зүйлийн шалтгаан нь “субстанц” гэж шинэ ухагдахуун гаргасан. “Үнэн” эсвэл “худлаа” гэх нь тухайн зүйлд байгаа биш. “Үнэн сайн” эсвэл “худлаа муу” гэх нь хүний ухааны бодолд л байгаа.

Хүн эхлээд толгойдоо бодно. Тэр бодол нь дараа нь ухаанд нь бууна. Хүний бодлыг хүний ухаан хүлээж авахдаа эхлээд ямар нэг үнэн эсвэл худлаа гэх үнэлгээ өгөхгүй. Аристотел хэлэхдээ үнэн худлаа зүйл эсвэл үнэн худлаа бодол байхгүй бид зөвхөн үнэн эсвэл худлаа “хэлдэг”.

Жишээ нь хүн “зүгээр” гэж хэлэх нь үнэн ч биш худлаа ч биш. Хүмүүс үнэн худлааг шүүж байна гэдэг хэзээ ч бүтэшгүй. Бидний үйлдэл л үнэн эсвэл худлаа байдаг.

Аристотелийн бичсэнээр зүйлийг хүн ямар нэг байдлаар, шинж чанараар нь тодорхойлох мөн бусад зүйлсээс нь ялгаж салгаж чаддаг. Ийм үед “идэнтитет” маш чухал үүрэгтэй. Зүйлүүд гэдгээр хүн бүгдийг хамруулан хэлдэг гэхдээ л зүйл болгонд эх үүсвэр бие түүний бодит чанар субстанц бий.

Зүйлүүд гээд нэрлээд байгаа юмсын хэлбэр форм хийгдсэн материал гээд цаад угийн чанар анхны бие нь юу вэ гэдгийг л Аристотел дахин давтан асуусан.

Матери ба форм нь бас л субстанцууд. Матери нь материаллаг зүйл байгаагийн шалтгаан нь. Тэр нь зөвхөн бидний ухааны бодолд л байгаа ерөнхий нэг ухагдахуун.

Аристотел цааш нь шалтгааны тухай тайлбарлах хэрэг гарсан. Тэр дөрвөн янзын шалтгаануудыг бичсэн байдаг. Эхнийх нь “форм”. Хоёр дахь нь “матери”. Дараагийнх нь “каузал” шалтгаан. Эцсийнх нь “учирын” шалтгаан.

Шалтгаан нь үйлчлэл гэсэн ойлголт. Үйлчлэл нь хөдөлгөөн. Хөдөлгөөн бүрд “гарааны” цэг, “зорьсон” цэг, араас нь “хөдөлгөх” мөн “чиглэлийг” нь залах хүч гэсэн дөрвөн “компонент” хамаардаг.

Аристотелийн дөрвөн компонентуудыг дээрхи дөрвөн шалтгаантай нийлүүлсэн үед дараахь хариу “шалтгаанууд” гарна:

  • Матери: аливаа хийх гэсэн дүрсний гарааны материал
  • Форм: хийж байгаа дүрсэндээ зорьсон хэлбэр өгөх
  • Каузал: дээрхи дүрсэнд хэлбэр өгөх хөдөлгөөнүүд. Ажиллаж эхлэх
  • Учир: эцсийн эцэст бий болсон дүрсийг хийж байгаа чиглэл. Үүссэн дүрс

Эхний хоёр шалтгаанууд нь “байхтай” холбоотой дараагийн хоёр нь “болохтой” холбоотой. Дээрхи дөрвөн шалтгаан нь дэлхий “байгаа” ба дэлхий “болох” гэдгийн үндсэн нөхцөлүүд.

Дэлхий “байх” ба “болох” нь бурханы хувьд ямар ч утгагүй, үүрэггүй зүйлс. Учир нь бүх л дэлхий бурханы урьдчилаад бүтээчихсэн хөдлөшгүй бүтээлүүд. Өөрөөр хэлбэл ямар ч шалтгаангүйгээр хөдлөхгүй хөдөлгөөн.

Аристотел үүрдийн цэвэр ухаан, мэдрэгдэж буй өнгөрсөн өөрчлөгдөх материаллагын хооронд гурав дахь ойлголтыг хайж тэр нь дүрс гэдгийг олсон. Юмс байгаа тэр нэг юм нь дүрс өөрөөр хэлбэл “форм” гэсэн ухагдахуун.

Байгаа “байх” нь “боломжит байдал” ба “үнэхээрийн байдал” хоёрын хооронд байдаг. Болсон “болох” нь процесс. Байгаа матери нь нэг зүйл болдог. Энэ нь байхаас болох руу шилжих шилжилт.

“Үүссэн” гэж хэлэх нь ямар нэг хөдөлгөөн “болжээ” гэсэн ойлголт. Хөдлөх нь үйлдлээс үүснэ. Үйлдэл нь тодруулбал үйлдэл хийх нь хөдлүүлэх гэсэн л ойлголт.

“Үйлдэл” нь тодорхой зорилгод хүрэхийн тулд явагдана. Үүнийг хэлсэнээрээ Аристотел “логик” теоригийн эхлэлийг анх тавьсан. Түүний гаргаж ирсэн субстанц ухагдахуун нь анх удаагаа зүйлс ба универсалуудыг оршиж буй зүйлс гэж хүлээн зөвшөөрсөн.

“Мод” ухагдахуун нь олон төрлийн моднууд байгаа учраас л бий болсон, “ногоон” нь ногоон өнгөтэй олон зүйлс байгаа учраас л бий болжээ. Мод гэхэд л тэр нь өөрөө үндэс, их бие ба мөчир олон зүйлээс бүрдэх жишээтэй. Гэхдээ л хүмүүс мод л гэж нэрлэдэг.

Аристотелийн субстанц ухагдахуун нь анхны “субъект” ойлголтыг гаргаж ирсэн. Ингэж өгүүлбэрийн субъект ойлголт зохиогдсоноор хүн бодлоо өгүүлбэр зохиож хэлэх боломжтой болсон. Тэр үеийн өгүүлбэрүүд субъектгүй учраас утгагүй байх нь мэдээжийн байжээ.

Хүний хэлж буй хэллэг бүр бас өгүүлбэр бүр субъекттэй өөрөөр хэлбэл заавал эзэнтэй байх шаардлагатай. Эзэнгүй л бол хүн юуны тухай ярих юуны тухай хэний тухай ярих нь хэзээ ч мэдэгдэхгүй. Тэгэхээр тэр өгүүлбэр утгагүй.

Үйлчлэх хүчний тухай ойлголт тэр үед нилээд тархаж ирсэн. Бүр дундад зууны үед хүртэл энэ тухай маргалдаж байсан. Учир нь олон явдлыг үйлчлэх хүчтэй холбож тэгсэнээр хүчний тухай олон ойлголтууд гарчээ.

Үйлчлэх хүчний тухай ойлголт явсаар өвчний шалтгааныг тодорхой нэг хүч үйлчилж байна гэдгээр тайлбарлах болсон логик ойлголт.

 

 

Мэдлэгийн хувьсгал

Хүн төрөлхтөний бодол хөгжиж мэдлэг болж чадах болсон тэр л цаг үеийг мэдлэгийн хувьсгалын эхлэл гэж нэрлэдэг. Хүн төрөлхтөний амьдралын өнгөрсөн 3000 жилд 6 том мэдлэгийн хувьсгал явагдсан гэж дүгнэдэг. Тэр хувьсгалууд нь дараахь:

  • Бичиг үсэг
  • Критик
  • Аргумент
  • Инновац
  • Тараах боломж
  • Идей

Анхны бичиг үсгүүд одоогийн Ираны нутагт худалдаа, захиргаа ба байлдааны салбаруудад хэрэглэгдэж байсан гэсэн баримтууд байдаг. Тэр үед цаас нээгдээгүй байсан учраас шавран эд зүйл дээр бичиж байжээ.

Тэр үеийн бичгийн хүмүүс болон эмч, астроном бас астрологч хүмүүс “эмпирийн” аргаар байгал ба огторгуйг судалж тайлбарлаж байсан. Тэд тэнгэрт байгаа нар дэлхийг тойрч байгааг ажиж тооцоолох мөн цаашлаад тэнгэр нь ерөөсөө дэлхийн газар дээр тавьсан хөмөрсөн тогоо гэх мэт таамаглалыг хийж байсан.

Хүмүүс бас анх дэс дараалах үйлдлийг хийсэн. Жишээ нь өдрийн уртыг математик үйлдлээр буюу тоолох аргаар тогтоохыг хичээж тодорхой эмх замбарааг, дараалалыг хайж байжээ.

Мэдээж нэгдсэн теори буюу теори зохиотол хол байсан. Зөвхөн ажиглалтаар мэдэж авсанаа тайлбарлан бичиж байв. Тухайн цагтаа ер бусын буюу “мүтос” маягийн хорвоог ойлгохыг мэрийсэн.

Хүмүүс мүтос маягийн байгалийн үзэгдлүүдийг ер бусын их хүч, эсвэл чөтгөр шуламын үйлдэл мэтээр хүлээн авдаг байсан. Тэдгээр нь үнэхээр л байгаа гэдэгт үнэмшиж байсан.

Тэр үеийн хамгийн хэцүү, учрыг нь мэдэхгүй том хүндрэл бол өвчинөөр өвдөх байсан. Өвчиний шалтгааныг мэдэхгүй тул ямар нэг байдлаар өвчин эдгээхийг шидэт зүйл мэт хүлээн авч байсан. Харин өвчин тусахыг чөтгөр шуламтай холбон тайлбарлаж байжээ.

Өвчиний шалтгааныг улмаар ойлгож бас амархан эдгээж чадах болгондоо өвчинийг чөтгөр шуламтай холбож үзэх нь хүмүүсийн дунд багасаж ирсэн.

Египтэд одоогоос 3000 жилийн өмнө хүний ясны хугаралыг эмчилж нэг үгээр хэлбэл анхны “хирург” үүссэн. Шидэт зүйлийг биш харин хүн өөрөө өвчинийг эдгээж чадаж байгааг хүмүүс нүдээрээ харах болсон.

Хүмүүс өвчинийг хэрхэн эдгээж байгааг харах бүр мэдлэгт үнэмших үнэмшилд нэг үгээр хэлбэл түлхэц болж байжээ. Учир нь өвчтөнийг хэрхэн сайжирч байгааг нь нүдээрээ харж байсан учраас тэд өвчинийг хараал ба чөтгөр шуламтай холбох нь улам багасжээ.

Ойрх дорнодын нутгуудын жижиг тосгонууд хоорондоо нийлж нэгдсэн нь анхны хот үүсэх эхлэл болсон. Хот үүсэж ирсэнээр худалдаа, техник, урлаг хөгжих шалтгаан болоод зогсоогүй төр, засаг, колончлол хөгжихийн бас шалтгаан болжээ.

МЭӨ 800 оны үед Грекийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс металаар мөнгө цутгах болсон нь худалдааг улам өргөжүүлжээ. Мөнгийг эхлээд материаллаг зүйлтэй холбон ойлгож байсан хэдий ч сүүлдээ мөнгөний тухай ойлголт нь улам л абстракт болж ирсэн.

Грект бичиг үсгийг нэг бүрчилсэн үсгүүдээр сайжруулсан нь “алфабет” үүсэх эхлэл болсон. Үсгүүд үүссэн нь зурагласан бичгээс илүү ойлгомжтой болсон. Үсгээр хурдан бас олон зүйлийг бичих боломжтой болсон.

Бичиг үсэг нь бас ухаанд бий болсон шинэ идейг хүртэл илэрхийлэх, бичиг болгон хадгалах мөн бусдад мэдээ түгээх боломжтой болгосон. Энэ бол мэдлэгийн анхны хувьсгал.

Нөгөө нэг том мэдлэгийн хувьсгал бол ”критик ба дискус” байсан. Критик нь аливааг араас нь шалгах гэсэн утгатай. Дискус нь хэний ч талыг баримталж туйлшрахгүйгээр тэнцүү зөвүүдтэй харилцан ярилцах гэсэн ухагдахуун.

Тэр үед бурханы ойлголтууд, эмпирийн судалгаанууд ба ид шидийн тухай үнэмшилүүд холилдон хүмүүсийн дунд янз бүрээр тархсан байсан. Тэдгээр нь хоорондоо маш их зөрөөтэй байжээ. Өнөөдөр энэ зөрөөг Монголын шинжлэх ухаан нэртэй байгууллагууд эсвэл их дээд сургуулийн салбарууд олигтой ялгаж чадахгүй л байна.

Хүмүүсийн мэдлэгийн зөрөөнүүдийн тухай анх л тэр үед асууж шалгааж хооронд нь жишиж шалгах боломжтой болсон. Энэ боломжийг гаргасан тэр үеийг хүн төрөлхтөний мэдлэгийн жинхэнэ хувьсгал гэж дүгнэдэг.

Сургуулийн багш, хийдийн лам, эмч, домч, илбэтэн, үзэж хардаг гэх мэтийн хүмүүсийн олон янзын мэдлэгүүдийг хооронд нь тулгаж эхэлсэн. Хэн нь илүү мэдэж байна гэдгийг шууд шалгах боломжтой болсон. Тэдний мэдлэгийн тухай бас ард олон хоорондоо ярилцаж тэр ч байтугай Грек улсад нийтийн өмнө тусгай тайз засаж дискус хийдэг байсан.

Дискусийн үед тэр үеийн багш, лам, эмч, домч нар мэдлэгээ хамгаалахын тулд дискус хийж зөвхөн “аргументын аргыг” чухалчилж байжээ. Энэ аргументын аргыг мэдлэгийн гуравдугаар хувьсгал гэж нэрлэдэг. Энэ хувьсгал Монгол оронд огтхон ч явагдаагүй.

Дээрхи мэдлэгийн хувьсгалууд зөвхөн тэр л цаг үеийн ололт бөгөөд чөлөөтэй үйлдэлүүд байсан. Сүүлд дундад зууны үед христийн сүм хийдүүд критик буюу дискус хийхийг хорьсон. Хэрвээ хүмүүс зөвшөөрөлгүй хийвэл алах хүртэл ял оноодог байсан.

МЭӨ цаг үеийн бас нэг том мэдлэгийн хувьсгал бол “инновац” гэсэн дөрөв дэх мэдлэгийн хувьсгал байсан. Аливаа зүйлийг шалгаад дутагдалтай нөхцөлд сайжруулж болдог боломжийг хүмүүс анх мэдсэн.

Тэр үеийн хүмүүс сайжруулах тухай хоорондоо ярилцах болсон ба сайжруулсан зүйлээ цааш нь дамжуулж байжээ. Ингэж мэдлэг генерацаас генерацид дамжин сайжрагдах тэр л процессийг инновац гэж нэрлэжээ.

Дараагийн тавдугаар мэдлэгийн хувьсгал бол мэдэж авсан зүйлээ мэдлэг гэж үнэлэн хүмүүст мэдлэг нэртэйгээр “тараах боломж” бий болсон явдал. Хамгийн сонгодог арга бол ном. Монгол оронд хэдийгээр ном чанартай хэвлэгдэж буй ч мэдлэгийн түвшин доогуур бөгөөд баталгаатай мэдлэг дутагддаг.

Зургадугаар мэдлэгийн хувьсгал бол эрэгцүүлэн бодож “идей” гаргах тэр чадвар. Дээр тэнгэр дуугарах нь ид шидийн биш харин цаанаа байгалийн нэг шалтгаан байгаа гэсэн тэр идей.

Хүмүүс идейг мэдэх болсон мэдлэг нь сайны хажуугаар бас саадтай тулгарсан. Дундад зууны сүм хийдэд зарим хүмүүсийн жишээлбэл астрономчдын идейнүүд огтхон ч таалагдаагүй. Тийм ч учраас энэ цаг үе бол мэдлэгийн зогсолтын үе. Тэр үед астроном ба астролог хоёрын ялгааг хүмүүс ойлгоогүй. Идей гэсэн ойлголт Монгол оронд орж ирсэнгүй. Өнөөдөр маш их дутагдаж байна.

Сайэнсыг хэн нэг хүн анх төлөвлөж зохиогоогүй нь лавтай. Харин мэдлэгийн төлөөх хүний мэрийлт сайэнс үүсэж хөгжихөд маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Орчин үед сайэнс нь хувь хүмүүсийн бодол ба сонирхол биш харин төрөөс зохицуулж санхүүжүүлдэг олон зуун мянган ажилтантай байгууллагууд болжээ. Монгол оронд мэдлэг нэг үгээр хэлэхэд сайэнс хөгжих тэр боломж дутагдсаар. Жишээлбэл сайэнсийг шинжлэх ухаан гэж орчуулсан явдал танин мэдэхүй хөгжихөд саад болсон хэвээр.

С. Молор-Эрдэнэ: “Ертөнц Бодол Мэдлэг” номын хэсгээс.

Түр баяртай.

 

Маркс ба эдийн засаггүй Монгол орон.

Аливаа орон өөрөө өөрийгөө авч явахад үүрэгтэй эдийн засаг гэдэг “хөдөлмөрийн харьцаа” дээр тогтох ёстой ажээ. Маркс хэдийгээр хувийн өмчийг зөвшөөрч “Коммунизмын тунхаг” номондоо бичсэн хэдий ч үйлдвэрийн хэрэгсэлийг буюу үйлдвэрийг хувьчлахыг буруу гэсэн. Яагаад гэвэл “Нэмүү өртөг” нэрийн дор капиталист маягийн эдийн засаг үүсэж ардчилалын хамгийн чухал гурван өндөрлөгийн нэг тэгш эрх гэсэн өндөрлөг алдагдах аюултай гэжээ. Тиймээс эрх чөлөөний тухай социализмын үед нэг их ярьдаггүй байсаны гол шалтгаан бол тэгш эрхийг эхлээд баталгаажуулахыг чухалчилсан бололтой. Харамсалтай нь 90-ээд оны ардчилал нэртэй өөрчлөлт хувьчлал нэртэй эдийн засгийн алуурчиныг төрүүлсэн. Түүнээс хойш Монгол оронд эдийн засаг биш наймаа цэцэглэж дамлан зардаг компануудын орон болжээ. Аливаа орны эдийн засаг импортод биш харин нэмүү өртөг бүтээдэг аж үйлдвэр дээр тогтох ёстой. Нэгэнт ажилчин ангигүй болж ажилгүйчүүд төрцгөөсөн тул ардчилалын том өндөрлөг болох тэгш эрх устаж байгуулах гэсэн ардчилал нь бүр ч бүтэлгүйтжээ.

Ямар ч орны эдийн засаг нийгмийн төлөө болохоос хэдэн цөөн хүмүүсийн төлөө биш. Аль ч орны эдийн засаг төлөвлөгөөт байх ёстой. Төлөвлөхгүйгээр ямар ч эдийн засаг оршин тогнох боломжгүй. Юуг төлөвлөх вэ гэвэл иргэдийнхээ хэрэгцээг төлөвлөх. Ирэх жилд эсвэл ирэх 5 жилд иргэдийн хэрэгцээ хэрхэн өсөн нэмэгдэж ямар бараанууд илүү аж амьдралд хэрэгтэй вэ гэдгийг тооцож урьднаас бэлдэж хангалуун амьдрах л гол зорилго. Ингэж төлөвлөж төлөвлөгөөт эдийн засгийг хэрэгжүүлж чадвал барааны дутагдал үүсэж хомсдол бий болохгүй.  Мөн цаашилбал хэт их үйлдвэрлэж илүүдэл гарч хохиролд орохгүй. Ерөөсөө эдийн засаг гэж орчуулдаг экономи гэсэн үг анхнаасаа эртний Грекээс гаралтай үг бөгөөд гэр бүлийн хууль гэсэн утгатай ба үүгээрээ олдсон орлогоо хуваалцах гэсэн ойлголт ажээ. Гэтэл Монголын эдийн засаг хэнтэй ч хуваалцдаггүй зөвхөн л өөртөө ашиг гаргах гэсэн хувь хүмүүсийн асуудал тул эдийн засаг биш. Чөлөөт зах зээлийн хууль гэдэг бол цэвэр хулгай дээрэм.

Маркс яагаад “Капитал” нэртэй ном бичсэн бэ гэхээр үйлдвэрийн ажилтан зөвхөн өдрийн 8 цагийн ажлаас илүү их бүтээдэг тул тэр илүүг буюу мэргэжлийн хэллэгээр нэмүү өртөгийг капиталистууд бараандаа шингээж аваад цааш худалддаг тухай бичжээ. Марксын хэлсэнээр үйлдвэрийг өмчлөгч бараа-мөнгө-бараа гэсэн харьцаагаар мөнгийг зөвхөн дамжуулах үүрэг гүйцэтгүүлэх атал хэтэрхий капиталист харьцаа үүсэж мөнгө эцэстээ өөрөө капитал болдог ажээ. Ингээд үйлдвэрийн эзэн одоо зөвхөн мөнгө хөөх тул үйлдвэр гэсэн бүхэл бүтэн нийгмийн өмнө хариуцлагатай хамтын хөдөлмөрийг зөнд нь хаяж хувь хүмүүсийг балладаг аюултай гэж анхааруулжээ. Нэгэнт үйлдвэрийн эзэнд мөнгө л захирагч болох тул цаашид дампууралд орохоос өөр замгүй. Социализмын үед зөвхөн мөнгө биш харин нэр төр, хөдөлмөрийн баатар, шагнал цол гэх мэт янз бүрийн хөдөлгөх хүч байсан тул хөдөлмөрчин хүн хэзээ ч хэн нэгний боол биш гэдгээ мэдэж өөртөө итгэлтэй байсан. Харин өнөөдөр ардчилалын нэртэй жилүүдэд эдийн засаг зөвхөн тоолдог мөнгө л ихтэй бол бүх юм бүтнэ гэсэн буруу онол тархсанаар бүгдийг мөнгө л захирч тушаадаг болсон. Эндээс л хөлсний ажилтан, цагийн ажилтан гэх мэт эзэнгүй иргэдийн арми үүсчээ. Төр иргэдээ орхиж үүрэгт ажлаасаа мултарсан. Ерөөсөө ямар ч хүн хангалттай цалин авах төрийн үүрэг. Яагаад гэвэл цалингийн асуудал шийдэгдсэн хүн ирээдүйгээ төлөвлөж амьдралаа гартаа авна. Үүнийг л эрх чөлөө гэж нэрлэдэг.

Ерөөсөө өмч гэдэг ямар нэг зүйлийг хязгааргүй ноёлохыг хэлдэг бөгөөд түүнийгээ яаж ч болно гэсэн үг. Нэгэнт л яаж ч болно гэсэн тул өмчийг хүчирхийлдэг. Үүнтэй адил хувийн өмч гэж нэрлэж буйгаа маш сайн тайлбарлаж нийгмийн болон нийтийн өмч гэсэн чухал ойлголтоос салгахгүй бол цаашид эдийн засаг хөгжих боломжгүй болохнээ. Хэзээ ч хэнд ч өмчлүүлж болохгүй зүйл бол үйлдвэрийн хэрэгсэлээс гадна газар нутаг. Нийгмийн болон нийтийн мэдэлд байх ёстой зүйлсийг хувьд өгвөл тэр хүмүүс нэгэнт яаж ч болно гэж ойлгосноор нийгмийг бас яаж ч болно гэсэнтэй адил. Сүүлийн 20 жил ийм л өмчийн тухай буруу ойлголтууд нийгмээ балласан шүү дээ. Өмчийн тухай буруу болон алдаатай ойлголтууд бараг л зориуд ингэж алдаатай тайлбарласантай бас холбоотой. Маркс яагаад үйлдвэрлэлийн хэрэгсэлийг хувьд өгч болохгүй гэж анхааруулсан бэ гэвэл хувьчлагч өөрөө өмч ноёрхогч тул түүгээрээ далимдуулан хүний амьдралыг дарангуйлж цашаагаа нийгмийг сарниулдаг. Маркс хүн хувьдаа юутай ч байж болно гагцхүү олон нийтэд хамаарах ёстой баталгаатай амьдралын эх үүсвэрүүдийг л битгий хувьд өгөөрэй гэж 150 жилийн өмнө хэлжээ. Монголчууд үүнийг анхаралдаа аваагүй тул улс оронд хамгийн аюултай ажилгүйдэл бүрхэжээ. Ажилгүй гэдэг мэргэжилгүй гэсэн үг. Мэргэжилгүй гэдэг боловсролгүй гэсэн үг. Боловсролгүй гэдэг хар маас болцгооно гэсэн үг. Хар маас улстөрийг сонгож чадах уу?

Америкийн Нью Иоркийн университэтийн профессор Рубини гэж хүн Уол Стрит сонинд “Марксын зөв байжээ” гэж 2008 онд ярилцлага өгсөн. Маркс хэзээ ч эдийн засаг гэсэн үгийг ганцааранг нь хэрэглэх дургүй байжээ. Тэр эдийн засгийг заавал улстөртэй мөн нийгэмтэй холбож ярьдаг байжээ. Яагаад улстөртэй холбодог вэ гэхээр эдийн засгийг залуурдаж эрүүл байлгах ёстой. Тиймээс чөлөөт зах зээл гэсэн ойлголт маш их алдаатай ойлголт. Хоёрдугаарт эдийн засгийн гол зорилго бол нийгэм. Нийгмийн төлөө л эдийн засаг зохион байгуулагдах зорилготой гэжээ. Эдийн засаг нийгмийг хөгжүүлэх суурь болохоос биш нийгмийг сорон мөлжих хэрэгсэл биш. Монгол орны хувьд мэдээж анхнаасаа Марксын онолууд боломжгүй байсан. Яагаад гэвэл ухамсартай, боловсролтой ажилчин анги байсангүй. Тиймээс олон монголчуудыг хөдөөнөөс авчирч малчин хүүг хөдөлмөрчин ангийн эгнээнд оруулах том ажил өрнөсөн. Эхлээд Марксын аж үйлдвэрийг босгох чухал байсан тул тэр үед түүний онол бас чухал биш байсан. Үүний дараа харин бүтээн босголт боломжтой болсон гэдгийг мартаж болохгүй. Харин 70 болон 80 аад онд аж үйлдвэр ид хөгжиж одоо л Маркс хэрэгтэй боллоо гэсэн цаг үед хувьчлал нэрийн дор аж үйлдвэрээ устгасан хошин түүх бий. Улаанбаатар хот гэнэт л тэнгэрээс унаад ирээгүй шүү дээ.

Яагаад Монголын том том эдийн засагч нар 20 жилийн өмнө Марксын энэ анхааруулсаныг үл тоомсорлон нийгмийн буюу олон нийтийн өмчийг хувьчилж олон мянган хүнийг ажилгүй болгож нийгмийн тогтвортой байдлыг алдагдуулав. Эсвэл том эдийн засагч нар Марксыг уншаад ойлгоогүй юу. Онгироо, хөөрүү, хариуцлагагүй нөхдүүдийг хэт баяжуулж ардчилалын алтан дүрэм болох тэгш эрхийг яагаад алдагдуулав. Үүнээс хамааран олон хүн ажилгүй гудамжинд гарч эрх чөлөөгүй болж сүүлдээ байраа зарж гадаадын паспорт авч дэлхийн хаа ч явагдаагүй үндэстэний задрал явагдлаа шүү дээ. Ямар орон ингэж 90-ээд онд ард түмнээ бор зүрхээрээ амьдардаг тэнүүлчид болгож хувиргасан бэ. Үүний хариуцлагыг хэн хүлээх вэ. Гадаад паспорт өвөртлөж очоод л тухайн орныхоо хамгийн доод түвшиний хар ажил хийж олон хүн мохож сэтгэлийн дарамтанд орсон. Байраа зараад явсан хүмүүс буцаж ирээд ажилгүйчүүдийн эгнээнд орсон гэхэд хилсдэхгүй. Төр хаачив. Төрийн мэргэн ухаан байхгүй юу.

Хувьчлал гэсэн мэргэжлийн үг нийгмийн болон нийтийн өмчийг нэг л хүнд эсвэл нэг л гэр бүлд өгөөрэй гэсэн ойлголт биш ажээ. Гэтэл Монгол орон нийгмийн мэдэлд байх ёстой шүдэнзний үйлдвэрээс авахуулаад байшин үйлдвэрлэх комбинат хүртэл бүгдийг олон нийтийн гараас мулталж ганц хоёр хүний өвөрт хийжээ. Тэр хувьчлагч хүмүүс Европоос бэлгэнд ирсэн аж үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжүүдийг Хятадуудад зарсан. Өнөөгийн Хятадын эдийн засгийн амжилтанд Монголчууд тусалсан гэвэл ёстой инээдэмтэй ч ичмээр л зүйл.

Хаана ямар ч оронд хувийн өмч ноёлох ёсгүй. Үүний эсрэг тэмцэхээр улстөр гэж байдаг. Олигтой улстөртэй улс орнууд бүгд үйлдвэрүүдийг бүрэн захирдаг шүү дээ. Хувийн гэж нэрлэж буй үйлдвэрүүд хэзээ ч яаж ч болно гэсэн ойлголт биш. Ямар ч хувийн гэж буй үйлдвэрүүд төрийн удирдлага дор ажиллах жамтай. Доороо баялагтай газар нутгаа хүртэл нийгмээс салгаж ганц хоёр хүмүүст өгч буй явдал алдаатай бөгөөд хэнд ч хэзээ ч нутгаа өмчлүүлж эсвэл эзэмшүүлж болохгүй. Эзэмшлээ гэхэд юу хийх гэж буйгаа танилцуулж зөвшөөрөл авах хэрэгтэй. Хаа ч дураараа эрх чөлөөтэй гэсэн ойлголт байхгүй. Хувьчлал гэдэг чинь нийгмээс тасраад дураараа явна гэсэн ойлголт биш.

Монгол оронд эдийн засгийн маш хүчтэй хууль алга л байна шүү дээ. Америкийн Милтон Фридман гэж хүн 90-ээд онд хуучин социалист орнуудад очиж хувьчлал гэж уриалсандаа буруутсан. Тэр хүн яагаад буруугаа хүлээсэн бэ гэхээр нэгэнт үүсээд тогтчихсон байсан нийгмийн бүтцийг устгаж олон мянган гэр бүлүүдийг амьдралын эх үүсвэргүй болгож түүний оронд хэтэрхий шуналтай олигархуудыг төрүүлсэндээ харамсажээ. Яагаад Оросын Ходорковский шоронд орж Англид байсан Брезовский амиа хорлосон бэ гэхээр тэд хувьчлал нэрийн дор Орос орны эдийн засгийг үймүүлж тэгсэнээрээ олон хүний аж амьдралыг балласан тул шүү дээ. Милтон Фридман бол маш нүгэлтэй хүн гэдэг тодорхой болсон. Фридман төрийн цаана бүхэл бүтэн нийгэм оршиж буй гэдгийг олж харсангүй. Монголын төрийг 90 онд унагаасан явдал бол Монголын нийгмийг устгасантай адил юм болсон. 20 жилийн дараа Монголын бүх иргэдийн 99 % бор зүрхээрээ амьдарч ердөө 1% хүрэхгүй цөөхөн хүмүүс хэтэрхий баяжсан явдал бол Монгол оронд эдийн засаг байхгүйгийн гэрч. Нэгэнт эдийн засаг байхгүй болсон тул гэр бүлийн орлого гэдэг зүйл бас устсан.

Уул уурхайг шууд эдийн засаг гэх ямар ч боломжгүй. Яагаад гэвэл Монгол хүн уул уурхайн хөдөлмөрийн харьцаанд оролгүй шууд гадаадын үнэтэй техник технологийн золиос болсон. Өндөр техник технологийг шүтэн бишрэх ямар их аюултайг Монгол орны хаа л бол байгалийн онгон төрхийг сүйтгэж буй гэмт үйлдэлүүдээс харж болно. Гадаадын өндөр мэргэжилтэнгүүд хэт инжэнэрчлэл ярьж Монгол хүний толгойг эргүүлээд л хамаг баялгийг аваад явцгаах ойлгомжтой. Нэг л өдөр тэдний хэн ч үлдэхгүй нүүдлийн шувуу шиг яваад өгнө. Харин Монгол орон аманд ч үгүй хамарт ч үгүй сүйдсэн байгалтай л хоцорно. Магад хэдэн арван гэр бүлүүд баяжиж бас л Америк явцгаана биз. Ерөөсөө аливаа төр социалист зарчим дээр ажилладаг болохоос хэзээ ч капиталист зарчим дээр ажиллах ёсгүй. Үүнийг 2008 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралын үеэр Америк орон яруу тодоор харуулсан. Тиймээс Америк руу зугатаагаад ч хүн төрөлхтөний эдийн засгийн онолоос мултрах боломжгүй.

Марксын онол байгаагүй бол Английн “Битлз” хамтлаг боломжгүй байсан гэж судлаачид ярьдаг. Үнэхээр л Марксын хэлсэн эрх чөлөөг 20-р зууны дундуур Өрнөдийн орнууд хэрэгжүүлж чаджээ. Аж үйлдвэр хөгжиж мэргэжлийн ажилтан гэсэн ойлголт ноёлсон тэр цаг үед хүн бүр л өөрийн мэргэжлээ дагаж цалин өсөж эрх чөлөө олгогдсон гэдэг. Ингээд тэр үед амьдралын хангамж болон боломж өссөн тул олон хүмүүс мэргэжлээ орхиж өөрсдийн сонирхосон чиглэлээр ажиллаж амьдрах боломжтой болжээ. Битлз хамтлагийн гишүү д ч гэсэн заавал нэг мэргэжил сурч инженэр эсвэл хуульч болохын оронд дуртай урлагийн салбарт ажиллахаар шийдэцгээжээ. Ингээд л тэд дуу хөгжимд умбан орж дэлхийн залуусыг эрх чөлөө рүү татан оруулжээ. Тиймээс Зүүн Европ ч бас Баруун Европ ч Марксаар л амьсгалжээ. Битлз хамтлаг фэнүүддээ биш Марксд л баярлах учиртай ажээ.

Түр баяртай.

Сэтгэх биш бодох хэрэгтэй.

“Би боддог учраас би байдаг.” Ренэ Дескарт

Хорвоо ертөнцийн тухай бодох бодол нь хүмүүсийн өдөр дутмын амьдралын заавал үйлдэх үйлдэл. Хэдийгээр хүн бүр адилхан ухаан эзэмшдэг ч гэлээ хүмүүсийн ухаандаа бодох төрлүүд нь мөн бодлуудын арга нь тодорхой биш.

Хүн бодолдоо хэрхэн яаж бодож байна вэ, хэрхэн бодолдоо ойлгож байна вэ мөн цаашлаад бодлоо хэрхэн үгээр илэрхийлж байна вэ гэх мэт асуултууд анхнаасаа л философийн асуултууд байсан. Учир нь хүн хэрхэн бодсоныг мэдсэний эцэст л хүмүүс хоорондоо ойлголцох боломжтой.

Ертөнцийн тухай хүн өөрөө л өөрийнхөөрөө л төсөөлдөг тийм учраас зөрөөтэй байх нь мэдээжийн. Харин хүмүүс бодлуудаа харилцан солилцож ойлголцож байж л төсөөлөлдөө засвар хийх бөгөөд эндүүрлээс мултарч ертөнцийг таньж мэдэхэд тустай.

Би бодсон гэж хэлэхийг мөн хүн бодлоо илэрхийлэхийг зөвшөөрдөггүй нийгмүүд голдуу диктатуртай буюу тоталитаризмтай байдаг. Тийм нийгмүүд хүн өөрийнхөө бодлыг чөлөөтэй хэлэхийг хазаарлаж хорьдог. Ийм нийгэмд хүмүүс би гэж ч хэлэхгүй бас өөрийнхөө бодлын тухай хэзээ ч ярихгүй.

Нийгмийн дотор хамгийн их тархдаг шүлэг ба яруу найрагт би гэж бичигдээгүй бас хүний бодлын тухай өгүүлээгүй нөхцөлд тэдгээр нь зөвхөн абсурд буюу хийсвэр болж хувирдаг. Энэ чиглэлийн урлаг ихэнхидээ амьдралаас хэт хол хөндий болж хувирсан муу талтай.

Театрын дүрүүд ба уран зохиолын дүрүүд нь хүмүүсийн жинхэнэ бодлыг илэрхийлдэг учраас тайзны урлаг нь аль ч нийгэмд шууд бишээр бодлоо илэрхийлэх сайн талтай. Тийм учраас нийгмийн толь болж амьдралыг уран сайхнаар дүрслэх чадвартай.

Сайэнс бол хувийн бодлууд илэрхийлэгдэж чаддаг мөн бодол нь цаашаагаа цэвэр мэдлэг болдог мэдлэгийн байгууллага. Тийм ч учраас мэдлэгийн ажлууд нь бодлыг мэдлэгээр илэрхийлэх эсвэл мэдлэгээ бодлоороо илэрхийлсэн ажлууд байдаг. Мэдлэг бол нийтийн өмч ба нийгмийн баялаг учраас үргэлж ихсэх ёстой бас хамгаалагдах ёстой.

Хүмүүсийн бодлоо хэлэхдээ юунд үндэслэн, ямар шалтгаанаар мөн яаж илэрхийлж байгааг философичид олон зууны турш судлаж ирсэн. Философид бүхий л бодлууд нь хувь хүний бодлууд байдаг ба би бодож байна гэдгээ заавал илтгэж мөн зохиол бүтээлдээ онцлон тэмдэглэдэг. Философ бол тухайн хүний яаж, яагаад мөн хэрхэн бодсон бодлуудын сургаал.

Хүн төрөлхтөний түүхэнд олон том том бодогчид төрсөн. Тэр том бодогчид зөвхөн гүн гүнзгий бодоогүй бас өргөн цэлгэр бодож чадсан. Хамгийн анхны бодогчид философийн салбараас үүсэлтэй.

Зураг 10: Ренэ Дескарт

Хүн хэрхэн боддог тухай гүн бодол хийсэн нэрт философич бол Дескарт. Түүний гол зорилго нь бидэнд “тусах” ертөнц ба “материйн” ертөнц хоёрын жинхэнэ ялгааг бодолдоо бодож олох байсан. Байгалийн хууль гэж хүмүүс юуг нэрлэх тухай бас тэр бодсон.

Францын философич, математикч Ренэ Дескарт 1596 онд төрсөн. Тэр 1650 оны 2 сарын 11 нд нас барсан.

Дескартыг “рационалист” гэж нэрлэдэг. Философид хүний бодох бодлуудыг дараах гурван төрөлд ангилдаг.

  • Эмпирист
  • Рационалист
  • Идеалист

Эмпирист бодол нь хүн өөрийнхөө мэдрэх мэдрэлүүдийг урьтал болгож бодсон бодлын тусламжтайгаар найдвартай мэдлэг олж авна гэсэн теори.

Рационалист бодол нь заавал мэдрэх мэдрэлүүдээрээ мэдрэх шаардлагагүй тэдгээрийг урьдчилан тооцоотой бодож мэдлэгт хүрэх боломжтой гэдэг. Учир нь мэдрэмж бол барагцаагаар мэдэхтэй адил. Тиймээс рационалистууд тооцоолж мэдэхийг чухалд тавьдаг.

Идеалистууд бүхнийг ухаан л бүрэн мэдэх чадвартай гэсэн теориг барьдаг. Эцсийн эцэст хүн ухаанаараа цэвэр бодож чадвал цаашаагаа ухамсарт хүрэх боломжтой. Ухамсар бол мэдлэгийн эх үүсвэр гэж идеалистууд бичдэг.

Хүн ухаандаа бодох бодлоо үргэлж өөрчилж, шинэчилж бас сайжруулж чадсаны үр дүнд л мэдлэг авах боломжтой. Бодохгүйгээр мэдсэн мэдлэг ул суурьгүй учраас зөвхөн л түр зуурын богинохон настай.

Бодол гэж юу вэ. Хүн ухаандаа хэрхэн боддог вэ. Хүмүүс ухаандаа бодохын тулд хамгийн түрүүнд юу хийх ёстой вэ. Төсөөллүүдээсээ, хандлагуудаасаа мөн реакцуудаасаа хэрхэн ангижирч өөрөө бодож чаддаг болох вэ.

Бодож чаддаг болохын тулд эхлээд дүрсэлж бас зураглаж чаддаг болох хэрэгтэй. Бодох техникуудыг эзэмшиж сурсаны дараа л хүн өөрийн гэсэн бодолтой болох боломжтой. Бодож чаддаг болох нь нас ахихтай адил бас хугацаанаас их хамааралтай.

Бодлууд

Хүний бодит амьдралдаа бодох бодлууд “конкрет” байх шаардлагатай. Мэдээж ихэнх бодол “абстракт” явагдана. Тэглээ гээд байхгүй зүйлийг бодоогүй. Тийм учраас бодох бодолдоо зураглах биш бас ойлгох нь чухал. Цаашилбал гүн бодох нэг үгээр хэлбэл философийн бодолтууд хэрэгтэй.

Хүмүүсийн мэдэж мэдлэгжих үйл явцад песимизм, индивидуализм, рационализм, скептизм гэх мэт өөрийн ухааны бодлуудыг судлаж тайлбарлах нэмэлт ажил гардаг.

Хүн бодож ухаанаа ажиллуулахад урт удаан хугацаа хэрэгцээтэй. Хэрвээ хугацааг богиносгохыг хүсвэл олон бодох аргуудыг хэрэглэж сурсан байх шаардлагатай.

Хүн ер нь байгалийг буюу натурыг мэдрэх мэдрэлийн эрхтэнүүдээрээ мэдэрсэнээ хэрхэн илэрхийлж байгаагаа ухаж бодох хэрэгтэй болдог. Учир нь хүн заавал “үнэн үү” эсвэл “худлаа юу” гэдгийг мэдэх шаардлагатай. Гэтэл мэдрэх мэдрэмжинд үнэн ба худлаа хэрхэвч байхгүй.

Хүн мэдэрсэнээ бодохдоо үнэн худлааг хэрхэн шүүж ухаанаа хир зарцуулж чадаж байгааг судлаж тайлбарлах нь хамгийн чухал. Дахин хэлэхэд хүмүүс үргэлж эндүүрэх боломж их байдаг. Учир нь хүн болгоны ухаан төгс биш. Төгс ухаан байхгүйтэй адил төгс мэдрэх бас байхгүй.

Хүн бүрийн өөрсдийн ертөнцийг бодсон бодлоо цааш нь илэрхийлэх шаардлагатай. Илэрхийлэл буюу “репрезэнтац” нь үргэлж онох буюу онохгүй байх нь элбэг. Онож илэрхийлж чадах мэдлэг эзэмшихийн тулд хүн бүр л хичээж зүтгэж бас сурч боловсордог.

Илэрхийлэхээс гадна бас өөрийгөө болон аливааг тайлбарлах чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Тайлбар буюу “интерпрэтац” хийсэний эцэст л бусад ойлгох боломж гарна.

Ялгаж бодох

Хүн ухаандаа өөрийн ертөнцийн зураг ба ойлголтыг тээж явдаг. Тэдгээрийг ямар нэг хэмжээгээр заавал үнэлж цэгнэх хэрэг гардаг. Энэ үнэлгээ бол асар олон янз байдаг ба аль нэгийг нь хүн заавал сонгох шаардлагатай.

Хүн амьдралдаа аливаа нэг сонголт хийх нь нэгийг нөгөөгөөс “илүүд” сонгох сонголт. Илүү гэх үнэлгээнүүд нь жишээлбэл эрүүл мэнд, мэдэл, гавьяа шагнал, хөрөнгө мөнгө, дур хүсэл, эр зориг, спорт, ажил хөдөлмөр, сайэнс гэх мэт байх жишээтэй.

Зарим хүнд үнэлгээнүүдийн нэг хэсэг нь чухал байхад бусад хүмүүст огтхон ч чухал биш. Хамгийн дээдийг үнэлэхийн тулд эхлээд дараалал тогтоох хэрэг гардаг ба түүний дараа нэгийг нь л хамгийн дээр тавьж түүнийгээ бараг л амьдралын сургааль болгодог.

Хүмүүс асар олон төрлийн үнэлгээнүүдийн дотроос зөвхөн ганцханыг сонгох нь нэг ёсондоо хүмүүст тулгаж байгаа ял. Хүний ухаан нас ахих бүрт нэмэгдэж тэлдэг тул ухааныг эрхэмлэдэг. Харин залуу хүн спортыг эрхэмлэж ялгаатай бодох нь илт байдаг.

Хүний амьдралын эрхэм зүйлүүд нь жишээлбэл ухаан, зориг, мэдлэг ба тэнцүү зөв. Түүнээс гадна нийгмийн амьдрал, урлаг бас цаашлаад сайэнс нь мөн л эрхэм зүйлүүд байх жишээтэй. Шашин ч гэсэн олон хүнд эрхэм.

Хүний сонгох сонголт нь “тийм” эсвэл “үгүй” гэсэн шийдэл. Нэг л үнэлгээг шийдсэнээр бусад үнэлгээнүүдийг дарж үгүйсгэх хэрэгтэй болно.

Жаргал хүсэх, дуртай зүйлээ эзэмшихийг хүсэх, сэтгэл тайван байхыг хүсэх, бүгд хир хэмжээндээ байхыг хүсэх, эрхэм зүйлүүдийг хүсэх, байгалаараа байгаа зүйлийг хүсэх, ашигтай зүйлийг хүсэх гэх мэтчилэн хүслүүд нь бас л эрхэм дээд хувь хүний илүү гэж сонгосон сонголт.

Хүмүүс аливаа нэг хосгүй үйл хэрэг, бүтээн босголт эсвэл урлагын бүтээл гэх мэт нь нэг үгээр хэлэхэд үнэлгээний хэрэгсэлүүдийг хэрэглэдэг.

Бүхий л үнэлгээнүүдийг ажиглахад нэг хэлбэрийн байдаг. Яг алинийг нь хүсээд чухам юу хүсээд байгааг тодорхойлоход бүдэг бадаг хүслүүд байх жишээтэй. Амьдралын бэрхшээлээс гарах гэсэн гарц гэж эдгээр хүслүүдийг хэлдэг.

Хүн амьдралдаа аль нэг үнэлгээг шийдэх нь ухаандаа ялгаж салгах бодлууд. Зарим үед ялгаж салгах ухааны бодол нь хүмүүст бүтэшгүй боломжгүй мэт бодогдоно. Ийм үед хүмүүс барьцтай амьдралд баттай зогсохыг эрхэмлэдэг. Энэ баттай гэж бодсон зогсолтыг хүн хайж олж цааш нь хадгалдаг.

Хүний бүхий л хүссэн хүслүүдийн эсрэг ерөөс хүсэхгүй хүслүүд зогсдог. Тийм хүслүүдийг эсрэг хүслүүд гэж нэрлэнэ. Тухайлж хэлэхэд хорвоо ертөнц тэр чигээрээ хүссэн ба хүсээгүйгээс бүтдэг.

Эсрэг тэсрэг хүслүүд нь явсаар зөрчил үүсгэж энэ зөрчлийг “антином” гэж нэрлэдэг. Зөрчилүүд нь явсаар нүгэл болох, сэтгэлээр унах, үнэ цэнээ алдах, доромжлол болж эхлэх нь элбэг.

Зөрчил хэт ихсэх тохиолдолд сүйрэл болдог. Хэрэг дээрээ үхэл бол амьдралын зөрчил, тохиолдол бол чухлын зөрчил.

Эсрэг тэсрэг бодох

Хүний эсрэг тэсрэг бодлууд нь дотроо логиктой, реал бас үнэлж цэгнэсэн гэх мэт олон төрөл байдаг.

Логиктой эсрэг тэсрэг нь “за” эсвэл “үгүй” гэсэн шийдэл. Реал эсрэг тэсрэг нь “татах” эсвэл “түлхэх”, үнэ цэнийн эсрэг тэсрэг нь “ашигтай” эсвэл “балагтай” гэсэн бодлууд.

Реал эсрэг тэсрэг бодол нь адилхан зүйлүүд янз бүрийн байхыг хэлнэ. Жишээ нь хар ба цагаан өнгө. Эсрэг ба тэсрэг туйлуудын жишээ нь халуун хүйтэн, бараан гэгээн. Эсрэг тэсрэг зөрчилдөх хүчнүүд бас байдаг. Үүнд хасах ба нэмэх цахилгаан цэнэгүүд гэх мэт хамаарна.

Хэдийгээр “хөдөлгөөн” ба “болох”, “континуитэт” ба “дисконтинуитэт” эсвэл үргэлжийн ба үсрэлтийн “антиномуудыг” ухааны бодолдоо бодоход төвөгтэй ч эдгээр нь энгийн бас өгөгдсөн ухагдахуунууд. Хэрэг дээрээ эсрэг тэсрэг гэж хаа ч үгүй.

Ертөнц, матери, энерги, амьдрал ба сэтгэл нь идейнүүд. Тэдгээрийг бариад авах боломжтой зүйлүүд биш. Бидэнд хамгийн чухал гурван төрлийн идейнүүдийг дор тайлбарлав.

Ертөнцийн идей. Ертөнц бол төгсгөлгүй эсвэл төгсгөлтэй. Ертөнц нь зайлшгүй ба тохиолдлын. Ертөнцийг хүн бүхэлд нь харах аргагүй бас бодох боломжгүй.

Амьдралын идей. Амьдрал бол зогсоо, эцэс төгсгөлтэй зүйл биш үргэлжийн хөдөлгөөнтэй. Амьдралын эсрэг зөрчил нь үхэл. Амьдрал нь эр ба эм эсрэг тэсрэг хүйсээс тогтоно. Үүнээс шалтгаалан эр хүн эсвэл эм хүний идей гарч ирдэг.

Сэтгэлийн идей. Сэтгэл бол ойлгомжтой бас ойлгомжгүй. Гэхдээ тайлбарлах бүрэн боломжтой.

Эдгээр идейнүүд бүгдээрээ зөрчлүүд цаашилбал бидний амьдрах амьдралын бодит зөрчлүүд. Иймэрхүү хүний бодлын зөрчилүүдээс гадна үнэлж цэгнэдэг бас үйл хэрэг биелүүлдэг зөрчилүүд байдаг.

Үнэтэй гэсний хажууд заавал үнэгүй зүйл гарч ирдэг. Хэдийгээр хүн үнэгүй гэж шууд хэлээгүй ч нэгэнт үнэтэйг нь сонгочихсон учраас үлдсэн нь үнэгүй л болж таараа.

Аливаа үйл хэрэг нь зайлшгүй гэсэн зорилгоор бас хийгдэнэ. Гэтэл нөгөө талд зайлшгүй биш байж дээ гэсэн олон үйл хэргүүд хийгдэхгүй хоцрон үлддэг.

Жишээлэхэд хүн бусад хүний хайрыг хүсэх хүсэл нь хүнээр заавал хайрлуулах өөрөөр хэлбэл “авах” сэтгэл байдаг.

Өөр нэг эсрэг тэсрэгийн жишээ бол хүн хэн нэг хүнийг “хамгаална” гэж хэлэх нь бусад хүнийг заавал “дайрах” үйлдэлийг хийдэг.

Хүмүүс дураа хангах нь бусад хүн дээр хангах өөрийн дур. Тэгвэл тэр бусад хүний дураа хангахыг зөвшөөрөөгүй дургүй байгааг яах вэ гэх мэт эсрэг тэсрэгүүд гарч ирдэг. Ингэж дур нь дуртай ба дургүй хоёрын дунд байдаг.

Хүн амьдралдаа үргэлж тийм эсвэл үгүй гэх ёстой олон бэрхшээлтэй тулдаг. Зарим үед эсрэг тэсрэгээс болж хүмүүс өөрийгөө сөнөөх аюултай.

Хүмүүс түүнээс гадна эсрэг тэсрэг байдлыг шийдэхээсээ илүү дарагдуулж нуудаг. Тийм хүмүүс “тохиролцол” нэрээр гол асуудлыг шийдэхгүй “хиймлээр” эвсдэг.

Бодлын хязгаарууд

Хүн амьдралдаа хүссэн хүсээгүй зовлон, тэмцэл, үхэл, тохиолдол ба гэм буруу гэсэн олон янзын хязгааруудтай учирдаг. Учрах бүрийдээ хүний ухаан бодол хязгаартаа тулдаг.

Амьдралын хязгаарын нэг жишээ бол үхэл. Бүхий л зүйл алга болох эцсийн хязгаар. Улс үндэстэн, соёл иргэншил, хувь хүн бүгд л хэзээ нэг цагт бүгд алга болох ёстой тэр л хязгаартаа ирдэг.

Хүн бусдын үхлийг үзэж харж чаддаг ч өөрийнхөө үхлийг хүн бодох байтугай төсөөлж ч чадахгүй. Үхэл нэг л удаа байдаг тул хэн ч үхлийг үзээгүй, туршлага байхгүй. Харин хүн үхэх шахсан байж магадгүй.

Хүний амьдралд үхэл нь зайлшгүй байх ёстой зүйл тэгж байж л хорвоо цаашаа үржиж хөгжиж хойч үеийн ач нарт төрж амьдрах боломж олгоно. “Үхэл чи нас барах ёстой тэгэхгүй бол хүн гэж амьтан үүрд амьдарч гай болно” гэж хэлдэг.

Хүний бодлын бас нэг хязгаар бол тохиолдол. Тохиолдол бол болсон явдал. Үнэндээ тохиогоогүй харин золоор болсон явдал гэмээр. Тохиолдолоор нэг зүйл өөр нэг зүйл болдог. Энэ бололт нь “болсон” ба “өнгөрсөн” гэх мэт хоёр бодлын илэрхийлдэг.

Дэлхий ертөнц тохиолдлоор бий болсон үүнтэй адил дэлхийн бүхий л хүн амьтан бас л тохиолдлоор бий болсон. Хүмүүс бол хоорондоо тохиолдохгүй харин золоор дайралддаг. Аав ээж хэрхэн дайралдаж, уулзаж, танилцсан тэр л олон тохиолдлоос хүн би золоор үүссэн.

Хүмүүс тохиолдлоор хөгшин залуу, хар шар, эрэгтэй эмэгтэй, туршлагтай туршлагагүй гэх мэт дэндүү олон төрлийн байдаг. Тохиолдлоос болж амьдрал сайжрах эсвэл муудах. Түүнийг хүмүүс хувь заяагаар нэрлэдэг. Хувь заяа зарим хүмүүст гэнэт учир утгатай болж эхэлдэг.

Хүмүүс одтой төрсөн хувь заяагаа гайхуулдаг. “Хувьтай” эсвэл “хувьгүй” байгааг оддын шийдэл эсвэл Бурханы шийдэл гэж зарим хүмүүс хэлдэг. Тэгвэл нэг хэсгийг жаргааж гайхуулж тоглодог нөгөө хэсгийг ядууруулж зовоож тоглодог тоглоомтой Бурхан гэмээр.

Гэм буруу гэж нэрлэх нь үйлдэл үйлдсэний дараахь тодорхойлолт. Заавал үйлдэх ёстой үйлдлийн эцсийн хариу гардаг. Энэ хариу зөв эсвэл бурууг тодорхойлно. Хийхгүй бол чадваргүй гэнэ хийсний дараа харин үр дагавар гарна. Үр дагавар буруу байвал гэм буруутан болдог.

Хүний үйлдсэний шалтгаан бас мотив нь зөв байж болно харин үйлдэхдээ гаргасан бодол, сэтгэл нь цэвэр зөв байсан уу гэсэн асуулт гардаг. Биеэ хэрхэн барьж удирдаж байж хийсэн тухай асуулт цаашаагаа гарч ирнэ.

Хүмүүс үүргээ биелүүлэхийн тулд хийсэн үү, хувийн шалтгаанаар хийсэн үү, эсвэл мансууралтай үедээ хийсэн үү. Зарим хүн сайн сэтгэлийн үүднээс л хийгээд буруутан болдог.

Эцсийн гэм буруутан хэн бэ түүнийг л олох хэрэгтэй. Би өөрөө буруутай гэж хэлж байгаа ч цаанаа тэр буруугийн шалтгаан байгаа. Хүүхэд буруутвал шийтгүүлдэг. Тэгсний дараа буруугүй хүүхэд болж хувирах ёстой. Гэтэл буруугаа мартчихсан гүйж явдаг.

Хүчтэй Бурханы дэргэд хүчгүй хүн би үргэлжийн буруутан байж эцэс төгсгөлгүй өршөөл гуйсаар л байдаг.

Хүн амьдралын онцгой мөчүүдийг дийлж гардаг хэдий ч нийт хүний амьдралын хязгаартай мөчүүд үргэлж л дахин дахин ирж байдаг. Нэг үгээр хэлбэл амьдрал бол давталтуудын нийлбэр.

Хүмүүс давтан ирэх мөчүүдтэй үргэлж л зөрчилдөх хэрэг гардаг. Тийм ч учраас хүний ертөнцийн зураг ба ертөнцийг ойлгосон ойлголтууд амьдралд зам заах хэрэгтэй л байдаг. Амьдралын олон салаа замын нэг замыг сонгож түүгээрээ явах шаардлага хэнд ч ирдэг.

Хүн өөрийн гэсэн амьдралын бүрхүүл бий болгож түүндээ хөдлөшгүй зогсож ямар ч чичиргээ доргионд айхгүйгээр амьдрах хэрэгтэй. Бүрхүүлийн ханууд бол амьдралын хязгаарууд.

Хүмүүс амьдралын хязгаарт тулах бүрдээ хэрхэн ямар ухааны бодлоор амьдралыг ухаарах вэ гэдэг хамгийн шийдвэрлэх асуулттай учирдаг. Учрах бүр ухааны бодлынхоо олон төрлийг цэгцэлж төрөлжүүлдэг.

Хүний бодол нь амьдралд хандах принцип, амьдралын олон идей ба амьдралын хүч зэргээс хамаардаг. Тэдгээрийг гарцаагүй зөв тодорхойлоход хүндрэлтэй хэдий ч ерөнхий мэдлэг  авах нь амьдралд үргэлж хэрэгтэй.

Эргэлзэх ба үгүйсгэх

Хүний эргэлзэх ба үгүйсгэх бодлуудыг өргөн утгаар нь скептизм ба нихилизм гэж нэрлэдэг. Хүмүүс эцсийн шийд гаргаж амьдралд “за” гэж хүлээн зөвшөөрөх эсвэл “үгүй” гэж амьдралаас татгалзах хэрэг гардаг. Үүнийг скептизмээр нэрлэдэг.

Хүний үгүйсгэх буюу нихилизм нь хэрэг дээрээ “байх” ба “байхгүй” хоосныг илэрхийлдэг. Амьдралыг “хоосон” гэж хэлэхдээ биш ямар ч “утгагүй” гэж хэлэхдээ хэргийн учир оршино.

Хүн амьдралд за гэснээрээ хийх буюу бүтээх амьдралын зорилго гарч ирдэг. Нихилист нь юуны төлөө хэний төлөө амьдарч байгаа тухай үгүйсгэсэн асуулт байдаг. Тэгснээрээ амьдралын утга учир ба үнэ цэнийг устгана.

Нихилист нь ямар ч утгагүй үгүйсгэж байгаа биш. Үгүйсгээд байгаа нь цаанаас утгатай л байгаа. Нихилист хүн бүхий л хүмүүсийг хэрэггүй утгагүй гээд байгаа нь сэтгэл төөрөлдсөний илрэл.

Олон  төрлийн нихилист бодолтой хүмүүс байдаг. Тэр жишээнүүдийг дор жагсаав.

Биеэ хамгаалах нихилизм. Ийм хүмүүс энэ ертөнцөд өөрийгөө үгүйсгэж нөгөө ертөнцөд найддаг. Үгүй гэсэн ганцхан хариултаар бүгдийг хариулна.

Өөрийгөө үгүйсгэх нихилизм. Энэ ертөнцийг ч үгүйсгэж бас нөгөө ертөнцийг ч үгүйсгэж  эхэлсэний дараа тэр хүмүүс өөрийгөө бас үгүйсгэж бүхий л хүсэл зорилго нь унтардаг.

Ганц харснаа сенсацлах. Ертөнц дээр ганц харсан үнэлсэн зүйлээ ганцхан л зүйл мэт сенсац болгодог. Хоосон биширдэг сенсацалдаг хүмүүс шүтлэгийн янз бүрийн урсгалд амархан автагдана.

Бусдыг хэрэгсэл болгох. Ийм хүмүүс бусад хүнийг үгүйсгэж зөвхөн хүнээр хэрэгсэл хийдэг. Тэд олонтой нийтэч нэрийн дор хүмүүсийг ярьж ухуулж түүнийгээ хоромхон зуур мартдаг. Тийм хүмүүс ойлгомжгүй яриагаар ярина.

Хүмүүс асуулт болгоныг хариулж чадахгүй байх бас төгсгөлгүй олон үйл явдалаас бүрдэх амьдралын процесс зэргээс хамааран баталгаатай тайван байдлыг шаарддаг.

Хүн учир нь олдохгүй олон нэр томьёо, хүмүүсийн олон янзын сайн муу амьдрах аргууд гэх мэтчилэн замбараагүй хорвоог тэвчих аргагүй болдог. Толгой эргэж сүүлдээ ухаарах ухаангүйтэх нь элбэг.

Хүмүүс ямар нэг зөв амьдрал, зөв ертөнцийн зураг, зөв үнэ цэнийг байх ёстой гэж үздэг. Зарим хүмүүс үргэлж даалгавар биелүүлэх, үргэлж араас нь асууж шалгаахыг сүүлдээ хүсдэггүй. Тэд юу хийх ба юу хийхгүй тухай зөвхөн бэлэн амьдралын рецепт шаардана.

Зарим хүн нэгдмэл байдал, хамт олноороо байж амгалан тайван байхыг эрхэмлэдэг. Амьдралд хязгаар тогтоож баттай тулгууртай байхыг хүснэ. Энэ хүслүүд нь догма, заншил, шаардлага, нотолгоо гэх мэт бодлуудаас тогтдог.

Хүмүүс ингэж амьдралын хязгаарыг тогтоож цааш нь илүү өөр эцэс төгсгөлүүдээс зугатаж өөрийн бүрхүүлдээ ая тухтай амьдралдаа шигддэг.

Эцэс төгсгөлийн тухай эдгээр хэлбэр нь ихэнхидээ мэдээжийн, гэнэн, хэт хүчилсэн, абстракт ба фантааз байх жишээтэй. Энэ эцэс төгсгөлгүй  бүрхүүл нь өсөж  хөгжих сайн талтай ч заримдаа хэт бэлэн, механик бас үхээнц байдаг.

Хүмүүсийн үүрэг, журам, шаардлагад тохирсон амьдралыг рационал ухаантай холбож бас тайлбарладаг. Өөрөөр хэлбэл амьдралаа рационалаар бодож зохион байгуулах хүсэл гэнэ.

Рационал бодол нь хэтэрхий хэлбэрийг чухалчилсан байдаг. Хэлбэрийг чухалчилах өнгөцхөн тул инстинкт, мөрөөдөл ба идейнүүдийг харин ердөө ч агуулаагүй байдаг.

Хүний үгүйсгэсэн бодлууд нь бүх зүйлийг эцэс төгсгөлгүй ойлгомжтой гэнэ. Нэгэнт л асуудал ойлгомжтой учраас тийм хүмүүс ихэмсэг, зөвхөн өөрийнхөө л зөв гэж ерөнхийдөө заасан хүмүүс байдаг. Ертөнц ийм л, хорвоо ийм л байдаг, амьдрал ер нь ийм л байдаггүй шүү дээ гэх зэргээр тэд заадаг.

Хүмүүсийн эцэс төгсгөлтэй ертөнцөд тулгууртай амьдрах олон төрлийн тулгуурууд нь нэг бол өөрөө өөртөө тулсан тулгуур байдаг эсвэл бусад буюу ямар нэг обектэд тулсан тулгуур байдаг.

Тэр обектууд нь ихэнхидээ л “авторитет”, “либерализм” ба “абсолут” бодол зэргээс үүсэлтэй.

Авторитет буюу эрх мэдэлт бодолтой хүн өөрийнхөө үүргийг мартаж өөр ямар нэг удирдлага дор ямар ч шүүмжлэлийг хүсэхгүйгээр эсвэл шүүмжлэхгүйгээр бусдын үгэнд ордог. Үүний шалтгаан нь заншил, сүм хийд, төр засаг, догманууд байдаг.

Тэд өөртөө итгэхээ больж, өөрийгөө ямар ч хүч чадалгүй гэж авторитетийг үнэмшиж заримдаа үндэслэгч, айлдагч эсвэл өдөөгч хүмүүсийн хоол болдог. Профет буюу зөнч мэргэч нар ихэнхидээ авторитетууд болж хувирах нь элбэг. Хэрэв тэд өөрсдөө болж чадаагүй нөхцөлд авторитет бодолтой хүмүүс тэднийг зориуд авторитетээ болгодог.

Авторитетийн эсрэг либерализм бодол зогсдог. Либерализм нь түүхийнхээ хувьд их өргөн утгатай энд зөвхөн цөөхөн хэсгийг нь тайлбарлав. Либерализм үнэн хэрэгтээ авторитетийн оппозиц. Либерал бодолтонгууд чөлөөт гэдгээр авторитетээс бүрэн салж чадсан байдаг.

Хүний чөлөөт бусдын чөлөөтөөр хязгаарлагдах ёсоор чөлөөт нь хоорондын гэрээт эсвэл дэг журмын дагуу хязгаартай чөлөөт. Харин либералууд нь хувийн чадвар ба шийдэлдээ бүгдийг төвлөрүүлдэг. Бусдыг харин үгүйсгэнэ.

Авторитет ба либерализм хоёулангаас нь татгалзсан хүмүүс бусдыг хэнийг ч хамаагүй гайхамшигтай, гоц чанартай байдлыг нь биширч даган дууриадаг. Тэд ингэж абсолут боддог.

Абсолут бодол нь хувийн чөлөөтдөө найдахгүй харин өөр заавал барьцтай тулгуурыг урьтал болгодог. Тийм бодолтой хүмүүс авторитетийн удирдлага дор байхгүй бас хүсэхгүй дураараа байхыг илүүд үздэг. Тэд голдуу фантааз буюу гайхуулдаг, мэдлийг булаадаг, дур хүсэлдээ автагдсан байдаг.

Хүмүүсийн амьдралын янз бүрийн бодлууд нь ямар нэг гарах газаргүй болсон зүйлүүд биш. Мэдээж нэг талд гэнэн өөдрөг үзэл нөгөө талд үхээнц хойрог үзлүүд нь хоёр туйл дээр байгаа экстремүүд.

Юунаас ч илүү бодит амьдрал хүнийг ямар нэг байдлаар хаа нэг газар амьдралын тулгууртай байхыг шаарддаг. Энэ үед үнэхээр л тийм эсвэл үгүй гэсэн бодолтой  байхгүй бол өөрөө өөрийгөө алдах мэт бодогдоно.

Жинхэнэ ба үнэнийг эрхэмлэгч хүмүүс жинхэнэ биш хорвоод бас үнэн биш хорвоод өөрийнхөө амьдралын тулах тулгуурыг хайж олох үйл хэрэгт хүчин зүтгэдэг.

Үгүйсгэх эсвэл бүрхүүл үүсгэж амьдрах феноменүүд нь дэндүү тусгаарлагдмал хэв маягтай болдог. Гэтэл бүхэлд нь тайлбарлаж ухаарах боломжгүй хорвоогийн амьдралд тэр жинхэнэ амьдралын утга нуугдмал байдаг.

Бидний авч ярилцсан дээрхи эргэлзэх ба үгүйсгэх бодлууд нь ихэнхидээ нэг бүрчилсэн хэлбэрүүд, элементүүд, зурагнууд, ойлголтууд, шинж төлөвүүд бас үг ба ухагдахуунууд байсан. Эдгээр нь хязгаарлагдмал буюу бас хязгаарлах боломжтой.

Бодлын төрлүүд

Хүний амьдралын ухаан нь бодлоор илэрхийлэгдэнэ. Тэгэхээр хүний бодол бол бүгдийг хамарсан, бас амьд. Ухааны бодол нь хүмүүст маш бүдэг зүйл байдаг. Түүнийг ойлгох бүрийд улам л бүдэг бараан болдог.

Хорвоогийн амьдрал хаа сайгүй л төгсгөлгүй. Жишээлэхэд амьд биеүүд чулуужсан. Тэдгээрийг хүмүүс чулуу гэж нэрлэдэг. Тэр чулуу бол төгсгөлгүй. Организмуудын амьдрал дэлхий дээр үргэлжилэн төгсгөлгүй байдаг.

Ухааны амьдрал ч бас төгсгөлгүй. Хэрвээ хүн өөрийнхөө ухааныг тухайлан авч үзэхэд төгсгөлтэй эцэстэй. Хорвоогийн нэгдсэн нэгдмэл ухаан төгсгөлгүй.

Хүмүүс бодолдоо ухааныг ажиллуулаад түүн доторхи хөдөлгөөнийг удирдаад байгаа цаад нэг хүч байгаа мэт боддог. Хүний ухаан үргэлж урагшаа бодож, сэтгэж байгаа мэт боловч бас заримдаа эргэн санаж өнгөрсөнийг ухаандаа буцааж авчирдаг.

Ухааны бодол нь зөвхөн шинэ хуучны цуглуулга биш харин ялгаатай бас зөрөөтэйнүүдийн зөрчил. Ухааны амьдрал нь чөлөөт.

Хүний амьдрал хөдөлгөөнд байж, урьдаа байгаа олон зүйлүүдийг харж бас дээр нь байхгүй зүйлүүдийг толгойдоо бодож байдаг тул хүний ухаан хэзээ ч тайван биш, бэлэн биш, харин үргэлж биелүүлэх гэсэн аялал байдаг. Энэ аялал нь заавал хүрэх ёстой эсвэл хүрэх хүслүүдээс хамааран үргэлжийн чөлөөт биш байдаг.

Хүмүүс бодолдоо эцсийн шийдийг гаргах ба энэ үедээ мэдрэмж, инстинкт, шинэ идейнүүдээ даган шийддэг. Хүний ухаан нь гэнэт өөр зүйлийг шинэ зүйлийг ухаарах шаардлага гардаг. Ийм үед татгалзах мөн үгүйсгэх мэт бодлууд төрдөг.

Хүмүүс хамгийн түрүүнд аливаа зүйлд заавал үнэмших хэрэг гардаг. Гэтэл хүн өөрөө бодоогүй ч үнэмшилийг аль хэдийн хүлээн авсан байдаг.

Үнэмшил ба шүтлэг хоёр нь үнэн хэрэгтээ бол тусдаа ухагдахуунууд. Хүмүүс үнэмшихгүй ч хувьдаа бол шүтдэг. Үнэмшил нь хүмүүст үнэмших эсвэл өөртөө үнэмших гэх мэтчилэн илүү өргөн утгатай.

Үнэмшил нь өдөр дутмын амьдралын сэтгэлийн бас илэрхийлэл. Цаашилбал үйл хэрэгт үнэмших үнэмшил эсвэл эх орондоо үнэмших үнэмшил гэх мэт. Гэвч үнэмшил заримдаа хэт абсурд байдаг.

Хүний ухаан нь субъект ба объект хоёрын зааг дээр бодно бас сэтгэнэ. Энэ заагийг олон төрлийн эсрэг тэсрэгүүд эзэлдэг. Хүний ухаан зөрчилгүйгээр оршин тогтох боломжгүй. Хүний ухаан зөрчилийг үүсгэнэ бас зөрчилтэй бодлуудыг бий болгоно.

Соёлын тухай ойлголтууд тэр чигээрээ л зөрчилүүд. Нүүдэлчдийн соёл, буддизмийн соёл, эсвэл исламын соёл гэх мэт зөрчилтэй соёлууд бий. Соёлоос шалтгаалан бас дайн гардаг учир нь хүмүүс өөрийн соёлоо хамгаалах эсвэл тараах хүсэлтэй байдаг.

Хүний ухаан субъект биш бас объект биш харин хоёуланг агуулсан. Хүний ухаан төгсгөлтэй ч биш, бас төгсгөлгүй ч биш, ганцаараа ч биш бас бүгдийг ч хамруулаагүй. Ухаан нь “тайван” ба “хөдөлгөөн” хоёрын нэгдэл, “болох” ба “байх” хоёрын нэгдэл.

Амьдралын процесс нь матери ба дүрслэл, каос ба форм гэх мэт эсрэг тэсрэгийн хооронд явагдана. Форм буюу бүгдийг нэг хэлбэрт оруулах нь урсаж өнгөрсөн каос байдлын эсрэг нь.

Зарим нийгэмд урлагийг жишээлбэл нэгэн хэлбэрт оруулсан байдаг. Үүний шалтгаан нь хооронд нь уралдуулж бүгдэд таарсан шалгалт шүүлэгээр үнэлж сонголт хийдэг. Харамсалтай нь ингэснээр урлаг биш уралдаан үүсдэг.

Каос хүмүүс гэдгээр тохиолдолд илүү чиглэсэн цочрол ба инстинктээр тухайн байдалд зохицдог хүмүүсийг хэлдэг. Тэд нэгэнт өөрийн амьдралын тулгуурыг бий болгоогүй тул илүүтэйгээр нэр хүндтэй гэгдэх хүмүүсийг дагах эсвэл сүм хийдэд тулгуураа хайдаг.

Зарим хүмүүс тууштай бодолтой байхыг эрмэлзэж зөрүүд, өөрийнхөөрөө бас фантааз бодолтой амьдардаг. Нилээд механик урьдчилан тооцоолох боломжтой амьдралаар амьдарна. Тууштай хүмүүсийн эсрэг ойлгомжгүй бодолтой хүмүүс зогсдог.

Ойлгомжгүй хүмүүсийг ойлгоход бэрх бас тэд тэр чигээрээ таавар байх жишээтэй. Тэд үргэлж өөрчлөгддөг тул каос хүмүүсээс өөр.

Ойлгомжгүй хүмүүс ямар ч тооцоогүй тул тууштай хүмүүсээс бас ялгаатай. Тэдэнд ямарваа нэг даалгавар өгөхөд маш гэмтэй. Ойлгомжгүй хүмүүсийг нэг бол бусад шүтэж удирдагчаа болгодог эсвэл аюулт дайсан нэрийн дор тэднийг устгах элбэг.

Хүний амьдралын гол нь хувь хүн өөрөө “байх” ба эцэс “төгсгөлтэй” гэдгээ мэдэж авах. Мөн түүний хажуугаар би бол нийтийн зөвхөн нэг л хэсэг нь гэдгээ “ухаарах” байдаг.

Хүн оршин тогтож байгаа үедээ л чухал байдаг. Хүмүүс нутаг орон, хувийн түүх ба ухааны бодлынхоо ялгаатай байдлуудаас хамааран үргэлжийн хөдлөх тайван биш амьдралд амьдарна.

Хүн өөрөө өөрийгөө бүрэн мэдээгүй байдаг нь гол бэрхшээл. Хувийн дур ба нийтийн дүрэм, хувийн хүсэл ба бодит байдал, хувийн сонирхол ба байдаг л хорвоо, иргэн ба төр улс, хувийн хэрэг ба хорвоогийн хувь заяа, хувийн амьдрал ба хууль, хувийн чөлөөт ба зайлшгүй үүрэг, хүний сэтгэл ба хосгүй зүйлс, хүмүүсийн мэдлэг ба ертөнц гэх мэт хүний ухаанаас шалтгаалсан маш олон нийгмийн харьцаанууд байдаг.

Хүмүүс энэ олон харьцаануудыг ухаарах ба аль нэгнийг нь шийдэх хариуцлага ирдэг. Гэтэл амьдралыг гоц өөрөөр бодож ухаардаг хүмүүс байдаг жишээлбэл “реалист”, “романтик” ба “шүтээнүүд”.

Реалист бодолтой хүмүүсийн нууц нь амжилтанд байдаг. Тэд удаан ярьж шалтаг хайж принцип ярихын оронд хийх л хэрэгтэй гэнэ. Хийж гүйцэтгэх нь тэдний бахархал.

Реалистууд амьдралын туршлага дээр тулгуурлаж байгаа тул ярилцаад асуугаад байх зүйлгүй хийж бүтээн босгох л чухал гэнэ. Зорилго ба яг юу хийх рецептийг харин реалистууд тодорхойлоогүй байдаг. Тэд ямар нэг зарчимгүй.

Романтик бодолтой хүмүүс өөрийн хувь заяа,биеэрээ эдэлсэн туршлагыг чухалчилдаг. Бодит амьдралыг биш зөвхөн өөрийнхөө эдэлсэн мэдэрсэн үйл явдлыг тэд илүүд үздэг. Гүн мэдрэмжтэй, ертөнцөөс харийн увьдастай тийм бүтээлүүдийг “литератууд” бүтээдэг.

Шүтээн бодолтой хүмүүс хүний хувь заяаг урьдчилан хэлдэг хүмүүсийг шүтдэг. Тэд нэгэнт л эхлээд шүтчихдэг тул шүтүүлэгч хүмүүс нийгэмд амьдрах аргаа олж чаддаг. Ихэнх хүмүүс өөрийгөө ба ертөнцийг мартаж шүтлэг нь эхэлдэг.

Шүтэж байгаа зүйл эсвэл шүтэж байгаа тэр шүтээн нь ойлгомжгүй, бодит биш, орчин тойрноос огт хамаагүй ер бусын зүйл учраас ярих тусам тэдгээр нь хүмүүст бас үнэмшмээр болдог.

Реалистууд хүмүүсийг багаж хэрэгсэл мэт ханддаг. Романтикууд хүмүүсийг зөвхөн өөрөө өөртөө итгэхийг анхааруулдаг. Шүтээнүүд шүтнэ бас шүтүүлнэ цааш нь бусдыг үнэмшүүлж араасаа дагуулахыг зорьдог.

Бодох техник

Хүмүүс ухаандаа бодоход тустай техник хэрэгтэй байдаг. Хүн өөрөө мэдээгүй мөртлөө тэр техникийг хэрэглэж сурсан байх нь олонтаа. Бид шинээр бодох хэлбэрүүдийг сурах бүрийдээ өөрсдийнхөө хуучирсан, дасал болсон боддог аргуудаа л үргэлжийн хэрэглэдэгээ мэдэж авдаг.

Бидний бүхий л олж авсан боловсрол нь зөвхөн янз бүрийн мэргэжлийн хичээлүүдийн мэдсэн мэдлэг биш харин ихэвчлэн тэдгээрийн тухай бидний боддог бодлууд өөрөөр хэлбэл бодох хэлбэрүүд байх нь элбэг.

Бодох техникүүдийг дотор нь “сколастик”, “эксперимэнттэй” ба “диалектик” гэж ангилдаг. Схоластик бодох техник нь аль нэг зөвийг нь олох цаад утгатай.

Схоластик бодол нь ямар нэг эсрэг зүйл байхгүй л бол зөв гэнэ. Зөрчилтэй зүйл байвал зөв биш гэх ба тэгснээрээ чухал биш гэнэ. Хоорондоо зөрчилдсөн ухагдахуунуудыг бодох боломжгүй ба тиймээс бодит байх боломжгүй гэдэг. Зөрчилийг үгүйсгэх тул нэгний л зөв нөгөөгийн бол зөв биш.

Тэд бүхий л зүйл ар араасаа холбоотой зүйл мэтээр боддог. Бүгдийг өөр өөрийн хатуу байршилтай, хайрцаглаад өрчихсөн мэт болно. Сколастик техник нь эхлээд бүгдийг мэддэг бас мэдээжийн үзсэн ба эдэлсэн амьдралын туршлагыг авч хэлэлцдэг. Дараа нь мэдрэмжийн ч бай сэтгэлийн ч бай эсвэл ухааны ч бай бүхий л эдэлсэнээ хамтатган цуглуулдаг.

Сколастик бодол нь ингэж цуглуулга хийж бүгдийг нэгтгэн нягталж түүнийгээ өрж хайрцагладаг. Ихэнхидээ биетийг үзэж байгаагаараа хэлбэрт оруулах, боловсруулах, өгөгдсөнийг л зөвхөн ангилдаг. Тэдгээрийг төгсгөлгүй ба өөрчлөгдөшгүйгээр бодож хил тогтоодог ба харин араас нь асуудаггүй.

Эксперимэнттэй бодох техник нь бүхий л эдэлсэн амьдралын туршлагатай онцгой холбоотой байдаг. Эксперимэнттэй бодох техникийн гол утга нь эдэлсэн зүйлд асуулт тавих байдаг. Үүнийхээ төвд авцалдааг олохыг хичээхээс биш болсон зүйлийн талаар асуулт тавьдаггүй. Тэд бодолдоо ямар нэг авцалдааг зохион бүтээж харин дараа нь амьдрал дээр турших боломжтой эсэхийг нь шалгадаг.

Эксперимэнттэй бодох бодол нь теори ба эдэлсэн хоёрын хоорондын харилцан үйлчлэл. Теори бол тэдний хувьд асуулт тавьдаг нэг багаж бөгөөд харин эдэлсэнийг тэр асуултаараа асууж тийм эсвэл үгүй хариултыг л хүлээдэг.

Диалектик бодох текник нь тийм эсвэл үгүй бодлын эсрэг зогсдог. “Тийм ч мөн, бас тийм ч мөн” гэх буюу “тийм ч биш бас тийм ч биш” бодол. Жишээ нь: амьдрал бол хоорондоо авцалдаатай хэсгүүдийн нийлбэр механизм ч биш бас тэднийг нэгтгэсэн нэгдмэл ч биш, харин хоёулаа. Тэдгээр нь “механизм ч мөн” бас “нэгдмэл ч мөн” гэсэн бодох техник.

Бодох техникүүд нь өөр өөр хэлбэртэй ч тэднийг хамтруулан бодож эзэмшихэд боломжтой. Хамгийн гол нь дасгал хийх хэрэгтэй. Хүмүүс хувийн амьдралдаа сколастик бодох, ажил дээрээ хэт эксперименттэй бодох нь элбэг.

Хүмүүс ихэнхидээ л ялгаж салгаж бодохыг хүсдэггүй. Зарим хүмүүс хэт абсолут бодож байхад бас нэг хэсэг хүмүүс формал буюу хэлбэрээр нь ялгаж боддог.

Хүн өөрөө л хэрхэн яаж бодол боддог эсэхээ гол байр сууриа болгох шаардлагатай. Ялгаж салгадаггүй бодолтонгуудын бодлууд нь гэнэн, тохиолдолын, өөрийнхөө талаар ч бас тодорхой ойлголтгүй байдаг.

Ялгаж салгаж бодохгүй хүмүүс хаа ч хамаагүй сколастик, эксперимэнттэй эсвэл диалектик боддог. Энэ үедээ хооронд нь хольдог тэгснээр тууштай биш болдог. Ингэж хүмүүс ихэнхидээ бодлоо хольж хутгадаг.

Хэт үнэмлэхүй буюу абсолут боддог бодолтонгууд өөрийн бодлоо хэт зөв гэж түүнийхээ төлөө зүтгэнэ. Зарим рационал бодолтонгууд хүний ухаан ба хүний бие хоёрыг хооронд нь хэт задалж боддог.

Формал боддог бодолтонгууд өөрөө бие даан бодож чаддаг болжээ гэх нь үнэндээ хүн боловсрол олж байгаатай тэнцүүгээр дүгнэж болмоор. Жишээ нь математикийн томьёонуудыг шууд толгойноосоо бичиж чадахын тулд хангалттай дасгал хийх шаардлагатай. Хангалттай дасгал хийхэд хугацаа хэрэгтэй.

Хүн өдөр дутмын амьдралын тухай бодол хийж чадахын тулд дээр өгүүлсэн бодох техникүүдийг бас л удаан дасгал хийсний эцэст л эзэмших боломжтой. Тийм ч учраас бага сургууль, дунд сургууль мөн дээд сургуулиуд үүссэн. Үүний учир нь олон үе шаттайгаар хүний бодлыг хөгжүүлэх зорилтууд байдаг.

Хүмүүс хэдийгээр тус тусдаа өөрийн бодлуудтай ч нэгдсэн нийгэм дотор бодлоо бас бусдынхтай ойртуулах шаардлага гардаг. Хэдий хэр хүмүүс бодлуудаа ойртуулж ойролцоо бодох бүр нийгмийн бодлууд өөрөөр хэлбэл нийгмийн бодлого ил гарч тодордог. Хүмүүс ойролцоо биш харин холдож бодох бүр нийгмийн бодлого бүдгэрдэг.

С. Молор-Эрдэнэ: “Ертөнц Бодол Мэдлэг” номын хэсгээс.

Түр баяртай.

Эрдэмгүй эрдэмтэнгүүдийг яах вэ?

Энд ярилцах гэж буй эрдэм[1] гэсэн ухагдахуун хүн бүрийн амьдралын турш суралцдаг чадвар. Хүн бүр ухамсартай бас эрдэмтэй байж чадсанаар амьдралын олон хүндрэлүүд сайнаар бас зөвөөр шийдэгдэх боломж нээгдэнэ. Эрдэмийг мэдлэгтэй адил бас л сурч эзэмших боломжтой.

Эрдэм бол хүн төрөлхтөний түүхэнд маш их эртнээс яригдаж хэрэглэгдэж ирсэн хүмүүсийн үнэний төлөөх бас хайрыг үнэлэх онцгой чанар. Хот суурин байгуулагдаж хүний нийгэм үүсэхэд хүн бүр нийгмийн амьдралд бие дааж шийдэж бас үйлдэж эхэлдэг. Ийм л цаг үед хүн эрдэмтэй танилцдаг.

Хүн төрөхдөө мэдлэггүй төрдөгтэй адил бас л эрдэмгүй төрдөг. Эрдэмийг хүн сурна гэдэг нь юуг сайн бэ мөн юуг муу вэ цаашилбал юуг зөв бэ эсвэл юуг буруу вэ гэх мэт юмны наад цаадахыг ялгаж салгаж сайн зүйлийг үйлдэж бас зөв шийдэл гаргаж чадахыг сурч буйг хэлдэг.

Зураг: Гладиатор нэртэй киноны хоёр гол дүрүүд. Хоёулаа өөр өөрийн эзэмшсэн эрдэмтэй.

Гладиатор киноны баатарын дүрд тоглодог залуу 4 эрдэмтэй. Гэхдээ энэ дөрвөн эрдэмүүд “дээд эрдэмүүд”. Харин түүний эсрэг дүр хааны хүү өөр 4 эрдэмтэй. Хаан хүүгийн дараах эрдэмүүд:

  • Зүтгэлтэй[2]
  • Зориг[3]
  • Шинийг зохиох[4]
  • Буулт хийх[5]

Хүн мэдлэгийг сурч цааш нь үргэлж нэмэгдүүлэх боломжтой байхад эрдэмийг хүн хурдан сурчихаар эсвэл ар араас нь нэмж нэмэгдүүлэх зүйл биш. Эрдэмийг туршлагаар сурдаг хөгжлийн процес. Эрдэмийн далай гэж хэлэхийн оронд эрдэмийн оргил гэж хэлэх нь тохирох ба харин мэдлэгийн далай гэж нэрлэх нь зөв.

Эцсийн эцэст эрдэмийн оргилд хүрсэн хүнийг эрдэмтэн гэж нэрлэмээр. Мэдлэг нь ихэссэн хүмүүсийг мэдлэгтэн гэж дуудмаар. Эдийн засгийн мэдлэгтэн, уран зохиолын мэдлэгтэн, инженерийн мэдлэгтэн эсвэл хөдөө аж ахуйн мэдлэгтэн гэж мэргэжлийн хүмүүсийг нэрлэдэг. Тэднийг шууд эрдэмтэн гэж нэрлэхгүй. Эрдэмийн цол гэдэг дэлхийн аль ч улс оронд байхгүй. Харин мэдлэгийн хэмжээгээр профессор эсвэл доктор гэж зэрэглэдэг.

Монголд социализмын үед шинээр мэргэжлийн салбарууд анх үүсэж байх үед мэдлэгийг эрдэмтэй хольж хутгаснаар олон арван жил эрдэмийн жинхэнэ агуулга нь мартагдсан. Хүний сурсан мэдлэгийг эрдэм гэж буруу нэрлэж дасжээ. Үүнээс шалтгаалан эрдэмтэн хүн ба мэдлэгтэн хүн хоёрын ялгааг боловсролын ойлголтоос арчиж устгасан. Математик бол мэдлэг болохоос эрдэм биш. Социолог мэдлэг болохоос эрдэм биш.

Эрдэмтэй хүмүүсийн оюун нь амьдралын явцад идэвхитэй хөгжиж боловсордог. Оюун хөгжсөн эрдэмтэд нь аливаад ухамсартай ханддаг ба тэдний шийдэл мөн үйлдэл нь дэндүүлэх ч үгүй дутаах ч үгүйгээр тэнцүүхэн байж чаддаг.

Хэрвээ хүн хэт сэтгэлийн хөдөлгөөнөө дагаж шийдвэр гаргаж нийгмийн амьдралд үйлдэл хийлээ гэвэл бодож ойлгоход саадтай. Хэрвээ хүмүүс хэт болгоомжилж хөндий хандаж шийдвэр гаргавал тэр нь юмны цаад учрыг ялгаж салгахад хүндрэл учруулдаг.

Хүн бүр аливааг шийдэж бас үйлдэхдээ санаа тавьж сэтгэлээ хандуулах нь амьдралд ойр дотно болгодог. Ойр дотно байж чадна гэдэг нь мэдрэмжтэй байж сурахыг хэлдэг. Энэ бол бас л нэг хүний мэдрэмжийн эрдэм.

Хаант төртэй улсын хүмүүс хааныг эрхэмлэж, шашинт төртэй улсын хүн бүр шашныг эрхэмлэдэг бол демократ төртэй улсын иргэн бүр хүний зүйг эрхэмлэдэг. Тэгвэл ямар ч нийгэм байсан гэсэн ард түмэн эрхэмлэж бас хэрэглэж ирсэн нийтлэг эрдэмүүдтэй.

Ард түмнүүдийн хэрэглэж ирсэн хамгийн чухал нь дараах дөрвөн эрдэмүүд. Гладиатор кино филмийн гол дүр болох гладиатор залуу тэр 4 эрдэмүүдийг эзэмшсэн:

  • Цэцэн чанар[6]
  • Амьдралын хатуужил[7]
  • Тааруулах чадвар[8]
  • Зүйг барих[9]

Энд нэрлэсэн эрдэмүүдийг ойлгож бас тайлбарлаж чадсаны дараа л тэдгээрийг үнэлж дүгнэх боломжтой. Ингэж дүгнэлт хийж чадсан цагт л эдгээр эрдэмүүдийн жинхэнэ цаад утга ба учир нь гарч ирдэг. Тэр л эцсийн тайлбар ба дүгнэлтүүд нь аль болох л онож хэлэгдэх нь чухал. Онож хэлэх нь зөвхөн мэргэн оносон үг биш угтаа бол онол.

Цэцэн чанар нь хүний зөв мэдсэн туршлага ба үнэнийг дээдэлсэн чанарууд. Энэ эрдэм нь төр удирдахад мөн цаашилбал хүүхэд залуучуудыг хүмүүжүүлэхэд амжилтанд хүргэдэг. Илүү ч үгүй бас дутуу ч үгүй аливааг шийдэж бас үйлдэх нь үнэнийг үнэнээр нь бас хуурамчыг хуурамчаар нь л хүлээн зөвшөөрөх чадвар.

Амьдралын хатуужил гэдэг нь хүмүүс юунаас айх ба юунд зоригтой байхыг эрхэмлэж чадах тэр л чадвар. Ийм эрдэмтэй хүмүүс зоригоо дарж чаддаг бас айхыгаа нууж чаддаг. Өөртэйгээ тэмцэж ялж чадсан хүн ч гэсэн хатуужилтай хүн.

Хүмүүсийн амьдралд тохиолдож буй сайн ба муу үйл явдлуудыг ялгаж салгахдаа тааруулж тохируулж чадах чадвар нь хүн бүрийн амгалан байх чадвар. Хүн амгалан байсан цагт л дур хүслээ тааруулж олон талаас нь эрэгцүүлэн бодож голыг нь олж шийддэг. Голыг нь олж тааруулан шийдэж бас үйлдэнэ гэдэг бол маш их хариуцлагтай байх эрдэм.

Хүн бүрийн зөвийг хүндлэх хүндэтгэл нь хүүхэд, эмэгтэйчүүд, дарга цэрэг, төрийн хүмүүс ба улстөрчид өөр өөрийнхөө хийх л үүрэгт ажлаа хийх тэр нөхцөлийг хүндэтгэхийг хэлдэг. Хүн бүр бусдын хэрэгт оролцохгүй байх нь хүн бүрт олгогдсон зөвийг хүндэтгэж буй хариуцлагатай бас ухамсартай ажил.

Цэцэн чанар, тааруулах чадвар эсвэл хатуужилтай байх гэх мэт эрдэмүүдийг хүмүүс шууд харж эсвэл мэдрэх боломжтой. Гэтэл хүний зөвийг хэрхэн хүндэлж буй эрдэмүүдийг онцолж тогтооход бэрхшээлтэй. Өөрийн үүрэгт ажлаа орхиж бусдын ажил хэрэгт хажуугаас нь орж хүний зөвийг зөрчих нь зөвт байдал үүсэх нөхцөлийг устгадаг тиймээс энэ бол зөв биш зөвгүй нөхцөл.

Эрдэм бол энд ярьж буй бүхий л чадварууд. Тэр л чадваруудын дээд нь зөвийг барих. Илүү зөвтэй эсвэл дутуу зөвтэй, илүү үгтэй эсвэл үг дуугарахгүй байх, дэндүүлж хэтрүүлэх эсвэл дарж дарагдуулах гэх мэт нь төрийн хэрэг ч байсан эсвэл өдөр дутмын амьдралын асуудал ч байсан гэсэн алтан дундажыг нь олж тодруулах л журамтай эрдэмийн ажлууд.

Эрдэм нь биеийн, сэтгэлийн ба оюуны үйлдэлүүдийг тэнцүүлэн хэрэглэх чадвар. Энэ чадвар дээр бас хүний ухамсартай үйлдэл нэмэгдэнэ. Эрдэмтэй хүн гэж хэнийг нэрлэх вэ гэхээр өөрийнхөө оюуныг хэрэглэж, ухамсартайгаар хандаж бас нийгмийн аливаа ёсуудыг хүлээн зөвшөөрч мөн эрхэмлэж үйлддэг хүнийг нэрлэдэг. Шатар сайн тоглох мэдлэгтэй ч гэсэн эрдэмгүй хүн олон.

Хүний хэт их зориг нь дэндүүлдэг харин ерөөс дуугарахгүй айгаад байх нь хулчгар байдлыг үүсгэдэг тул хүн юманд хатуужилтай ханддаг. Хатуужилаас гадна бас нэг эрдэм нь өглөгч байх эрдэм. Өглөгч хүн бол үрлэгэн хүн биш бас харамч ч биш хүнийг хэлдэг. Хүмүүсийг хайрлаж бас тэдэнд хайртай байж чадна гэдэг нь өглөгч хүний эрдэмүүд.

Хүн бүр эрдэмд суралцана гэдэг нь хувь хүний нөр их хөдөлмөр ба уйгагүй зүтгэлийн үр дүн. Хүн юуны төлөө зүтгэдэг вэ гэхээр юманд ханах ханамж, сэтгэлийн хөдөлгөөн мөн аливааг шийдэж буй шийдэл гэх мэт өөрийн үйлдэлүүдийг сайнаар цаашилбал зөвөөр үйлдэх л гэсэн хүний өөрийн зүтгэл. Үүгээр л хүн хэрхэн эрдэмд суралцсан эсвэл суралцаагүйг олж тодорхойлдог.

Хүн юманд ханах гэдэг нь цадаж ханах, ууж ханах мөн тачаалдаа ханах ханалтууд, харин хүний сэтгэлийн хөдөлгөөнүүд нь уурлах, өрөвдөх, үзэн ядах эсвэл атаархаж жөтөөрхөх. Энэ л хандлагуудыг зөвөөр ойлгож бас сайнаар үйлдэж хэм хэмжээнд нь барьж чадах чадварууд л эрдэмтэй хүний төрх.

Хүн хийхдээ дуртай л хийдэг шүү гэсэн теори нийгэмд тархсан. Ингэж дуртай хийж байгаа хүнээс шийдэж хийсэн үү гэсэн асуултын хариуг шалгаадаг. Яагаад гэвэл дуртай бас өөрөө шийдэж хийсэн юм чинь одоо үйлдэлийнхээ хариуг зөвхөн ганцаараа хариуцаж, өөр дээрээ л авна шүү гэсэн нийгмийн зарчим үйлчилдэг.

Аливааг зөвөөр бас сайнаар үйлдэхийн тулд хүн шийдэл гаргадаг ба ингэхэд сэтгэлийн хөдөлгөөнүүд нь саадтай. Тиймээс хүн уурлах эсвэл хорсох гэх мэт сэтгэлийнхээ нөлөөллөөс болгоомжлох нь чухал. Үүний тулд хүн бүр мэрийж мэрийлт гаргах журамтай.

Хүн зөв шийдэж чаддаг байхын тулд зөвхөн заншил биш бас ёсуудыг сурсан байх нь чухал. Тэр ёсуудыг буюу этикүүдийг урьдчилан хичээнгүй сурсан хүн зөв шийдвэр гаргана. Сайн үйлдэл гэж юуг хэлэх вэ гэхээр хүний хийсэн үйлдэл нь чухал биш шүү харин үйлдэлийн зорилго нь чухал шүү гэж хийхийг хэлдэг.

Хүн бусдад тусална гэдэг нь туслахад бэлхэн байгаа нь чухал биш харин тусалсаны үр дүнд тусламж авсан хүмүүст дорвитой сайжрал гарах л чухал. Туслах үйлдэлийн зорилго бол хүнийг гачигдлаас салгах гэсэн л сайн үйл хэрэг.

Хэн ч гэсэн эрдэмд суралцахдаа амьдралд олон удаа давтаж бас өөрөө хэрэгжүүлж байж л сурна. Хүн бүр эрдэмд суралцсанаар нийгмийн амьдралд оролцох чадвар бэхждэг. Үүний тулд ёсуудыг сурч ёсыг барьж чадах л эрдэмийн цаад өгөөж нь.

Хүмүүсийн амьдралд харьцааны ёсууд байхаас гадна бас нийгмийн олон мэргэжлийн салбаруудад нийтлэг заасан ёсууд хэрэглэгдэх ба тэр ёсуудыг баримтлах учиртай. Хүмүүсийн сурлага, хоорондын хайр, үнэнийг хайх, хариуцлага хүлээх мөн ёсыг барих гэх мэт эрдэмтэй хамаатай сэдвүүдийг дараагийн бүлгүүдэд нэг бүрчлэн бичиж буулгасан.


[1] virtue

[2] ambition

[3] courage

[4] resourcefulness

[5] devotion

[6] wisdom

[7] fortitude

[8] temperance

[9] justice

1. Эрдэмтэн хүн

Эрдэмтэн хүн гэж эрдэмтэй хүнийг хэлнэ. Тэгвэл тэр хүн ямар эрдэмтэй вэ бас хэдэн эрдэмтэй вэ?

Нийгэм бүр өөрийн гэсэн эрдэмүүдийг нэрлэдэг. Тухайн нийгмийн шинж ямар шашинийг дээдэлж тахиж шүтдэг вэ гэдгээс хамааралтай. Буддын шашинтай орон, Христийн шашинтай орон, Лалын шашинтай орон олон төрлийн ялгаатай эрдэмүүдийг хүндэтгэнэ.

Иргэний нийгэмтэй орон иргэн ямар эрдэмүүдийг эзэмшүүлэх тухай зарлаж мөрдүүлдэг. Эрдэм бол нэг үгээр хэлэхэд үүрэг. Үүрэг хүлээхгүй гэвэл эрдэмгүй гэсэн үг. Ямар ч нийгэмд үүрэг үгүй гэвэл тэнд эрхээ эдэлж дураа дагаж хөл толгойгоо олохгүй эмх замбараагүйтэл үүсэж амьтан төрх л давамгайлна.

Зураг: Ардчилалын 3 эрдэмүүд. Чөлөөтэй, Адилхан, Ах дүүсэг.[1]

Францын 1789 оны хувьсгалаас эхлэлтэй дэлхийн ардчилал 3 эрдэмүүдийг уриалсан. Чөлөөтэй, адилхан ба ахан дүүсэг. Чөлөөтэй гэдгээр боломж гэж ойлгодог ба олон сонгох боломжуудын нэгийг ямар ч шахалт албадахгүйгээр чөлөөтэй сонгох. Адилхан гэдэг ерөөсөө бүх хүн хуулийн өмнө адилхан шүү л гэсэн ойлголт. Тиймээс хууль хүн бүрт адилхан хандах ёстой. Ахан дүүсэг гэдгээр бас эгч дүүсэг гэж ойлгох хэрэгтэй бөгөөд улстөрийн хувьд бүгдээрээ хамтрана гэсэн түүхэн ухагдахуун. Ахан дүүсэг байцгаана гэдэг бүгдээрээ хамтрана шүү бас хамтдаа шүү гэж хичээж бас зүтгэх.

Ардчилалын уриалсан гурван эрдэм өнөөдөр орчин үед ч бас яригдсан хэвээр. Гэхдээ зөвхөн улстөрийн уриа гэдгээр биш харин бүхэл бүтэн онолууд болон хувирчээ. Чөлөөтэй гэсэн ойлголт дуртайгаа хийх эсвэл хүссэнийгээ хийх гэсэн ойлголт биш харин хүсэл хэрхэн үүсдэг вэ гэсэн онолтой болсон.

Бүгдээрээ адилхан шүү гэсэн ойлголт цааш шударга ёс буюу зүйгээ барих гэсэн ойголттой хамтруулан судлагдах болжээ. Орчин үед бүгдээрээ адилхан гэсэн ойлголт бүгдийг адилтгах биш харин бүгд яг адилхан боломжоор хангагдахыг хэлдэг.

Жишээлбэл олсон олзыг яг адилхан хуваах уу эсвэл зүйг барьж хуваах уу гэсэн асуулт гардаг. Хэрвээ зүйг барина гэвэл шаардлагатай хүнд ихийг хувааж харин шаардлага багатай хүнд багыг хуваана л гэсэн ойлголт. Тэгэхээр шударга ёсыг барина гэвэл зүйгээ барьж их багаар хувааж хэрэгцээнийхээ хэрээр хүртэнэ гэсэн ойлголт.

Буддын шашины эрдэмүүд бол ямарч ан амьтан устгаж бас гэмтээхгүй, надад ноогдоогүй зүйлийг авахгүй, ёс барьж л үйлдэл хийнэ, хэзээ ч худлаа хэлэхгүй эелдэг харьцана, ухаан самуурах ямар ч зүйлийг ууж идэхгүй.

Эдгээр 5 эрдэмүүдийг эзэмшихийн тулд суралцаж дасгал хийх чухал. Тиймээс Буддын шашинд өдөр бүр уншлага хийж бас мөргөл хийж дээрх таван эрдэмд сурч дасгалждаг ажээ. Нэгэнт хүний тархи тийм ч амархан дасгалжиж чадахгүй тул олон арван жил дасгал хийсний эцэст бүрэн эзэмших ба үүнийгээ гэгээрэх гэдэг.

Христийн эрдэмүүдийн дотроос шударга ёс, энэрэл хайр, уян зөөлөн, сэтгэл цэвэр, энх тайван. Үүн дээр бурханы гурван эрдэм нэмэгддэг: сүсэглэл, найдлага ба хайрлах.

Тэнгэрийн 7 эрдэмүүдийг дундад зууны үед Христийн шашин гаргажээ. Түүний дотор хүлцэнгүй, тусархаг, дур үгүй, тэвчээр, хэм хэмжээтэй, хүнлэг, хичээнгүй. Христийн 7 эрдэмүүдийн хажуугаар бас 7 эрдэм бишүүд бий. Тэдгээрийг шашинд нүгэл гэдэг. Жишээлбэл гайхуулах буюу омогшил, шунал буюу харамч, дур тачаал, хилэгнэл ба хорсол, ховдог, хордох, залхуу.

Бушидо нэртэй Японы самурай нарын эрдэмүүд бий. Үүнд: шударга ёс, хатуужил, сайн чанар, эелдэг, үнэнч буюу үнэнээрээ, эрхэм хүндэт, үүрэг биелүүлэх.

Орчин үед иргэний нийгэм нийтлэг болж шашинд биш бас цэрэгжилтэй амьдралд биш харин бусад хүмүүстэй хамтран амьдрахад зориулсан чухал иргэний эрдэмүүдийг эрхэмлэдэг. Иргэний эрдэмүүдийг соён гэгээрэлийн үед хамгийн их үнэлжээ. Иргэний эрдэмүүд дараах:

  • Дэг журам
  • Арвич хямгач
  • Сурлага хичээлтэй
  • Ариун цэвэрч
  • Цаг барьдаг

Эдгээр эрдэмүүд нийгэмд амьдарцгаах хүмүүсийн өдөр дутмын амьдралд хамгийн их үүрэг гүйцэтгэж тус болдог эрдэмүүд. Эдгээрийг хүүхэд залуучууд багаасаа сурч дасгалжих учиртай. Үүний дараа л соён гэгээрэл ярих боломжтой.

Сурагчын эрдэмүүд гэж бас хичээл сурлагын эрдэмүүд гэж бий. Тэдгээр хүүхэд залуучууд хэрхэн хамтран нийгэмд оролцох вэ гэсэн чухал эрдэмүүд. Дараах сурагчийн эрдэмүүд: баярлаж талархах, гайхаж сонирхох, уучилж өршөөх, итгэж үнэмших, үнэнч шударга.

Сургуулийн сурагчидыг ямар боловсролд илүү сургах вэ гэхээр энэ л нэрлэж буй эрдэмүүдэд. Түүний дараа тоо физик эсвэл хэл соёл гэх мэт мэдлэг сургахад ямар ч хүндрэл үгүй гэж заадаг.

[1] Анх монгол хэл дээр эрх чөлөө, тэгш эрх, эв нэгдэл гэж орчуулжээ.

С. Молор-Эрдэнэ “Ухаан Ухамсар Эрдэм” номын хэсгээс.

Жич: Монгол орон эрдэмгүй болсон. Социализмын үед нийгмийн эрдэмүүдийг болон сурагчийн эрдэмүүдийг нилээд зааж сургасан хэдий ч ардчилдалын үед бүрэн устсан. Өнөөдөр мэдлэг болон эрдэм хоёрын ялгааг хаа ч заасангүй. Эрдэмтэн гэж юу хийж чаддаг хүмүүсийг нэрлээд буйгаа ч ойлгоогүй. Харанхуйгаар тэр ч эрдэмтэн энэ ч эрдэмтэн гэж хий хоосон үг хэрэглэдэг. Ганц хоёр мэдлэгтэй хүмүүс олон бий. Харамсалтай нь эрдэмтэй хүмүүс нийгмийн дотор ил гарсангүй явдал эмх замбараагүйтэл болон ёс суртахуунгүй амьдралыг цэцэглүүлжээ. Ахмад хүмүүс эрдэмтэй байж чадсангүй.