Шашин бол ард олны хар тамхи.

Монгол хүний шашиныг ойлгож ирсэн тэр ойлголт дэндүү бүдүүлэг. Бүдүүлэг гэдгийн шалтгаан бол Монгол хүн жинхэнэ шашинтай танилцаж чадаагүй тэр түүхийн хар мөр. Түвд болон Монгол хоёрын хэл яриа болон өмссөн зүүсэн хээ угалз идэж уух яагаад адилхан бэ гэхээр шашин нэртэй ламын мухар сүсэгээр холбоотой. Ерөөсөө байлдаанч малчин ардуудыг номхотгож айдас аймшигаар дүүрэн аймхай болгож чадсан явдал бол өөр чадварлаг ардуудын амжилт бололтой.

Монгол хүний нийтлэг хамтардаг чанарыг устгаж зөвхөн өөрөө өөртэйгээ ганцаардан үлдэх тэр сүсэглэлийг тарааж чадсан явдал бол Монгол хүнийг зуун зуун жилийн хоцрогдол, мухардал, төөрөгдөлд оруулсан. Хэдийгээр социализмын үед Монгол хүнийг зөвхөн ойр орчимын хамаатан эсвэл нутгийн хүнээсээ цааш харийн хүнтэй танилцаж чаддаг болгож нутгархадаг бөглүү зангаас салгаж хамтач нийтэч зан төрхөд сургаж чадсан хэдий ч ардчилалын гэх жилүүдэд буцаад бөглүү нутгийн зөвлөл гэх эртний доод түвшиндээ буцаж очсон. Тиймээс Монгол хүн танихгүй хүнтэй уулзахаараа дандаа хаана төрсөн бэ гэж асууцгаана.

Нэг их дэлхийн мэдлэг боловсролтой ойртож чадалгүй мал дагаж Хятад бараа сонирхож Орос буу зэвсэг эзэмших дуртай Монгол хүний ертөнцийг харах тэр харц харанхуйгаар дүүрч тайлбарласан тайлбарууд бас урагшаа дэвшүүлэх биш харин айлгаж урам зориг хугалсан байдаг тул нэг ёсондоо шүтлэг бишрэлд дарагдаж ирсэн. Физик математикаас авахуулаад философи социолог хүртэл хүний ёсны амьдрал хөгжихөд хэрэгтэй тэр танин мэдэхүй Монгол хүний хувьд хэзээ ч ирэшгүй хэвээр үлдэж дөнгөж л социализмын үед хагас хугас орж ирсэн.

Хэт мухар сүсэгт автагдсан энэ Монгол хүн мэдлэгт нэгэнт харийн болж хоцрогдсон тул түүх, уран зохиол, яруу найраг гэх мэт танин мэдэхүйгээс хол олон зуун жилийн ганцаардалаа ганьсан илэрхийлсэн сонгодог биш гэхдээ сонин хачин хэллэгээр хөөцөлдөж түүнийгээ уянгын халил эсвэл найраг найруулал гэж тайлбарлах болжээ. Нэгэнт түүхийн олигтой өнгөрсөн бүтээлүүд байхгүй тул түүхэн роман гэж хүртэл үнэн худал зүйл бичиж өөрсдийгөө сэхээтэн эсвэл соён гэгээрүүлэгч гэж магтуулж цол шагналаар булуулсан харагддаг. Өнөөдөр ч бас энгэрээ медалаар дүүргэсэн сургуулийн сурагчид хүртэл нуруундаа хүртэл медал яралзуулж өвөө нараа дууриадаг болжээ. Хүүхэд хүүхэд биш болждээ.

Гаднаас орж ирэх үе үеийн шашинуудын оролдлогууд бүгд бүтэлгүйтэж байсан өнгөрсөн үеийн яриа домогууд бий. Эцэстээ Түвдийн ламын урсгал буюу ламаизм орж ирж Монгол хүнийг олон зуун жил дарласан. Дарлах ч гэждээ тэртэй тэргүй хаан нэртэй хөвгүүдэд дарлуулж олон зуун жил болсон хүмүүс одоо дарладаг эзнээ сольсон шүү дээ. Түүнийгээ хувь заяа эсвэл хувь тавилан гэж ойлгодог. Өнөөдөр цаанаасаа зурсан зураг гэж бүр орчин үеэс бүрэн тасарчээ.

Өнөөдөр төрийн хэмжээнд бас нийгмийн бүхий л хэсэгт шашин гэдэг зүйлийг олигтой чиглүүлж сэнхэрүүлсэн бишдээ. Аймхай хүмүүс сүсэг бишрэл ихтэй гэдэгтэй адил улстөрийн хүрээнд ажилладаг хүмүүс зориуд хөдөөгүүр сүм дуган босгож айдас тарааж хүмүүсийг мухар сүсэгтэй болгож явах өнөө маргаашдаа ашиг өгдөг биздээ. Хөдөө гэлтгүй их дээд сургуулийг төгсөөд диплом авлаа гэсэн залуу үе хүртэл айдасаар дүүрэн тул мэдлэг боловсрол хүлээн авах чадваргүй болтолоо айж уншсан номондоо шамдан суралцаж чадахгүй харин ламын заавар авсан ээжээсээ айж ээжтэйгээ л асуудал үүсгэх жишээтэй. Ээжүүд мухар сүсэгтэж айдсандаа хорогдсон энэ нөхцөл байдал хэдэн зуун жилийн өмнөхөөрөө. Овог яриад л овгийн нийгэм буцаад болцгоождээ. Бөө яривал бүр ч замбараагаа алдана. Дундад зуун битгий хэл эртний Хүннү Сүннү гээд дэндүү бүдүүлэг балар эртний үе рүү очих энэ нийгэм ядаж 20-р зууны түвшиндээ үлдвэл хожим 21-р зууныг ойлгох тэр цаг ирнэ биздээ.

Түвдийн ламаизм яагаад шашин гэхэд хэцүү вэ гэхээр Түвдүүд Энэтхэгийн буддизмыг олигтой иж бүрнээр авч чадаагүй. Үүний шалтгаан бол бас Монголчуудтай адилхан орчуулгын төөрөгдөлд оржээ. Өнөөдөр лам Түвд хэлтэй харин сүсэгтэнүүд юу ч ойлгохгүй манарч буй явдал бол Түвдүүдийн зорилго биздээ. Ингээд төөрөгдөл битгий хэл бүр ялагдал болсон хэвээр. Шашин нэртэй дүрээ хувиргасан ламаизм буюу ламын урсгал бол орчин үеийн хэллэгээр “new religious movement (NRM)” гэмээр хүчтэй орж ирсэн. Олон зуун жил Чингисээс хойш оргож дүрвэсэн нүүж суухаас өөр хувь заяагүй нүүх ёстой нүүдэлчин энэ Монгол гэсэн нэртэй Ази тал руугаа ард түмнийг ламын сүм хийдүүд мухар сүсэгтүүлэн эзэмдсэн. Ингээд л өөр сонин зүйлгүй. Тэнгэр бөө гэх мэт үлгэр домогоос нэг их хол гарахгүй ард олныг Түвдийн ламаизм хүч түрэмгийлэн тархи угаасан даа. Нэгэнт Манжийн төрийн ноёрхолд орсон ерөөсөө төр улсын тухай ойлголтгүй танин мэдэхүй бичиг үсгээс хэтэрхий алс энэ Монгол ардууд сүсэг бишрэлд үнэмшиж тэнд бас асуултынхаа хариултыг авдаг байсан гэж болохоор. Ардуудын буруу биш харин хаад ноёд баячуудад л ашигтай шүү дээ.

Марксын бичсэн номоос иш татсан “Religion is the opium of the people” гэсэн ойлголт бол Марксын хэлсэнээр шашин зөвхөн хүнийг хар тамхи мэт ухаан хордуулж буй биш харин ард олон шашиныг хар тамхи мэт хэрэглэж жаахан ч гэсэн амьдралын дарамтуудаас холдохыг хэлсэн. Маркс яагаад хар тамхи буюу мэргэжлийн нэрээр опиум гэсэн бэ гэхээр опиум хүний ухааныг балартуулж мэдээ алдуулж мэдрэмжийг үймүүлдэг. Өнөөдөр ч морфиумыг опиумаас гарган авч өвчин намдаахад зориулан хэрэглэдэг. Марксын хэлсэнээр төр улс хүчтэй биш бол ард түмэн төрөөс хөндийрч шашин луу хуйлардаг. Тэд шашинд л очиж хар тамхи хэрэглэсэн мэт болж төрийг зовлонгийнхоо шалтгаан биш төөрсөн төөрөгөө шалтгаан болгож түүндээ мансуурч манаран суудаг.

Өнөөдөр Монгол яг л энд бичиж буй шашин биш мухар сүсгийн урсгал болон шашинжсан буюу мухар сүсэгтсэн улстөрийн систем хоёрын дунд орших оршил гэмээр. Энэ оршихуй хүн шиг байхыг боломжгүйтүүлжээ. Хүн байх гэдэг бол хуманизмын том онол хэдий ч хүмүүнлэг орж ирээгүй тул их дээд сургуулиуд болон Шинжлэх ухааны Академи гэх мэт байгууллагууд мухар сүсгийн эсрэг тэмцэж чадалгүй харин тэдний тоглоомын хүүхэлдэй болцгоожээ. Ингээд хүн болоогүй хүүхэлдэй нийгэм өнөөдөр Улаанбаатар хотод ноёлох шивдээ.

Хүүхэлдэй нийгэм сонго гэсэн намыг сонгоно, хүүхэлдэй нийгэм унш гэсэн намтар түүхийн ном уншина, хүүхэлдэй нийгэм шагнал цолонд дуртай, хүүхэлдэй нийгэм сонс гэсэн зохиолын дуу сонсоно, хүүхэлдэй нийгэм унш гэсэн хоосон шүлэг яруу найраг амандаа үглэнэ, хүүхэлдэй нийгэм бодохгүй, хүүхэлдэй нийгэм хэлэхгүй. Хүүхэлдэй нийгэм эсэргүүцэхгүй, хүүхэлдэй нийгэм эргэлзэхгүй, хүүхэлдэй нийгэм онолгүй, хүүхэлдэй нийгэм сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй, хүүхэлдэй нийгэм ухамсараас алсад оршино. Хүүхэлдэй болсон тул есөн жорын шашин нэртэй мухар сүсгийн сүм хийдүүдээр тэнүүчлэн явж юунд ч хамаагүй үнэмшиж хэний ч тоглоом болоход бэлэн байна шүү дээ. Зарим сүм хийдүүд гэмт хэрэгийн шинжтэй залуу үеийг хүчээр татан мухар сүсэгтүүлж хэрвээ сүм хийдээс гарах гэвэл айлган сүрдүүлж яг л сүм хийдийн колончлол мэт болжээ.

Монголчуудын төр өнөөдөр шашины асуудалыг нэг тийш шийдэх хугацаа болжээ. Төрийг шашинаас тусгаарлаж шашинаас хамааралгүй болгох тухай онол бол лаицизм гэсэн онол байдаг. Энэ бол Үндсэн хуулиндаа төр шашинаас хамааралгүй тусгаар гэж зааж өгөх. Англиар “Laicism is the absence of religious involvement in government affairs as well as absence of government involvement in religious affairs.” гэсэн ойлголт ялангуяа их дээд сургуулиудад хичээл маягаар заагдах хэрэгтэй болжээ. Үндсэн хуулиас авахуулаад боловсролын систем хүртэлх нийгмийн нөлөө ихтэй салбаруудад шашинаас тусгаарлаж мухар сүсгээс ангижрахад цэвэр ухамсар гэсэн онол хэрэгтэй болжээ. Монгол төр Монгол нийгэм Монгол хүн цэвэр ухамсартай танилцах тэр түүхэн цаг үе ирсэнийг бас ухамсарлах хэрэгтэй. Үүнд саад болж буй нэг том алдаа бол далд ухамсар гэсэн дэндүү болхи дасал болсон ойлголт. Дассан олон даслуудаас ангижирч өөрчлөгдөх тэр цаг үе Монгол төрийг юм хийгээчээ гэсэн шаардлага тавих мэт.

Цэвэр ухамсар гэсэн ойлголт танин мэдэхүйн дээд хэмжээнд яригддаг ертөнцийг хараад ингэж ойлгоорой гэсэн зөв харцын тухай ойлголт. Энэ ойлголтыг нэгэнт философи орж ирээгүй өнөөдөрийн нийгэм буруу бас алдаатай тайлбарлах биш бүр худлаа тайлбарладаг болжээ. Философийн гэж гадуур нэрлээд буй шал худлаа шүү. Уншаад хэн ч ойлгох боломжгүй тул унших ч хэрэггүй. Социализмын үед хумсын чинээ багаахан орж ирсэн философийн алдаатай ойлголтуудаа засаж залруулж чадалгүй худлаа руу шилжжээ. Ертөнцийг үзэх үзэл, үзэл баримтлал, үзэл санаа гээд дэлхий дээр хаана ч байхгүй Ренчин Дамдинсүрэн нарын үеийн хүн төрөлхтөний танин мэдэхүйгээс хол энэ ойлголтуудыг Монгол хэлний тайлбар толь бичигээс хасах ёстой. Нэгэнт өнөөдөр мухар сүсэгт дэндүү дарагдсан танин мэдэхүйгээс хол ард түмэнд хөөрхий социализмын үеийн ганц хоёр жоохон мэдлэгтэй хүмүүс их л том мэт тусдаг бололтой. Өнгөрсөндөө хорогдохын шалтгаан бол ирээдүйг харж чадахгүй ирээдүйгээс айсан мухардал.

Өнгөрдөггүй өнгөрсөн гэдэг ямар ч их гай тарина вэ дээ. Ухамсар ирээгүйгийн гай. Ухамсаргүй эцэг өвгөдийн лай. Ямар ч шавь багшийгаа давах ёстой. Тэгж байж л улс орон хөгжинө. Гэтэл Монгол хүн багшийгаа давж болохгүй үргэлж шүтээстэй. Багшийгаа магтсаар дуулсаар уйлсаар. Багш ч бас олигтой мэдлэг боловсрол өгөөгүй хойно баригдаж илчлэгдэхээсээ ичиж шавийгаа дарж барьж сүүдэртээ байлгах гэж чангаана. Яаж улс орон хөгжих вэ дээ. Сэтгүүлч хүн хэзээ ч улстөрд орж болохгүй гэдэгтэй адил багш хүн хэзээ ч шавьтай байж болохгүй. Лам нар шавьтай болохоос ардын багш шавьтай биш. Яагаад гэвэл лам догма заана харин багш танин мэдэхүй заана. Танин мэдэхүй үргэлж хөгжиж дэвших тул сурагч багшаасаа илүү мэдлэгтэй болно. Ингэж л хөгжил явагдана.

Танин мэдэхүйд тулгуурлаагүй түүхч, боловсролгүй зохиолч, мэдлэггүй хэлнийхэн, мухар сүсэгтэй урлагийнхан гээд энэ нийгэмд гайтай бүхэл бүтэн салбар системүүд байна шүү дээ. Тэр хүмүүс их дээд сургуулиудаар дүүрэн. Тэд өөрсдийгөө жинхэлсэн багш гэж өргөмжлөнө. Бас л мухар сүсэг.

Танин мэдэхүйгээс хэтэрхий хол түүхэн романаас авахуулаад яруу найраг хүртэл бүгд хүний бодолд нэмэр өгөхгүй. Юу ч бодуулахгүй шүү дээ. Нэг үгээр хэлэхэд бодол хомсдуулна. Бодож чадахын тулд мэдлэг боловсрол хэрэгтэй. Бодож чадахгүй бол ёстой л боол болно. Гэхдээ гадны боол биш дотны боол. Худлаа ном бичиж орхисон хүмүүсийн боол. Худлаа номуудыг заадаг их дээд сургуулиудын төлбөр төлдөг боол болно. Мухар сүсэгтэй ламын шаардсан мөнгийг төлдөг боол болно. Ламд хууртсан ээж аавынхаа боол болно. Боол гэж хэнийг хэлэх вэ гэхээр мөнгө хүлээсэн өөрөө биеэ даагаад өөрийнхөө хүсэл зорилгын төлөө явах боломжгүй баригдсан хоригдсон хянагдсан хүмүүсийг хэлнэ.

Шашин гэсэн энэ ойлголт тэртэй тэргүй олон зуун жилийн ээдрээтэй түүхтэй. Шашны дайнууд олон зуун жил олон мянган хүний амийг хөнөөсөн. Чингис болон түүнээс хойших хаадууд ихэнхдээ Арабын болон Европын орнуудын шашины дайнуудын золиос болж тэдэнд олон жил ашиглуулсан. Загалмайтны дайн бас л хөөрхий эд бараа алт мөнгө цол шагнал хэргэм зэрэгт дуртай Азийн Монгол нэртэй Татар хочтой ардуудыг их л ашигласандаа. Энэ Монгол ардууд олон зуун жил зугатааж дэлхийгээр хэрэн тэнэсэн болохоор түүнийгээ л нүүдэлчин гэж аятайхан булзайруулдаг. Тулгат төр гэх мэт ойлголтууд өнөөдөр ярьж төртэй байсан мэтээр ойлгуулах гэж хичээдэг ч гэсэн үнэндээ бол төр байгуулаад ард иргэдээ бичиг үсэгтэй болгоод их дээд сургуулиуд санхүүжүүлээд Монгол гэсэн шинэ орон үүсгэж чадсан тийм хаадуудын төр алга даа. Хаад нэртэй олон арван тэр эрчүүд бараг хөвгүүд л байдаг шүү дээ. Тэдний ойр хавийн хүмүүс эхнэр хүүхэд энэ тэр хүмүүс магад бичиг үсэг сурсан болохоор дэлхийн түүхийн гадна үлдсэн ард олондоо их л мундаг харагддаг байсан биз.

Чи өөрөө юм сурч боловсорч ухамсартай болоо ч гэхээр эх түүх яриад л, үндэсний соёл заншил яриад л өнгөрсөндөө л хорогдоод байх жишээтэй. Урагшаа харж байгаа үйлдэл алга. Залхуу хүмүүс л өнгөрсөндөө бэлэн зэлэн хоолны найруулга хайдаг байх. Гэтэл өнгөрсөнд юу ч байхгүй шүү дээ. Өнгөрсөн дэндүү бүдүүлэг дэндүү хоосон шүү дээ. Өвөг дээдэс гэж хэний хэн гэдэг өвөөгийн тухай ярина вэ?

Шашинтай ард түмэнд шашин хар тамхи болж бага ч гэсэн өрөвдөлт амьдралаас мансууруулж мэдээ алдуулж тайвшруулдаг бол Монгол хүний хар тамхи бага ч гэсэн үүх түүх ярьж мансуурах гэж нэрлэмээр. Монгол хүн ирээдүйг төсөөлөх чадвараа алдаж цагийг үр бүтээлтэй өнгөрүүлэхээс татгалзаж баярлаж наадаж тэнүүчлэх дуртай болсон тул цаг хугацааг алджээ. Нэгэнт цаг хугацааны мэдрэмжгүй болсон тул 80 жилийн өмнөхийг 800 жилийн өмнөхтэй сийхгүй хольж хутгана. Балар түүх, эртний түүх, дундад зууны түүх, шинэ цагийн түүх, нэн шинэ түүх гээд олон түүх байх ёстой атал түүх гээд цаг хугацааг хольж хутгана. Цаг хугацааны мэдрэмж алдах гэдэг өчигдөр өнөөдөр маргаашийн тухай ямар ч ойлголтгүй болохыг хэлнэ.

Өнөөдөр Монгол хүний хар тамхи бол өнгөрсөн цаг болсон гэмээр. Өөрөөр хэлбэл Монгол хүний хар тамхи бол түүх. Харин шашины хувьд бол улстөрчидөөс авахуулаад гадаадынхан шашиныг гартаа авч тархи угаах хэрэгсэл болгох гэж зүтгэнэ…

Монгол хүн ба түүний асуудал.

Уржигдар би 10 гаруй хоног хөдөөгөөр явж байгаад ирлээ. Хөдөө л бол хөдөө юм даа. Социализмын үед хөдөө хот хоёрыг зэрэг хөгжүүлсэн. Ардчилалын үед хотжсон хөдөө устаж зэрлэгшсэн хөдөө үүсжээ. Хөдөө цаашаагаа Улаанбаатар хот руу орж ирэн хотыг хөдөө болгож бүгдээрээ л хөдөөний болжээ. Тиймээс заавал хөдөө явах шаардлагагүй болждээ гэмээр. Материаллаг талаараа бол овоо ганц хоёр зурагтаас авахуулаад машин тэрэг элбэгшжээ. Гэтэл Монгол хүний оюун ухаан хөдөөрчээ.
Хөдөөгөөр явж байхдаа ажигласан зүйл бол хөдөөний тэр сайхан сайхан эмэгтэйчүүд. Гэтэл Монголын эрчүүдийг харахад нэг л бишээ. Түрүүчийн удаа би элит байхгүй болсон Улаанбаатар хотын тухай бичиж улстөрчид ямар их боловсролгүй вэ гэж халагласан. Энэ удаа хөдөөг яагаад ингэж буцаагаад дундад зуун луу бүр Манж Түвдийн ноёрхолын үе рүү аваачаад хаячихваа гэдэг тухай бичиж сууна.
Монголын эрчүүд яана даа гэж бодох. Тэд морь уралдуулж, бөх барилдаж, архи ууж, наймаа хийж идэж уухаас өөр увидасгүй гэж үү. Ганц хоёр овоо юмуу гэсэн эрчүүд ямарч философигүй ямар ч утгагүй хоосон шүлэг бичнэ. Түүнийгээ жаахан засаад дууны үг болгоно. Ингээд л боллоо юу?
Хүн болох тэр үйл явц үгүйлэгдэнэ. Өвгөд дээдэс эсвэл ёс заншил цаашлаад уламжлалт ёс гэх зүйлүүд малчин хүнийг л бэлдэхэд хэрэг болохоос 21-р зууны иргэнлэг хүнийг бэлдэхэд даан ч тус болохгүй. Юу тус болох вэ гэвэл Монгол хүн диплом л гэж ойлгодог мэдлэг боловсрол тус болно доо. Түрүүчийн удаа би мэдлэг боловсролд дургүй сайдуудын тухай бичсэн энэ удаа бүр мэдлэг боловсролоос алсад хүмүүсийн тухай бичиж сууна.
Өнөөдөр Монгол хүнийг хүн болгох тэр шинэ төсөл дутагдана. Яагаад төсөл дутагдаж буй гэхээр Монгол оронд зорилго алга. Жижиг хүсэлтэй хүмүүс мэдээж олон гэхдээ хүсэл нэг хэрэг чадах нөгөө хэрэг. Мэдээж гайгүй хүсэлтэй улстөрчид бий л дээ. Гагцхүү тэд чадахгүй шүү дээ.
Монгол хүн мэдлэг боловсролд хүрэхэд маш их саад болж буй зүйл бол Монгол хэл. Хэл өөрөө чадваргүй тул мэдлэг боловсролыг буулгаж чадахгүй байна шүү дээ. Ямар ч утгагүй бөөн алдаатай хэлний дүрэм нэртэй зөв бичлэг. Түүний цаана хүнийг мэдлэг боловсролоо илэрхийлэхэд гэмт хэрэг шиг зэрлэгттдэг зэрлэг найруулга зүй. Ерөөсөө найруулга зүй Монгол хүний ухааныг балартуулсан. Хүн өөрийгөө өөрийнхөөрөө илэрхийлэх болохоос биш бусадын найруулсан найруулгаар илэрхийлэх гэдэг ямар том дормжлол вэ?
Социализмын үед хэлийг маш сайн барьж ямар үг хаана хэлэхийг хүртэл ёс суртахуунаар чиглүүлж байсан. Гэтэл өнөөдөр “пизда” гэсэн үгийг зүгээр ааваа ээжээ гэж дуудаж байгаа юм шиг л хэрэглэх жишээтэй. Монгол хүн хэлний асуудалд оржээ.
Яг хөгжил дэвшил гэж яривал ардчилалаас илүү социализм Монгол хүнд яг таарч байсан даа. Мэдээж социализмыг бүтээн босгох тэр боловсрол өндөр хэмжээнд очиж чадалгүй цол шагнал хэргэм зэрэг рүү хуйларсан тул бүтэлгүйтсэн. Өнөөдөр ардчилал ч үгүй социализм ч үгүй хар маасын орон болждээ. Хар маасын орон болгож чадсан улстөрийн намууд болон гадаад болон дотоодын компанууд л жаргах шиг болж байна даа.
Сумын наадам үзлээ, аймгийн төвийн худалдааны төвүүдээр орлоо. Айлуудаар орж ааруул идлээ сүүлдээ олон литр айраг уулаа даа. Тэр ч эрүүл энэ ч эрүүл гэцгээж өвчтэй хүнтэй уулзсан юм шиг л байх юмдаа. Хорхог хийж баахан мах идлээ. Энд тэнд ганц хоёр гүзээлзгэнэ түүж амандаа хүлхлээ. Хэдэн зуун жилийн өмнө ийм л байсан байхдаа. Тэр цагаас хойш материаллаг зүйлс нэмэгдсэн болохоос ухаан нэг их хөгжиж оюуны түвшин нэмэгдээгүй л харагдана.
Хятад тавганаас ааруул бяслаг амсаж, Орос шатахууныг шатааж, хуванцар савнаас айраг шимж явлаа. Алтны уурхайн доорх горхиноос хар ус залиглах шахлаа. Хоёр дахь өдөр сүү гаргахгүй гээд хориотой гэх юм. Хэн хорьсон юм болдоо. Лам хорьсон уу, Чингис хорьсон уу эсвэл нөгөө бөөнүүд хорио юу. Лам сайд бас бөө сайд дөвчигнөсөн өнөөдөр хаа л бол тэд л хорьж хааж айлгаж сүрдүүлдэг бололтой. Тэгж ч болохгүй ингэж болохгүй гээд л нэг л их аймхай Монголчууд байх жишээтэй.
Яагаад ингэж юунаасаа ингэж айгаад байдаг улс вэ дээ. Бөө улстөрч лам улстөрч хотоос очоод л бүгдийг айлгадаг бололтой. Мэдлэг боловсрол устаж танин мэдэхүй сураггүй бөглүү хөдөө явсаар бөглүү Улаанбаатар болжээ. Эд барааны бөглүү биш оюун ухааны бөглүү болждээ.
Үгүй яах вэ ингээд л хөдөөгөөрөө бөглүү байгаад байвал сайхан л байна. Гэтэл дэлхий хөгжиж байна шүү дээ. Тэр хөгжсөн улсууд нэг л өдөр Монголчуудыг бөх барилдаад шүлэг нэртэй хоосон үгийн цуглуулга бичээд сууж байх хооронд гялс манс боолчлоод л авна шүү дээ. Тэр үед юун нөгөө энгэр дүүрэн медал ханаар дүүрэн өргөмжлөл ёстой хэн ч тоохгүй дээ. Хичнээн баатар байгаад ч хичнээн Сүхбаатарын одонтон, Чингисийн шагналууд байгаад ч даанч тоохгүй.
Хөдөөгийн байдал шалдар булдар гэдэг үед эрчүүд овоо ажил хөдөлмөртэй зорилготой байждээ. Аймаг болон сумын бүтэцийг 90-ээд онд устгаснаар эрчүүдийн ажил мэргэжил устжээ. Нэгэнт эрчүүд ажил мэрэгжилгүй болсон тул эмэгтэйчүүдийн л үүрэг ихэссэн. Ингээд аавууд алдагдсан.
Монгол эрийн эцсийн зорилго юу вэ? Тэдний хүсэл мөрөөдөл юу вэ? Монгол эрчүүдэд ирээдүйн төлөө ихийг бодож ихийг бүтээх тийм эр зориг бий юу?
Ерөөсөө яг хэлэхэд Монголын эрчүүдийг эхнэрүүд л өсгөж хүмүүжүүлж ээжийн үүргийг гүйцэтгээд буй харагдах юм. Тиймээс ерөөсөө Монголын ээжүүд хөвгүүдээ өсгөж хүмүүжүүлж чаддаггүй бололтой. Ингээд эхнэрт бүх ял оноогдож дахин сурган хүмүүжил явагддаг бололтой. Аавууд өөрсдөө хөвгүүдийг хүмүүжүүлэх чадалгүй. Яагаад гэвэл тэд бас л олигтой сурган хүмүүжил аваагүй тул хөвгүүдээсээ холхон явах л өлзийтөй дөө.
Хөдөөний эрчүүдийн хажуугаар Улаанбаатар хотод гадаад явж сурсан гэх нэртэй дипломтой эрчүүд зөндөө л байна. Ярьж чадна хийж бүтээж чадах биш.
Сайн сайхан өсөж хөгжиж цэцэглэж явсан социализмын Монгол орон ингээд 5 өдөр наадамдаж 10 өдөр бороонд норж хөдөө ч хотод ч ус туулж шаварт суусан л зун болох шивдээ. Улс орон 10 хоног байтугай нэг хоног ажилгүй зогсоход эдийн засаг ямар их сүйрэл үздэгийг дэлхийн хөгжилтэй орнууд бэлээхэн хэлээд өгнө дөө. Эдийн засаг устаж зөвхөн банк санхүү ярих болсон Монгол орон наадамдаад л байж дээ.
Монгол эрчүүд нэг хэсэг боос захирал болох гэж уралдсан түүний дараа УИХ-ын гишүүн болох гэж булхиадсан одоо ч бөө болцгоох гээд л дөвчигнөх шивдээ. Маргааш юу болох бол? Харцгаая даа…

Монгол хүн ба түүний философи

Саяхан би 6 сарын сүүлчээр Германы Берлин хотод Герман Монголын 40 жилийн хамтын ажиллагаанд зориулсан фестивалд болон хуралд оролцоод ирлээ. Хурал дээр би “Монголчуудын соёлын болон урлагийн ирээдүй” сэдвээр илтгэлээ уншиж Монголчууд яагаад Орчин үеийн хөгжилөөс зугатааж ингэж их хуучиндаа хорогдож хоцрогдсонуудыгаа хөөргөж магтаж буй тухай ярилаа. Түүний хажуугаар яагаад Монгол оронд мэдлэг боловсрол биш мухар сүсэг гаарч арга билигтэнүүд улс орон баллаж буй тухай ч хэдэн үг хэллээ.

Мэдлэг боловсрол үнэртэж ханхалсан оронд очоод сайхан л байлаа. Нуух юун.

Герман талаас маш сайхан мэргэжлийн өндөр түвшинд илтгэлүүд тавигдаж бахархамаар л байлаа. Том ч профессорууд иржээ. Тэд худлаа нэрийн хуудастай биш гэдгийг энд зориуд хэлэх байна. Мэдээж Монголчуудын илтгэл дутуу дулимаг мэргэжлийн хэмжээнд биш зөвхөн өөрийнхөө санаагаа л хэлсэн болон өөрийнхөө үнэмшчихсэн зүйлээ л тоочин ярих шивдээ.

Ерөөсөө Монголчууд илтгэлийг мэдлэг ярих биш өөрийнхөө буруу ч зөвч санаагаа л хэлдэг зүйл гэж ойлгож ирсэн. Хөөрхий юм олж сонсох гэсэн Берлин хотод ажиллаж амьдардаг Монгол хүмүүс л олигтой зүйл сонсож чадалгүй буцсан даа. Дуу бүжиг хөгжим ч харин хангалттай нижигнэсэн. Баярлаж болноо гэхдээ эхлээд ажлаа сайн хийх хэрэгтэй. Гэтэл Монгол хүн ажил хийхгүй зөвхөн баярлана л гэх юм даа.

Берлин хотод нэг ичгэвтэр зүйл болсон явдал бол Герман Монголын 40 жилийн хамтын ажиллагаа болж байхад ямар ч мэдлэг боловсрол философийн тухай Монгол улсын талаас тайлан тавьсангүй. Түүний оронд гурван сайд Бат-эрдэнэ, Тэмүүжин, Болд гэх хүмүүс Берлиний Морин тойруулага дээр очиж түрүүлсэн моридын эзэд Германуудыг олон мянган доллараар шагнасан гэнэ билээ. Тэднийг харсан Берлин хотын Монголчууд нүүрээ хийх газаргүй их л ичсэн гэсэн.

Монголын боловсролгүй сайдууд боловсролтой оронд хөгөө чирцгээждээ. Одоо ч яахав Монголдоо ирчихсэн их том ажил хийж яваад ирсэн хүмүүс шиг л яваа биздээ. Хэний долларыг хэнд тарааж яваад ирэвдээ. Нөгөө хэдэн нүүрсний л доллар биздээ. Германуудад доллар хангалттай бий харин Монгол оронд доллар хэрэгтэй шүү дээ. Одоо 9 сарын 1 нд хичээл эхэлнэ. Доллар хэрэгтэй сургуулиуд их л байгаа даа.

Яагаад Монгол хүн ийм нэг феодал маягийн болчихвоо. Сурсан мэдсэн зүйлс бүгд агаарт хийсчихэв үү?

Ерөөсөө Монгол хүн яагаад мөнгө гэдэг зүйлтэй харьцаж чадахгүй байна вэ? Гурван сайдууд яагаад нэг ч мэдлэг боловсролын газруудаар орсонгүй вэ? Монголын улстөрчидийн нүүр царай төрийн хүмүүсийн ааш араншин ийм л бүдүүлэг хоцрогдсон арчаагүй байдалаар үргэлжлэх гэж үү? Сэхээтэн сайд байхгүй дандаа л феодал эрэгтэй сайдуудтай харин мухар сүсэгтэй эмэгтэй сайдууд л байна шүү дээ. Зарим эмэгтэй сайдууд дээд зэрэгтээ хүртэл мухар сүсэгтэж эсрэг хүмүүсийнхээ өөдөөс хараал хийлгүүлж юм уншуулдаг тухай ярьж байна шүү дээ.

Улс орноороо хоцрогдсон феодал юм уншуулж хараал хийлгэдэг л болчихлоо гэж үү. Ерөөсөө Монголын улстөрчид ном уншиж мэдлэг боловсролоо нэмэгдүүлэхгүй болохоор муу арга луу шилжинэ шүү дээ. Зарим сайд над шиг юу ч сурахгүй худлаа давхиад л байхад сайд болно тиймээс сургуульд сурах хэрэггүй сургуулиасаа гарцгаа гэж уриалсан гэсэн. Тэр сайдын хүүхдүүд сургуулиасаа гарсан болов уу?

Монгол улсаа төлөөлөөд байж байгаа болон аялж яваа төрийн хүмүүсийг ажихад сэхээтэн болоогүй байна шүү дээ. Сэхээтэн болох битгий хэл наад захын харьцааны соёл алга. Биеэ зөв авч явах тийм дэг журам сахилга бат алгаа. Нэг тийм Монголлог соёл үүсээгүй байна шүү дээ.

Хурал дээр илтгэл тавьсан Германы профессорууд ямар айхтар сэхээтэнлэг бас даруухан юм бэ дээ. Ийм сэхээтэнлэг даруухан ард түмэн ийм хэмжээнд хүртэл хөгжихгүй яах вэ дээ. Герман хүн яг л Германлаг. Тэгэхэд сэхээтэн байтугай сургууль төгссөн гэхэд хэцүү Монгол сайдууд морины уралдаан харж мөнгө цацаж хөөрч онгирч сагсагнаж юм үзэж нүд тайлсан ямар ч шинжгүй гадаадын доог тохуу болж л явах юмдаа. Арчаагүй улстөрчид. УИХ-ын гишүүдийн ихэнх боловсролгүй гэж бодохоор төр ийм байх арга ч үгүй шүү дээ. Ганц сэхээтэн улстөрч байхгүй л байна шүү дээ.

Ерөөсөө ард түмний баяр наадам ихсээд ирэхээрээ л буруу тал руугаа явдаг түүх их бий дээ. Архи урсаж хадаг хийсээд л.

Монгол Германы 40 жилийн хамтын ажиллагаа гэнээ? Тэгээд юугаараа хамтрав? Германуудын барьж байгуулсан зүйлсийг бүгдийг хувьчлалаар хуваагаад идчихсэн шүү дээ.

40 жил биш л дээ. Баруун Германтай 40 жил байлгүй. Харин Германы ард түмэнтэй бол 40 байтугай жилийн хамтын түүхтэй. Улаанбаатарт байгаа Германы элчин сайдын яамны барилга бол Зүүн Германы барилга шүү дээ. Зүүн Герман байгаагүй бол өнөөдөр тийм их Монголчууд Гзрман оронд ажиллаж амьдарч Герман нөхөрүүдтэй болохгүй л байсан даа. Монгол хүн бусдын тусыг амархан мартах юмдаа.

Эцсийн эцэст Монгол хүн Герман оронд очоод юу сурав? Монгол улс Германаас юу сурав? Нацагдорж гэж хүний сураг дуулддаг? Түүнээс өөр хэн ном сурав? Өөр ярих хүн байна уу? Ерөөсөө Нацагдорж юу сурсан бэ? Иймэрхүү олон асуултууд Берлин хотод байх хугацаанд бодогдож байлаа.

Гурван төрийн сайд, элчин сайдын яамны ажилтанууд ч яахав дээ. Харин Герман оронд ажилтай ажилгүй сургуультай сургуульгүй яваа Монгол хүмүүстэй ярилцах сонин байлаа. Энэ хүмүүс л Монгол орныг төлөөлж нүүр царайг илтгэж яваа үнэн бодит баримтууд. Тэдний аж амьдрал болон эх орныхоо тухай хэрхэн сэтгэл хөдөлж явдаг тухай ч сонсож ярилцлаа.

Сайдуудаас авахуулаад ажилгүй Монгол хүмүүс хүртэл бүхий л төрлийн хүмүүсийг харахад нэг л биш. Монгол хүн ерөөсөө хэн болчихвоо? Монгол хүн хэн бэ? Энэ бүх асуултуудыг өөртөө тавьж хариулах гэж оролдож байхад нэг л зүйл минимй толгойд эргэлдэж байлаа. Тэр бол ерөөсөө Монгол хүн философийн тухай ямар ч ойлголтгүй юм биш биздээ. Ерөөсөө Монгол улс философигүй байна шүү дээ. Философигүй ард түмэн баярлаж наадахаас өөр юу хийх вэ дээ. Олигтой ажиллах гэхээр тэртэй тэргүй мэдлэг боловсролгүй худлаа дипломуудаар дүүрэн хойно бултаж булзайруулж онигоотож инээлдэх л үлдэнэ биздээ. Мэдлэг боловсрол бол инээд биш харин ч ханиад шүү дээ. Ингэж би асуултынхаа хариултыг олох гэж хичээлээ.

Энэ удаа Герман орон явж Монгол хүний асуудлуудын заримтай танилцлаа. Цаашид боломж гарвал бусад оронд очиж Монгол хүн ба түүний философийн тухай ярилцахаар шийдлээ.

Монгол хүний асуудал өнөөдөр нэн тэргүүнд тавих ёстой асуудал болжээ.

“100 ухаарал” болон “Би хэн бэ” номуудын нээлт дээр хэлсэн үг. \дэлгэрэнгүй\

100 ном. 100 ухаарал. Хүмүүнлэг, танин мэдэхүй, уран зохиол гэсэн хүний нийгмийн чухал сэдвүүд. Ном унш гэхдээ уншаад ойлгоо ч гэсэн дээ бичсэн ном. Уншчихсан уу гэхээр уншчихсан гэж хариулдаг. Гэтэл ойлгосон уу за тэгээд юуны тухай ном байна ярьдаа гэхээр таг дуугүй болчихдог. Тиймээс 100 ухаарал бол 100 удаа ухаарч ойлгоорой гэсэн ном.

Мэдээж энэ номыг бичихэд амар байсангүй. 100 ширхэг номуудыг товчлон танилцуулж цаад мэссэжийг гаргаж тавих амаргүй. Гэхдээ би өөрөө энэ номуудын ихэнхийг хэдийний уншчихсан байсан тул хурдан бичсэн. Нөгөөтэйгүүр би бол сонирхогч биш мэргэжлийн хүн тул хүмүүнлэгийн тухай мэргэжлийн мэдлэгтэй бас танин мэдэхүйн сэдвээр өөрөө би олон жил ажилласан. Уран зохиолын ихэнх номуудыг би бас уншчихсан. Өөрөө би ном гэхээр ухас хийдэг мөнгө гэхээр хойш суудаг хүн.

“Би хэн бэ” нэртэй Герман хэлнээс орчуулсан философийн ном бол хүн төрөлхтөний мэдлэгийн ном. Хаа ч хүчинтэй философи бол бас хаа ч хүчинтэй мэдлэг. Ази тивд философи гэхээсээ илүү мухар сүсгийн догманууд л олон бий. Харин Платон Аристотелоос авахуулаад Кант Хэгэл гэх мэт философичидийн номууд бол жинхэнэ философийн номууд. Гэтэл тэдний хэмжээнд философийн номууд бичсэн Ази тивийн хүмүүс алга. Одооноос л Ази тивийнхэн Европт философи суралцаж дэлгэрч байна.

Философийг сурч л мэдэж авна. Тиймээс өрнийн эсвэл дорнын гэсэн ялгаа байх ёсгүй. Өрнө дорноос сурсан дорно өрнөөс л сурч ирсэн. Дэлхий хавтгай биш бөөрөнхий. Тиймээс баруун зүүн гэх нь тэнгэрийн зүг болохоос биш газар зүйн ойлголт биш. Хэрвээ газарзүйн ойлголт гэвэл яг хаана дорно эхэлдэг вэ яг хаагуур өрнө эцэслэдэг вэ.

Бөө ярьсан мухар сүсэгтсэн Монгол оронд “100 ухаарал” бол хэрэгтэй ном. Энэ ном цагаа олсон ном. “Би хэн бэ” гэсэн ном ч гэсэн яг цагаа олж орчуулагдсан ном. Германы философчийн “Би хэн бэ” ном олон оронд орчуулагдсан тул Монгол оронд ч бас орчуулагдаж Монгол хүн хэн гэдгээ мэдэхэд тустай.

Өнөөдөр бид монголчууд энэ нийгмээ харж үнэлж дүгнэх хэрэгтэй. Бидний амьдралд үүсчихээд байгаа соёлгүй нөхцөл байдлаа засаж залруулах. Цаашлаад зан заншил уламлалт ёс өвөг дээдэс бурхан шашин гэсэн мухардуулсан хойш нь чангаасан бидний маргаашийн амьдралд ямар ч ач холбогдолгүй хачин дасчихсан хоцрогдолуудаасаа салах хэрэгтэй. Үхсэнүүд үхэх л хэрэгтэй.

Та бүгд зурагтаар үзсэн байх? Нэг бөө залуу нэг охиныг үзэгчидийн дундаас гаргаж ирээд хэдийний нас барчихсан эмээтэй нь уулзуулна гэдэг. Бөө гэж боловсролгүй хүн эмгэн хүний дуу гаргаад л эмээтэй нь уулзуулах мэт л жүжиглэдэг. Сайн жүжигчин. Эмээ хаана байгаа вэ гэж охин асуусан чинь тэнгэрт байгаа гэж хэлдэг. Тэгвэл тэр эмгэн чинь үргэлж мэссэж ирэхийг хүлээгээд л тэнгэр дээр сууж байдаг хэрэг үү. Яагаад эмээг газар доор булчихсан эсвэл шатаачихсан гээд хэлчихгүй байна вэ. Очоод цэцэг тавих булшгүй болохоор булзааруулсан хэрэг үү.

Тэнгэрт чинь хав харанхуй хүйтэн цэвдэг биш билүү. Ердөө л 6 эсвэл 7 мянган метр дээш онгоцоор нисэж явахад хасах 40 градус хүйтэн гэж зарладаг биш билүү. Тэнгэрт хэн ч ямар ч эмгэн байтугай “тэнгэрийн дагинийг” хараагүй биздээ. Тэнд чинь тэнгэрийн дагина байтугай тэнгэрийн эзэн ч хөлдөж үхнэ биздээ. Хөргөгчний хөлдөөгч чинь хасах 40 градус биш билүү.

Интернационал гэдэг олон улс үндэстэнүүд хамтарсан гэсэн ойлголт бий. Энэ “100 ухаарал” ном интернационал ном тул ямар ч үндэстэнийг орхихыг хүсээгүй. Дэлхийд алдартай ном бичсэн хүмүүстэй ард түмэн л бол тэр хүмүүсийнх нь номуудыг танилцуулахыг энэ “100 ухаарал” ном хичээсэн. Мэдээж эхний 100 ном тул яаж бүгдийг нэг мөсөн багтааж амжих билээ.

Нэгэнт л энэ дэлхий дээр амьдрах бидэнд ялгараад байх онцгой зүйлгүй яагаад гэвэл бид хэн хэнээсээ суралцаж ирцгээсэн. Монгол хэл гэхэд л 7 оос 8 хэлний холимог хэл. Цэвэр Монгол хэл гэж хаа ч байхгүй.

Дэлхийн ард түмэн бид хамтарсан аж амьдралтай. Ялгагдах зүйл нэг их үгүй. Монгол хүн гадаадад боловсрол эзэмшдэг гадаад хүн Монгол оронд суралцдаг. Мэдлэг боловсролд ямар ч ялгаа байхгүй. Үүнтэй адил хайр дурлал, гэр бүл, нийгэм гээд ойлголтуудад бас л ялгаа үгүй.

Германы эсвэл Америкийн цаашлаад Хятадын эсвэл Японы гэр бүлүүд Монгол гэр бүлээс ялгаагүй. Ээж аав эмээ өвөө эр нөхөр эхнэр авгай гээд л юун их ялгарах вэ дээ. Хүүхэд шуухад ач гуч гээд л бас л адилхан. Герман нөхөртэй эсвэл Америк нөхөртэй олон Монгол бүсгүйчүүд бий. Япон авгайтай олон Монгол эрчүүд бий. Орос Монгол эсвэл Хятад Монгол хэзээнээсээ л гэр бүл болж ирсэн түүхтэй.

Ялгаатай үндэстэн гээд хайр дурлал ялгаатай биш. Тэдний сэтгэлийн хөдлөл тэс ондоо биш. Тиймээс “”100 ухаарал” номонд бичигдсэн гэр бүлийн тухай эсвэл хайр дурлалын тухай сэдвүүд зөвхөн гадаадынханд биш бас бидэнд хамаатай сэдвүүд тэр номууд бид бүгдийн тухай л бичсэн.

Тиймээс ном унших бүрдээ бидний тухай миний тухай бичжээ л гэж уншвал ном ойлгосны тэмдэг. Бид энэ номуудаас өөрсдийгөө олж танина шүү дээ. Ойлгодог нь ойлгодог ойлгодггүй нь ойлгодоггүй биш харин ойлгохыг хичээж хөдөлмөрлөж чадвал ойлгоно.

Өнөөдөр Монгол оронд оюуны болон сэтгэлийн гэмтэл учруулж хохироосон хүмүүсийн асуудал гарлаа. Ялангуяа ардчилал эхлэхэд философийн асуудал ердөө ч яригдаагүй явдал бол нээлттэй нийгэм гэхээсээ илүү нээлтэй толгой тархи хамгаалалтгүй ажилласан явдлын шалтгаан байсан.

Монголд философи байгуулагдаж чадалгүй онол орж ирэлгүй харин мухар сүсэг орж иржээ. Мухар сүсэг гэдэг шинжлэх ухааны ямар ч үнэлэмжгүй хоосон цэцэрхэл.

Монгол хүнийг оюуны гэмтэлд оруулсан хүмүүс жишээлбэл яруу найрагчид, соёл урлагын шагнал цолтой хүмүүс, шинжлэх ухааны байгууллагуудын удирдах ажилтанууд, академийн ерөнхийлөгчид, багш профессорууд болон ректорууд, дуу дуулдаг зохиолын дуучид, бөө болон лам нар, сэтгүүлчид мөн улстөрчид, өөрсдийгөө философч эсвэл физикч гэдэг дипломгүй хүмүүс, бөхчүүд болон морь уяачид, ном бичдэг гэсэн зохиолчид. Энэ хүмүүс худлаа буруу ярьж ард түмнээ оюуны гэмтэлд учруулжээ. Энэ хүмүүс хаа нэг газраас дипломтой цол зэрэгтэй гэхдээ тэд худлаа мэдлэгтэй нимгэн боловсролтой хүмүүс. Мэдээж бүгдээрээ тийм биш гэхдээ тэдний хэн нь вэ гэдгийг би энд нэрээр нь дуудаж чадна.

Хүний биеийг гэмтээсэн хүнийг шийтгэж хорьдог тэгвэл оюуны гэмтэл учруулсан дээрх хүмүүсийг хэрхэн шийтгэх вэ? Хэрхэн хашраах вэ? хэн ч хийхгүй бол энэ ажлыг би хийнэ. Тэднийг илчилж шүүмжилнэ. Философи өөрөө шүүмж шүү дээ. Яагаад мухар сүсэг төрийн хэмжээнд гаарав?

Яагаад гэвэл бидэнд хэм хэмжүүр алдагдсан. Тодорхой нэг зураасаас дээш хүчинтэй мэдлэг түүнээс доош хэцүү дээ гэсэн хүмүүсийн нэрсийг жагсааж хэм хэмжүүр тогтоох хэрэгтэй. Энэ хэм хэмжүүр бол яг л улаан шугам. Одоо яана даа гэсэн тэр хүмүүсийн тухай хэм хэмжүүр өнөөдөр хэрэгтэй болжээ. Юу мэргэжлийн бэ юу хувийн санаа вэ. Юу баталгаатай мэдлэг вэ юу онгод орсон хоосон зүүд вэ. Юу ухамсарт бүтээл вэ юу хоосон галзуурал вэ. Бурхан шашны гүн ухаан ч гэх шиг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй бурханы сургааль ч гэх шиг жинхэнэ хөөсөрч байна шүү дээ.

Энэ номууд мэргэжлийн хүмүүсийн номуудын танилцуулга. Энэ “100 ухаарал” нэртэй ном бол хэм хэмжүүр. Тиймээс энэ номыг эсэргүүцэх аргагүй бас энэ номноос зөрөх ч аргагүй. Хүн л буруу ойлгодог болохоос ном өөрчлөгдөхгүй тул ном буруу ойлгогдоно гэж хаа ч байхгүй. Ном бол үнэнээрээ байж л байна. Хүн номыг буруутгалаа гээд одоо түүнийг дагаад ном буруу болчих нь гэсэн зүйл ч байхгүй.

Хүн төрөлхтөнд хүчинтэй нэн их хөдөлмөрч хүмүүс нойронд сэргэг номонд мэргэн байж бичсэн номуудыг “100 ухаарал” нэртэйгээр Монголын соён гэгээрэлд зориулан бүтээсэн. Мэдлэг зөвхөн хүч чадал биш бас хэзээд зөв үнэн бас үнэтэй. Үнэтэй мэдлэгийг үнэлцгээе. Анхаарал тавьсанд баярлалаа.

Том улстөр. №3: Хүчтэй төр, хүчтэй улстөр, хүчтэй төр улс босгож л чадвал Монгол үлдэнэ.

Америкийн улстөр судлаач Францис Фукуяамагийн бичсэн “State building” гарчигтай ном төрийг хэрхэн босгож ирэх вэ гэж буурай хөгжилтэй орнуудад зориулсан ном. Энэ номонд Африкаас авахуулаад Латин Америк хүртэлх орнууд олигтой төр босгож чадалгүй уул уурхайгаар баяжсан баячууд болон цөөхөн гэр бүлүүдийн гарт орсоныг өөрчлөх тухай бичжээ. Фукуяама энэ л олигтой өөдлөж чадахаа больсон орнуудыг хэрхэн төрөө босгож улс орон шиг болж чадах вэ тухай бичжээ.

Ядуу буурай орнууд төрөө босгож чадахгүй бол ардчилал, эрх чөлөө, эдийн засаг ярих ямар ч боломжгүй гэжээ. Яагаад гэвэл мөнгөгүй ард түмэн эрх чөлөөгөөр юу хийх вэ дээ. Эрх чөлөө бол мөнгөтэй л хүний хийдэг ажил. Түүнээс гадна хүчтэй төр байхгүй газар эрх чөлөө биш анархизм гаарч хууль яагаад ч ажиллаж чадахгүй тул нийгэм тэр чигээрээ гэмт хэргийн л нийгэм болж хувирна.

Ардчилал ч гэсэн хоосон боловсролгүй мөнгөгүй ард түмэн дээр хэзээ ч тогтохгүй. Ардчилал босгоход төрд элитүүд хэрэгтэй. Гэтэл Монгол оронд сүүлийн 20 жилд нийт иргэд жигд амьдралтай орлоготой болж чадалгүй хар маас үүсжээ. Хар маас ихэсвэл элитүүд дээш гарах ямар ч боломжгүй болдог. Үүний жишээ бол сонгуулиар хар маас өөрсдийнхөө адил хүмүүсийг сонгодог. Тиймээс улс орныг авч явах элитүүд улстөрд орж ирсэнгүй. Элитгүй улстөр бол наймаа, хуйвалдаан, авлигал, хээл хахууль гээд л хамгийн муу муухай л дэлгэрдэг л улстөр гэдгийг харлаа.

Сингапурын ерөнхийлөгч Ли Куан Юу Ази хүмүүс ардчилалыг барууны орнуудаас арай өөрөөр л байгуулах ёстой тул эхлээд хүчтэй төртэй болох ёстой гэсэн. Тиймээс өнөөдрийн Сингапур орон бол төрийн капитализм гэсэн 20-р зууны эхэнд маш их яригддаг байсан төрийн системээр хөгжиж явна. Ли Куан Юу хэлэхдээ мөнгөнд дуртай хүмүүсийг хэзээ ч улстөрд оруулж болохгүй гэж анхааруулжээ. Монгол орон яг үүний эсрэг 20 гаруй жил явлаа шүү дээ.

Америкийн Фукуяама болон Сингапурын Ли Куан Юу нар юуг чухалчилж төрийг хүчтэй байлгахыг захиж буй вэ гэхээр төр улс ерөөсөө этик болон моралийг л эхлээд Үндсэн хуулиндаа бичихийг зөвлөж сайн сайхан үйлс дээр л төр улс тогтоно гэжээ. Тухайн улс орныг цөөхөн элитүүд л авч явдаг гэж анх Англи оронд парламент гэдгийг байгуулж доод зиндааны эрсийг хэзээ ч улстөрд оруулах боломжгүй болгожээ. Гэтэл Монгол оронд УИХ нэрийн дор хамгийн доод зиндааны эрс улстөрөөр дүүрчээ. Яг л жинхэнэ парламентийн агуулга болон зорилгын эсрэг байсан байна шүү дээ. Ингээд л ердөө мөнгө хөөсөн хүмүүс улстөрөөр дүүрсэн тул Монголын төрийг төр биш болгожээ.

Өнөөдөр Монгол оронд хүчтэй төр байж л хүчтэй Монгол орон болж чадна. Түүнээс биш баян гэр бүлүүд улам л баяжна. Баян компанууд татвар хэзээ ч төлөхгүй. Тэр ч бүү хэл татвараас чөлөөл гэж төрийг улам л хүчгүй болгоно. Мөнгөгүй төр бол хүчгүй л төр шүү дээ. Төр хүчгүй бол эрүүл мэнд устана. Төр хүчгүй бол боловсролгүй иргэд дүүрнэ. Төр хүчгүй бол хаашаа ч залж удирдах боломжгүй хар маас улам л залуургүй болж тэдний тоо ихэснэ үү гэхээс хорогдохгүй.

Монгол орон өнөөдөр яг хаана яваагаа тогтоох цаг иржээ. Хүчтэй төр, хүчтэй улстөр, хүчтэй төр улс босоход ерөнхийлөгч хүчтэй байх чухал гэдгийг Фукуяама болон Ли Куан Юу нар анхааруулжээ. Хүчтэй ерөнхийлөгчтэй Америк орон хэзээ ч төрийг сулруулах биш харин ч хүчтэй болгож чадаж байна. Хүчтэй төртэй газар ард түмэн ч улстөржөөд байдаггүй. Хүчтэй төртэй оронд тийм ч олон намууд байх шаардлагагүй. Монгол орон хүчтэй болох гэвэл эрх мэдлийг тарааж хаяж хэн ч хариуцлага хүлээхгүй болгох биш харин цөөхөн хүмүүст эрх мэдлийг төвлөрүүлж үүгээрээ хариуцлагыг цөөн хүмүүст даалгах хэрэгтэй болжээ.

Хятад, Орос хоёр хамтарсан олон жилийн гэрээнд гарын үсэг зурлаа. Энэ хоёр орон эдийн засгийн хамтарсан маш том төсөл хэрэгжүүлэхээр боллоо. Түүний цаана Англиар “BRICS” гэж товчилсон нэртэй Бразил, Орос, Энэтхэг, Хятад болон Өмнөд Африк гэсэн орнууд хамтран банк санхүүгийн нэгдэл зохион байгуулахаар боллоо. Энэ орнууд 2016 онд Дэлхийн банк болон Дэлхийн Валютийн сангийн эсрэг хамтарсан банк санхүүгийн байгууллага байгуулахаар тохиролцлоо.

Урд болон Хойд хоёр хөрш ингэж идэвхитэй эдийн засгийн бодлого явуулж байхад Монгол орон хаана явна вэ? Монгол орон хэнтэй хамтарч ямар ирээдүйн том төсөл хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байна вэ? Зоригтойхон ил тод хөгжлийн чиг хандлагын тухай ярих тийм төрийн нууц хар хайрцагны бодлого байна уу? Орос орон цаашлаад Беларус болон Казакстан хоёртой хамтран Евро-Азийн холбоо байгууллаа. Энэ гурван орон шинэ он гарангуут эрчим хүч, аж үйлдвэр болон хөдөө аж ахуйн салбарт хамтран ажиллахаар гэрээнд гарын үсэг зуржээ.

Хаашаа л харна вэ хамтарсан нэгдсэн улс орнууд эдийн засгийн хүч чадлаа идэвхжүүлсээр. Улс орны хөгжлийн төлөө цаг завгүй ажиллаж мэдлэг боловсролоо уралдуулах тийм элит улстөрч байхгүй Монгол оронд ямар ч их болхи залхуу бялдууч хоосон заль бас хэнд ч хэрэггүй амбицууд бөөгнөрөв дөө.

Улс орнууд уулзаж учирч ирээдүйгээ төвлөж явахад Монголын сайдууд болон Их хурлын гишүүд түүх ярицгааж өвөг дээдэсээ дурсаж одоо тэгээд наадамаар морио уралдуулах гээд л завгүй явах шивдээ. Хөөрхий Монгол орон ингэж ч ирээдүйн зорилго байхгүй маргаашийг төлөвлөхгүй найз нөхөд болох олигтой хамсаатан орон байхгүй дотроо бүгж хамгийн хоцрогдсон орнуудын тоонд багтаж боловсролгүй мэдлэггүй мухар сүсгийн ёстой л дундад зууны орон болсон гэмээр.

Монгол орон одоо яах вэ? Монгол орон цаашид юу хийх вэ? Экс ерөнхийлөгчидийн гэдэс цадаад чимээгүй болжээ. Экс ерөнхий сайд нарын хөрөнгө овоороод алаг болцгоожээ. Монгол орны эдийн засгийн төлөө тэд юу хийнэ вэ? Гэр орон авгай хүүхдээрээ хязгаарлагдсан энэ хүмүүсийн хөрөнгийг шалгах цаг болжээ. Эксүүдийн экс авгай нөхөрүүдийг хүртэл шалгах хэрэгтэй. Яагаад энэ хүмүүс ийм болов яагаад гэвэл хүчтэй төр биш хүчтэй наймаачид л үүссэн байна шүү дээ. Ийм байдал үүсгэхгүйн тулд өнөөдөр ерөнхийлөгч Элбэгдорж хүчтэй төрийг босгох үйл ажилдаа ормоор байна. Шийдэмгий зоригтой ажиллахгүй бол том намуудаас төрсөн феодал улстөрчид улс орныг цааш хөгжих ямар ч боломжгүй болгохын тулд идэвхитэй ажиллаж байгааг хэн ч харж л байна шүү дээ.

Монголын улстөрийн намууд өнөөдөр хүртэл элитүүд бэлтгэж чадсангүй. Элит байхгүй болохоор бүгд л адилхан чөтгөрийн тогоонд суухтай адил. Ерөөсөө Монголын улстөрийн намууд бол чөтгөрийн тогоонууд. Цаашид ажиллах сонирхолгүй, хөдөлмөр хийж чадахгүй, номын бараа харах дургүй ерөхийдөө залхуу хүмүүс л улстөрийн нам руу сүүлийн 20 гаруй жил зүтгэж гудамжинд явсан хүмүүс шууд сайд болж эсвэл УИХ-ын танхимаар дүүрлээ.

Улстөрийн намуудыг цэвэрлэж өрчлөлт хийж ажилгүй хүмүүсийн нам биш элит хүмүүсийн нам болох тийм улстөрийн намуудын хуулийг ерөнхийлөгч Элбэгдорж одоо байгаа хугацаандаа хийж ард түмэндээ бэлэг барих цаг болжээ. Тэгэхгүй бол одоо ийм намууд 2016 онд сонгуульд ороод ямар ч хэрэггүй бас утгагүй.

Ерөөсөө 90 оноос хойш төрийн сайд болон орлогч сайд мөн төрийн нарийн бичгийн даргын алба хашсан бүх хүмүүсийн нэрсийг жагсааж хөрөнгийн шалгалт хийж Монгол орны хөрөнгө хэрхэн хэний гараар орж одоо гадаадын ямар банкинд хадгалаастай байгаа олж тогтоох цаг иржээ. Төрийн мөнгийг буцааж авч болно шүү дээ.

Сайдын алба хашсан бүх хүмүүсийн нэрсийг гаргаж тэдний гэр бүл болоод хүүхдүүдийн нэр дээр буй бүх хөрөнгийг шалгаж хаана ямар сургуулиудад хэний мөнгөөр төгсөж одоо хаана ямар ажил хийж явааг бас олж тогтоох цаг болжээ.
90 оноос хойш аж үйлдвэр болон бүхий л өнгөтэй өөдтэйг хувичлал нэрийн дор хулгай хийцгээсэн. Тэр том хулгай байсан. Өнөөдөр газар доорхоо хувааж идэх их Хулгай эхэллээ. Том хулгайн дараа Их хулгай эхэлжээ.

“Чингисийн этик” номондоо би Монгол оронд хэрхэн хүн чанар бүтээх яаж хүний ёсны нийгэм болох вэ талаар бичсэн. Үнэхээр л Монголын улстөрчид сайд босс гээд л мөнгө төгрөгтэй хөрөнгө мөнгөтэй гээд л яваа хүмүүс яасан ч хүний ёсны гадуур юм бэ дээ. Америкийн баячууд хөрөнгөнийхөө тал хувийг шууд л улс орныхоо хөгжлийн төлөө зориулж бэлэглэсэн гэсэн. Монголын экс ерөнхийлөгч, экс ерөнхий сайд, экс сайдууд, олон ч банкнуудыг нурааж баяжсан хүмүүс улс орондоо хөрөнгөнөөсөө бэлэглэж эдийн засаг босгоход туслаж дэмжих цаг нэгэнт болжээ.

Ямар ч улстөрийн нам, ямар ч Үндсэн хууль, ямар ч компани, ямар ч төрийн бус байгууллага хүн ёс болон хүн чанар дээр л суурилах ёстой. Хүний ёс болон хүн чанарыг уландаа гишгэсэн улстөрийн болон эдийн засаг цаашлаад банк санхүүгийн байгууллагууд Монгол оронд ажил хэргээ явуулах ямар ч боломжгүй тийм л хүчтэй төрийг босгох үйл хэрэг Монголын төрд иржээ. Үүний дараа л улс шиг улс болох боломжтой. Үүний тулд Монголчуудын эв нэгдэл хэрэгтэй. Тус болохгүй ус болох гэсэн хүмүүсийг зайлуулах л хэрэгтэй.

Соён гэгээрэл. № 2: Монгол хэлийг зохицуулж хоёр ангилах тухай.

Өнгөрсөн семэстэрт би МУИС болон СУИС гэх мэт сургуулиудад философийн болон психологийн лекцүүд эстетиктэй холбон уншлаа. Үүний цаад зорилго Монгол оронд шашин мухар сүсэг тархахын оронд урлаг тархвал ямар их хэрэгтэй билээ л гэж соён гэгээрэл түгээх зорилготой ажиллалаа. Энд зориуд философ, психолог, мөн эстетик гэсэн ухагдахуунуудыг орчуулахгүй бичиж буйгийн агуулга бол Монгол хэлийг хоёр ангилах шаардлагатай болжээ л гэж хэлэх гэж буй.

Зөвхөн их сургуулиудад биш бас 25 лекц нэртэй нийтэд зориулсан лекц 9 сараас эхлээд хагас сайн өдөр бүр уншиж явахад Монгол хэлийг өдөр дутмын үгс ба танин мэдэхүйн үгс гэж хоёр хуваах цаг болсон мэт харагдлаа. Үүгээр л соён гэгээрэл эхэлнэ. Ерөөсөө шашны гэгээрэл шашиндаа л хүчинтэй гэтэл соёлын гэгээрэл бол танин мэдэхүйн гэгээрэл. Соёлын гэгээрэлийг бас л хэл бичгийн олигтой дүрэмгүй тул хэзээ нэгэн цагт соёл гэдэг үг соён болж хувирчээ.

Их сургуулиудад болон олон нийтэд лекц уншиж байхад хамгийн их төвөг учруулсан зүйл юу вэ гэвэл хүн төрлөхтөний мэдээжийн ойлголт болсон танин мэдэхүйн ухагдахуунуудыг дэндүү дураараа буруу орчуулж нэгэнт дасал болсон явдал цаашид мэдлэг ярих ямар ч боломжгүй болгожээ. Ерөөсөө Монгол хэлний том асуудал үүсжээ. Хэдийгээр социализмын үед Монгол хэлнийхэн том өөрчлөлт хийж крил үсэг рүү дөхүүлж Монгол хэлийг сайжруулсан ч орчуулга дээр том алдаа хийжээ. Энэ бол үг ба ухагдахуун хоёрыг ялгах ёстойг Монгол хэлний эрдэмтэд мэдлэг дутагдсанаас хийж чадсангүй. Үүний баталгаа бол маш доогуур түвшинд бичигдсэн Монгол хэлний тайлбар толь бичиг.

Монгол хэлний эрдэмтэн гэж нэрлэдэг хүмүүс танин мэдэхүй гэдэг зүйлийн талаар ойлголтгүй байсан тул бүх л гадаад үгсийг Монгол хэл орчуулж чадна гэж эндүүрчээ. Гэтэл танин мэдэхүй бол цоо шинийг мэдэж авдаг тул цоо шинэ үг зохиохоос гадна бас ухагдахууныг бүтээдэг. Нэгэнт цоо шинэ ухагдахуун цааш онол хийдэг тул мэдлэг цааш хөгждөг. Энэ л хөгжих ёстой мэдлэгийг Монгол хэлээр заавал орчуулах гэж муйхардсан Монгол хэлнийхэн танин мэдэхүй Монгол оронд орж ирэхэд саад хийж түүгээр ч барахгүй мэргэжлийн үгнүүдийг хүртэл бүдүүлэгээр орчуулж дэлхийн их сургуулийн мэдлэгийг танигдахгүй болтол өөрчилж хаяжээ.

Олон газар лекц уншиж дэлхийн мэдлэгийн номнуудыг танилцуулж байхад танин мэдэхүйн болон философийн ямар их сайхан номнуудыг болон олон улсын ухагдахуунуудыг ойртуулж биш бүр тэс ондоо орчуулсаныг хараад харамсаж явлаа. Бүх юмны шалтгаан ерөөсөө бүх зүйл болохгүй байгаагийн өвчин энд л Монгол хэлэнд буй ажээ. Нэгэнт орчуулгууд мэдлэгийг ямар ч утгагүй болгочихсон тул ямар ч шинэ мэдлэг үнэртэхгүй хаа ч байхгүй хоосон зүйл яриад буй мэдрэгддэг. Сонсож буй хүмүүс байдаг л зүйл сонсоод буй мэт ажиглагддаг. Тийм учраас Монгол ухагдахуунууд амнаас гарах бүр л хүмүүс нөгөө л буруу ойлголт руугаа орчих гээд байсан тул шинэ гэсэн ойлголтыг суулгахын тулд олон улсын хэрэглэдэг Грек болон Латин хэлээр илэрхийлдэг ухагдахуунуудыг хэрэглэхээс өөр замгүй болж байлаа. Яг тайлбарлаад худлаануудаас салгаад олон улсын ухагдахуунуудыг орчуулахгүй хэрэглэхэд хүмүүсийн нүд сэргээд л явчихдаг.

Үнэндээ өнөөдөр Монгол орон Монгол хэлний асуудалд оржээ. Энэ асуудлаа хурдан шийдэхэд хэлийг нэгдүгээрт өдөр дутмын гэж олон нийт хэл болгон үлдээж харин арин танин мэдэхүйн үгнүүдийг болон ухагдахуунуудыг тусгайлан зохицуулж их дээд сургуулиудад хэрэглэх ёстой болжээ. Танин мэдэхүйн ухагдахуунуудын гарал үүсэл бол ихэнхдээ л Грек болон Латин гаралтай үгнүүд байх жишээтэй. Үүний ач холбогдол бол оюутан хүн өнөөдөр их дээд сургуулиудад маш их хэлмэгдэж хохирч байгаагаас хурдан салах боломж олдоно.

Монгол хэлийг хоёр ангилаагүй цагт худлаа дипломууд үйлдвэрлэгдсэн хэвээр ба мэдлэггүй залуу үе үргэлжилсэн хэвээр. Ийм худлаа хүмүүс тэгээд дээшээ төрийн чухал шийдвэрлэх албанд очоод юу ч мэдэхгүй болохоор зөвлөгч нэртэй бас л гадаадад буруу толь бичиг хэрэглэж буруутсан хүмүүсийг ажиллуулдаг. Ингээд гадаад дотоодын хоёр худлаа нийлээд алдаануудаа хамтран үргэлжлүүлдэг. Энэ чөтгөрийн тойрог сүүлийн 20 жил улс орноо доош татлаа. Хөгжиж чадахгүй бол ядаж доошилж болохгүй.

Монгол хэл гэж худлаа уриалсан хүмүүс бүгдийг л орчуулах гэж бүдүүлэг дайрдаг хүмүүс мэдлэг боловсрол болон танин мэдэхүй Монгол оронд орж ирэхэд улам л саад хийх боллоо. Өмнөх Монгол хэлнийхэн үг үсгээр хөөцөлдсөн бол өнөөдөр ухагдахуунаар хөөцөлдөх цаг болжээ. Монгол хэл судлалаас гадна орчуулгын судалгаа илүү их хэрэгтэй болжээ. Монгол хэл байдгаараа л байж байгаа харин орчуулсан орчуулгууд гэмт хэрэг хийгээд байна шүү дээ.

Яагаад хүмүүс танин мэдэхүйн болон философийн ном уншаад ойлгохгүй байна эсвэл хүнд байна гэдгийн шалтгаан бол нэгэнт л шинэ ухагдахуунуудыг нэгэн зэрэг адилхан Монгол үгнүүдээр хольж хутган орчуулсан тул яаж ч хүмүүст ойлгогдох билээ дээ. Ном унших дургүй байдаг аргагүй шүү дээ. Түүний оронд ёстой л хялбархан хөнгөхөн богинохон шүлэг яруу найраг эсвэл түүхийн ном л уншвал нэгэнт танин мэдэхүйн тухай биш тул ухаан ч шаардахгүй тул тийм л номууд зарагдана. Тиймээс Монгол хэл урагш хөгжүүлэх биш хойш татаж хуучин хоцрогдсонд түлхэсэн аюултай хэл болон хувирчээ.

Монгол хэл анх эртний хүмүүсээс өгөгдсөн тодорхой тооны үгнүүдээс бүрдсэн. Тэр Монгол үгнүүдийн тоо маш хязгаардмал. Ерөөсөө дөнгөж саяхан л их дээд сургуулийн бараа харлаа шүү дээ. Тиймээс ном бичдэг хүмүүс зуун жилийн өмнө ч байсангүй. Ном бичсэн хүмүүс байлаа гэхэд Төвд хэлээр бичсэн болохоос Монгол хэлээр бичиж хэлээ хөгжүүлсэнгүй. Ихэнх Монгол хэлний үгнүүд Перс, Хятад, Төвд, гээд Азийн олон газрын үгнүүдээс гаралтай. Сүүлд социализмын үед Европоос олон үгс орж ирсэн тул Монгол хэлэнд мэр сэр Орос болон Европын орнуудын үгс бий.

Монгол хэл Азийн орнуудын хэлний холимог тул Алтай хэлний аймагт багтдаг гэдэг. Тиймээс цэвэр Монгол үгнүүдийн тухай ярихад тийм ч амар биш. Нэгэнт хүүхэд наснаасаа Монгол хэлээр ярисан болохоор өөрөөр хэлбэл дасчихсан болохоор бусад хэлнээс илүүгээр эх хэл дотно байх бол мэдээжийн. Африкчуудад Африкийн хэл л аялгуу сайхан шүү дээ.

Монгол хэл өнөөдөр хүртэл яагаад хөгжиж чадаагүй вэ мөн Монгол хэлнийхэн юуг олж мэдээгүй вэ гэхээр танин мэдэхүй шинэ үг зохиодог мөн шинэ ухагдахуунаар л танин мэдэхүй явагддаг гэдгийг мэдсэнгүй. Монгол хэлний эрдэмтэн гэж шүтдэг хүмүүс хойч үедээ олигтой хэлний бүтэц үлдээж чадсангүй. Мэдээж тэр хүмүүс тухайн үедээ олигтой боловсролтой ч байсан биш дээ. Ерөөсөө ямар ч хэл ухааны бүтээгдэхүүн. Ухааны чадвартай хүмүүс тэр хэмжээгээр шинэ мэдлэг зохиож шинэ ухагдахуун бүтээдэг. Ухааны чадвартай хүмүүс л танин мэдэхүйг бүтээнэ шүү дээ. Хүний ухаан дотор бодол, сэтгэл, төсөөлөл гээд бүгд явагдана. Ухаан ажиллахгүй бол бодолгүй, сэтгэлгүй бас төсөөлөлгүй.

Монгол хэлтэй л бол хангалттай гэж Монгол хэлнийхэн буруу ташаа ойлгож явсаар танин мэдэхүйг ухаарсангүй. Мэдлэггүй хүн Монгол хэлтэй байгаад яаж ярих мөн юу гэж илэрхийлэхээ мэдэхгүй шүү дээ. Тиймээс л даруухан дуугүй царайлаад сууж буй хүмүүсийг хэлэх гэхээр хэлгүй тул үггүй тул мөн ухагдахуунгүй тул дуугүй сууна л гэж ойлгох хэрэгтэй.

Грамматик, лингвистик, семантик гээд хэлний зөвхөн дүрэм биш утга болон өгүүлбэрийг чухалчилсан ойлголтууд орж ирсэнгүй. Монгол хэлнийхэн өнгөрсөнд ч өнөөдөр ч юу ч хийх чадваргүй гэдгээ харууллаа. Яагаад гэвэл тэдэнд мэдлэг дутагдана. Төрөхөөс сурсан Монгол хэл мэдлэг боловсролтой болоход даан ч хүрэлцэхгүй. Хэлнээс гадна бодож сурах чухал. Ганц үг юу ч хэлэхгүй. Өгүүлбэр бас чухал яагаад гэвэл эзэн биетэй холбогдож хэн юу хэлж юуг ойлгуулах гэж буй л чухал болохоос биш дөрвөн мөрт эсвэл шүлэг яруу найраг мэдлэг өгөхгүй.

Үгийн утгыг тодорхойлж толь бичгүүд хийж чадаагүй тул Монгол хэлээр ярих нэгэнт утгагүй үгээр яриж буй тул утгагүй яриа болдог. Утгыг тодорхойлж чадалгүй өнөөдөр хүрсэн тул ном уншаад ч нэмэргүй яагаад гэвэл утгагүй үгтэй тул утгагүй л өгүүлбэр байдаг шүү дээ. Түүний оронд шууд Англи хэл дээр ном уншвал боловсрол олж цааш ахихад хэрэгтэй.

Монгол хэл ярихаас өөр зүйл хийдэггүй мэдлэг бол хэзээ ч ярихгүй хэлнийхэн гэдэг хүмүүсийн бичсэн ном шүлгүүд бүгд л Монгол хэлтэйгээ зууралдаж чөтгөрийн тогоон дотроо эргэлдэж хэн хэндээ мэдэмхийрч цааш ард түмэндээ буруу ойлголтыг зориуд гэмээр тараасан болохоор өнөөдөр Монгол хэл хар ярианд л тохирсон харин танин мэдэхүйд тохирохгүй хэл болтолоо доройтожээ. Монгол хэл хөгжлийн замд гарч чадалгүй хаагдмал боогдмол болж хүн бодоход садаа болсон үгнүүд хэвээрээ мөн цааш залуу үеийг танин мэдэхэд урагшаа ахиулдаггүй ийм л хэл болон үлджээ.

Логик, этик, эстетик, диалектик, фэноменолог, метафизик гээд ямар чухал ойлголтууд вэ. Бүгдийг махлаад орчуулаад хаячихсан. Мэдлэггүй Монгол хэлнийхэн ингэж л Монгол хэлээ баллаад зогсохгүй урагш хөгжиж олон хэлний үгүүдээр дүүрсэн баялаг хэл болоход саад болжээ.

Грек болон Латиний олон үгнүүдийг шууд авч хэрэглээгүй цагт танин мэдэхүй хөгжихгүй. Яагаад гэвэл танин мэдэхүйн үг ухагдахуунууд бол үндэстэний хэлнүүдийг давсан дээгүүр ойлголт шүү дээ. Монгол хэлнийхэн шүтээд байдаг өвөг дээдсийнхээ сүүдрээс гарч Монгол хэлийг хоосон шүтэн биширч худлаа мэдлэгтэй хоцорсоноо ухаарах цаг болжээ. Шинэ цаг үе ирчихээд байна шүү дээ. Шинэ үг шинэ ухагдахуун луу урагшлах цаг иржээ. Алдар цуутай цол хэргэмтэй өвгөд арай хойч үеэ битгий урагшаа хөгжөөрэй бидний хэмжээнд л хоцорч үлдээрэй гэж захиагүй биздээ.

Өнөөдөр ч гэсэн Монгол хэлэнд битгий өөрчлөлт хий гэж тушаасаан хүн байхгүй биздээ. Монгол хэлээ аварна гэх шиг иймэрхүү ойлголтууд бол зүгээр л улс орон хөгжихөд саад болсон хүмүүс бөгөөд яг л хөшөө босгож хэнийг ч ойртуулж хир халдаахгүй гэсэн муйхар үйлдэл. Хойч үеийгээ өнгөрсөн өвөгчүүдийг давахаас хамгаалдаг хүмүүсийн ядуухан үйлдэл Монгол хэлийг хөгжүүлсэнгүй. Тэд хамгаалаад хамгаалаад хоцрогджээ. Өвгөн профессор суут эрдэмтэн агуу соён гэгээрүүлэгч гээд л ямар ч их худлаа магтаалууд вэ дээ. Монгол орныг цааш хөгжүүлэхгүй өөрсдийнхөө нэрийг л мандуулах чухал болохоос биш хойч үеэ улам цааш хөгжөөд яваасай гэсэн биш мухардуулга байжээ л гэж ойлгохоос.

Монгол хэлийг өдөр дутмын ярианы болон танин мэдэхүйн гэж хоёр ангилсанаар цаг үеийн мэдлэгт ойртоно. Мэдлэг зан заншил уламжлалт ёс болон өвгөд дээдэстэй ямар ч хамаагүй. Яагаад гэвэл тэр бүгд хоцрогдсон. Харин танин мэдэхүй бол үргэлж л урагшаа хөгжинө. Маргааш чухал бас ирээдүй хэрэгтэй. Яагаад гэвэл үр хүүхдийн хувь заяа маргаашаас хамааралтай.

Социологоос авахуулаад философи цаашлаад экономоос авахуулаад политик хүртэл цоо шинэ ойлголт маш чухал ухагдахуунуудыг орчуулахгүй шууд хэрэглэхийг өнөөдөр 21-р зуун шаардаж байна. Шинэ цаг үед ирэхгүй хуучин хоцрогдсон цаг үедээ хорогдон үлдэж хойч үедээ өнөөгийн Монгол хэлнийхэн болон түүхчид саад хийхгүй биздээ.

Залуу үед мэдлэг болоод шинэ танин мэдэхүй урд өмнөөс илүү хэрэгтэй болжээ. 50 жилийн өмнөх байтугай 5 жилийн өмнөх мэдлэг хоцрогдож буй даяарчилсан өнөөгийн ертөнцөд Монгол хэл хуучиндаа хорогдох биш шинэ рүү нээлттэй болох цаг иржээ.

Монгол хэлийг хоёр ангилж өдөр дутмын хэлэнд хар яриа, уран зохиол, шүлэг яруу найраг гэх мэт танин мэдэхүйгээс хол үгнүүдийг хамруулсан толь бичиг хэрэгтэй болжээ. Харин танин мэдэхүйн хэлэнд мэдлэгийн болон мэргэжлийн үг ухагдахуунуудыг оруулж толь бичиг тусдаа хийх шаардлагатай боллоо. Энэ хоёрдугаар толь бичигт Монгол хэлний хүмүүс юу ч заах мэдэлгүй ба зөвхөн мэргэжлийн хүмүүсийн өгсөн үгнүүдийг л хэрэглэх ёстой.

Ерөөсөө хар яриаг мэргэжлийн үгнээс ялгаж ирээгүй тул Монгол хэлнийхэн мэргэжил даван орж ирж физикт бас философт цаашлаад медицин болон юустицийн үгнүүдийг хүртэл орчуулнаа гэж орчуулга тулган шаардаж мэргэжлийг мэргэжил биш хар ярианы үгээр дүүргэж шинийг шинэ биш мэдлэгийг мэдлэг биш болгожээ. Монгол хэлнийхэний үеийн үед хийж ирсэн энэ гэмт хэргүүдээс салж мэргэжлийн хүмүүс мэргэжлээ аварч мэдлэгийг мэдлэгээр шинийг шинээр үлдээж аврах цаг иржээ.

Танин мэдэхүй нэгэнт л мэдлэгийг бүтээдэг тул хүн төрлөхтөний бүтээл бөгөөд энд үндэстэн, ард түмэн эсвэл нутаг ус ямар ч хамаагүй. Монгол хэл ч чухал биш. Мэдлэг бол хэлэнд захирагдахгүй хэлийг шинээр зохион бүтээдэг. Ингэж шинээр зохиосон үг нэгэнт Монгол хэлэнд байхгүй өөрөөр хэлбэл шинийг бодоогүй тул хуучин Монгол үгээр орчуулах гэж хичээх хэрэггүй.

Шинэ ухагдахуун бол идеа гэж яригдаж ирсэн. Монгол хэл энэ идеагаас дэндүү хол. Энэ идеа бол хүний бодолын бүтээгдэхүүн. Тиймээс хүн хэлээр боддог бас буцаагаад гүн бодол шинэ хэл шинэ ухагдахуун зохиодог. Энэ шинэ зүйл шинэ ухагдахуун шинэ хэл Монгол оронд дутагдсаар…

Үндэстэн босох цаг. №3: Сэхээтэний цаг.

20-р зуун бол сэхээтэний зуун байсан. Дэлхийн том сэхээтэнүүд ном бичиж онол боловсруулж утоп гаргаж чадсан тул 20-р зуун зөвхөн хар мөртэй зуун болж дэлхийн түүхэнд үлдсэнгүй. Өнөөдөр тэр л хүн төрөлхтөнийг ухамсарлуулсан сэхээтэнүүдтэй адил мэргэжлийн хэллэгээр интеллектуал \intellectual\ хүмүүс тэдний номуудыг улам их уншиж 21-р зууныг ойлгож авахыг хичээх болцгоолоо. Тэгвэл Монгол оронд сэхээтэн бий юу?

Социализм, Демократизм, Капитализм гээд л ердөө л философийн болон социологийн асуудлууд байсан бол сүүлдээ улстөрийн болон эдийн засагийн сэдвүүд болж эцэстээ догма болсон. Тэгсэн хэдий ч социализм, демократизм болон капитализм гурав гурвуулаа утопи хэвээрээ. Яагаад гэвэл хаа ч биелсэнгүй.

Дэлхийн ямар ч оронд социализм ч ардчилал ч бас капитализм ч жинхэнэ биелэлээ олж чадаагүй. Социализмыг монголоор эв хамтын гэж орчуулдаг. Харин демократизмыг эхлээд ардын гэж орчуулж байгаад сүүлдээ ардчилал гэж орчуулжээ. Хэрэг дээрээ бол ард түмний гэж орчуулсан бол таарах байжээ. Харин капитализмыг хөрөнгөтөн гэж орчуулсаар ирсэн хэдий ч Марксын “Капитал” номыг өнөөдөр ч улстөрийн болон философийн гэж нэртэй төрийн байгууллагууд орчуулж социализм болон капитализм хоёрын ялгааг хэлж өгсөнгүй. Энэ хоёр ухагдахууны онцлогыг тайлбарлахгүй явсаар дэд ухагдахуунууд гэдэг социалист ардчилал буюу социал демократ мөн төрийн капитализм буюу стэйт капитализм руу шилжжээ. Социализм бол нэгдүгээр ухагдахуун түүнийг демократизм гэсэн хоёрдугаар ухагдахуунаар өргөжүүлдэг. Үүнтэй адил либерализм бол хоёрдугаар ухагдахуун тул ганцаараа байх боломжгүй. Яагаад гэвэл либералист орон гэж хаа ч үгүйтэй адил либерализмтай орон гэж хаа ч байхгүй.

Социализм бол ард түмэнд ээлтэй. Харин капитализм бол зөвхөн баян хүмүүст ээлтэй. Ажил хөдөлмөрөө хийж яваа хүмүүс бол социалист хүмүүс. Харин тэднийг мөлждөг ажил хийдэггүй хүмүүс бол капиталист хүмүүс. Хэдийгээр энэ бүгдийг ойлгоход 20-р зууныг ойлгох хэрэгтэй боловч дөнгөж 21-р зуун эхлээд 10 гаруйхан жил болж байхад 20-р зууныг бараг л мартсан явдал бол Монгол орны том алдаа бөгөөд ерөөсөө сэхээтэн хүмүүс байхгүйгийн баталгаа. Сэхээтэн хүмүүс л социализм, ардчилал, капитализм гээд улстөр болон эдийн засгийн чухал сэдвүүдийг хөндөж нийгмийн зайлшгүй сэдэв болгох ёстой байсан. Гэтэл энэ бүгд зүгээр л амны уншлага болон хувирч хэн ч хаа ч мэдэмхийрдэг сэдэв болон хямдарчээ.

Монгол оронд философчоос авахуулаад социологч цаашлаад улстөрийн болон эдийн засгийн олигтой мэргэжлийн хүмүүс байхгүй тул сэхээтэн гэсэн ойлголт өнөөдөр бараг л 20-р зуунтай адил мартагдажээ. Гэтэл сэхээтэн хүмүүс л онол гаргах ёстой байсан. Өнөөдөр Монгол орон онолгүй яваагийн шалтгаан бол эрчүүд сэхээтэн болж чадалгүй эд бараа хувийн сонирхол жижигхэн ашиг хонжооны золиосууд болсоны л баталгаа.

20-р зууны үнэнийг ярилцаж ойлгоогүй цагт Монгол орон хэзээ ч 21-р зуунд ирж чадахгүй. Тиймээс ч өнөөдөр бүх л зүйл шинэ хэвээр байж түүнийг нэрлэж нэг үгээр хэлэхэд шинийг бас хүлээж авч чадахгүй байна даа. Нэгэнт шинийг хүлээж авч ойлгож чадахгүй байгаа тул ямар ч утгаггүй түүх ярих эсвэл зан заншилдаа хорогдох уламжлалт ёсондоо баригдаж буй. Одоо ингээд наадам болно. Юугаа тэмдэглэх вэ? Юу хийж бүтээсэн гэж наадах вэ?

Монголын эрчүүд сэхээтэн биш гэдгээ наадмаар л нэг яруу тод харуулдаг даа. УИХ-ын гишүүдийн бөх барилдана бас тэдний морьд уралдана. Сайд нарын морьд уралдана. Морьдоо уралдуулахын хажуугаар зэрэгцүүлэн жийп машинуудаа бас уралдуулна. Энэ жил магад нисдэг тэрэг ч уралдах болов уу. Алт, зэс, нүүрс хэн их зарсан бэ тэндний морьд жийпийнхээ хамт тоос манаруулна даа.

Наадам болгоноор л сэхээтэн улстөрчид байхгүй зөвхөн л феодал улстөрчидтэй гэдэг харагддаг. Зурагтаар ард түмэн феодалуудын наадам үзэж байгаагаа сэхээрдэггүй баярлаад л байдаг даа.

Өнөөдөр Монгол орон шинэ үүссэн нөхцөл байдалд шинэ л хариу өгөхгүй бол хуучин хоцрогдсон өвөг дээдэс эсвэл эцэг өвгөдийн ойлголтоор хариулах ямар ч боломжгүй. Өнгөрсөн хүмүүс өнгөрсөн тул өнөөдөр ямар ч тус болохгүй. Өнөөдөрт өнөөдөрийн хүмүүс л тус болно. Үүний тулд өнөөдөрийн сэхээтэн хэрэгтэй. Өнөөдөрийн сэхээтэн 20-р зууныг дүгнэж гэхдээ давтах биш харин 21-р зууныг хэрхэн бүтээхэд социализм, ардчилал, капитализм гэсэн ойлголтуудыг боловсруулах чухал. Өөрөөр хэлбэл бичигдсэн номууд хэрэгтэй болохоос хэн нэг хүн эсвэл ямар нэг улс орон жишээ болохгүй. 20-р зуунд ямар номууд дэлхийн том сэхээтэн хүмүүс бичсэн бэ тэр номуудыг өнөөдөр унших шаардлага ирлээ.

Өрнөд эсвэл дорнын гэсэн ойлголт устлаа. Япон, Өмнөд Солонгос, Сингапур гэсэн Азийн орнууд яг л Өрнөдийн орон шиг мэдлэг боловсролтой болж аж үйлдвэрийг хөгжүүлж чаджээ. Тэд Өрнөдөөс илүү Өрнөд болжээ. Тэдний араас бас Хятад болон Энэтхэг орнууд бас л хурдан хөгжиж Өрнөдөөс ялгаагүй болох гэж хичээнэ. Гэтэл Монгол орон хэдэн зуун жилийн хоцрогдсон Төвд орон ярицгааж хэдийний устсан Төвдийн ламаизим руу хуйларч мянган жилийн хоцрогдолтой бөө нар луу хөл алдацгаана.

Дорно гэж байхгүй болж Өрнөд гэж ярихаа болицгоож зөвхөн л глобалчлал буюу даяарчлал гэж ярих боллоо шүү дээ. Дуу дуулж хөгжим тоглох болохоороо дорно болж түүнийгээ урлаг гэж нэрлэж болохгүй л байх. Идэж ууж машин барьж гар утсаар ярьж шар айраг уух болохоороо өрнийн болчихоод дорныг мартчихдаг худлаа соёл үүсжээ. Худлаа соёлыг дагаад худлаа урлаг үүсжээ. Худлаа хэл бас худлаа орчуулга үүсгэжээ. Пиво гэсэн олон улсын нэрлэгээг шар айраг гээд орчуулсан явдал шар өнгөтэй болохоор өнгө харж орчуулжээ. Гэтэл одоо хар пиво гараад ирлээ шүү дээ. Тэгвэл одоо хар шар айраг гэж орчуулах уу. Ингэж улайм цайм бүдүүлэг орчуулдаг гай гудамжинд биш ШУА-аас авахуулаад их дээд сургуулиуд дотор тархжээ.
Хүн төрөлхтөний философийн болон улстөр эдийн засагийн чухал 20-р зууны номуудыг алдаатай худлаа орчуулж өнөөдөр түүний гайг эдлэж явна шүү дээ. Орчуулгын дон шүглэсэн тул Монгол хэлний болон түүхийн хүмүүс Монгол оронд сэхээтэнүүдийг устгаж чадлаа. Монгол хэлний хүмүүс бол ерөөсөө Ренчин Дамдинсүрэнгээс эхлээд Монгол оронд сэхээтэнийг төрөн гарч ирэхэд садаа болсон хүмүүс. Тэд Монгол хэлээр далимдуулан дэлхийн мэдлэг орж ирэхэд саад болсон. Үүний тод жишээ бол Монгол хэлний тайлбар толь бичиг.

Монгол хэл дэлхийн бүх номуудыг орчуулах чадваргүй. Ерөөсөө чадах ч албагүй. Англи-Монгол хэлний толь бичиг наад захын философийн ном орчуулахад хүрэлцэхгүй байна шүү дээ. Монгол хэлний тайлбар толь бичиг бол ямар ч чадваргүй хэнд ч хэрэг болохгүй бөөн алдаатай тайлбар бичиг шүү дээ. Ийм толь бичигтэй байхад яаж ч Монгол хэл цааш хөгжиж өсөж өндийх билээ. Юу үнэн бэ гэхээр Англи хэлний үг бүрт таарсан Монгол үг байхгүй шүү дээ.

Идеа гэж ямар том ухагдахуун билээ гэтэл түүний утгыг алдагдуулжээ. Идеаг даган мэдлэг боловсролоо илэрхийлэхийг идеалог гэж нэрлэдэг. Харин идеаг тууштай барин онол боловсруулахыг идеализм гэдэг. Идеализм бол ухааны бүтээгдэхүүн тул матераас ялгаатай. Матери гэж нэгэнт өгөгдсөн бүхий л зүйлсийг нэрлэж буй тул түүнийгээ даган мэдлэг боловсрол олохыг материализм гэж нэрлэдэг. Энэ бүгдийн онол байхгүй тул алдаатай орчуулж өнөөдөрч алдаатай тайлбарласан хэвээр. Тиймээс Монгол оронд идеолог ч алга бас иедеализм ч алга даа. Нэгэнт идеализм байхгүй тул материализм ч алга л байна шүү дээ.

Монгол хэл гэхээрээ үгтэй зууралдсаар өгүүлбэр гэж утгагүй болсон. Тийм ч учраас хүмүүс дөрвөн мөрт хэлэх эсвэл шүлэглэх илүү амар байдаг. Өгүүлбэр хөгжөөгүй тул Монгол оронд ном гэж зүйл хөгжсөнгүй. Тиймээс хүмүүс ном унших дургүй. Ном хөгжөөгүй тул бодол хөгжихгүй. Нэгэнт бодож чадахгүй тул сэхээтэн хүн төрөн гарах боломж алга. Ард түмэн заавал ном уншиж ойлгох албагүй. Гагцхүү сэхээтэн хүн ном унших ёстой. Харин ард түмэнд товчхон тайлбар хийх бол хаа ч байдаг амидралын практик шүү дээ.

Сэхээтэн байхгүй Монгол оронд өнөөдөр дуртай хүн ном орчуулж мөрөөдсөн хүн ном бичдэг болжээ. Сэхээтэн байхгүй газар л хэн ч хаа ч ном бичнэ. Нэгэнт сэхээтэн байхгүй тул мэргэжлийн хяналт байхгүй. Мэргэжлийн биш хүмүүсийн ном хэнд ч хэрэггүй. Хэрэггүй номнуудаа хүмүүст тулгаж буйг харахаар ичмээр. Ямар ч хэрэггүй утгагүй номнуудаа гарын үсэг зурж тараагаад л. Хэнд ч хэрэггүй ерөөсөө ном гэхэд хэцүү үгийн цуглуулагануудаа номын сангуудад очиж хандивлаж бас номоо сурталчилдаг гэсэн.

Монгол оронд яагаад нийгмийн салбар хөгжихгүй байна вэ гэвэл нэгдүгээрт Монгол хэлнийхэний хийсэн гай хоёрдугаарт асуулт хариулт гэсэн буруу сургалт. Байгалийн салбарт асуултын хариултыг шууд хэлэх боломжтой. Харин нийгмийн салбарт асуултын шууд хариулт гэж байхгүй харин ойлголт л гэж бий. Байгалийн салбарт жишээлбэл математик физикт цээжлэх боломжтой. Харин нийгмийн салбарт хэзээ ч цээжлэх шаардлагагүй харин ойлголт шаардлагатай. Гэтэл өнөөдөр нийгмийн салбарт асуулт бэлдэж түүнд таарсан харилут бас бэлдэж буй явдал бол дэндүү том эндүүрэл. Тийм ч учраас хүн бүр дураараа өөрийнхөөрөө ойлгодог. Хэзээ ч өөрийн хувийн ойлголт гэж байж болохгүй. Мэдлэг л бол мэдлэг тул мэдлэг дээр тулгуурласан ойлголт гэж бий. МУИС-ийн нийгмийн салбарыг оюутнууд юу ч ойлгож чадалгүй төгсөж байна шүү дээ. Яагаад гэвэл цээжилдэггүй газар цээжил гэж мөн шууд хариулдаггүй газар шууд хариул гэж шаардаж тэнэглэсэн тул боловсрол биш түүхийрэл болжээ.

Дэлхийн том сэхээтэнүүдийн 20-р зуунд бичсэн номуудыг уншихад өнөөдөр яагаад Украинд болон Арабын орнуудад дайн дажин хийж буйг ойлгоно. Дэлхийн том сэхээтэнүүдийн номууд өнөөдөр 21-р зуунд буцаад хэрэг болжээ. Монгол оронд нэн шинэ түүхийг эхлүүлэхийн тулд 20-р зууны шинэ түүхийг маш хурдан ардаа орхих боломжгүй болжээ. Ерөөсөө ардаа орхиж нуун дарагдуулах гэсэн оролдлого бол гэмт хүн гэлбэлзэж буйн баталгаа. 20-р зууны туршлага бидэнд хэрэггүй харин 20-р зууны том сэхээтэнүүдийн номууд бидэнд хэрэгтэй.

Өнөөдөр Монгол оронд өөрсдийгөө их дээд сургууль гэж нэрлэж буй газруудад сэхээтэн хүн байхгүй байна шүү дээ. Хэн ч 20-р зууныг дүгнэж 21-р зууны онцлогыг шинээр гаргаж чадахгүй л байна. Гэтэл түүх, арга билиг, зан заншил, шашин, мухар сүсэг ярих болохоороо бүгдээрээ профессор болчихдог. Нэгэнт их дээд сургуулиудын багш профессорууд сэхээтэн биш тул тэдний оюутанууд сургуулиа төгсөөд сэхээтэн болох ямар ч боломжгүй. Сэхээтэн төрүүлэхгүй гэвэл энэ олон их сургуулиудийн хэрэг байна уу?

Боловсролын байгууллагаас сэхээтэн төрөхгүй тул улстөр болон эдийн засагийн байгууллагуудад сэхээтэн байхгүй байх бол аргагүй шүү дээ. Сэхээтэн улстөрч байхгүй тул улстөрийн онол бичигдэхгүй байна шүү дээ. Сэхээтэн эдийн засагч байхгүй тул эдийн засаг устаж банк санхүүгийн орон боллоо шүү дээ. Улс орнууд бүтээгдэхүүнээ зарж орлого олдог байхад Монгол орон юу хийж чаддаг вэ гэвэл бонд үйлдвэрлэдэг л болждээ.

Өнөөдөр бидэнд чухал түүний цаана маргааш чухал. Ирээдүйг тодорхойлоход онол чухал. Онол хэн бичих вэ гэвэл сэхээтэн хүн бичнэ. Монгол оронд яруу найрагч сэхээтэн биш, бөх барилддаг хүмүүс сэхээтэн биш, уран зохиолч сэхээтэн биш, профессор сэхээтэн биш, улстөрч сэхээтэн биш, эдийн засагч сэхээтэн биш, улстөрчид сэхээтэн биш, сайдууд сэхээтэн биш. Сэхээтэн байхгүй тул мэдлэг байхгүй. Мэдлэг байхгүй гэдэг юу хийхийгээ мэдэхгүй. Юу хийхийгээ мэдэхгүй тул лам руу гүйнэ эсвэл мухар сүсэгтэцгээнэ.

Өмч гэдэг заавал хөрөнгө байх албагүй. Боловсрол бол маш үнэт өмч шүү дээ. Зөвхөн хувиа хичээж довоо шарлуулдаг газар нийгэм хөгжихгүй. Хөдөө ганц гэр айлд хувиа бодож довоо шарлуулж болно харин олон хүнтэй газар хот суурин газарт хувиа бодож болохгүй харин нийгмийг бусдыг бодох хэрэгтэй. Зөвхөн өөрийнхөө хүүхдийг боддог хүн бол адгийн бэртэгчин. Зөвхөн өөрийнхөө эхнэрт хайртай хүн бол хайр гэж юу байдагийг мэдэхгүй хэзээ ч хайрлаж үзээгүй хүний баримт.

Сүүлийн 20 гаруй жил боловсрол шашинжсан. Урлаг бас шашинжсан. Нийгэм бас шашинжлаа. Цаашлаад төр шашинжжээ. Шашинжсан улс орон цааш ёстой нэг алхам урагшлахгүй дээ. Тиймээс улс оронууд хөгжихийн тулд шашинаас бүрэн чөлөөлөгдсөн байдаг. Шашинаас чөлөөлөгдөхийг мэргэжлийн хэлээр сэкулар \secular\ гэж хэлдэг.

Хэрвээ сэхээтэнүүд байсан бол нийгмийн шүүмж бичицгээнэ. Хэрвээ сэхээтэнтэй байсан бол шашины шүүмж бичицгээнэ. Хэрвээ сэхээтэнтэй байсан бол түүхийн шүүмж бичицгээнэ. Хэрвээ сэхээтэнтэй байсан бол хэлний шүүмж бичицгээнэ. Хэрвээ сэхээтэнтэй байсан бол соёл урлагийн шүүмж бичицгээнэ. Хэрвээ сэхээтэнтэй байсан бол номны шүүмж бичицгээнэ. Нэгэнт сэхээтэн байхгүй тул энэ бүгд дураараа дургих газар болжээ. Нэг нэгнийгээ магтаж шагнаж цоллож өргөмжлөл өргөцгөөнө. Оюуны доод хэмжээнд очжээ.

Монгол оронд этик болон морал үндэслэж ургаж цэцэглэж чадаагүйгийн гай бол ёс зүй эсвэл ёс суртахуун гэж худлаа буруу орчуулж Монгол хэлнийхэний л хийсэн гай шүү дээ. Хэлнийхэн гэж хэлмэгдүүлэгчид.

Этикгүй газар сайн гэж мэдэхгүй. Сайн байхгүй газар муу муухай цэцэглэнэ. Муу муухай нийтийн мэдрэмж болох тул сайн сайханыг мэдрэхгүй. Мэдрэмж буруу мэдэрвэл мэдээ алдсантай адил. Этик бол мэдрэмж дээр тулгуурлаж цааш сэтгэлийг бэхжүүлдэг. Сэтгэл хөгжих чухал сэтгэл хөгжихгүй бол зэрлэгшил эхэлнэ. Зэрлэг гэдэг ичихгүй бас өрөвдөхгүй. Яагаад улстөрчид ичдэггүй вэ гэхээр тэдэнд сэтгэл хөгжөөгүй. Яагаад хүмүүс улс орноо зарж худалдаж хулгай хийдэг вэ гэхээр сэтгэл устсаны баталгаа. Нэгэнт сэтгэлгүй тул гэмших, зовох, уучлах, өөрийгөө шүүмжлэх гэх мэт наад захын хүн ёсны ойлголт мэдэхгүй. Тийм хүмүүстэй хүн чанар ярих боломжгүй. Нэгэнт улс орны хувь заяаг шийдэж яваа хүмүүс сэтгэлгүй тул хариуцлага эсвэл буруутах гэсэн ойлголт байхгүй.

Гандангийн ямар ч лам надад мөнгө хэрэггүй зүгээр л би чамд тус болох гэсэн хүсэлтэй гэсэн этик байхгүй шүү дээ. Хамгийн их морал байх ёстой шашин ийм байна шүү дээ. ШУА гэх мэт соён гэгээрэлийн байгууллага байх ёстой газар шашинд бууж өгчээ. Сэхээтэнүүдийг төрүүлэх ёстой их дээд сургуулиуд оюутны төлбөрөөр хөрөнгөжидөг байгууллагууд болжээ. Улаанбаатар хотоор дүүрэн сүм хийд. Ингэж их мухар сүсэгтэхийг хэн зориуд дэмжинэ вэ? Улаанбаатар хотыг хэн ингэж шашины хот болгож соён гэгээрэл мэдлэг боловсрол болон сэхээтэний хот болгохын эсрэг ажиллана вэ?

Шинэ цаг ирлээ. Шинэ сэхээтэний цаг ирлээ. 21-р зууныг хүлээн авч цааш бас авч явах сэхээтэнүүд үгүйлэгдэнэ. Шинийг ярицгааж маргаашийг бүтээж ирээдүйг тооцоолох цаг иржээ. Өнөөдөр ямар ч хүчинтэй биш хуучиндаа хоцрогдсондоо хорогдохгүй харин шинийг хэцүүг төвөгтэйг бариж аван тэмцэх цаг ирлээ.

Үндэстэн босох цаг. № 2: Мэдлэгийн цаг.

Хүний яг мэдсэн мэдлэг зөвхөн өөрийн санаагаа хэлэхээс эрс ялгаатай. Аливаа зүйлийн ялгааг олж чадах тэр чадвар л хүний мэдлэг, хүний бодсон бодол болон ойлгосон чадвар зэргээс хамаарна. Хүн мэдэхгүй л бол мэдэхгүй. Тиймэс ямар ч уучлалт байхгүй. Мэдэхгүйгээ нуух гэж хүн төрөхлтөний хаа ч байхгүй ойлголтууд жишээлбэл үзэл бодол, үзэл санаа эсвэл үзэл баримтлал гэх бол алдаа. Энэ бүгд ямар ч утгагүй үгс бөгөөд гадаад хэлэнд орчуулах боломжгүй үгс. Идей, идеолог, идеализм гэсэн философийн ухагдахуунууд бол хүний ухааны үйлдэлүүдийг нэрлэсэн. Тэдгээрийг ойлгох гэвэл олон зуун хуудас ном унших ажил гарна. Тиймээс зөвхөн үг биш.
Хүн мэдэхгүй л бол одоо тэгээд үзэл бодол гэсэн худлаа үгээр яах гэсэн юм бэ. Мэдлэггүй байх тийм муу зүйл биш. Гагцхүү түргэн мэдээд авах л чухал болохоос биш худлаа тойрч муриж зугатааж бишүүрхэж эгдүүцэх хэрэггүй. Би юу ч мэдэхгүй гэхдээ санаагаа хэлэх гэж байхгүй шүү дээ. Би энэ номыг уншаагүй гэхдээ энэ номын тухай санаагаа хэлмээр байна гэж буй хүмүүсийг юу гэж нэрлэх вэ?
Хүн төрөлхтөн яг л ингэж мэдлэг болон санаа хоёрыг ялгахын тулд тэр ялгааг анхааруулж үргэлж хэзээ ч мэдлэг ярих зорилготой университэт нэртэй академийн байгууллагуудыг байгуулжээ. Ерөөсөө академи гэсэн ойлголт бол анх мэдлдэгтэй ярина шүү гэсэн зорилготой дүрэмтэй газарыг нэрлэсэн бөгөөд тэндхийн мэдлэгийн төлөө ажилладаг хүмүүсийг академчид гэж нэрлэдэг. Университэт гэсэн ойлголт хүн төрөлхтөний хөгжил эхлэхэд хүчтэй нөлөөлж чадсан бөгөөд энд л мэдлэгийн төлөө академчид ажиллаж доктор, профессор гэсэн мэдлэгийн түвшинээр зэрэглэгдэж цаашид ард түмэндээ мэдлэг тараах үүрэг даалгавартай хүмүүст бэлтгэгдэх болжээ. Тиймээс доктор эсвэл профессор гэдэг бөхчүүдтэй эсвэл дуучидтай адил цол хэргэм эсвэл гуншин биш харин тогтоосон зэрэг. Бөхчүүдэд эсвэл дуучидад цол хэргэм авлаа гээд цаашид ямар ч хариуцлага хүлээхгүй бас буцаагаад өгөх ямар ч шаардлагагүй. Гэтэл доктор болон профессор хүмүүс үргэлж мэдлэгээ нэмэгдүүлж ном бичиж улам л хөгжиж дээшилдэг журамтай. Университэт гэдэг бол нийгэмд хаа ч байхгүй “өөр газар” гэж нэрлэж болно.
Университэт нэртэй энэ өөр газар ертөнцийн бүхий л асуултыг тавих ёстой. Сүм хийд нэртэй газар бурханд мөргө гэдэг бол университэтэд юунд ч мөргөхгүй харин бурхан гэж юу вэ гэж асуух ёстой. Улстөрийн нам дотор манай намын дарга мундаг гэдэг бол университэтийн академч хүмүүс мундаг нэртэй хүмүүсийг ямаршуу хүмүүс даган баясаж бас мундаг хүмүүс нийгэмд ямар их хор хөнөөл учруулж буйг судлах ёстой. Тийм л учраас университэт гэдэг бол хамгийн тусгаар тусгай нийгмээс тусдаа чухал асуулт асууж хариултаа нийлүүлдэг өөр газар байх учиртай.
Оюутан хүн анх удаагаа университэтийн хаалгаар ороод ямар газар ороод ирэв гэсэн асуулт тавих ёстой. Юугаараа өөр газар орж ирсэн бэ ямар зорилготой газар орж ирсэн бэ гэх мэт асуулт тавих ёстой. Түүний хажуугаар оюутны төлбөр төлж буй ээж аавууд ч гэсэн ямар газар хүүхдээ оруулж хэн гэдэг хүмүүст хүүхдийнхээ цэвэр ариун ухааныг даалгаж өгөв гэж асуух ёстой. Хэрвээ цэвэр ариун ухааныг хүн төрөлхтөнд хүчингүй хувийн санаа болон үнэмшилээ хичээл лекц нэрийн дор бузартуулж оюуны гэмтэл учруулбал яах вэ? Хэн хариуцах вэ? Бүгдээрээ би хариуцлага хүлээх дургүй гээд зугатаах уу? Барилга барьж дуусчихаад мэргэжлийн хяналт дууддаг. Тэгвэл МУИС-ыг төгссөн оюутны дипломыг батлах батлагаа хаана байна? Ямар багш хаана юу сурчихаад ямар гадаад хэлэнд мэдлэг олж авчихаад оюутанд хичээл заасан гэж хэлж болох зөвшөөрөлтэй вэ? Хэн хичээл заах зөвшөөрөл өгсөн бэ? Мэдлэгээр хэмжүүр хийсэн тэр үнэлгээ хаана байна вэ?
Ямар ч ялгаагүй хүмүүсийг одоо тэгээд хэн гэх вэ? Юу чаддаг юу сурсан юу мэддэг гэдгийг ялгах боломжгүй бол яах вэ? Хэн ч хэнээсээ ялгарах ялгаа байхгүй бол одоо яах вэ? Бөх хүн нөгөө бөхийгөө дэгээдээд унагаачихвал хурдан гэж ялгана. Дуучин хүн чанга дуу гаргавал цээлхэн уужим хоолойтой гэж ялгана. Гэтэл юу ч мэдэхгүй багш нарыг яаж ялгах вэ? Нутгийн багш гэж ялгах уу? Хөгшин багш гэж ялгах уу? Олон жил ажилласан гэж ялгах уу? Манай сургуулийг төгссөн манай оюутан гэж ялгах уу? Үе залгамжилсан багш гэж ялгах уу? Мэдлэгийг л үнэлж шагнаж магтахаас өөр юугаар ч хэмжиж болохгүй энэ онцлог бол зөвхөн университэтэд л байх ёстой. Университэт бол зөвхөн мэргэжил биш бас боловсролын байгууллага. Боловсрол гэдэг олон төрлийн мэдлэг байх ёстой.
Мэдлэг бол ухааны хөгжлийн баталгаа. Ухаанаа хөгжүүлэхэд ном унших, бичих болон ярих өндөр чадвар хэрэгтэй. Оюутан хүн номыг хагас жил унших наад захын хэрэг. Тэгвэл профессор хүн номыг нэг долоо хоног дотор уншиж чаддаг байх ёстой. Үүгээрээ ялгаатай. Түүнээс өөр ямар ч ялгаа байхгүй. МУИС-ыг төгсөж буй оюутан ном уншиж л төгсөх учиртай. Оюутан хүн сургуулиа төгсөхөд бараг л нэг жижигхэн хувийн номын сантай болсон байх ёстой. Ном уншихгүй бол хэний ч ухаан хөгжихгүй. Ном уншдаггүй ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй багш нэртэй хүмүүс тэгээд одоо оюутанд ямар ухаан суулгах вэ?
Юманд хил хязгаар гэж бий. Мэдлэгтэйгээс мэдлэггүйг ялгаж хязгаарлах чухал. Сайныг муугаас ялгаж хязгаарлах хэрэгтэй. Онцчуудыг бас муучуудаас ялгаж хязгаарлахгүй бол муучууд амархан толгой дээр гарна. Муучууд л муугаа нуух гэж дарга босс болох дуртай шүү дээ. Тэд ямар хариуцлага, ухамсар, ёс суртахуун гэж мэдэх биш дээ.
Хэн ч юуг ч ялгах чадваргүй бол тийм хүнийг бодож чадах чадваргүй гэж хэлнэ. Яагаад хүн ялгах чадвартай болох ёстой вэ гэвэл сонгох болон шийдэх асуудал хүн бүрт гардаг. Гэтэл ялгааг мэдэхгүй байж байгаад бурууг сонговол яах вэ? Ерөөсөө ялгаа гаргаж өгөхгүй бол яах вэ? Тэгвэл бурууг л шийднэ шүү дээ? Магистер доктор, профессор гэсэн ялгаатай зэрэглэлтэй мөртлөө мэдлэгээр адилхан ялгаагүй бол яаж сонголт хийх вэ? Тэдэнд ямар ч ялгаа байхгүй байна шүү дээ.
Хэзээ Монгол оронд мэдлэгийн нийгэм үүсэх вэ? Хэзээ мухар сүсэг, шашин, худлаа доктор, худлаа профессоруудаас салах вэ? Хэзээ Монгол оронд мэдлэгийн эрх чөлөө ярих вэ? Ямар ч мэдлэггүй хүмүүс дүүрч ямар ч мэдлэггүй хүмүүсийг үйлдвэрлэсээр л байна шүү дээ. Одоо яг энэ цаг минутад мэдлэггүйчүүд хэдэн мянган мэдлэггүйчүүдэд диплом өгөөд нийгэм рүү гаргаад эхэллээ. Мэдлэггүйгийн чөтгөрийн тойрогоос хэрхэн гарах вэ? Мэдлэггүй хүмүүс өөрсдийгөө эрдэмтэн гэдэг бас нэг худлаа сайхан нэрээр нэрлэжээ. Гэтэл эрдэмтэн гэсэн зэрэг хаа ч байхгүй. Мэдлэг л хэмжүүр. Мэдээж эрдэмийн талаар мэдлэг бас хэрэгтэй.
Ерөөсөө Монгол оронд ямар ч ялгаагүй жагсаалын цэрэгүүдийг л бүтээсэн юм бишүү? Хэн ч ялгарч болохгүй. Хэн ч зөрж болохгүй. Бүгдээрээ адилхан. Бүгд юу ч мэдэхгүй байх л чухал. Бүгдээрээ адилхан мэдлэггүй. Нэгэнт бүгдээрээ мэдлэггүй тул зөвхөн л санаатай. Хүн бүр санаагаа л хэлнэ. Санаа ямар ч байж болно. Санаа нэрийн дор юу гэж ч холион бантагнуулж, нуун дарж, хуйвалдаж, баллуурдаж болно. Нэгэнт л санаа хэлж буй тул бүгдийг зөвшөөрнө. Хил хязгаар гэж байхгүй.
Юмны ялгааг олох гэдэг эсэргүүцэх биш харин шүүмжтэй хандах. Шүүмжтэй хандах гэдэг шүүж шүүмжлэхийг хэлнэ. Юуг шүүж буй гэхээр ялгааг л олох гээд байна шүү дээ. Ямар ч ялгаагүй бол ярилцах, маргалдах, мэтгэлцэх хэрэг байна уу? Хэн нь хэн бэ гэдгийг л шүүн тунгааж ялгах гээд байна шүү дээ. Монгол хэлээр ярихаар л мэдчихсэн гэсэн ойлголт биш шүү дээ. Монгол хэл мэдэхээс гадна мэдлэг хэрэгтэй байна шүү дээ. Мэдлэгт хүрэхэд Монгол хүрэлцээгүй. Монгол хэлээр мэдлэгт хүрэх боломж тун бага даа. Яагаад гэвэл орчуулга худлаа. Орчуулагч бас хэнээс ч ялгарах ялгаагүй хоосон.
Яагаад ялгаагүй Монгол орон болов оо? Энэ хаанаас эхлэлтэй вэ? Мэдлэггүй хүмүүс л ялгарах ялгаагүй болохоор зориуд МУИС-аас авахуулаад ШУА хүртэл мэдлэгийн байгууллагуудыг хоосон худлаа газар болгож чаджээ. Хэн энэ бүгдийг хүсэв?
Муу сурлагатанууд, угаасаа л арван жилд байхдаа л хичээл хийх дургүй залхуу нөхдүүд, сурч хөгжиж дэвших дургүй, ном унших сонирхолгүй, ухаан хөгжөөгүй муу юмандаа сайн, хор найруулж баллаж баллуурдахдаа гарамгай, арван жилд хаана сурч ямар дүн авч явсанаа нууж баллуурддаг, аргалж залилаж хуйвалдаж найрч амьдардаг Монгол амьдрал улс орон ямар ч урагшлаж хөгжих боломжгүй тийм л мухар сүсгийн орон болжээ. Муу сурлагатануудын хийсэн гай ихдээ.
Мэдлэггүй байж дарга болж шийдвэр гаргах хариуцлагтай албанд бас очих дуртай. Лам байж сайд болох дуртай. Лам бол боловсрол биш.
Мэдлэггүй хүн таамгаар, барагцаагаар эсвэл хөнгөн шингэн залуу зөвлөгчийнхөө санаагаар л шийдвэр гаргана шүү дээ. Төр улсын чухал шийдвэрийг дипломгүй, мэдлэггүй, ухаангүй хүмүүс азаар изээр л гаргаж байна шүү дээ. Тиймээс л тэд азаа нэмэгдүүлэхийн тулд лам дуудна эсвэл бөөг хайцгаана. Ёстой л муу сурлагатан сайд ч болох профессор ч болох ректор ч болох боломж бол ямар ч ялгаа байхгүй гэсэн жишиг. Ерөөсөө ялгаагүй болтолоо худлаа амьдарцгаалаа.
Үндэстэн босох гэвэл ухаанаа цэнэглэх хэрэгтэй. Ухаанаа цэнэглэж чадвал ялгах чадвартай болно. Ялгаж чадвал хил хязгаар тогтоож чадна. Үүний дараа л ухаалаг төр ярих боломжтой. Ерөөсөө ухаалаг байх гэдэг ялгааг л олж чадах чадвар.
Арван жилээсээ алдаж эхэлсэн хүмүүс төрд очоод УИХ-д ороод бас л алдаа үргэлжилнэ шүү дээ. УИХ ерөөсөө алдаатангуудын нэг үгээр хэлэхэд “хичээл хийх дургүйчүүдийн бүлэг” болохоос сэхээтэнүүдийн бүлэг биш шүү дээ.
Яагаад ажил дээрээ нэр хүндгүй, мэргэжилдээ муу хүмүүс УИХ-ын танхимаар дүүрвээ. Ялгаагүй л учраас ялгаа гаргах дургүй л учраас тэр. Ялгаа гаргавал баригдана. Ялгаа гаргавал ичнэ. Ялгаа гаргавал дургүйцнэ. Ялгаа гаргавал хэн ч сонгохгүй. Ялгаа гаргавал гологдоно. Ялгаа гаргавал хөөгдөнө.
Юманд хил хязгаар гэж бий. Юмыг мэдэж хийдэг болохоос санаагаар хийдэггүй. Мэдлэгийн цаг ирэх болжээ. Ялгараад өгөө ч.

Үндэстэн босох цаг ирлээ. №1: Хариуцлагын цаг.

Москва хотын Улаан талбайд өчигдөр 5 сарын 9 нд Орос орон Германы фашистуудыг ялж эх орноо бүрэн бүтэн авч үлдэж үндэстэнээ ганцаараа бие дааж хамгаалж чадсан тэр түүхт ялалтаа тэмдэглэлээ. Усан цэргээс авахуулаад танкчин пуужингаас авахуулаад агаарын хүчин хүртэл Орос орон ямар ч дайсан ирэхэд өөрийгөө хамгаалах чадвартай хэрвээ дайсан нэгэнт тодорхой бол давшихад ч бэлэн шүү гэдгээ харууллаа.
Улаан талбайд жагсаалаар орж ирэх Орос цэрэг эрсийг харахад яасан ч цог золбоотой бас баяр баясгалантай юм бэ дээ. Тэдний царай нэг л эрүүл. Харц цэх шийдэмгий итгэл үнэмшилтэй. Сахилга бат дэг журам үнэт зүйл гэдэг ийм л байдаг ажээ. Цэрэг эрсийг харахад эх орныхоо төлөө өөрийгөө бүрэн зориулна гэсэн итгэл төгс. Тэд юунаас ч айх цочих эргэлзээ байхгүй шулуун ёстой л зоосон гадас шиг харагдана. Орос орон залуу үеэ хөвгүүдээ яаж ингэж сургаж хүмүүжүүлж бие болон оюуны өндөр дархлаатай болгож чадна вэ?
Үеийн үед бидний хойд хөрш Орос орон луу түүхэнд олон орон дайрсан хэдий ч өөрсдийгөө хэзээд авч гарсан. Наполеон Орос орон луу шунаад амжилтанд хүрээгүй. Дэлхийн 1-р дайнаар капиталист орнууд Орос орон луу дайраад амжилтанд хүрээгүй. Яагаад гэвэл Ленин гарч ирж Октябрийн хувьсгал хийж Орос орныг хувааж идэх гэж байсан Барууны ертөнцийг няцааж чадсан. 90 онд Америкийн Рэйген Английн авгай Тетчэртэй нийлж Горбачёв гэдэг Украин эрийн толгойг эргүүлж Орос орныг хувааж идэх гэсэн боловч чадаагүй. Тэд ардчилал нэрийн дор Ельциний толгойг эргүүлж түүний хажуугаар Оросын олигархуудыг жишээлбэл Ходорковскийг худалдан авч Сибирийн газар доорх баялагт шунаад бас авч чадсангүй. Одоо Украины талаас дайралт хийлээ. Өнөөдөр Путинийг унагаах дэндүү том хэвлэл мэдээлэлийн дайн явагдаж буй ч Путин Кримийг буцааж авч чадлаа.
Үндэстэн ингэж л өөрөө өөрийгөө авч явж чадах “хүчтэй төртэй” бас “хүчтэй удирдагчтай” байдаг байна шүү дээ. Сулхан төртэй байсан бол Орос орныг яг л өнөөдөр Монголыг хувааж идэж буйтай адил Орос орон балрах байсан.
Монгол үндэстэн босох цаг ирж байгаа бишүү. Сүхбаатарын талбайд цог золбоотой хараа цэх сахилга бат өндөр дэг журам дээд хэмжээнд тийм Монгол эрсийн жагсаал хэзээ болох вэ? Сүүлйин 20 гаруй жил Монгол хөвгүүдийн чанар доройтож эх орны ямар ч бахархал байхгүй хоосон либертаризм ярьсан төрийг эсэргүүцэж турхирсан төр ард түмэндээ дайсагнасан залуусыг бэлдэж байгаа бус уу. Хэн ямар улс хаанахын хэн гэж компани ингэж Монгол залуусын толгойг эргүүлж өөд өөдөөс нь хэрүүл маргаан хийлгэж үзэл бодол гэсэн балай үгээр ярдаг нохой шиг болгоно вэ? Яахаараа ингэж буруугаараа эргэдэг байнаа.
Монголоо би дуудна. Эх орон ард түмнийхээ төлөө үндэстэнээ сайн сайхан амьдруулж баяр баясгалан нүүр дүүрэн цацарсан тийм үр хүүхэд өвгөд хөгшидөө хүндэтгэж хайрлаж хамгаалах тэр Монгол эрс хаана явна вэ?
Монгол эрс маань покер тоглож, казинод өдөр өнгөрөөж гартаа хөөрөг атгаж хээр чоно элдэж өрөөнд шатар тоглож боодог идэж жийп унаж нэг нэгнийхээ бөгсийг долоож яваа бус уу. Төрийн ордонд гал түлж бөө дуудаж лам баяжиж професор худлаа ярьж босс ямар их азтайгаа гайхуулж хүний газар бусдын доог болж өөрийн нутагтаа хагартлаа баяжиж л байх шивдээ.
Монгол үндэстэн босох тэр цаг иржээ. Идэж ууж шунаж найрч хулгай хийж хуйвалдаж үрэлгэн хаясан цацсан хуурсан мэхэлсэн бялдуучилсан долигносон авгайгаа л магтсан авгайнхаа л үгийг сонсдог сав л хийвэл муу юманд толгойгоо ажиллуулдаг сайн юманд төсөөрчихсөн энэ Монгол эрс нүдэндээ цогтой нүүрэндээ галтай хэлсэн үг чанга бодсон бодол хурц болох цаг иржээ.
35 аас доош бүх насны эрсийг хэзээ ч улстөрд оруулж ирүүлэхгүй зөвхөн сурч болдовсроход өөрийгөө зориулдаг тийм хуулийг үтэр түргэн гаргахгүй бол залуус хөөрч онгирсон бардамнасан худлаа үнэн Англиар амаа жаймагнуулсан эр эмийн завсар хөвгүүд толгой дээр гарчээ. Төрийн том албанд сурч боловсорч төрийн олон эрдэмд суралцаж чангарсан эрсийг л тавьдаг үндэстэний нууц бодлоготой болох цаг иржээ.
Монгол хөвгүүдийг оюутан болохын өмнө заавал 1 жил цэрэгт явуулдаг эх орны бодлого дутагдаж байна. Солонгос кино үзээд уйлдаг эрсээр үлгэр жишээ хийдэг боллоо. Зурагтаар залуу үеэ хүмүүжүүлж эрс шулуун үнэнч шударга хатуу чанга болоход оюуны тэнхээ өгөх тийм л эх оронч ард түмнийхээ л төлөө гэсэн агуулга зорилготой кинонуудыг гаргах цаг болжээ.
Хөнгөн атлетик, хавар намрын спартакиад, өвлийн цана тэшүүр гээд нийт ард түмний бие бялдар хөгжиж цэх нуруутай хөнгөн шингэн болгох зорилготой төрийн их бодлого хэрэгтэй боллоо. “Төрийн Их бодлого” нэртэй биеийн тамирын хөдөлгөөн өрнүүлэх хэрэгтэй болжээ. Биеийн тамир гэдэг зөвхөн хагас бүтэн сайнд зугаагаа гаргах зориулалтай биш харин эрүүл чийрэг болоход зориулалттай арга хэмжээ байх ёстой.
“Төрийн Их бодлого” хаа ч хэзээ ч хувиа бодож довоо шарлуулахыг тэвчиж болохгүй. Хаа нэг газар хувиа бодох л юм бол өөрийнхөө ах эгчтэй нийлж бусдын эсрэг нийлэх л юм бол хорьж шийтгэдэг тийм төрийн хатуу чанга дэглэмтэй бодлого хэрэгтэй болжээ. Монгол хүн өөрчлөгдөх цаг иржээ.
Үндэстэн босох цаг ирлээ. Хариуцах хариуцлагатай байх цаг ирлээ.

Ухаалаг төрийн идеолог. №3.

Дэлхийн бөмбөрцөг дээр хэдийгээр дөрөвний нэг газар харин дөрөвний гурав ус хэдий ч энэ усан бөмбөрцөг дээр зэрэгцэн орших улс орнуудад өнөөдөр хүчтэй өөрчлөлт явагдаж эхэллээ. 90 оны Берлиний хана нурахад жинхэнэ түүх төгслөө гэж Америкийн улстөрийн онолч Фукуяама хэлж цэцэрхэсэн боловч 20 гаруй жилийн дараа буцаад хүйтэн дайны уур амьсгал бий боллоо.
Яагаад Фукуяама алдав? Фукуяамагийн Америк орон энэ бүгдэд буруутай биш үү? Фукуяама бусдын бурууг л харсан болохоос өөрийн орны цаад эдийн засаг санхүүг барихын тулд хийсэн улстөрийн овжин аргыг мэдсэнгүй юу эсвэл мэдсээр байж хүн төрөлхтөнийг зориуд төөрөгдүүлэв үү? Хүн төрөлхтөнийг төөрөгдүүлсэнийхээ төлөө Фукуяама ямар хариуцлага хүлээх вэ?
Мэдээж тухайн үед Фукуяама гэнэт л цэцэрхээд эхлээгүй. Тэр Германы их философч Хэгэлийн бичсэн номонд туулгуурлаж цэцэрхэсэн шүү дээ. Хэгэл тухайн үедээ түүхийн тухай философийн ном бичсэн ба үүндээ хүн төрөлхтөний хөгжил оюуны дэвшил байх ёстой гээд хэрвээ оюуны дэвшил явагдахгүй бол түүх төгсөнө гэсэн. Үүнийг Япон гаралтай Фукуяама өлгөн авч Берлиний хана нурахыг хараад Зүүн, Баруун гэсэн ойлголт өөрөөр хэлбэл коммунист, капиталист гэсэн ойлголт байхгүй болсон тул түүх төгслөө гэсэн.
Капитализм Берлиний ханыг нурааж чадсаныхаа дараа ганцаараа ноёрхож энх тайван бүтээх битгий хэл дээд цэгтээ хүртэл даварч хүн төрөлхтөнийг эдийн засгийн олон ч хямрал руу түлхэн унагаасан. Монгол орон ч үүний бас нэг том жишээ. Өнөөдөр аж үйлдвэр устсанаас болж олон эрчүүд техник технологийн боловсролгүй болцгоож оюуны хомсдолд орж тэдний ихэнх авгайдаа гологдож хийж бүтээх ажилгүй ар саар зүйлээр л өдөр өнгөрөөж ганц хийдэг ажил гэвэл ан хийж хөөрөг цуглуулж Далай ламын зургаар чимдэг болждээ.
2008 онд Лэманн Брацерс гэж нэртэй банк санхүү хөрөнгө оруулалтын чиглэлээр ажилладаг компанийг дампууруулсанаар капитализм өөрийгөө багалзуурдаж эцэслэсэн. Капитлизм хөөсөрсөн санхүүгийн өөрөөр хэлбэл хөрөнгө оруулалт нэртэй хуурамч хөрөнгийн хөөсрөл үүсгэж дэлхийг санхүүгийн хямрал цаашлаад эдийн засгийн хямрал түүний дараа улстөрийн хямрал руу түлхсэн. Тиймээ. Германы философч Маркс нэг үгээр хэлбэл Хэгэлийн лекцийг сонсож түүний сурагч явсан энэ хүн алдарт Капитал номондоо эдийн засаг буюу эконом гэсэн үгийг дангаар ерөөсөө ч хэрэглээгүй бөгөөд зөвхөн улстөр өөрөөр хэлбэл политик гэсэн үгтэй дандаа хамт хэрэглэсэн байдаг.
Маркс яагаад эдийн засгийг улстөртэй хамтруулан хэрэглэсэн бэ гэхээр эдийн засаг дангаараа хэзээ ч оршин тогнож чадахгүй гэсэн бөгөөд улстөрөөс бүрэн хамааралтай байх ёстой гэжээ. Маркс улстөрийн эдийн засаг гэсэн ойлголтыг дээд хэмжээнд хүртэл тайлбарлаж онолоор баталгаажуулсан. Сүүлд практикт эдийн засаг хэзээ ч дан ганцаар оршиж чадахгүй гэдэг батлагдсан. Өнөөдөр хүртэл Марксын Капитал номыг уншдаг Америкчуудын нэг болох Обама ерөнхийлөгчийн хийж буй улстөрийн бодлого бол цаанаа эдийн засгийн бодлого шүү дээ. ТИймээс Америк орон Марксын улстөрийн эдийн засаг буюу политикэл экономийг яах ч аргагүй биелүүлсээр.
Америк орон Марксын Капитал номоор төрийн бодлогоо тодорхойлж байхад Монгол оронд Капитал номын тухай дуу ч байхгүй. МУИС-ын 2-р байранд байрладаг социализмын үед Марксын тухай тодорхой ойлголттой явсан философийн гэж нэрлэх дуртай тэнхим Марксыг ч Капитал номыг ч оюутануудад уншихыг зөвлөх битгий хэл асуухыг хорьж буй ямар их хоцрогдол вэ. Тэд арга билиг ярьж шарын шашныг л сурталчилах шивдээ. МУИС-ын 2-р байранд Төвд хэл л ноёлож байна даа.
Ухаалаг төрийн идеолог бол улстөрийн эдийн засгийн идеолог байх ёстой. Тиймээс Марксын Капитал номыг буцаагаад МУИС-аас авахуулаад Удирдлагын нэртэй академи ч бас унших ёстой.
Ухаалаг төрийн идеолог бол дотоод асуудлаа шийдэхийн тулд бас гадаад асуудал руу илүү их анхаарах чухал. Яагаад гэвэл гадаад бодлого одоо цоо шинээр хийгдэх болсоныг анхааруулж байна шүү дээ. Гадаад бодлого болохгүй байгаагаас дотоод олон хүндрэлтэй асуудлууд үүсчихээд байгааг бүгд л харж байгаа.
Гадаад хэлтэй юм үзэж нүд тайлсан хүмүүсээр улстөр эдийн засгийн нарийн асуудал дээр дүн шинжилгээ хийлгүүлэхгүй бол Америкт очоод шүтээд ирсэн залуусаар төрийн ордоныг дүүргэвэл ухаалаг төр биш харинч залуусын төр болох аюултай. Ухаалаг төрийн идеолог мэдлэгтэй хүмүүсийг бас чадвартай хүмүүсийг төрийн дээд албанд томилох шүү дээ. Мэдлэггүй бас чадваргүй сайдуудыг үхэн хатан тогтоож болохгүй. Ялангуяа ажил саатуулж хий хөөрцөглөж гал түлж мэдлэггүй яваад байгааг харсаар байж сайд болох боломжтой гэж мулгуу үг хэлж төрийн алдаа гаргаж буй хүмүүс ухаалаг төрд саад болох тул тэднийг засгийн газраас хөөх хэрэгтэй. Мухар сүсэгт уриалан дууддаг сайдуудыг эхнээсээ шоолоод гоочлоод эхэлчихлээ шүү дээ.
Ухаалаг төрийн идеолог бол цаашид заавал сонгуульд эхний хоёрт орсон намууд л парламентэд суудал авдаг хуулийг гаргах цаг болжээ. Сонгуульд эхний хоёрт орж чадаагүй гурав эсвэл дөрөвт орсон намууд УИХ-д орж ирдэггүй тийм л ухаалаг төрийг босгоход чухал хууль хэрэгтэй болжээ. Бие даагч гэсэнойлголтыг бүрэн устгах хэрэгтэй. Тэгээгүй цагт өнөөдөр практикт УИХ ерөөсөө ажиллаж чадахгүй байна шүү дээ. Ийм байхад яаж ухаалаг төр ярих вэ. Ёстой л Мянгуужингийн үлгэр гэдэг ард түмэнд илт харагдаж байна шүү дээ. Хоёр шал өөр намууд хамтран төр барих гэдэг зүгээр л наймаа панз үсэргэх болохоос биш улстөртэй ямар ч хамаагүй.
Ухаалаг төрийн идеолог гэдэг одоо үтэр түргэн засгийн газрын гишүүдэд цэвэрлэгээ хийх үлдлээ. Түүний цаана намуудын дотор бас цэвэрлэгээ хийх баримт бичиг гаргаж төрийн гэмт хэрэг гэсэн шинэ ойлголт гаргаж буруу үг хэлэхээс авахуулаад хөрөнгө мөнгө гэнэт ихсэж буй сайдууд цаашлаад хоосон зарлага үүсгэж хагартлаа баяжиж буй улстөрчидийг шалгаж хэрвээ хулгай хийсэн батлагдах юм бол төрийн эсрэг үйлдсэн гэмт хэрэг гэж хэзээ ч улстөрд орж ирэхгүй болтол залхаан цээрлүүлэх хэрэгтэй.
Төрийн эсрэг үйлдэл хийж улс орны хөгжилд садаа болж зөвхөн намын даргынхаа төлөө ажиллаж түүнийгээ шүтэн биширч яваа намыг хүртэл цаашид сонгуульд оролцуулахгүй хориг тавьдаг тийм ерөнхийлөгчийн хуультай болохгүй бол намын даргын буюу ганц хүнийг тахин шүтсэн дотоод ардчилалгүй намууд улс орны хөгжилийн төлөө биш зөвхөн өөрийнхөө төлөө ажиллаад байна шүү дээ. Ухаалаг төрийн идеолог бол хүчтэй төрийн идеолог мөн.

Ухаалаг төрийн идеолог. №2.

Америкийн улстөрийн зөвлөгч Бржэжински “The Grand Chessboard” гарчигтай номоо 1998 оны намар хэвлүүлсэн. Энэ номондоо Евроазийг хэн гартаа оруулж чадна вэ тэр л дэлхийг журамлана гэж бичсэн. Одоогоос даруй 15 жилийн өмнө хэвлүүлсэн “Их шатарын хөлөг” гарчигтай энэ ном Төв Азид явуулах геостратегийн тухай том идеолог. Зүй ёсоор “Их идеолог”.
Америк эр энэ номондоо Монгол улсыг шатарын хөлөг дээрээ байрлуулсангүй. Асуудал ойлгомжтой гэсэн бололтой. Монгол улсын нүүдэлийг хийчихсэн үү гэж л асуумаар. Ингэж шатарын хөлөгнөөс гадна үлдэх гэдэг Монгол улсын нэр төр болон тэдний хэрхэн үнэлдэг үнэлгээ тодорхой болсон мэт. Ерөөсөө үүний эсрэг асуулт тавихад Монгол улс өөрөө бас шатарын хөлөгөө ажлуулж болохгүй гэж үү. Монгол улс энэ шатарын хөлөгийн эсрэг “Монголын хөлөг” бүтээх үү? “Монголын Их хөлөг” босгох тэр идеолог хаана байна?
Евроазийн шатарын хөлөгөөс яагаад Монгол улсыг гарган хаяж ямар ч үүрэг нөлөөгүй гэж дүгнэв. Монгол улсыг түүхийн гадна яагаад орхив? Бржэжински номондоо Монголчууд өнөөдөр 21-р зуунд Их шатарын хөлөг дээр ямар ч үүрэггүй гэсэн хандлагатай бичсэн явдал бол Монголчуудын асуудал хэдийний шийдэгдсэн тул эдний тухай бичих хэрэггүй гээ биз. 90 онд эхний нүүдэл хийх үедээ шийдсэн бололтой. Монголчууд тэртэй тэргүй одоо өөрсдийгөө авч явж чадахааргүй болсон. Юу чухал вэ гэвэл 90 оноос хойш зориуд үүсгэсэн замбараагүй байдал, аж үйлдвэрийн сөнөлт, цөөхөн баячууд гарч улс орныг эдийн засаггүй болгох, гадаадын иргэд банк санхүүг хуйвалдан барих, улстөрийг чадахгүй партизануудаар дүүргэх байжээ.
Мэдлэг боловсролоос Монгол улсыг хол байлгаж Далай лам гэх мэт шашины мухар сүсэгийн байгууллагуудаар Монгол улсыг дүүргэж тархи угааж ноомой дуугүй даруухан хүний үгээр гадныханаас бүрэн хамааралтай бараг л гадаад орнуудын хаялгыг л горьдоод суух өлзийтэй шүү гэсэн бололтой.
Монгол хүнийг хэзээ ч өндөр боловсролтой болгож оюуны өндөр чадвартай болгож болохгүй гэж МУИС-аас авахуулаад ШУА хүртэл бүгдийг мухар сүсэгээр дүүргэжээ. Өнөөдөр МУИС-ын 2-р байранд оюутнуудад энэ дэлхийн хамгийн хөгжилгүй хоцрогдсон Төвд хэлийг зааж сургасаар. Буддизмийн гүн ухаан нэрийн дор оюутан залуусын тархийг бузартуулсаар. Их шатарын хөлөгийн гадуур яваа орон ийм л хүлцэнгүй байгаа байдалдаа бууж өгөөд л явах тавиланг зохиожээ. Монгол хүмүүс 4 жилд нэг удаа сонгууль нэрийн дор хоорондоо дээд хэмжээнд бие биенээ үзэн ядаж нэг нэгэндээ дайсагнадаг жишээ бол бас л цаанаа төлөвлөсөн бололтой. Энэ бол хэзээ нэгэн цагт Монгол хүн эх орондоо хэн ч биш болохын төлөвлөгөө бололтой.
Америкийн ерөнхийлөгч Обама бүр том дуугарлаа. Сонинд ингэж бичжээ: US President Barack Obama had crossed the line when he said that Russia would have to pay a high price for its policies. Хаана төрсөн маргаантай бас хэний хүүхэд гэдэг тодорхой биш энэ эр Орос ороныг өнөөдөрийн улстөрийн үйл ажиллагааныхаа төлөө өндөр үнэ төлнө дөө гэж заналхийлжээ. Орос хүн юу гэж л энэ хаанахын хэн гэдэг тодорхой биш хүнийг тоох вэ дээ. Евроазийн төлөө Орос орон ч бас идеологтой. Түүний хажуугаар бас газрын тос болон газрын хийнд өлсөж цангасан Европын холбоо ч бас Евроазийг гартаа оруулах гэж хүснэ. Одоохондоо Хятад орон энэ тал дээр чимээгүй л байна. Тиймээс Евроазийн асуудал их л өрсөлдөөнтэй байна даа.
Монголчууд нэгэн цагт бас л Евроазийг эзэлж явсан. Гэхдээ эзлээд очоод суусан болохоос алт мөнгө эд хөрөнгийг зөөж Хар Хоринд явчран овоолж чадсангүй. Тэгсэн бол өнөөдөр ингэж ч дээдийн дээд хүсэлгүй бусдын далласан газар ил гарч далайсан газар далд орж явахгүй л байсан.
Ухаалаг төрийн идеолог бол том идеолог байх ёстой. Их идеологоос л Их зорилго үүснэ. Монголын Их хөлөг бүтээх үйл хэрэг үүсэн гарч ирлээ. Хамгийн сайн хамгаалалт бол сөрж хөдлөх шүү дээ. Монголын асуудал гэж хаа ч байх ёсгүй харин Монголын сонирхол байх ёстой. Бржэжински хэлсэнээр үндэстэн үлдэхэд хөрөнгө, үе залгамжлагч болон идеолог гурав хэрэгтэй гэжээ. Үүний цаад агуулга бол үндэстэнийг устгах гэвэл хөрөнгө мөнгөгүй ядууруулах гэжээ. Түүний дараа залгамжлах олигтой улстөрч хүн гарч ирэх боломжгүй болгох гэжээ. Энгийн хамгийн эцэст хэрэгтэй арга бол үндэстэнийг идеологгүй болгох өөрөөр хэлбэл дээдийн дээд нэгдсэн нэгэн хүсэл эрмэлзэлгүй болгох ажээ. Үүний дараа үндэстэн цааш өөрийгөө авч явах чадваргүй болох жишээтэй.
90 онд Монголчуудыг идеологгүй болгосон. Түүний дараа хөрөнгө мөнгөгүй болгож чадсан. Эцэст олигтойхон улстөрч бэлдэж гаргаж ирэх тэр улстөрийн бүтэц боломжийг устгасан. Хамгийн том жүжиг бол “Их өр” нэртэй хүмүүсийн тархийг угаасан том угаалт байсан бөгөөд үүгээр худлаа зохиомол өрийн асуудалыг Монголчуудаар өөрсдөөр эхлүүлж өр төлөх нэрээр хөрөнгө мөнгөгүй болгох алхам хийсэн. Мэдээж үүний өмнө нийт аж үйлдвэрүүдийг Монголчуудын гараар устгуулсан. Ингээд ажилгүйдэл үүсэж хамгийн чухал замбараагүйтэлийг нийгэмд үүсгэж нэг нэгнийхээ дайсан болцгоосон. Хувьчлалаас авахуулаад алт дилер хүртэл бүгд л хөрөнгө мөнгөгүй хов хоосон болгох гэсэн үйлдэл байсан. Өнөөдөр Оюу Толгой нэрийн дор хоосон хөөсөрсөн банк санхүүгийн зохиомол тоглоом үүсгэж аж үйлдвэр хөгжүүлж хөгжих ямар ч гарцгүй болгох гэж гадаадын капиталистууд чадаж байна даа. Ерөөсөө Монгол улс биш харин Оюу Толгой улс болсон юм бишүү.
Аливаа болсон үйл явдалыг тухайн үед ухаарах боломж олгохгүй шахан тулгадаг тул сүүлд эрэгцүүлэн бодох л үлддэг. 90 онд юу болсон өнөөдөр ямар байдалд хүрэв гэсэн асуулт ямар ч Монгол хүнд тавигдах ёстой. 90 оноос хойш үүсгэсэн хоорондоо дайсагнах үйл ажиллагааны гайгаар ямар гэр бүлд үхэл хагацал болов? Яагаад? Хэний буруугаас олон хүн ид хийж бүтээж амьдарч явах ёстой насандаа өнгөрч бидний дунд одоо байхгүй байна вэ? Чадахгүй хулчгарууд үхэж харин чаддагууд үлдсэн гэж арай тэнэглэхгүй биздээ.
Зүгээр инээж хөөрч баярлаж явсан ард түмэн яагаад ингэж ямар ч утгагүй нам болон хуваагдан хэнээрхэж хөрөнгө мөнгөнд шунаж хүн биш болцгоов? Яагаад өнөөдөр аав ээж эмээ өвөө ач гуч нар хоорондоо ойлголцохоо болив. Эмээ өвөө шашинуудаар хэсэн мөргөцгөөнө. Ээж аавууд хаа нэг зааланд цүнх түрийвчээ агаарт эргэлдүүлж мөнгө дуудаж эсвэл савтай хар ус соронзонгоор амь орууллаа гэж гэдсээ дүүртэл ус гударна. Залуус болохоор Христийн эсвэл Мууны сүмээр эргэлдэж хүний наймаанд өртөнө. Ингээд гурван үеийг салгаж шуудайнд хийсэн үхрийн эвэр шиг болцгоожээ.
Өнөөдөр цэвэр мэдлэгийн газарууд үгүйлэгдэж байна. Ялангуяа МУИС-ын 2-р байрнаас мухар сүсэг болон шарын шашины төлөөлөгчидийг хөөн гаргаж цэвэр мэдлэг заадаг газар болгох хэрэгтэй байна. Тэгээгүй цагт Монгол оронд мэдлэг заах ганц ч газар үлдэхгүй бүгд шашнаар дүүрлээ. Их сургуулийн байруудаар лам хувцастай хүүдүүд гүйлдэх юу ч биш болжээ.
Ерөөсөө мэдлэг шашны номтой хэзээ ч таарахгүй. Таарч явсан түүх байхгүй. Мэдлэг бол хаа ч хүчинтэй бас үнэтэй. Шашин бол сүм хийд дотор л хүчинтэй. Шашнаас салсан эрх чөлөөт их сургуулийн танхимд мэдлэг олгодог тийм зохион байгуулалттай хууль дүрэмтэй болохгүй бол цааш мухар сүсэг болон бөөгийн ноёрхол бүр гаарахнээ. Бид дотроо хурдан дэг журам тогтоож сахилга бат болон ёс суртахууныг дэлгэрүүлэх цаг нэгэнт болжээ. Энэ бол дотоодод хийх жижиг идеолог харин цааш бусадтай хамтрахын тулд том идеолог хэрэгтэй боллоо.
Ухаалаг төрийн том идеолог бол “Монголын Их Хөлөг” босгож Төв Азийн бусад улс орнуудтай нэгдэж Бржэжински гэж нас дээр гарсан Польш гаралтай эрийн “Их шатарын хөлөг” нэртэй идеологийн эсрэг толгойгоо ажиллуулж ухаан суух цаг иржээ. Монголын Их Хөлөг босгоход Азийн ямар ч орон хамтран ажиллахаас татгалзахгүй болов уу. Гагцхүү ухаалаг төр л үүнийг хийж чадна. Яагаад гэвэл Монголчуудад Их шатарын хөлөг дээр тоглож явсан түүх ч бас туршлага ч бий.

Ухаалаг төрийн идеолог. №1

Хүний онцлог бол ухаан. Хүн анх төрөхөд бие л төрөх болохоос ухаан бол суугаагүй шүү дээ. Нэгэнт өгөгдсөн биеийг ухаантай болгох тэр үйл явцыг хүн өөрөө л гүйцэлдүүлэх үүрэгтэй. Ухаанаа хөгжүүлж ухаан төрөхийг хоёр дахь төрөлт гэж нэрлэдэг. Энэ хоёр дахь төрөлт 20 оос 30 насны хооронд явагдах ёстой.
Төрсөн биеэ ухаантай болгож чадвал одоо л бүрэн хүн болох жишээтэй. Бүрэн хүн болохын тулд сурч боловсрох шаардлагатай. Хэрвээ юу ч сурч боловсроогүй гэвэл нэг сайхан төрсөн бие л алхахаас биш ухаан бол хомсхон л гэсэн ойлголт. Өөрөөр хэлбэл үзэж харсан сонссоныгоо л үнэн гэж үнэмшихээс биш цаад үнэнийг бол мэдэхгүй. Яагаад гэвэл асууж эргэлзэж шүүмжлэхгүй тул юуг ч хамаагүй тархиндаа цуглуулна гэсэн ойлголт. Гэтэл хүн үзсэн харсан сонссон болон үнэмшчихсэн зүйлсээ заавал шалгаж шүүлтүүрдэх чадвартай болох учиртай.
Энэ хорвоо дээр хүн л ухаантай болох боломжтой болохоос биш амьтан бол ухаангүй. Жишээлбэл чоно их ухаантай гэдэг бол маш буруу бөгөөд бас хүмүүсийн алдаатай үнэмшил шүү дээ. Чоно төрөхөд байгалийн сэрэл өгөгдөх ба үүнийгээ дагаад дууриаж давтаж л чонын амьдралаар амьдрана. Чононд буруу зөв эсвэл үнэн худлаа гэсэн ойлголт байхгүй.
Хүн амьдралд бол буруу зөв үнэн худлаа сайн муу гээд олон чухал үнэт зүйлс бий. Хүн сурсан зүйлээ шалгаж яагаад гэж асуух чадвартай болох боломжтой. Хүн зөв зүйлийг сурч зөв багштай таарч зөв ном уншвал алдах алдаа багасахын хажуугаар бусдын боол болохгүй явж чадна. Мэдлэг хүнийг үнэмшсэн зүйлсээ шүүлтүүрдэж өөрөөр хэлбэл шүүн тунгааж ялгах чадвартай л болгодог. Ийм хүнийг л ухаалаг хүн гэх магадтай. Эндээс хийх гаргалгаа буюу логик бол ухаалаг хүмүүс л ухаалаг төрийг бүрдүүлнэ.
Хүн төрөхөөс авахуулаад хүүхэд нас болон залуу насыг дамжин насанд хүрч бүрэн хүн болохын тулд анх үнэмшсэн зүйлүүдээ засаж залруулж жинхэнэ мэдлэгтэй болох нөр их боловсролын үйл хэрэгт оролцдог. Бага анги, дунд анги, ахлах анги гээд л ерөнхий боловсролтой болцгооно. Үүний дараа их дээд сургуулиудаар явж бүр л их мэдлэгт суралцаж байж л ухаан төрөх үйл явц явагдана. Энэ үедээ үнэмшсэн үнэмшилүүд мэдлэг биш гэдгийг таньж мэдэх чадвартай болох ёстой. Ингэж чадахгүй бол бие өсөж нас гүйцсэн ч ухаан өсөж хөгжихгүй.
Шууд мэдлэг гэхэд хэцүү үнэмшилүүдийн жишээ гэвэл хувийн санаанаас авахуулаад цуу яриа хүртэл бүх л слнссон харсан хувийн үзсэн туршлагуудыг нэрлэнэ. Гэтэл хувийн үзсэн зүйлс нийтэд хүчинтэй мэдлэг биш. Дуу шүлэг, зүйр цэцэн үг, яруу найраг, хэлсэн үг, дөрвөн мөрт гэх мэт заавал мэдлэг биш. Тэр бүгд худлаа байх боломжтой. Шал худлаа яруу найраг олон байна шүү дээ.
Түүх, домог бол батлах баталгаа байхгүй тул үнэн гэхэд хэцүү. Өнгөрсөн түүхийг хэн ч мэдэхгүй. Түүнээс гадна зурагтаар ярьж буй хүмүүсийн ярианаас авахуулаад мэдээ түүний хажуугаар сонинд бичсэн зүйл болон ярилцлагууд бүгд л шүүж тунгааж бодохгүй бол шууд үнэмших үнэн зөв мэдлэг биш шүү. Хэрвээ энэ бүгдийг шүүлтүүрдэх мэдлэг боловсрол байхгүй гэвэл зурагтаар л сонингоор л үнэнээ хийж бодит байдалаас хол амьдарч бусдын хүүхэлдэй л болно гэсэн үг шүү дээ.
Хэрвээ төрөөс ухаалаг төр гэсэн төрийн шинэ хэлбэр дүр төрхийг шаардаж уриалж байгаа бол буруу зүйлд худлаа зүйлд алдаатай зүйлд үнэмшчихсэн яваа төрийн хүмүүсийн ухааныг л засаж залруулах чухал. Төрд бол ухаан байхгүй шүү дээ. Төр гэдэг нэг бүтэц өөрөөр хэлбэл систем. Ухаалаг төртэй болох гэдэг бол мэдлэгтэй хүмүүсийг л ажиллуулна гэсэн үг шүү дээ.
Мэдээж гадаа гудамжинд, гэртээ эсвэл найз нөхөдтэйгээ мухар сүсэг ярьж мухар сүсэгтэх бол тэр хүний тухайн цаг үедээ хийж буй нэгэн гэнэн томоогүй үйлдэл. Шашны сүм хийдүүдэд нийлээд зохион байгуулалттай мухар сүсэгтэх тэртэй тэргүй тэр байгууллагын зорилго шүү дээ. Тэнд зөрөлдөх байтугай асууж ч болохгүй хориотой. Харин ажлын байранд, улстөрийн намд, улстөрчийн ярианд мухар сүсэг байж болохгүй. Энд яагаад ч үнэмшилээ ярьж болохгүй өөрөөр хэлбэл өөрийн санаагаа ч хэлж болохгүй. Яриа бүр боловсрол баталгаа аргумент дээр тулгуурлаж яригдах учиртай.
Цэвэр мэдлэг ярих газар бол их дээд сургуулиуд. Дэлхийн университэтүүд анх ард түмнийг сүм хийдийн мухар сүсэгээс холдуулж жинхэнэ үнэн мэдлэгтэй болгох зорилготой байгуулагдсан. Их дээд сургуулийн танхимууд мэдлэгийг өөрөөр хэлбэл хүн төрөлхтөний мэдлэгийг түгээж харилцан солилцох эцсийн зорилготой. Улс орны мэдлэгийн оргил болох ёстой. Америк, Европ, Япон гээд хөгжилтэй орнууд университэтүүдээ л гайхуулдаг. Монголчууд тэдний техник технологийг бүгдийг авч хэрэглэдэг хэдий ч ухаанд суулгах ёстой мэдлэгийг бол авч чадахгүй яваа бол маш том алдаа.
Олон улсын хэллэгээр сайэнсийн \science\ газар болох ШУА өнөөдөр мэдлэгийг түгээх биш бүр хэрэглэж хэрэгжүүлж аж үйлдвэрийн суурийг тавих ёстой атал Буддизмын хурал зохион байгуулж хүн төрөлхтөний мэдлэгийг уландаа гишгэдэг. Сайэнс гэдэг бол мэдлэг гэсэн ойлголт болохоос шинжлэх ухаан гэсэн ойлголт биш шүү дээ.
Ухаалаг төр гэсэн уриалга өөрөө идеологтой болох ёстой. Идеолог бол анх л идэй гэсэн үгнээс гаралтай ойлголт. Идэй гэсэн үгийг орчуулах боломжгүй харин махчилж тайлбарлах боломжтой. Идэй бол сэдэл, төсөөлөл гэсэн ойролцоо утгатай бөгөөд 2500 жилийн түүхтэй. Тиймээс ухаалаг төр гэдэг бол нэг сэдэл бөгөөд төсөөлөл гэх боломжтой. Нэг үгээр хэлэхэд бид ухаалаг төр гэхээр ямар төрийг төсөөлөх вэ гэдэг юунаас ч чухал.
Хүн төрлөхтөний мэдлэг ярихын оронд ямар ч утгагүй Өрнө эсвэл Дорно гэж ялгаа гаргах гэж оролдох бол том ташаарал. Хүн төрлөхтөний мэдлэг боловсрол Дорноос биш Өрнөөс гаралтай гэдгийг хэн ч хэлнэ. Дорноос хүн төрлөхтөнд зориулсан мэдлэгийн ном бичсэн хүн гараагүй. Дорноос дэлхийн хэмжээний физик математикч төрөөгүй. Дорноос философийн олон зуун хуудастай ном бичсэн дэлхийд нэрээ цууриатуулсан хүн бас л гараагүй. Харин Өрнөөс бол Дорныхон маш их зүйл хожим суралцаж өнөөдөр Ази тивийн олон орон хөгжиж чадлаа.
Мэдлэг гэдэг хаа ч хүчинтэй, рационал тул чанартай бас амьдралд шууд хэрэглэх боломжтой. Математикийн мэдлэгтэй бол эдийн засаг санхүүд хэрэгтэй, хими биологийн мэдлэгтэй бол эрүүл мэндэд хэрэгтэй, философийн мэдлэгтэй бол сайн муугийн ялгааг мэдэхэд хэрэгтэй.
Идеолог гэдэг олон янз. Их дээд сургуулиуд ч идеологтой байх ёстой. Жишээлбэл их дээд сургуулиудын идеолог бол зөвхөн мэдлэг л заана шүү зөвхөн мэдлэг хэм хэмжүүр шүү гэж хатуу дүрэмтэй болох ёстой. Ард түмний хүүхдүүдэд хэзээ ч хоосон санаагаа хувийн үнэмшилүүдээ лекц нэрээр тарааж түүнийгээ шалгалт нэрээр тулгаж болохгүй. Их сургуулийн хаалгыг татан орж буй оюутан ямар зорилготой орж ирж буй вэ гэхээр зөвхөн мэдлэг заадаг тийм л цорын ганц газар орж ирж буй гэдэгийг л мартаж болохгүй.
Их сургуулийн идеологоос гадна мэдээж улстөрийн идеолог гэж бас хамгийн их ээдрээтэй салбар бий. Улстөрийн идеологгүй явна гэдэг өөрсдийн үнэмшилээр л өөрөөр хэлбэл өөрийн санаагаар л явна гэсэн үг шүү дээ. Өөрийн санаа гэдэг бол яг л хар ухаантай адил мухар ухаан. Зарим хүн мэдлэгийг мэдрэмжээр орлуулах бас л буруу. Мэдрэмжээрээ явах бол амьтанаас ялгаагүй шүү дээ.
Улстөрийн идеолог гэдэг улстөрийн утоп дээр тогтох ёстой. Утоп гэдэг бол маш эерэг ойлголт бөгөөд үл гүйцэлдэх үзэл гэж буруу орчуулдаг. Гэтэл утоп бол яг энд байхгүй гэхдээ байлгах боломжтой гэсэн ойлголт. Тиймээс яг тийм улстөр энд одоо алга харин ирээдүйд тийм л улстөртэй болно гэсэн зорилго бол бас л нэг улстөрийн утоп байх жишээтэй.
Ухаалаг төрийн идеолог бол гадаа гудамжины гал түлдэг мухар сүсэг биш, ууланд хадаг хийсгэх биш, гэр оронд ярьдаг хувийн санаанууд биш, найз нөхөдтэйгээ ярьдаг үнэмшсэн бодоогүй зүйлс биш харин хатуу чанд мэдлэгт тулгуурласан идеолог байх ёстой. Мэдэхгүй хүн л алддаг шүү дээ. Мэдэхгүй хүн л бусдыг балладаг. Мэдэхгүй хүн л улс орны ирээдүйг балартуулна.
Европт хэдийд мэдлэг ноёлож эхэлсэн бэ гэхээр Соён гэгээрэлийн эрин зуунд шашныг сүм хийдэд хязгаарласан шүү дээ. Ингэж чадсан тул мэдлэгт цааш боломж олдсон. Шашин зөвхөн сүм хийд дотор л байх үүрэгтэй. Түүний хажуугаар бас шашныг төрөөс салгаж чадсан. Ингээд төр, мэдлэг, шашин гэсэн гурван тус тусдаа салбар үүссэн бөгөөд эндээс л системийн онол эхэлдэг.
Европоос суралцсан Азийн орнууд төрийг улстөрд өгсөн. Мэдлэгт зориулан университэт байгуулсан. Харин шашин зөвхөн сүм хийд дотороо л үнэн болсон. Сүм хийдийн үнэн бол шашиндаа л үнэн болохоос нийгэмд бол хүчингүй. Нийгэм бол ухаалаг төрийн идеологоор мэдлэг дээр тулгуурлах ёстой. Энд л Монгол орны ирээдүй харагдаж байна.

Том улстөр. №2: Давхар дээлт буюу гишүүний квадратууд устах тэр түүх ойртов уу.

Монголчуудын УИХ удахгүй Засагийн газарын гишүүн болчихсон мөртлөө УИХ-ын танхимын гишүүний суудал дээр суудаг давхар сандалтан давхар дээлт гишүүний квадратуудыг хөөж гаргах цаг ирж байгаа бололтой. Хэрвээ УИХ удахгүй Засагийн газарын гишүүдийг танхимаасаа хөөж тууж салж тусгаарлаж чадвал төр шиг төртэй болно доо. Энэ хоёр тусгаарлаж тус тусдаа эрхтэн болж чадвал эрх мэдэл байр байрандаа очно. Түүнээс биш хэдэн арван жил давхар эрхтэнтэй эрх мэдэлтэнгүүд эрх мэдлээ саармагжуулж Монголчуудыг ардчилсан төргүй харин олигархийн төртэй болголоо шүү дээ. Ямар их дампуурал вэ.
Монгол хүний улстөрийн боловсрол дэндүү доогуур тул ард түмнийг хоосон хуурч 20 гаруй жил төөрөгдүүлж баяжиж улстөр нэрийн дор сэтгэлийн хөдөлгөөнөөр тоглож баахан гадаад дотоодынхон баяжих шивдээ. Түүний хариуд энд тэнд зам байшин барьж өгч хуурцгаав. Нийгэмд шинэчлэлт хийж Монгол хүнийг хөгжүүлэх дээр юу ч хийсэнгүй. Монгол хүн ухамсараа алдсан сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй л байхад хэн ч Монгол оронд баяжаад л буцна.
Намууд сонгууль нэрийн дор орлогогүй тэтгэврийн хөгшидийг цаашлаад мөнгөгүй оюутны холбоонуудыг тулалдаанд мордуулж ёстой бууны нохой болгоцгоосон. Хувийн сонингууд хувийн зурагтын сувагууд нийлээд хэвлэл мэдээлэл нэрийн дор мөн ч олон жил Монгол хүнийг мэдрэх мэдрэлгүй бодох ухаангүй болгосон. Зүгээр л нэг бол за гэдэг эсвэл үгүй гэдэг автомат машинууд болгожээ.
Мэдээж бүх Монголыг, бүгд Монголыг, хамуг Монголыг, даяар Монголыг хуурч чадахгүй. Жижигхэн амьдрал жижигхэн зорилгоор хөөцөлдөгчид 20 жил УИХ-д сууж 20 жил хулгай хийсээр байгаад бүр уйдаад хийх юмаа олж ядаж гал түлдэг л болцгоох шив. Хүн удахаараа чөтгөр болдог гэдэг. УИХ-аар дүүрэн сандал дээр суусан ширээний бөглөөс болсон чөтгөрүүд дүүрэн. Чөтгөрүүдийн хажууд агаарт олон жил давьхсан хээр мориуд их л гайхаш тасардаг бололтой.
Чөтгөрүүд дотор яам сольж тоглодог сонгуулийн тойрог сольж жүжиглэдэг эрэгтэй эмэгтэй давхар болооод дан гишүүд олондоо. Тэд удахгүй хөгөө чирч нүүрээ хийх газаргүй болноо. Тэд ичихгүй байж болно ичээгээд өгөх л чухал шүү дээ. Тэдний дуусах цаг ойртож байна. Монгол хүн баярлах хэрэгтэй.
Жинхэнэ улстөр Монгол оронд ирж насанд хүрсэн юм үзэж нүд тайлсан хүмүүс УИХ-д сууцгааж Засагийн газарын гишүүдийг байцааж хаана хэдэн төгрөг зарцуулсаныг асууж лавлаж чадах ардчилсан ил тод улстөр ирэхнээ. Германы Бундэстаг нэртэй парламэнтийн хуралдаануудыг ажиглаж сонсож байхад парламэнтийн гишүүд тойроод суучихсан харин тэдний өөдөөс Засагийн газарын гишүүд сөрөөд суучихсан байдаг. Засагийн газарын гишүүд яг л шүүх хурал дээр байцаагдаж байгаа аятай ажлаа тайлагнаж шалгалтанд ордог. Стандартын Засагийн газар гэж энэ шүү дээ. Монголчууд удахгүй стандардын УИХ-тай болохнээ.
УИХ өнөөдрийг хүртэл хянан шалгах үүргээ биелүүлсэнгүй. Яагаад гэвэл шалгуулах ёстой Засагийн газарын гишүүн хамт нэг сандал дээр сууж байгаа хойно доо. Давхар дээл өмсөөд давхар сандал дээр суусан гишүүний квадратууд Монголыг улстөргүй болгосон. Нэгэнт улстөргүй болгосон тул Ард түмний төр биш олигархийн төр болсон.
Давхар дээлтэй буюу гишүүний квадратуудыг яг л автобусны жолоо ч бас зорчигч гэж бодох хэрэгтэй. Автобусны жолооч эцсийн буудал дээр ирэхэд ганцаарханаа автобус дотор сууж байна гэж төсөөлцгөөе. Энэ зорчигчгүй автобус байна гэхээр жолооч ингэж хариулах жишээтэй үгүй би зорчигч гэнэ. Тэгвэл зорчигчийнхоо мөнгийг төлсөн үү гэхээр үгүй би бас жолооч хийж байна шүү дээ гэнэ. Ингээд энэ автобуснаас ганц ч төгрөг автобусны компани авч чадахгүйтэй л адил.
Цаашаа бүр инээдэмтэй юу вэ гэхээр жинхэнэ ардчилалын зарчимаар бол УИХ, Засагийн газар, Дээд Шүүх гэсэн гурван өндөрлөг байх ёстой. Гэтэл олигархууд өөрсдийгөө шалгуулахгүйн тулд зориуд Дээд Шүүхийг эрх мэдэлгүй болгосон. Хэрвээ Монголын Дээд Шүүх зарчимаараа эрх мэдэлтэй байсан бол давхар дээлтэй гишүүний квадратууд сийх ч үгүй ичих ч үгүй бас Дээд шүүхийн гишүүн болох байсан гээд төсөөлдөө. Тэгвэл одоогийн гишүүний квадратууд Дээд Шүүхийн гишүүн болж гурван давхар дээлтэй нэг үгээр хэлэхэд гишүүний куб буюу гурван зэрэгт болох л нөхдүүд шүү дээ. Бүх зүйл утгаа алдаж буруу алдаатай болсон энэ орон өөрчлөгдөж өөрчлөн байгуулалтын цаг ирж байна. Энэ цагийг ойртуулах хэрэгтэй. 7 сарын 1 нд биш 6 сарын 1 нд Засагийн газарыг УИХ-аас хөөж гаргах хэрэгтэй.
УИХ дотоод зохион байгуулалтаа сайжруулж асууж лавлаж үргэлж хуралдаж хоорондоо ярилцаж байх боломжтой индэртэй болох хэрэгтэй байна. УИХ-ын танхимыг ардчилалтайгаар засаж зохион байгуулах цаг ирсэн. Тэр бүдүүн том номын сангийн сандал ширээнүүдийг сольж хөнгөн шингэн орчин үеийн болгох хэрэгтэй.
УИХ тэднийг хөөж гаргасны дараа сар бүрийн эцсээр ээлжлүүлэн дуудаж илтгэл тавиулдаг журам тогтоож алтаа хааш явуулсан, зэсээ хэнд зарсан, нүүрсээ хаашаа ачуулсан гээд л эдийн засгийн асуудлуудыг ард түмний өмнө ил тод тоо баримттай яриулдаг болох хэрэгтэй. Тэр боломж ойртож буй.
УИХ-ын болон Засагийн газрын давхар гишүүн болсон гишүүний квадратууд өнөөдөр хүртэл УИХ-ыг ямар ч чанаргүй болгосон. УИХ-ын гишүүд төрийн ажлаа хийхгүй засагтайгаа холилдон сууж арилжаа хийдэг шахуу тэр арилжааны танхим төрийг дампууруулсан. Төрийн дампуурал эцэслэл болохнээ.
Гишүүний квадратуудыг байхгүй болгосноор гадаад харилцаанд дэвшил гарах боломжтой болно. Өнөөдөр хүртэл Монгол Улс дэлхийн улстөрд үг хэлэх чадваргүй дуугүй болтолоо Засагийн газарын гишүүдээр амаа бариулсандаа.
Гадаад явдлын яам бол засаглал тул гадаад харилцаагаа л хийх ёстой. Харин УИХ бол гадаад харилцааны яамны сайдаас дээгүүр илүү төрийн хэмжээнд эсэргүүцэл үзүүлж хуралдаж ярилцаж ард түмэндээ асуудлыг олон талаас ярилцаж ойлгуулах учиртай.
Дэлхийн улстөрийн том тоглогчид болох Америк, Орос болон Европын холбоо яагаад Украины тэнд мөргөлдөн үүсгээд буй тухай УИХ хуралдаж нам бүрээс дэлхийн улстөрөөр мэргэшсэн хүмүүс илтгэл тавьцгааж Украины тухай улстөрийн дүгнэлтүүдийг гаргах ёстой. Гэтэл том улстөр хийж чаддаггүй УИХ-ыг ямар төрийн байгууллага гэх вэ дээ. Ийм жижигхэн юу ч чадахгүй УИХ байна гэдэг өрөвдөлтэй.
Ард иргэд Украины тухай мэдээлэлийг УИХ-ын танхимаас сонсох болохоос хаа нэг мэдээгээр сонсох учиргүй. Том улстөрийн тухай зурагтын мэдээнээс сонсох гэдэг дэндүү хямдхан арга шүү. Бүхий л сонингууд болон зурагтын сувагууд цаанаа нэг олигархуудтай бөгөөд тэр л намдаа үйлчилдэг гэдгийг хэн ч хэлүүлэхгүй мэднэ. Тиймээс мэдээлэл үнэн байхын тулд УИХ-ын танхимд Украины тухай ярилцаж ухаанаа уралдуулж ард түмэндээ үнэн бодит ойлголт өгөх хэрэгтэй.
Өчигдөр НАТО-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга Расмусэн гэж этгээд мэдээлэл хийжээ. Тэр ингэж хэнээрхсэн байна. Бид Ukrainian people буюу Украин хүмүүсийг хамгаална гэжээ. Расмусэнд хэлэхэд Украин гэдэг бол маш олон ард түмнүүдээс бүрдсэн олон үндэстэний орон тул яг Украин хүн гэж хэнийг хэлнэ вэ?
Расмусэн этгээд цааш NATO’s core task is to protect and defend our Allies гэж хэлжээ. Үүгээрээ бид хам хамсаатануудаа хамгаална гэжээ. Хэнээс хамгаалах гэж байгаа юм бэ? Ерөөсөө НАТО-гийн хам хамсаатан луу хэн дайрсан бэ? Хэн?
Расмусэн цаашаагаа бүр хэтрүүлсэн мэдэгдэл хийлээ. Тэр хэлэхдээ: We will have more planes in the air, more ships on the water, and more readiness on the land. Бид агаарын хүчин, усан дээр усан цэргийн хүчин болон газраар ч гэсэн бүх хүчээр довтолход бэлэн гэжээ. Хэн тэгээд хэний эсрэг агаараар, усаар, газраар дайрхад бэлтгээд байна вэ?
Дэлхийн 1-р болон 2-р дайнд Англи болон Америк хоёр л баяжиж ашиг олсон байдаг шүү дээ. Дайн болоход л хөөрхий Германы ард түмнийг Оросын ард түмний эсрэг дайтуулж турхирдаг арга бол шинэ биш хуучин сурсан арга даа. Германы Меркэл гэж канцлер авгайг Оросын ерөнхийлөгч Путины эсрэг өдөөгөөд хэн хожих вэ? Хэн хожих вэ гэвэл Вашингтоны администрац болон Английн Сити оф Лондон хоёр л хожно. Сити оф Лондон нэртэй банк санхүүгийн төвд манай нөхдүүд очиж алт дилер болон бонд нэрийн дор бүх хөрөнгө мөнгөө алдаад өнөөдөр өрөнд барьцаанд улам л гүн орж байгаа шүү дээ.
Монголын ард түмэн Украины ард түмний эсрэг биш бас тэдний талд ч биш, Орсоын ард түмний эсрэг ч биш бас тэдний талд ч биш, Америкийн ард түмний эсрэг ч биш бас тэдний талд ч биш, Германы ард түмний эсрэг ч биш бас тэдний талд ч биш. Монголчууд өөрийн гэсэн хэнээр ч заалгуулж турхируулахгүй тийм л том улстөртэй болоход УИХ-ын бие даасан байдал чухал байна.
Ядаж байхад яр гэгчээр энэ Сорос гэж нөхөр бол бас л аюултай этгээд байна шүү дээ. Түүний тухай сонинд ингэж бичжээ: George Soros pushes Obama to release strategic oil reserves to ‘ruin’ Russia. Орос орныг баллаж хаяавал Америкууд газрын тосоо зарах боломжтой болно гэж Обама руу турхирчээ. Мэдээж Европыг л Англи, Америк хоёр нийлээд гартаа оруулах гэж байна шүү дээ. Сорос гэж Унгар гаралтай энэ этгээд Азийг 90-ээд онд тэр чигээр нь эдийн засгийн хямралд оруулж олон ч хүнийг хохироосон доо. Гэтэл энэ хүний байгуулсан улс орнуудыг балладаг байгуулага Улаанбаатар хотод дүнхийж байна шүү дээ. Энэ тухай УИХ-д ярилцсан уу. Шалгах л хэрэгтэй бус уу.
УИХ тусгаар тогнож чадвал Засагийн газар яамандаа очиж хийх ажлаа олигтойхон хийх л үлджээ. УИХ яамны сайдуудыг тушаах тэр л цаг үе ойртох мэт. Сайн цаг ирж сайхан болохнээ. Үүний тулд хүн бүрийн хүчин зүтгэл чухал. Зөвхөн оюутны холбоо эсвэл тэтгэврийн хөгшид биш энд тэнд явж сурч боловсорсон хүмүүс үгээ хэлэх цаг иржээ. Хуучин хоцрогдсон арчаагүйдээ битгий хорогдоорой. Гараад ир.

Соён гэгээрэл. №1: Хайр дурлал гэдэг сэтгэлийн асуудал болохоос үүрдийн биш.

Enlightenment гэсэн үгийг соён гэгээрэл гэж орчуулах боломжтой ч мэдлэгийн соён гэгээрэл ба шашны соён гэгээрэл гэж хоёр тусдаа гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Шашны соён гэгээрэлд тухайн шашинд жишээлбэл Буддын болон Христийн шашинд бурханаа шүтэж яг л бурхан шиг сайхан сэтгэлтэй болчихлоо гэдгийг гэгээрсэн хүн гэдэг. Харин мэдлэгийн салбарт бол нийгэмд соён гэгээрсэн хүнийг хэлдэг. Нийгмийн соён гэгээрэл бол хэнээс ч ямар ч шашин мухар сүсэгээс хамааралгүй явж мэдлэг боловсролтой болж өөрийгөө таньж бие дааж чадах чадвартай болсон хүнийг хэлдэг.
Соён гэгээрэл бие хүний амьдралын олон асуудалуудыг зөв шийдэхэд тус болдог. Жишээлбэл хайр дурлал, аз жаргал, шашин, үхэл гээд хариулахад тийм ч амархан биш сэдэвүүдийг зөв ойлгож гэгээрэх чухал. Хүн бүр гэгээрэх боломжтой хэдий ч хүмүүс түүнээс татгалзаж бусдын боол болох нь элбэг. Тиймээс соён гэгээрэхэд зориг хатуужил чухал үүрэгтэй.
Соён гэгээрээгүй хүн хайр дурлал гэж юу гэдгийг мэдэхгүй тул хүнийг хайрлаж чадахгүй. Үүнтэй адил аз жаргал гэж юуг мэдэхгүй хүн жаргаж байгаагаа зовлон гэж ойлгох жишээтэй. Гэтэл зовлон биш жаргал байх боломжтой. Тиймээс энд тавих соён гэгээрэлийн хамгийн анхны асуулт бол: Хайр дурлал гэж юу вэ?
“Shakespeare in Love” нэртэй филмээр хайр дурлалыг харуулдаг. Мэдээж энэ хайр дурлал хосуудын хооронд маш эрчимтэй явагддаг хэдий ч сайн сайхан авчирдаггүй. Ерөөсөө хайр дурлал заавал сайн сайхан авчрахгүй тул муу муухай авчрах бас аюултай. Тиймээс хайр дурлал зарим хосуудад удаан хугацааны хамтын амьдрал авчирдаг хэдий ч зарим хосуудын хайр дурлал маш амархан унтардаг. Хайр дурлал маш олон янз бас олон нүүртэй.
Өнөөдөр хүртэл хайр дурлал гэж юу вэ гэдгийг хэн ч мэдсэнгүй. Хүн бүр өөрийнхөө санааг л хэлж чадна. Яагаад гэвэл хайр дурлал сэтгэлийн асуудал тул толгой дотор л явагдана. Хэний тархинд хэрхэн хайр дурлал үүсэж яаж явагддаг тухай өнөөдөр тархи судлаачид судалсан хэдий ч олигтой хариунд хүрэх боломжгүй гэдгийг бас мэдсэн. Тиймээс хайр дурлал үргэлж оньсого мэт үлдэх ажээ. Ямар оньсого вэ гэхээр яагаад хүмүүс хоорондоо хайртай болдог бас хайрын эцсийн зорилго юу вэ гэдэг хариулагдсангүй. Хайр дурлал дотроо романтик, сексийн болон хамт амьдрах гэсэн гурван төрлийн. Энэ гурван төрлийн хайр дурлал одоогоос 200 гаруй жилийн өмнөөс л үүссэн.
Хайр дурлалыг мэдэж авах гэсэн түүний тухай асуусан эргэлзсэн шүлэг, яруу найраг, роман, драмын жүжигээс авахуулаад кино филм хүртэл олон янзаар хайр дурлалыг энэ болов уу гэсэн таамаглал хаа сайгүй. Рок попын дуунууд хүртэл хайр дурлал гэж юу вэ гэж асуусаар л. Форэйн гэж рок группын “I want to know what love is” нэртэй дууны текстэнд хайр гэсэн сэтгэлийг би өөрийн сэтгэлдээ нэг сэтгэж үзэх юмсан гэдэг.
Ээж аавын хайр бол тодорхой зорилго бас нөхцөл тавьсан хайрууд. Зарим ээж аавууд хүүхэддээ бүхий л хайраа зориулдаг хэдий ч хэтрүүлж болохгүй. Тэгвэл хүүхэд бас давардаг. Түүнээс гадна хэтэрхий их хайраар бялхуулах хүүхдийг эрх чөлөөгүй болгодог. Гэтэл хайргүй орчинд өссөн хүүхдүүд хожим насанд хүрсэн хойноо хайр гэж мэдэхгүй тул дууриаж жүжиглэж их л сэтгэлгүй хүмүүс болдог. Иймэрхүү хүмүүс хайртай гэсэн хүнийгээ бараг л зодож хэрцгийлэхээс ч буцахгүй. Тиймээс ээж аавын хайр яг л тааруулсан хариуцлагатай хайр байх ёстой.
Залуу хосуудын хайр дурлал бол дээр хэлсэнээр таавар хэвээр. Залуусын толгойд юу эргэлдээд би чамд хайртай гэсэн ойлголтонд үнэмшээд байна вэ. Хайртай гэсэн хүн буцаагаад хайргүй гэвэл яах вэ. Хайртай гэсэн хүн хэсэг хугацааны дараа өөр хүнд бас хайртай болчихвол яах вэ гэх мэт олон асуулт хариултаа хүлээнэ.
Хүний толгой дотор л янз бүрийн дур хүсэл сонирхол үүсдэг шүү дээ. Нэгэнт толгой дотор үүссэн тул түүнийгээ харуулж батлах ямар ч боломжгүй. Тиймээс янз бүрийн үгээр л илэрхийлэх болов уу. Үгээр биш гэхэд харцаар эсвэл бэлэг өгөх гэх мэт илэрхийлнэ. Зарим хүмүүс хайртай гэдгийг шалгах гэж маш их туршиж янз үзэх жишээтэй. Гэхдээ л нэгэнт л үг хэлээр хайрыг илэрхийлж буй тул худлаа хэлэх боломж их бий.
150 жилийн өмнө бичсэн Францын “Мадам Бувуар” романы эмэгтэй дүр хөдөөний шүдний эмчтэй гэр бүл болоод ямар их аз жаргалгүй байдаг билээ. Үүгээрээ Флауберт хайр дурлал шиг ойлгомжгүй зүйл гэж байхгүйг илэрхийлсэн. Америкийн “Хиймэл оюун ухаан” гэсэн кино филмд хайр дурлал гэж юу вэ гэж асуухад ингэж хариулдаг: хайр дурлал гэдэг цусны эргэлт хурдасна зүрх хурдан цохилно нүдний хүүхэн хараа томроно гэж хариулдаг.
Мэдээж Монгол оронд хэдийгээр шилдэг уран зохиол бий гэдэг ч яг жинхэнэ хайр дурлалыг илэрхийлж зөрчилдсөн сургамж өгсөн Флауберт болон Толстойн хэмжээний номууд байхгүй. Харин өнөөдөр интернэтээр эсвэл гадаадын уран зохиол уншиж хайр дурлалын тухай ерөнхий ойлголт авахад боломжтой болжээ. Үүрдийн хайр дурлал эсвэл ганцхан чамд л хайртай гэсэн ойлголтууд шүлгэнд л байдаг болохоос амьдралд ямар ч боломжгүй зүйлс. Яагаад гэвэл хайр дурлал гэдэг толгой дотор л үүссэн сэтгэл шүү дээ.
Би чамд хайртай гэж хэлчихээд л хардаж эхэлдэг гэсэн. Хэн ч хэний ч өмч биш шүүдээ. Би чамд хайртай гэчихээд л боолчилж эхэлдэг гэсэн. Эртний боолчлолын үе өнгөрсөн шүү дээ. Би чамд хайртай гэчихээд л дуртай цагтаа ашигладаг гэсэн. Хүнийг багаж хэрэгсэл болгож болохгүй шүү дээ. Хаяад л орхиод л явах хэрэгтэй шүү дээ. Олон мянган охид хөвгүүд гадуур дүүрэн байна шүү дээ.
Монголчууд нэгэнт хайр дурлалыг сайлж бас муулсан олигтой уран зохиол кинофилм бүтээгээгүй тул хайр дурлалын тухай соён гэгээрэл явагдсангүй. Ерөөсөө дэлхийн соён гэгээрэлээс 200 жил хоцрогдолтой яваа гэдэг шүү дээ. Өнөөдөр мухар сүсэгээс авахуулаад Христийн сүм хүртэл залуу хосуудын хайр дурлалыг үгүйсгэж устгасан олон жишээнүүд бий дээ.
Бусдад хайртай гэж буй хүмүүс эхлээд өөрийгөө таних хэрэгтэй. Өөрийгөө таньж чадсан хүмүүс би чамд хайртай гэж хэлж буйгаараа чамайг хүндэтгэнэ гэж хэлж буй. Мэдээж хэрхэн хүндэтгэж чадахыгаа батлаж харуулах чухал. Хүндэтгэж буйгаа харуулах боломжтой гэтэл хайртай гэдгийг харуулж батлах ямар ч боломжгүй. Залуу хосуудын хайр дурлал мэдээж секс хийж илэрхийлдэг. Гэхдээ секс бол заавал хайр дурлалын баталгаа биш. Зөвхөн хүн биш бас амьтан ч секс хийж чадна.
Секс шиг амархан зүйл байхгүй. Секс л бол секс түүний загас наадуулах гэж орчуулах ч хэрэггүй. Хэн ч ямар ч загас наадуулдаггүй биздээ. Загас ярихын оронд секс гэж юу вэ гэдэг тухай ойлголт чухал. Яагаад секс хэрэгтэй тухай Швэйцар оронд гарсан хуулийн жишээ олон зүйл бодогдуулдаг. Швэйцар оронд тахир дутуу хүмүүст зориулан хэрвээ янханы газар очиж мөнгө төлж секс хийвэл төрөөс тэр төлсөн мөнгийг нөхөж олгох хэрэгтэй гэсэн хуулийг баталжээ. Тиймээс секс гэдэг соён гэгээрсэн оронд төрийн хэмжээнд яригдах жишээтэй.
Залуус нэг нэгэндээ хоёулаа найзлах уу гэж л асуух хэрэгтэй. Сайн найзалж чадвал үнэнч итгэлтэй найзалж чадвал ийм хүнтэй магад цааш гэр бүл болох боломжтой. Түүнээс биш зөвхөн хайртай гэж хэлээд гэр бүл болдог гэсэн ойлголт бол аз изийн л асуудал. Буруу хүнд хайртай болоод гэр бүл болчихвол бүх насаараа там шүү дээ. Хурдан салахад тийм ч амаргүй. Яагаад гэвэл энэ хооронд олон зүйл хэн хэнээс хамааралтай болчихсон бас бараг хүүхэдтэй болчихсон бол одоо түргэн салах боломжгүй. Цааш хүүхдээ бодох асуудал гарч ирнэ.
“Strangers when we meet” нэртэй филмд гардаг хоёр хосууд нэг нэгэндээ хайртай болсон хэдий ч цааш хамтран амьдрах ямар ч боломжгүйг харуулдаг. Яагаад гэвэл энэ хоёр хосууд хоёулаа ардаа гэр бүлтэй хүүхэдтэй. Ингээд гэр бүл үр хүүхдээ авч үлдэхийн тулд хайр дурлалаасаа татгалздаг.
Хэн хэнд ч үүрд хайртай болох боломжгүй. Залуу нас ердөө богинохон тул нэг их удалгүй сонирхол буурна шүү дээ. Өдөр бүр хайртай байх ямар ч боломжгүй. Ерөөсөө тэгж өөрийгөө тамлаж хөсөр хаях хэрэггүй. Хайр дурлал гэдэг богинохон хугацааны стрэсс шүү дээ. Гэхдээ л хайртай гэсэн хосууд олон арван жил хамтдаа амьдарсан жишээ олон бий. Яагаад ингээд хамт амьдраад байгаа бол сайн муу олон шалтгаантай нууц тул нууцаараа л үлдэх хөгшчүүдийн нууц.
21-р зууны нэг онцлог бол Монголын эрчүүд их гологдож эмэгтэйчүүд нөхөр болох хүн их хайцгаах болжээ. Яагаад нөхөргүй эмэгтэйчүүд олон бэ гэхээр олигтой нөхөр болчихоор ухамсартай боловсролтой насанд хүрсэн эрчүүд дутагдаж буйгийн баталгаа. Нөгөөтэйгүүр эмэгтэйчүүд эрчүүдийг голж хөөж туухын оронд өөд нь татаж хүмүүжүүлж авах бас л нэг том эрдэм шүү.
Монголын эрчүүд тоогдохын тулд соён гэгээрэх чухал. “Мартагдашгүй намар” кино филмд хайр дурлал тийм ч сайхан зүйл биш шүү гэдгийг бас харуулж чадсан. Тэр бол социализмын ухамсарт нийгмийн филм. Тэгэхээр хайр дурлал гэдэг нийгмийн соёл болон амьдралын үнэт зүйл ямар вэ түүнээс хамааралтай. Өнөөдөр нэгэнт мухар сүсэг ярьсан соёл устсан нийгэмд хайр дурлалыг сэтгэлийн хөдөлгөөнөөр тайлбарлах бол ойлгомжтой.
“In the mood for love” нэртэй филмд залуу хосууд хайр дурлалыг хэрхэн эзэмдэж удирдаж чадаж байгаа тухай гардаг. Хэдий хайртай болсон хэдий ч түүнийгээ дарж ухамсарыг сэтгэлийн хөдөлгөөнийхөө өмнүүр тавьж чаддаг. Энэ филмд хөрш хоёр залуу гэр бүлүүдийн нөхөр эхнэр хоёр цаагуураа амрагууд болсоныг гэртээ үлдсэн хөрш хоёр мэдэж яах учраа олохгүй хоорондоо уулзалдаж явалдаад байгаа эхнэр нөхөр хоёрынхоо тухай ярилцдаг. Маш тайван биеэ барьж хэн хэндээ эвгүй байдал гаргахгүй танай нөхөр манай авгайтай яваад байна гэхэд харин тийм миний нөхөр чиний авгайтай яваад байна гэж хэдий дотроо зэвүүцсэн ч түүнийгээ гаргаж хэрэлдэж маргалдахгүй ёстой л насанд хүрсэн хүмүүсийн шинжээр ярилцдаг.
Хайр дурлалыг зөв мэдэж хэрэглэхийн тулд бас л ном унших хэрэг гарна. Ном уншиж л соён гэгээрнэ шүүдээ. Ном уншиж л толгой хөгжих болохоос чихээрээ сонсоод толгой хөгжихгүй зөвхөн л хогоор дүүрнэ.

Том улстөр. № 1: Америкийн элчин сайд эмэгтэй юу бичнэ вэ?

Өдрийн сонины 4 сарын 10 ны дугаарт Америкийн элчин сайдыг ингэж бичлээ гэсэн “Украины төлөө бүгд хамтран нэгдье” гарчигтай Монгол хэл дээр нийтлэл хэвлэгджээ. Америкийн элчин сайд Монгол хэл дээр бичдэг болчихсон юм болов уу эсвэл түүний бичсэнийг орчуулсан юм болов уу бүү мэд. Ямар ч тайлбар тодруулга алга. Орчуулсан гэвэл хэн орчуулсан тухай орчуулагчийн нэр ус ч алга.
Нэгдье гээд л айхтар сүрхий улстөржсөн уриалга байхаар нь за одоо л Сүхбаатарын талбай дээр хавар бүр болдог Монголчуудын ээлжит жагсаалууд эхлэхнээ гэж битүүхэндээ талархасан боловч хэрэг бишдээд явчихлаа. Гадаадын иргэн улстөржсөн байна. Гэхдээ бүр Монголын нутаг дээр Монголын иргэдийг уриалжээ. Жижигхэн улстөртэй жижигхэн Монголыг их л сүрхий уриалжээ.
Сүүлийн 20 гаруй жил том улстөрөөс холдож жижигхэн орон нутгийн чанартай Сүхбаатарын талбай хавиар л улстөрждөг байсан ард түмнийг хил давуулан алс холын Укриануудтай нэгдээрэй гэж уриалж буйг уншихад бас овоошдээ бид бас хэрэгтэй хүмүүс байхнээ гэж хөөрцөглөв.
Саяхан Америкийн улстөрийн зөвлөх Польш гаралтай одоо Украины тэнд их л идэвхижиж яваа хуучин бууны хугархай Бржэжински Европын холбоог уриалах биш турхирсан байна билээ. Тэр сонинд ярилцлага өгөхдөө “If the EU is serious about playing a role in the world, it has to start here” гэж хэлжээ. Европын холбоо хэрвээ дэлхий дээр олигтойхон журамладаг болж томрох гэвэл өөрөөр хэлбэл том тоглогч болох гэвэл Украиныг хэрхэн гартаа оруулж чадаж буйгаараа харуулах хэрэгтэй гэж тэр хэлжээ.
Бржэжински яах вэ улстөрийн зөвлөх хүн улстөржиж болноо. Гэтэл Америкийн элчин сайд эмэгтэй дипломат ёсыг зөрчиж улстөржиж болох уу? Европт дайн эхэлчихээд байгаа юм бишүү. Монголчууд нэгдэцгээ гэжээ. Тэгвэл дайнд нэгдэх үү. Яг л Ирак руу дайрцгаасан шиг үү.
Монголчууд түүхээ эргэж санавал бас дэлхийд том тоглогч явсан даа. Өнөөдөр олон хэсэг хуваагдаж дээ. Уул нь тоолбол 200 гаруй сая Монголчууд бий. Овоо том хүч шүү. Нэгдэж чадвал харин Хамуг Монгол, Даяар Монгол, Бүгд Монгол, Бүх Монгол болж босвол бас ч үгүй Европын холбооноос дутахгүйгээр Бржэжински гуайн сонирхолыг татна даа.
Нэгэнт том улстөр ярьж байгаа тул одоо тэгээд дэлхий дээр Америкаас гадна Европын холбоо гэсэн бас нэг том тоглогч гарч ирэх төлөвтэй. Тэд нилээд хичээж Украины тэнд өөрийнхөө том гэдгээ батлах гэж буй л бололтой.
Европ ч яах вэ түүхэндээ үргэлж дайтаж явсан. Одоогоос яг 100 жилийн өмнө Дэлхийн 1-р дайн эхэлсэндээ. Түүний дараа дэлхийн 2-р дайн. Тэгээд завсарласны дараа 1999 онд Югославын дайн болсон. Өнөөдөр Украины дайн эхлэх гэж буй бололтой. НАТО-гийн цэрэг бүр Оросын хил рүү их л ойртсон гэсэн.
1990 онд Берлиний ханыг нурааж Зүүн Германыг Баруун Германтай нэгтгэхэд Горбачёв гол үүрэг гүйцэтгэж үүний хариуд НАТО хэзээ ч Зүүн Европ руу цэргээ оруулж Оросын хил рүү ойртохгүй шүү гэж хэлэхэд НАТО зөвшөөрч амласан гэсэн. Гэтэл өнөөдөр амласнаа эвдэж НАТО бүр цэргээ Крим рүү оруулах гэж өөрөөр хэлбэл Оросын нутагт шууд бусаар оруулах гэж байгаад бүтэлгүйтлээ.
Том улстөр ийм л байдаг даа. Америкийн элчин сайд Монголчуудыг том улстөрд оруулах гэж байгаа бол зөвхөн Ар Монгол хүч хүрэхгүй. Бид чинь ердөө л 3 сая хүрэхгүй шүү дээ. Тэгээд ч Атомын бөмбөг байхгүй. Ядаж Пакистантай адил Атомын бөмбөгтэй бол их л том дуу гаргахсан. Түрүүнд хэлсэнээр Хамуг Монголыг яг л Чингисийн тэр үетэй адил босгож чадвал харин ч Украины Киевийг эзэлж явсаныгаа магад өнөөдөр цайруулах боломжтой. Киевийн тухай түүхийн хуудсанд бичээтэй л байгаа даа.
Монгол түүхээ ярьвал том шүү. Америкууд яах вэ өнөөдөр дэлхийн том тоглогч болжээ. Гэхдээ түүхийг нэг л тоодоггүй дээ. Германы зохиолч Гёте номондоо бичихдээ: America, you have it better Than our old continent. Орчуулбал: “Америк чамд түүх байхгүй тийм болохоор Та нар юуг ч тоохгүй юуг ч үнэлэхгүй дураараа аашилдаг. Гэтэл Европ түүхээ хүндэлж тэгж их дураараа аашлах боломжгүй” гэсэн байдаг.
Тиймээ, Америкийн хуучин үеэ элээж улстөрөөс хөндийрсөн хоёр гадаад хэрэгийн сайд агсанууд болох Жэймэс Бэйкэр болон Хэнри Киссинжэр нар Америк оронд шинэ улстөрийн баримжаа хэрэгтэй гэж хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгсэлээр хэдэн жилийн өмнө зарласан байдаг. Тэд хэлэхдээ: “The United States should pursue a policy that couples our determination to protect our national interests”. Америкийн үндэстэний ашиг сонирхол чухал гэж чухалчилжээ.
Арабын хавар нэртэй бас л Америкийн үндэсний сонирхолд нийцэх гэсэн орнууд юу болов доо. Ардчилал байтугай зүгээр нийгмийн хэв журмыг гүйцэлдүүлж чадахгүй жинхэнэ замбараагүйтэл үүслээ шүү дээ.
Америкийн элчин сайд эмэгтэй авлигад идэгдсэн, дарангуйлагч удирдагч нарын эсрэг нэгдэцгээе гэжээ. Тэгвэл Монголын асан ерөхийлөгчөөс авахуулаад асан ерөнхий сайдууд гээд ёстой жинхэнэ авлигад идэгдсэн нөхдүүд манайд бас олон байгаа шүү дээ. Тэдний эсрэг бас Америкийн элчин сайд эмэгтэй бидэндтэй нэгдэцгээл дээ. Хариутай бол бариутай шүү дээ. Энэ чинь жинхэнэ дипломат ёс биздээ.
Муу эр дайнд хөөрнө гэсэн үг бий. Монголчууд ямар ч утгагүй Иракийн дайнд хөөрч оролцож гэмгүй ардуудын амийг хөнөөлцсөн. Ёстой л хамраараа газар шаасан.
Түүхийн тоосонд дарагдсан Монгол Америктай нэгдэх битгий хэл хоорондоо ч нэгдэж Хамуг Монгол болж чадахгүй л явна даа. Ийм л хариу барихаас.

Шударга ёс. №2: Бржэжински, Шмидт хоёртой адил төрийн хүмүүс байна уу.

90 нас дөхөж яваа Америкийн төрийн зөвлөх Бржэжински болон 90 нас гарсан Германы канцлерийн алба хашиж явсан Шмидт гэх энэ хоёр эрчүүдийг өнөөдөр харахад ярьж байгааг сонсоход хийж бүтээж яваа ажлуудыг сонирхоход үнэхээр л улс орны иргэн хүн гэж ямар байх ёстойг яруу тодоор харуулах мэт.

Энэ хоёр юм үзэж нүд тайлсан мэргэн цэцэн эрсийг харахад улс орноосоо нэр хүнд албан тушаал авсан нь үнэн тэгвэл одоо буцаагаад түүнийгээ төлөх үнэн гэсэн шударга ёсны хатуу зарчимыг барьж чаджээ. Тэд одоо ч шударга ёсыг барьсаар яваа эх орны эрс дээ.

Америкийн нийтдээ таван ерөнхийлөгчидийн зөвлөх Бржэжински гэж олон жил төр улсын асуудлаар мэргэшсэн толгой. Нэг ёсондоо Азид ч Африкт ч Латин Америкт ч Европын Козово гээд олон газруудад явагдсан сайн муу үйл явдалууд түүний гараар орсон. Бржэжински гэж хүний хувийн тунхаг бол Америк үндэстэний ашиг сонирхолын төлөө ажиллана. Англиар “national interest”.

Монголын сүүлийн 20 жилийн төрийн өндөрлөгүүд өнөөдөр ч өнгөрсөнд ч хэзээ ч ийм зөвлөгчийг бэлдэж дэмжиж бүтээж чадсангүй. Тэд чадах ч хүмүүс биш. Яагаад гэвэл тэд өөрсдөө жирэмсэн эхнэрийн бие засах газраас холдож үзээгүй. Тиймээс ч тэд мэдлэгтэй боловсролтой хүмүүсийг харах нүдгүй үнэлэх эрдэмгүй хүмүүс байсан. Өөрөөсөө илүү хүнээс суралцах биш харин ад үзэж бушуухан зайлуулдаг хүмүүс дээ.

Монголын өндөрлөг гэж өөрсдийгөө нэрлүүлж явсан хүмүүсийн зөвлөх ч гэж ёстой ичмээр дамшиг гэдэг шиг зөвлөгч гэхээсээ зөрдөггүй хүмүүс л байсан. Тэднийг яахав хажуудаа цалинжуулж өөрсдийгөө онгирооход хэрэглэдэг. Тэд ч бас сайн хөөргөнө. Өөрсдөө тэднээрээ магтуулж маяглуулсаар л явцгаасан. Өнөөдөрийн зөвлөгчид бүр ч аюултай охид хөвгүүд. Урьд өмнийн зөвлөхүүд муугаа мэддэг байсан бол өнөөдрийн зөвлөгчид муугаа мэддэггүй дээ өөрөөр хэлбэл мэдэхгүйгээ мэддэгүйдээ бүр аюултай хүмүүс.

Ерөөсөө ерөнхийлөгч явсан, ерөнхий сайд явсан, Их хурлын дарга явсан хүмүүс өнөөдөр хаана юу хийж явна вэ? Монгол үндэстэний ашиг сонирхолын төлөө ажиллаж амьдралаа зориулах тийм чансаатай ёстой эрхэмлэмээр хүмүүс байна уу?

Бржэжинскийн “Шатрын хөлөг” нэртэй номонд Евро-Азийг эзэлж чадвал тэр л орон дэлхий дээр журамлана гэж бичсэн байдаг. Үүгээрээ Европын холбоог л том болоо ч гэж турхирсан. Өнөөдөр Бржэжински хоёр дахь удаагаа Европын холбоог турхирчээ. Тэр сонинд ярилцлага өгөхдөө “If the EU is serious about playing a role in the world, it has to start here” гэж хэлжээ. Үүгээрээ Европын холбоо хэрвээ дэлхий дээр олигтойхон журамладаг болж томрох гэвэл Украиныг хэрхэн гартаа оруулж чадаж буйгаараа харуулах хэрэгтэй гэжээ.

Тиймээ Бржэжинскийн хэлсэнээр нээрээ л Украин орон луу Европын холбоог турхирч буйгийн цаана бол эрчим хүчний дайн л явагдаж байгаа шүү дээ. Өнөөдөр улстөр гэдэг бол шатахууны улстөр болсон шүү дээ. Дэлхий дээр шүү дээ. Түүнээс биш манай нөхдүүд шиг Монголчуудаа мөлжиж шатахуунаа дуртай үнээр зарахыг хэлж буй биш. Дайны цаад шалтгаан бол ард түмэндээ хэрхэн хямдхан шатахуун өгөх гэсэн л нөөцлөх гэсэн л дайн шүү дээ. Ерөөсөө ард түмнээ мөлжиж биш бусад орнуудыг мөлжих улстөр явагдаж байгааг хувиа хичээсэн бэртэгчин Монголын бизнэсмэн нэртэй улстөрөөр халхалсан нийгмийн дайснууд мэдэж л байгаа болов уу.

Украин оронд одоогоор Америкийн газрын тосны хоёр том компани орж ирчихээд ажиллаж байгаа. Тэд Оросын газрын хий болон газрын тосны компануудтай өрсөлдөхөөр ороод ирсэн. Яагаад Америкийн төрийн нарийн бичиг Керри сандран Майданы талбайд ирсэн бэ гэхээр Украиныг хувааж идэх гэж л ирсэн шшүү дээ. Өөрөөр хэлбэл Америкийн үндэстэний ашиг сонирхолыг төлөөлж ирсэн. Түүнээс биш манай төрийн өндөрлөгүүд шиг хүндэт доктор болох гэж өөрийнхөө хүүхдүүдэд далимдуулаад гэрээ байгуулж компанитай болгох гэж төрийн нэрийн өмнөөс хувийн ажлаа амжуулах гэж очоогүй шүү дээ.

Бржэжински Евро-Азийн өндөрлөгийг эзэлсэн орон л дэлхийг эзэлнэ гэж бичсэн “шатрын хөлөг” номондоо яагаад Монголчуудын тухай хүний урманд үг хэлсэнгүй вэ? Монголчууд Евро-Азийн гадна болж таарч байна уу? Эсвэл эрхэм Бржэжински зориуд Монголчуудыг юу ч биш зүгээр л Орос, Хятад хоёрын өөдөөс хуцуулах гэсэн зорилгодоо ашиглаж ямар ч үүрэггүй хэдэн ширхэг алтан дээр суусан гуйлагчингууд байдаг гэж хүний урманд харц чулуудсангүй юу? Эрхэм гэснээс манай 100 эрхэмийг бодвол эрхэм гэхээс өөр аргаүй хүн дээ.

Монголын төрийн хүмүүс гэдэг эрчүүд өөрөөсөө дээр гарахгүй гутлын өрөөсөнүүдийг зөвлөгч болгож мухар сүсэгтэж уулаар хэсч хадаг хийсүүлж архи сөгнөж агаарт ухаанаа алдаж явцгаадаг л болцгоосондоо. Тийм хүмүүс хийсвэр агаараас буцаж бодит төрийн ордондоо орж ирээд юу ч мэдрэх вэ дээ. Мэдрэлээ алдчихаад ирсэн юм хойно яаж ч суугаад ном уншиж төлөвлөгөө боловсруулж оюуны өндөр түвшинд бодож боловсруулж үндэстэнийхээ төлөө өөрийгөө зориулах вэ дээ. Хамаг сүнсээ гадаа салхинд хийсгэж хээр хэвтэх чулуунд эзгүйд ургах модонд авгай хүүхэдээ дагуулан очиж мухар сүсгийн номонд мөргөөд хий хоосонд өөрсдийгөө даатгаад ирсэн хүмүүс шүү дээ. Өөрийгөө ч гэждээ авсан идсэн уусанаа даатгадаг биз. Төрийн мөнгөөр авсан байшин барилгуудаа л даатгадаг байлгүй.

Хүний үгийг сонсдоггүй эхнэрийнхээ үгийг сонсдог эрс хувийн амьдралаа зохицуулахад хэрэг болохоос бус улс орны ажил төвхнүүлэхэд эхнэрийн үг бүр ч хортой. Өнгөрсөн түүх эхнэрүүд ямар их аюултай байсаныг батлаад өгдөг шүү дээ. Эр хүн эхнэрээрээ заалгаж зөвлүүлбэл ёстой аврал биш алдас шүү. Төрийн өндөрлөг нэртэй явсан хүмүүс бүгд мэдлэгт итгэхгүй суусан салсан авгайдаа итгэж олон том алдаануудаа хийсэн дээ.

Мэдээж одоогийн эр хүйстэй улстөрчид бол айлын том хүү шиг л эрхэлдэг эрх мэдэлд суралцаагүй хүмүүс. Эрх мэдэл бол улс орныг авч явахад хэрэгтэй хүчтэй эрдэм шүү. Эрх мэдлийн эрдэмд суралцах боломж алга даа.

Монголын төрийн өндөрлөгүүд Бржэжинскитэй адил цэцэн мэргэн эрдэмтэй улстөрийн зөвлөхтэй болж чадаагүй алдааны хажуугаар бас хийсэн хоёр дахь том алдаа бол Германы канцлер явсан Шмидтэй адил хийсэн зүйлийнхээ талаар шийдсэн асуудлуудынхаа тухай ард түмэндээ тайлан тавьж тэр тухайгаа ном бичиж харьцах тийм харьцааны соёл дутагддаг. Ялангуяа дараагийн үе үеийнхэндээ хэлэх үггүй заах туршлагагүй мэдсэн мэдлэггүй байгаад л хэргийн учир оршино. Хөнгөн шингэн гэнэн залуу үедээ зөвлөхгүй дахиад л ханаж цадахгүй Оюу Толгой, Таван толгой, Эрдэнэт, төв банк гээд л мөлжөөд л. Мөлжүүрээ үргэлжлүүлээд л.

Германы канцлер явсан Шмидт өнөөдөр 90 нас хол давсан нэгэн. Түүнийг хөгшин хөвөө гэж ад үзэж удахгүй үхэх гэж байгаа гэж өвөө болгосонгүй. Өвөө болсон юм чинь одоо тэтгэвэртээ суу гэж тушаасангүй. Өвөө гэсэн энэ үг ямар муухай хүн доромжилсон үг вэ? Эх орныхоо төлөө ажиллаж хөдөлмөрлөж яваа нас бие гүйцсэн цэцэн цэлмэг мэргэн улстөрчийг Монгол хэлээр өвөө гэж доромжлох алдас байлгүй. Бржэжински, Шмидт хоёр арай өвөөнүүд биш биздээ.

Шмидт хэдий 90 хол гарсан ч ярьсаар л. Тэр зурагтын ярилцлага хийж улстөрийг болон Германы төрийг хөндлөн гулд шүүмжлэнэ. Түүний бие сул харин ухаан чанга. Шмидт олон ном бичиж Герман орон 2-р дайны дараа ямар их ядуу байсан тухай халаглаж харин түүнээс гарч Герман орныг буцаагаад Европын намбер ван цаашлаад дэлхийд үүрэг хариуцлагатай орон болгохын тулд хэрхэн өдөр шөнөгүй хөдөлмөрлөсөн тухайгаа бичсэн байдаг.

Шмидт нэгэн удаа орой болсон хойно ажлынхаа өрөөнд хэт их хөдөлмөрлөснөөс болж ухаан алдан унасан гэдэг. Мэдээж тэр эх орныхоо төлөө хөдөлмөрлөсөн болохоос биш хор найруулж төрийн мөнгөө хулгай хийж хувьчлал нэрийн дор эх орныхоо өнгөтэй өөдтэйг булаан авч яваад ухаан алдаж эмнэлэгт хүргэгдээгүй шүү дээ. Шмидтийн хүүхэд Германы хаа нэг яаманд эсвэл энд тэндхийн элчин сайдын яамуудад ажилдаггүй бас аавынхаа нэрийг бариад хаа нэг банкны удирдах зөвлөлд суудаггүй.

Германы Шмидт шиг ном бичиж улс орныхоо төлөө үхэн хатан явах тийм чансаатай Монголын экс ерөхийлөгчид байна уу? Эх орныхоо төлөө 90 нас хүртэлээ ажиллаж хийж бүтээх Монголын экс ерөнхий сайдууд байна уу? Эсэргүүцсэн шүүмжилсэн анхааруулсан чанга ухаантай хүчтэй төрийн хүмүүс дутагдаж байна даа.

Өнөөдөрийн Монголын улстөрчидийг харахад хоосон магтаж өдөр бүр зөв байж бүх насаараа дандаа л мундаг байсан гэж өөрийгөө магтахыг хардаа. Тэд бүтээсэн намтаргүй тул паянгаа л яридаг. Тэдний зарим өөрийгөө ярихгүй авгайгийнхаа тухай ярьдаг. Айлын том хүүдүүд яана даа. Шүүмжилдэг газар хөгждөг болохоос биш магтдаг магтаалын газар ямар ч хөгжил явагдахгүй гэдгийг мэддэг болов уу. Мэдэхгүйгээ мэддэгүй дээ.

Хөөрхий Монгол эрс хүсэл жижигхэн тул дандаа л жижигхэн гэрийн авгай хүүхдийн амьдралаар амьдрана. Ерөнхийлөгч болоод ч, ерөнхий сайд болоод ч хувийн жижигхэн ашиг сонирхол мөнгө төгрөг хөөсөн ууланд авирсан гадаад руу хүүхдүүд дээрээ очиж орогносон амьралаар амьдарцгаах юмдаа. Тэд эх орноо ч жижигрүүлсээр сүүлдээ хямдхан болцгоож өчигдөр ч өнөөдөр ч бүр л хямдарсаар.

Одоогийн засгийг газрын байж байгааг хараа ч. Ийм засгийн газартай ийм төрийн удирдлагуудтай орныг Бржэжински юу ч гэж номондоо үсэг бичиж үнэ өгөх вэ дээ. Шмидт бараг Монгол орон гэж байдаг гэдгийг ч мэдэхгүй л болов уу. Тэд эх орноо сонирхдог болохоос гадаад орныг бол ашиглана шүү дээ. Ийм эх орондоо сонирхолтой гадаадынханыг ашиглаж чаддаг төрийн хүмүүс үгүйлэгдэнэ.

Шударга ёс. №1: Оюу толгой тэгээд хохимой толгой болсон уу.

Америкийн шударга ёсны онолч хэлэхдээ: “шударга ёс гэдэг бол нэг ёсондоо өгөө аваа хоёр тэнцэхийг хэлнэ” гэжээ. Монголчууд хэдэн жилийн өмнө Оюу толгойгоо гадаадын болон дотоодын компануудад өгөхдөө буцаагаад хэдэн төгрөг авна гэсэн ойлголттой л өгцгөөсөн. Өнөөдөр хүртэл амласан мөнгө ч алга. Шударга ёсыг барихгүй хэрэг үү.

Үндсэн хуулиараа бол Монголын газар нутаг үлээх салхитайгаа хамт ард түмний өмч. Эзэн хүн юмаа мэддэг тухай зүйр цэцэн үг ч бий. Гэхдээ шударга ёс бол зүйр цэцэн үг биш олон улсад хэрэгждэг нийтлэг зарчим. Олон орон дээд шүүхийн байгууллагуудаа шударга ёсны \justice\ газар гэж шууд нэрлэдэг.

Америк хүний шударга ёс Монгол хүний шударга ёс хоёрт зөрөх зүйл байхгүй. Харин ч Монгол хүний шударга ёс бол өгөө аваа тэнцэхээс дээгүүр өгч чадсан бол авч чадах ёстой гэсэн хатуу зарчим дээр тогтдог. Түүнээс гадна өгч болсон юм авч болох л байлгүй гэсэн эрхэмсэг шударга ёсыг барьдаг шүд зуусан эрмэг зоримог чанар ч Монгол хүнд бий. Дайн дажин хийж омог өрц ширүүнтэй явсан ард түмэн эрх чөлөө гэхээсээ илүү шударга ёсыг эрхэмлэж чадсан тул амжилтанд хүрсэн байх учиртай.

Хэдхэн жилийн өмнө ард түмний өмч тамгатай Оюу Толгойг хувааж идэж эхэлсэн гадаад дотоодын иргэд төртэй хамтран ард түмэндээ авсан мөнгөнөөсөө бас нэг хэсгийг өгөх хэрэгтэй болов уу гэж эрдэнийн гэх нэртэй хишиг ч юм уу эсвэл бараг л хувь ч юмуу ямар ч гэсэн хэдэн төгрөг өгцгөөе гэж зарласан. Зарлахдаа бүр сонгуулийн ид оргил үеэр зарласан даа. Сонгуулийн хуудсыг тэргүүлсэн хоёр намууд нийтдээ 2 сая 500 мянган төгрөг иргэн бүрт өгнө гэж бүр эзэмших төлбөрийн бичиг тараасан. Ард иргэд сонгочихсоныхоо дараа төлбөрийн бичгээ бариад банкуудаар хэсэн явж мөнгөө авах гэсэн боловч бараг л эрдэнийн хишгээр боссон банкуудын доог тохуу болцгоосон. Үндсэн хуулийг дахиад л зөрчсөн.

Олон хүн мөнгөө аваад юу худалдаж авах тухай их л төлөвлөгөө зохиож элбэг дэлбэг амьдарч үргэлж баяр болж энх тунх сайхан болохнээ гэцгээсэндээ. Өр лүүгээ өшиглүүлсэн дээ.

Яагаад 2 сая 500 мянган төгрөгний сураггүй болов оо. Оюу толгой арай хохимой толгой болчихсон юм биш биздээ. Овоохон мөлжүүр үлдсэн биздээ. Оюу толгойг Таван толгойгоо бодвол мөлжүүр ихтэй гэсэн биш билүү. Тухайн үедээ Фридланд, Айвенхо Майнз, Рио Тинто гээд л том том нэрнүүд ямар ч их хөрөнгө мөнгө хот суурин амлаж төрийн хэмжээнд хөөрцгөөж төрийн өндөрлөгүүд тухайн үедээ ямар ч их барьц алдав даа. Хийж бүтээхгүй зөвхөн газар дээрхийг доорхтой хамт зараад л хүн бүр саятан болохнээ гэж мөрөөдсөн. Өнөөдөр тэгээд мөрөөдлийн Оюу толгой мөлжүүргүй толгой болов уу.

Оюу Толгойгоос тэгээд одоо ард түмэндээ өөрөөр хэлбэл гадаад оронд ч эх орондоо ч амьдарч яваа 3 сая хүрэхгүй иргэддээ тараачих олигтой мөнгө төгрөг үлдэхгүй хэрэг үү. Гадаадын хэдэн ширхэг иргэд Оюу толгойгоос ханаж цадталаа авцгаасан бэ? Дотоодын хэн хэдийг авсаныг тэргэй тэргүй бүгд мэдэж л байгаа. Хэзээ нэгэн цагт илэрнэ дээ. Нууц гэж хаа ч байдаггүй. Нуугаад нуугаад нэмэргүй дээ.

Африкийн талд идэш хайж арсалдан гүйлдэх араатан амьтад барьж идсэн амьтанаа цадталаа идэж ходоодоо дүүргэсний дараа гэдсээ илээд модны сүүдэрт хэвтдэг. Тэднийг хэвтэх зуур жижиг сажиг амьтад очиж сэгэн дээр бөөгнөрч ганц чөмөг юухан хээхэн амандаа зууж хоосон ходоодоо жоохон ч гэсэн баярлуулдаг. Яг л үүнтэй адил Оюу толгойг хувааж идсэний дараа өөрөөр хэлбэл цадталаа идсэний дараа сэгэн дээр ард түмнийгээ бага ч гэсэн баярлуулах гэж эрдэнийн хишиг амалсан болов уу гэж хоосон үнэмшцгээе. Итгэх бол том хэрэг найдвар бол бүр ч том үйлдэл шүү дээ. Зүгээр л тэгж үнэмшцгээе.

Хэдэн жил өнгөрлөө. Улстөрийн байгууллага нэртэй төрийн бус байгууллагуудын нийлж амласан 2 сая 500 мянган төгрөг шууд бэлнээр таарагдахгүй байхыг харахад сэгнээс мөлжүүлэхгүй гэж байгаа юм уу эсвэл ерөөсөө сэг үлдээгүй юм уу. Хоосон араг яс үлдэж Оюу толгой хохимой толгой болсон юм биш биздээ. Эсвэл дутуу цадсан бараг цадсанаа мэддэггүй гадаад дотоодын иргэд буцаад сэг рүүгээ дайрцгаасан юм болов уу.

Нийлбэр дүнгээр 2 сая 500 мянган төгрөгөө төлбөрийн бичиг авсан Монгол хүн бүр хүлээсээр сууна. Олон хүн мөнгөө авч чадалгүй энэ хооронд нас барцгаасан. Тэдний мөнгийг үлдсэн ар гэрийнхэнд өгөх л ёстой. Шударга ёс бол хатуу шүү. Бүү март. Мартвал яадаг билээ.

Оюу толгойг хэн анх гадаадынханд зааж өгсөн бэ? Энэ газар доор аягүй их баялаг байгаа шүү дээ гэж хэн анх дагуулж аваачсан бэ? Түүний дараа гадаадынхан за тэгвэл тэр баялгаа ухаад ил гаргаад ир гэхээр хэн ухаж гаргаж эхэлсэн бэ? Одоо тэр ухаж гаргасан баялгаа зөөгөөд Хятадын хил дээр ачаад аваад ир гэж гадаадынхан хэлэхээр хэн эхэлж ачиж аваачсан бэ? Хэн? Хэрэг хуучрахгүй. Гэрч олон бий. Шударга ёс учрыг олноо.

Тэр үеийн ханшаар 2 сая 500 мянган төгрөг их мөнгө. Өнөөдөр мэдээж ханш унаж, төгрөгний худалдан авах чадвар буурсан. Тийм болохоор 2 сая 500 мянга ойролцоогоор тооцоолоход 5 сая орчим төгрөг болох болов уу. Дахин сайн санхүүгийн тооцоо хийх ажил гарахнээ. Хугацаа өнгөрөх бүр л энэ тоо өснө гэсэн үг шүү дээ.

Иргэд 5 сая төгрөгөө нэг мөсөн авч чадвал мэдээж гэр орондоо нэг мөсөн олигтойхон хөрөнгө оруулалт хийх боломж гарна даа. Тавилгаас авахуулаад автомашин авах гэх мэт худалдан авах шаардлага болоод хүсэл олон хүмүүст янз бүр л байгаа. Сургуулийн хүүхдүүдтэй айлууд сандал ширээнээс авахуулаад компютер хүртэл хэрэгцээтэй. Тэтгэвэрт гарсан хөгшүүд жилийнхээ эрүүл мэндийн даатгал, үйлчилгээ гээд л сувилалд явж биеэ тэнхрүүлэх гээд олон шаардлага байгаа. Орон байраа ч нэг засуулж өнгө үзэмжтэй болгох гэсэн олон хүмүүс байгаа шүү дээ. Ядаж л гал тогооны өрөөгөө засахаас авахуулаад хэдэн цонхоо ваакуум болгох гээд мөн ч их хэрэгцээ бий. Заавал шинэ байранд орох албатай биш. Шинэ гэхгүй хуучнаа засаад өөдлүүлж чадвал бас л шударга ёс.

Ерөөсөө хүн л юм хойно хэрэгцээ байлгүй яах вэ дээ. Зөвхөн төрийн дээгүүр алба хашиж явсан хүмүүсийн гэр бүлд л хэрэгцээ хүсэл байдаг жирийн иргэдэд ямар ч хэрэгцээ хүсэл байхгүй гэж ойлгодог юм биш биздээ. Хүн л бол хүн шүү дээ. Оюу толгойн эздүүдийн хүүхэд хүсэл шаардлага өндөртэй жирийн хүний хүүхэд хүсэл хэрэгцээ багатай гэж энэ дээгүүр нөхдүүд бас дээр байсан нөхдүүд хардаг юм биш биздээ. Үр хүүхдүүд ч гэсэн шударга ёсонд суралцах хэрэгтэй шүү. Тиймээс мөнгөтэй айлын хүүхдүүдийн мөнгөнөөс мөнгөгүй айлын хүүхдэд хүртэл хишиг хүртээх бас л шударга ёс доо. Харамч биш өглөгч болгож залуу үеэ хүмүүжүүлэх хэрэгтэй.

Алтыг аваад авдар нь үлдэх тэр цаг ойртсон юм бишүү. Монгол хүн ийм арчаагүй байж болохгүй ээ. Монгол хүн гадаад дотоодын хулгайч нарт ялагдах учиргүй. Алдсан хүн нэг тамтай авсан хүн арван тамтай гэж үг бий. Түүнээс гадна хэрэг хуучирдаггүй. Хугацаа өнгөрөх бүр Монгол хүн бүгдийг мартана гэж гадаад дотоодын эзэд горьдож суугаа бол горьдсоны гарздаа. Тархи угааж мартуулах гэсэн олон зурагтын сувгуудаас авахуулаад өнгөт зурагтай сэтгүүлүүд нэмэр болохгүй дээ. Шударга ёс Монгол хүний цусанд байдаг тул хэзээ ч мартахгүй.

Оюу толгой гэснээс Таван толгой хир мөлжигдөж байна даа. Юм үлдэх нүү. Долоон буудлын хүүг боорцог иддэг гэж дуулдаг байсан цаг саяхан. Одоо тэгвэл долоон буудлын хүүд нүүрс хэрэг болоод олон жил боллоо. Боорцог идэх биш утаа зооглодог болсон. Дараагийн өвөл ирнэ шүү дээ. Одоо ч яахав дулаарч эхэллээ. Ирэх өвөл Таван толгойн чанартай илчтэй нүүрснээс Аршаантын 18-д явуулчих чансаатай аавын хүү байна уу? Боорцог идээд л нүүрсээр дутагдаагүй тэр үе ч бас сайхан байж дээ. Налайхын уурхайн нүүрс мөн ч их олон хүнийг тэжээсэн дээ.

Таван толгойгоос ард түмэн мөлжих юм байна уу? Мөлжүүлэх үү? Таван толгойн нүүрсийг гэр хороололд түлцгээвэл ямар ч утаа гаргахгүй сайн нүүрс хойно ядаж Зайсан толгой руу утаа очихгүй шүү дээ. Оюу толгой, Таван толгойг мөлжиж Зайсан толгойд орон байртай болцгоосон гадаад дотоодын эздүүд утааны тухай анзаардаг болов уу. Мэдээж тэдний олонх утааны үеэр гадагшаа явчихдаг хэдий ч үлдсэн хэд Аршаантын 18-ын утааг амьсгалж л байгаа шүү дээ. Мартсанаас утааны үеэр зугатаагчидыг гадаад руу нисгэдэг компанууд их л баяжсан гэсэн.

5 сая төгрөгөө хүлээсэн ард түмэн түүний хажуугаар мөнгөө төлдөггүй Оюу толгой, Таван толгой, Зайсан толгой гэсэн учиртай гурван толгой гэх. Үүний хажуугаар бас хүн төрөлхтөний үнэт зүйл болох шударга ёс гэх. Юу гэлээ Америкууд өгөө аваа тэнцэхийг шударга ёс гэдэг гэл үү. Ардчилалыг нь аваад хэрэгжүүлчихсэн юм чинь Монголчууд одоо шударга ёсыг нь аваад хэрэгжүүлэх л үлдэждээ.

Түүх эхлэх цаг. №3: Улстөрчид боловсролтой болох хэрэгтэй.

Монголын улстөрчид хөрөнгө мөнгөтэй болох тусам боловсролгүйтсээр л. Боловсролгүй хүмүүс ухаалаг байтугай сэргэг ч байж чадахгүй. Хоосон хүмүүс ерөөсөө л мунхаг, бүдүүлэг, ичихгүй, шуналтай, юм болгонд үг хэлж мэдэмхийрэх гэсэн юм л бол зургаа даруулаад л, сонинд ярилцлага өгөөд л, зурагтаар өөрийгөө сурталчилж худлаа намтар зохиодогдоо.

Монголын улстөрчид паянгаа ярихаас өөр хийж бүтээсэн зүйлгүй. Тэд пан гөрөхөөс өөр сурсан зүйлгүй. Ихэнх улстөрчид 10 жилийн хүүхэд насаа нуун дардаг шүү дээ. Өнгөрсөн амьдралаа санахгүй бол тийм хүнийг хэн гэх вэ дээ. Нэгэнт худлаа хүмүүс УИХ-д ороод их л уйддаг бололтой. Олон жил УИХ-ын гишүүн байсан нөхөд ч яахав худлаагаа үнэн болгочихсон хүмүүс дээ. Ерөөсөө тэднээс яах гэж бас яагаад УИХ-ын гишүүн болсоныг асуувал юу гэж хариулах бол доо.

Улс оронд хийж бүтээх зүйл ямар их байна вэ? Гэтэл тэр чухал шийдвэрлэх цэгүүд дээр боловсролгүй хүмүүс очиж суугаад бүх ажил зогсоочихсон. Боловсролгүй байж яах гэж ингэж улс орны хөгжилд садаа болж энэ тэнд сайд хийж эсвэл Их Хурлын гишүүн гэж утгагүй царайлцгаана вэ?

Мөнгөтэй л бол бүх ажил бүтнээ ерөөсөө мөнгө л хөгжил авчирна гэсэн ойлголт ямар их эндүүрэл болохыг олон арван жилийн өмнө Япон, Өмнөд Солонгос, Сингапур гэсэн Азийн орнууд харуулсан биздээ. Тэд ядуу орнууд байж байгаад мөнгөөр биш боловсролын ач тусаар хөгжилд хүрсэн биш билүү.

Монголын улстөрчид сонгуулийн тойрогтоо очиж сүүлийн 20 жилд хэлмэгдсэн хүмүүст цэцэрхэх амархан гэтэл гадаад оронд очоод яаж шившигээ тарьдаг билээ. Англи хэл дээр өөрийгөө танилцуулж хийж буй ажлаа ярьж шинэ зүйл сурч чадахгүй ердөө л орчуулагчийн золиос болцгоодог. Гадаад оронд очоод орчуулагч гэж оюутнаар орчуулга хийлгэнэ. Оюутан орчуулагчтай төрийн хүн ёстой л ойлгох битгий хэл хүн хэлэхэд ичмээр зүйл болцгоодог. Гадаад явж хөгөө чирэхийн оронд муугаа мэдээд гэртээ л байцгаах хэрэгтэй. Олон улсын хурал дээр илтгэл тавих гэж бүр хүмүүсийн гайхшрал төрүүлчихдэг шүү дээ. Жилийн өмнө үсээ ардаа боочихсон нэг УИХ-ын гишүүн Хятад оронд оччихсон илтгэл тавих гэж бантан хутгасандаа.

Монголын төр цаашлаад улстөр 21-р зуунд ямар ч бэлтгэлгүй оржээ. Ерөөсөө 21-р зууныг хүлээж авч чадсангүй. Мухар сүсэгтээ дарагдаж түүхгүй болцгоож ердөө л улстөрчидийн паянг сонинд бичиж зурагтаар нэвтрүүлдэг паянгийн орон болжээ. Паян дэлгэрсэн газар пан гөрөгчид л улстөрч болцгоох шив дээ. Ардчилал гадаа ирсэн биш бүр алс холын болжээ.

Мэдээж ардчилал өөрөө эхлэхдээ боловсролыг доромжилж эхэлсэн. Боловсролгүй залууг сайд болгосондоо. Энэ бол том гэмт хэрэг. Тэр үед эрх чөлөө ярьж, хүний эрх шаардсан болохоос боловсрол хамгийн чухал гэдгийг нуун дарагдуулсан. Боловсролгүй ардчилалаар яах юм бэ? Боловсролгүй хүн эрх чөлөөгөөр юу хийх вэ? Боловсрол өөрөө эрх чөлөөтэй болгодог. Үүнтэй адил боловсолтой хүн л ардчилалыг байгуулна. Яагаад Арабын орнуудад болсон бослогуудын дараа ардчилал хэрэгжих боломжгүй байна вэ гэхээр шашиндаа хэтэрхий баригдсан тул ардчилал боломжгүй болсон. Өнөөдөр Монгол оронд яагаад ардчилал боломжгүй вэ гэхээр мухар сүсэг хэтэрхий их газар авлаа шүү дээ. Хөдөө орон нутагт номын сан барихын оронд сүм хийд дугана барьсаар. Ардчилал ерөөсөө шашинтай таарахгүй.

Саяхан болж өнгөрсөн эдийн засгийн форум дээр Монголын улстөрчид оролцож хүмүүсийн асуултанд хариулж чадахгүй аргаа барж ёстой л ичих нүүргүй гэдгээ харуулсандаа. Мэдээж хоосон толгойтой хүний толгойноос юу гарах вэ дээ. Хоосон л бол хоосон шүү дээ. Ямар ч ид шид ер бусын ойлголт болоод маань мэгзэм хоосонд тус болохгүй. Хичнээн мөнгө хөрөнгө байгаад ч ямар ч том дарга боссоор хамгаалуулаад ч хоосон л бол хоосон. Нуух аргагүй. Ёстой л хоосон чанар.

Хамгийн гоё юу вэ гэхээр боловсролыг буюу мэдлэгийг зальдах боломжгүй. Үүнд л Монголын улстөрчидийн ялагдал ирдэг. Тийм ч учраас Америк, Герман гэх мэт өндөр боловсрол мэдлэгтэй газар очсон улстөрийн намынхан Монголдоо байдаг шигээ зальдаж болохгүй болохоор тун удалгүй буцаж ирцгээдэг. Америк явж хоёр гурван жил болохдоо юу сурах вэ дээ? Юу ч сурахгүй шүү дээ. Юу ч сураагүй хүмүүс өнөөдөр ардчилалыг төлөөлөөд явцгааж байна шүү дээ.

Яагаад эдийн засгийн чуулган дээр намуудын удирдлагууд баруун зүүнээ тайлбарлаж онолын түвшинд ярилцаж чадахгүй хоосон толгойлцгоов? Боловсролгүйгийн л баталгаа шүү дээ. Тэд мөнгөө боловсролд зарцуулсан бол юу гэж амаа таглуулах вэ дээ.

Хятад оронд ч Америк оронд ч хоёуланд зүүний намууд бий шүү дээ. Үүнтэй адил энэ хоёр оронд хоёуланд барууны намууд бий. Америкийн Ардчилсан нам буюу одоогийн ерөнхийлөгч Обамагийн нам бол зүүний чиглэлийн нам шүү. Харин Бүгд найрамдах нам бол консерватив буюу барууны чиглэлийн нам даа.

Монголчуудын намын тухай асуудал хөндөж ярихад одоогийн АН буюу Ардчилсан Нам зүүний нам л байх учиртай. Гэтэл тэд барууны гэж консерватив болох гээд зарлаад байдаг. Харин МАН буюу Монгол Ардын Нам консерватив тал руугаа барууны чиглэлийн нам байвал зохистой.

Онол дээр ямар ч төр социалист байх зорилготой. Харин эдийн засаг капиталист байх боломжтой. Улстөрийн бүтэц ардчилалтай байх ёстой. Энэ тухай олон улс орон уриалах болжээ. Социалист төртэй, капиталист эдийн засагтай, ардчилсан улстөртэй болж чадвал магад Монгол хүн олон төөрөгдөл мухар сүсэг бялдууч арчаагүй зангуудаасаа салах боломжтой.

Төр социалист байж чадвал хүнлэг энэрэнгүй нийтэч нийгмийг байгуулж чадна. Эдийн засаг капиталист байж чадвал улс оронд хөрөнгө босгож бүтээн байгуулалт хийж өөрсдөө үйлдвэрлэж хөгжинө. Улстөр ардчилалтай болж чадвал боловсролтой хүмүүс сонгогдож хоосонууд ядаж цөөхөн улстөрд орж ирнэ шүү дээ.

Монголын улстөрчидийн боловсролын асуудлыг одоо хөндөж цаашид дахин суралцахаас авахуулаад ямар дипломтой мөн гадаад хэлээр ярьдаг эсэх гээд л олон зүйлсийг тодруулж боловсролтой улстөрчидийг бэлдэхгүй бол гудамжны цэвэрлэгчээс ялгаагүй 10-р анги ч төгсөөгүй хэзээ хэдийд хаана их дээд сургуулийн бараа харсан эсэх тодорхой биш хүмүүсийг төрийн дээд албан тушаалд тавих бол зүгээр л паянгууд давтагдана. Боловсролгүй улстөрчидийг толгой дээрээ гаргачихаад тэднээс юу найдаж юу хүлээх вэ дээ.

Монголын улстөрчид мэдлэг дээр биш зөвхөн үгээр тоглож хүнийг дуугүй болгох зорилготой мэтгэлцээн, маргаан, дебэт хийдэг уралдаан тэмцээнүүд бол бодоогүй хүмүүсийн арга хэмжээнүүд. Яагаад гэвэл ямар ч мэдлэгт тулгуурлахгүй зөвхөн л өөрийн хувийн сонссон харсан эсвэл энд тэнд уншиж цээжилсэн зүйлсээ нийтэд хүчинтэй мэдлэг мэт тулган хүлээлгэх гэсэн оролдлогууд юунд ч хүргэхгүй. Яагаад гэвэл тэд юу ч бодож ярилцаагүй.

Сэтгэх, сэтгэлгээ эсвэл сэтгэмж гэсэн үгнүүдийн үндэс нэгэнт сэтгэлийн тухай ойлголт тул бодол гэдгээс ялгаатай. Сэтгэлгээ уран сайхан уян зөөлөн гэх мэт сэтгэлийн хөдөлгөөнүүдийг илэрхийлдэг. Харин бодол бол гаргалгааг шаарддаг. Яагаад гэвэл гаргалгаа гаргаж логиктой бодож чадах чухал. Логиктой гаргалгаа бол үнэний төлөө. Харин сэтгэлгээ үнэний төлөө биш уран сайханы төлөө шүү дээ.

Монгол оронд яагаад яруу найрагч, бөө, мухар сүсэг, утга зохиол гээд дандаа сэтгэлийн тал дээр ажилладаг хүмүүс ашиг орлого их олдог вэ? Яагаад Монгол оронд боддог хүмүүс бараг л байхгүй вэ? Яагаад гэвэл бодох гэдэг логик тул түүнээс олон хүмүүс айж зугатаадаг. Логиктой болохын тулд суралцаж олон ном унших шаардлагатай.

Улстөрчид ном унших байтугай номны зорилгыг мэдэхгүй байж бас ном бичсэн гэж зарлаж өөрсдийнхөө боловсролгүй гэдгийг батлах гэж оролдох хэрэггүй. Докторын цолтой болох гэж хөөцөлдөх ч хэрэггүй. Эхлээд овоо нэг боловсролтой болох л чухал шүү дээ. Ном бичих бол дэндүү ахадсан асуудал. Хамаагүй дээгүүр зүйл шүү дээ.

Монголын экс ерөнхийлөгчид өнөөдөр хүртэл төрийн ажлыг хэрхэн зөв сайн хийх гэж хичээсэн тухайгаа ганц дурдатгал ном маягийн юм бичээгүй л явна шүү дээ. Хичээгээгүй бол юугаа ч бичих вэ дээ. Ёстой паянгаа л бичнэ биз.

Ямар ч боловсрол өөрөөс л хамаарна. Яагаад гэвэл өөрийн ухаантай болох чухал. Ялангуяа Монголын улстөрчидийг харахад өөрийн ухаангүй тул хэн гэдгээ мэддэггүй. Тиймээс тэд Би хэн бэ? гэсэн асуулт өөрсдөө хэзээ ч тавьж яваагүй гэдэг тодорхой харагддаг даа. Залуу үе Би хэн бэ? гэсэн асуулт тавиад эхэлчихсэн байна шүү дээ.

Улстөрчидийн боловсролын түвшин доогуур тул тэд асуулт тавих гэдэг зүйлийг мэддэггүй. Ямар ч асуултанд хамаагүй хариулах гэж зүтгэдэг улстөрчид гэнэн хүүхэд шиг хариулах гэж ам уралдан ярьцгаахыг харахад хэцүү л байдагдаа. Тэд аргументлах гэж ерөөсөө ч мэдэхгүй. Мэдэхгүй бол би мэдэхгүй гээд хэлчихэд юу болохгүй байнаа.

Боловсрол гэдэг хоёр туйлтай бөгөөд нэг талаас шахаж шаардах хэрэгтэй болдог ба нөгөө талаас эрх чөлөөтэй болж сурах. Шахаж шаардахгүй бол хүн юу ч сурахгүй. Нөгөөтэйгүүр эрх чөлөөнд сургахгүй бол хөгжиж дэвшиж чадахгүй. Эрх чөлөө гэдэг бэлэн өгөгдсөн зүйл биш харин түүнд суралцах ёстой.

Яагаад 100 эрхэм нэвтрүүлгээр дандаа сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй харин хэзээ ч боддоггүй хүмүүсийг гаргаж буйгийн шалтгаан бол нийт нийгэмд боддог хүнгүй тул сэтгэлийн хөдөлгөөндөө баригджээ. Боддог хүмүүс хэрэгтэй байна даа. Тэгсэн цагт л бодол бодлого болж чадна. Бодохгүй улстөрчид яаж улстөрийн бодлоготой байх вэ дээ.

Улстөрчидөд боловсрол хэрэгтэй гэдэг бол ардчилалд боловсрол хэрэгтэй гэсэн анхааруулга. Үүний дараагийн ирэх анхааруулга бол бараг л шаардлага. Тэр шаардлага бол улстөрчид сэхээтэн болох хэрэгтэй. Тэр хүртэл мөн хол зам байна даа.

Түүх эхлэх цаг. №2: Ээж аавууд насанд хүрэх хэрэгтэй.

Өнөөдөр 21-р зуун цоо шинэ нөхцөл байдал аж амьдрах аргууд болоод шийдэж хэрэгжүүлэх боломж бололцоонуудыг өгөхийн хажуугаар улам л төвөгтэй сэтгэл сарниулсан бодол бухимдуулсан итгэж үнэмшил аюул осол авчрах тийм л хэзээ ч учирч үзэж харж эдэлж яваагүй цаг үеийг авчирчээ.

Залуу үе хэдийний ээж ааваасаа илүү их мэдлэгтэй болох боломжтой болжээ. Эрт дээр үед ээж аавын амьдралын туршлага хэрэг болдог байсан бол өнөө үед эмээ өвөөгөөс авахуулаад ээж аав цаашлаад эрдэмтэн мэргэд багш нэртэй хүмүүсийн мэдлэг ч хоцорч хүчингүй болжээ. Ийм үед ээж аавууд асуудлаа хэрхэн шийдэж үр хүүхэддээ тус болдоггүй гэхэд ус болохгүйхэн шиг явцгаах вэ? Насанд хүрээгүй бараг хүүхдээрээ шахуу ээж аавууд хэрхэн өнөөгийн шаардлагад нийцэж үр хүүхэддээ гологдохгүйхэн шиг явцгаах вэ?

Ээж аавууд насанд хүрээгүй цагт үр хүүхэд болон залуу үед үргэлжийн саад хийж тэдний эрх чөлөөг хязгаарлаж мэдлэг боловсролд аюул учруулдаг гэдгийг л анхаарч явцгаа. Залуу хүн үргэлж урагшаа мэдэж сурч ээж ааваасаа илүү болдог ба үүнд атаархсан ээж аавууд эсэргүүцэж үгүйсгэж дарж дарамтлаж гэрээс яв чамд нэг ч төгрөг өгөхгүй гэвэл үр хүүхдээ баллаад зогсохгүй эх орон ард түмнээ баллаж буй гай шүү.

Нэгэнт л залуу үе урагшаа амьдрах тул тэдэнд хоцрогдсон, хуучирсан, мухар сүсэгтэй, шашинд үнэмшдэг ээж аавууд үнэ цэнээ алддаг шүү. Тиймээс ээж аавууд өөрсдийгөө хөгжүүлж залуу үеийн мэдлэг боловсролыг хүндэтгэхийн оронд зааж сургах гэж өөрийнхөө үгийг сонсгох гэж оролдох бол том гэмт хэрэг.

Ээж аавууд үр хүүхдээ хооллож хувцаслах үүрэгтэй. Харин төр үр хүүхдийн ухааныг хөгжүүлэх үүрэгтэй. Энэ ухааныг хөгжүүлж ард түмнээ ухаалаг болгох үүрэгтэй төр ажлаа нэгэнт хийх чадваргүй ухаалаг биш тул залуу үе ээж аавын барьцаанд оржээ. Залуу үеийг эрх чөлөөтэй тусгаар тогтносон байдалд оруулах төрийн үүрэгээ ухамсарлаж чадахгүй байдал тэднийг ээж аавынхаа жижигхэн хүрээн дотор баригдсан хашуулсан барьцаалагдсан болгодог. Залуу үе нэгэнт ээж аавынхаа хүслийг дагасан тэдний хэлснийг биелүүлсэн хуурамч амьдралаар амьдрах тул өөрийн гэсэн хувийн хүсэл мөрөөдлөө биелүүлж чадахгүй явцгаах жишээтэй.

Залуу үеийн хүсэл сонирхолыг дарсан залуу үеэ ингэж хөсөр хаяж хоцрогдсон эртний дээр үеийн ард хоцорсон мухар сүсэгт уриалж үс засдаг өдөр, хүнтэй хурим хийдэг өдөр гэж мухар сүсэгтүүлэн бүр үр хүүхдээ бөө болгодог ээж аавууд олширчээ. Ашигч мөнгөтэй л болж байвал үр хүүхдээ хэнд ч зарахад бэлэн ээж аавуудыг шүүж залхаан цээрлүүлэх хуулийн хэрэгцээ шаардлага гарлаа.
21-р зуунд ирээгүй дээр үеийнхээрээ ээж аавууд ямар их нүгэлтэй хүмүүс вэ?

Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүс секс хийхэд тэртэй тэргүй хүүхэд гарна. Хүүхэдтэй болох тийм том үйл явдал биш. Хүүхэд төрүүлэх бол байдаг л дэлхийн хаа ч явагддаг амьтанлаг шинжийн баталгаа шүү дээ. Аав хүн хүүдээ заах мэдлэг боловсрол байхгүй бол дуугаа татаад явах өлзийтэй. Амьдралын туршлага бол тухайн хүнд өөрт хүчинтэй болохоос биш хүүд хүчингүй гэдгийг ойлгооч. Ээж хүн охиндоо хэлэх зүйл 21-р зуунд үгүй болсон гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Охиндоо хэрэгтэй ганц хоёр төгрөг л өгч тус болохоос амьдрал зааж тус болохгүй харин ус болно шүү.
Өнөөдөр буурлын үг сосндог эрт дээр үе хоцрогдсон. Өнөөдөр буурлын үг тус болохгүй. Ахын эрдэм дүүд гэсэн үг бас хүчингүй болсон шүү. Эрдэмгүй ах эгч байтугай эрдэмгүй эрдэмтэд гудамжаар дүүрэн.

Залуу үеийн уншсан номыг уншаагүй бол харин тэр номыг олж уншиж ярилцаж адилхан хэмжээнд боддог сэтгэдэг болох гэж хичээх л үр хүүхдэдээ тус дэм болно доо. Түүнээс биш нас ахмад хөгшин л бол илүү гэсэн эрт дээр үеийн зан заншил ард хоцорчээ. Ардахаараа урдахыгаа тайлбарлах боломжгүй.

Өнөөдөр 40, 50 жилийн өмнөх яруу найрагч, багш, академич, эрдэмтэн, түүхч хүмүүсийн бичсэн номууд дэндүү хоцрогдсон. Ялангуяа яруу найрагчидын бичсэн шүлэгүүд болон дөрвөн мөртүүд шал худлаа үнэнээс дэндүү хол шүү.
Яруу найрагч, түүхчидийн цаана урлагийнхан цаашлаад хөгжмийн зохиолчид гээд залуу үеийг багш нэрийн дор балладаг хамгийн хоцрогдсон өөрийнхөө хэнд ч хүчингүй амьдралын адал явдал паянгаа ярьдаг ээж аавууд олон байх жишээтэй. Тэдний үгийг сонсох байтугай унш гэж өгсөн номуудыг ч уншиж болохгүй.

Ээж аавуудын толгойг дээрх хүмүүс эргүүлэхийн хажуугаар шашин гэдэг ауюлтай байгууллага сүм хийдүүд худлааг тараасаар. Өнөөдөр Монгол хүнд ямар ч хэрэггүй бүдүүлэг бизнэс хөөсөн лицэнц авах гэсэн тэндэрт оролцдог бондоос салгах гэсэн шашны байгууллагууд олон ээж аавуудыг хэдийний хүн биш болгожээ. Хүн биш болсон ээж аавууд өөрийнхөө муу үр хүүхдийг л зовоох болохоос мухар сүссэг тараагчидыг шүүмжилж зэмлэж илчлэх бишдээ.

Ээж аавууд залуу үеийг зүгээр л орхихын оронд тийм ч сургуульд сур гэж өөрийнхөө чадаагүйг тулгана. Тийм ч хоол ид гэж өөрийнхөө дуртай хоолоо шахна. Ийм ч хувцас өмс гэж өмсөөгүйгээ өгнө. Үр хүүхдээ өсгөх гэж хичнээн их зовж буй зовлонгоо тоочихын оронд болно бүтнэ хамтдаа тэмцэнэ дийлнэ ялалт байгуулна гэж үр хүүхдээ зоригжуулах чухал шүү дээ. Энэ бол жинхэнэ эрдэм. Ийм хүмүүсийг л эрдэмтэн гэж нэрлэх хэрэгтэй.

Чоно чонын амьдралаар амьдраад үхдэг. Чоно өөрийн чоно ээж аавын амьдралаар амьдарч чоноороо төгсдөг. Гэтэл хүн өөрийн онцгой хувийн амьдралаар амьдардаг. Хүү аавынхаа амьдралаар амьдрахгүй. Охин ээжийнхээ амьдралаар амьдрахгүй. Хүний нэг онцлог бол хүн хүн биш болох аюултай. Зарим хүн хүн биш болж төгсдөг. Ялангуяа хөрөнгө мөнгөнд шунасан баячууд хүн биш болж төгсдөг. Тэдний ард үлдсэн хүмүүс үлдээсэн хөрөнгө мөнгийг булаацалдаж бас хүн биш болдог. Үнэнээр зөвөөр сайнаар явсан хүмүүс л хүнээрээ байж чаддаг. Тэд хүн шиг төгсдөг. Тэд жинхэнэ баатарууд.

Яагаад хүн хүн биш болдог вэ гэвэл багадаа олигтой ном уншиж боловсроогүй бас дэндүү боогдмол ээж аавуудын хүмүүжүүлж чадаагүйн олон баримтуудаас хамааралтай. Эрх хүүхэд гэж байхгүй харин буруу хүмүүжил авсан хүүхэд л гэж бий. Үр хүүхдээ ирээдүйд хүн биш болгохгүйн тулд өнөөдөр ээж аавууд өөрсдөө хүн болцгоох хэрэгтэй.

Мэдээж хүн болцгоох амархан хэдий ч хүнээрээ байх л хэцүү шүү гэж хэлмээр санагдана. Хэн хэндээ хайртай гэж хэлэх яах вээ тэр бол үг. Хэргийн учир юундаа вэ гэхээр хайртай гэдгээ харуулж чадах л эрдэмтэй хүний шинж. Түүнээс биш хайрыг тулгах биш бас шаардах биш шүүдээ.

Социализмын үед оройн сургуулиудаас авахуулаад эчнээгээр хүртэл суралцах боломжууд байсан явдал бол ээж аавуудыг дахин сургах зорилготой байсан. Яагаад гэвэл зөвхөн ганц нэг мэрэгжил бол бүрэн бүтэн мэдлэг боловсролыг хэзээ ч хаана ч олгож чадахгүй.

Өнөөдөр залуу үеэс мэдлэг боловсролоор дэндүү хоцрогдсон ээж аавуудыг сургаж боловсруулах тийм байгууллагууд үгүйлэгдэнэ. Тэгээгүй цагт психологийн асуудалтай хэтэрхий мухар сүсэгтэй зан зан заншил уламжлалт ёс өвөг дээдсээ ярихаас цаашгүй гүн сэтгэлийн хямралд орсон ээж аавууд залуу үеийг оюуны эрх чөлөөтэй болоход саад хийх энүүхэнд шүү.

Монголын ээж аавууд хүүхдээ дулаан эрүүл орчинд амьдруулж эрүүл хооллож өсгөх үүрэгтэй болохоос түүнийгээ ач тус гэж нэрлэж болохгүй. Ерөөсөө ачийг хариулах гэдэг хамгийн хүн чанаргүй явдал. Ээж аавын ачийг хариулах гэж явах бол дэндүү харамсалтай үйлдэл. Үр хүүхдээсээ ачийг хариул гэж шаардах хүйтэн цэвдэг сэтгэл.

Мэдээж өдөр дутмын давтагдсан амьдрал дотор үр хүүхдээ өвчин тусгачихгүй шиг мөр бүтэн явуулж бусдын хүүхдээс дутуугүй явуулах тийм ч амар биш. Гадны болоод дотоодын дайснуудад хөөрхөн охиноо ашиглуулж цэмцгэр хүүгээ бусдын боол болгочихгүй явах гэж хичээх тийм ч санааны хэрэг биш. Гэхдээ л амьдрал бол тэмцэл. Одоо зовж байгаа мэт боловч өнгөрсөн хойно бол жинхэнэ жаргал байсан байдаг шүү.

Монголын ээж аавууд үр хүүхдээ хурдан гэрээс гаргах гэж байгаад харин яарвал даарна гэгч боловоо. Дэмий айлын хүүтэй охиноо суулгах гэж яаран тулгаж амьдралыг баллах хэрэггүй. Түүний оронд ганцаараа явах өлзийтэй. Дэмий аав ээжтэй айлын охинтой хүүгээ хурим хийлгэх гэж ятгах хэрэггүй. Эр хүнийг эрт мохоож болохгүй. Залуу хүмүүс өөрсдөө л учраа олцгооно. Учраа олохгүй бол тэр л биз. Хорвоогоор дүүрэн охид хөвгүүд байна шүү дээ. Ээж аавууд өөрсдөө дураараа амьдарчихаад одоо үр хүүхдээ дураараа амьдрах гэхээр саад хийх бол ёстой шударга ёсыг зөрчихтэй адил. Ээж аавууд шударга байцгаалдаа.

Монголын ээж аавууд хүүдээ худлаа хэлж шантрааж балласан бол уучлалт гуйх хэрэгтэй. Ээж аавууд охиндоо зааж сургах гэж байгаад уйлуулж гомдоосон бол уучлалт гуйх л хэрэгтэй. Уучлалт гуйж өөрийнхөө бурууг хүлээж чадах бол бас л нэг том эрдэм шүү. Өнөөдөр өөрийнхөө амьдрал үзсэн гэсэн царай гаргаж өнөөдөр ямар ч боломжгүй зүйлийг тулган шаарддаг ээж аавууд үр хүүхдээсээ суралцах цаг бас ирсэн шүү.

Монголын ээж аавууд хүүхдийнхээ ирээдүйн амьдралын төлөө сэтгэлээ зовоох хэрэггүй. Ирээдүй хэлж ирэхгүй хийсэж ирнэ. Зураг төөрөг гэж хаа ч байхгүй. Хувь заяа гэж хэнд ч байдаггүй. Амьдрал бол тохиолдолуудын цуглуулга. Харин тохиолдолд сайн бэлдэж чадсан бол азтай тохиох боломж өндөр шүү. Ирээдүйг хүн өөрөө л босгож өөрөө өөрийнхөө бүтээл болох учиртай. Түүнээс биш хүний бэлдсэн бүтээчихсэн амьдралд орж ирсэн залуус хүн биш болдог гэдгийг л мартаж болохгүй. Бүгд л хоосон амьдралаас эхлэж амьдралаа дүүрэн болгодог шүү дээ.

Монгол ээж аавууд насанд хүрэх цаг болжээ. Битгий хүү охиндоо заах гэж мэдэмхийрцгээ. Олон зүйл өнөөдөр ямар ч хүчингүй. Үр хүүхэддээ зааж шаардаж тулгахын оронд үр хүүхдийнхээ онцлогийг хүлээн зөвшөөрч бусдаас ялгаатайг дэмжиж бусдаас шал өөр гэдгийг нууж хаах биш ил хэлж урам хайрлаж явах л ээж аавын үүрэг шүү. Хүү охиноо бусдын хүүхэдтэй адилхан болгох гэж битгий хичээцгээ харин өөр байгаасай гэж хүсэцгээ. Ингэж чадвал ёстой л насанд хүрсэн ээж аав гэх боломжтой.

Түүх эхлэх цаг. №1: Хүчтэй төр хэрэгтэй.

Төрийн ордоноос авахуулаад бөхийн өргөө хүртэл хаа л бол худлаа буруу алдаатай зүйл яригчид бузар муухайгаа цуурайтуулж хүн гэхэд хэцүү хүмүүсийн мөнгө хийдэг цаг эцэслэж улс орон цэвэр цэмцгэр болж мэдлэг боловсрол үнэлэгдэх цагийг ойртуулах боломж ирлээ.
Чи муу сурах хамаагүй юу ч хамаагүй муу муухай хийж л чадвал над шиг сайд болно гэж цээжээ дэлдэж ухаалаг биш мунхаг хүмүүсийн хамаагүй цаг дуусаж Монгол хүн ухааны хөгжлийн бэрхшээлээс гарч хүчтэй төрийг босгох цаг гадаа иржээ.
Өнөөдөр хүртэл би улс орон хөгжих талаар номууд бичиж, улстөрийн намуудын үйл ажиллагаанд оролцож, экс ерөнхийлөгчидийг засаж залруулж, одоогийн ерөнхийлөгчид нийтдээ 6 захидал шууд хандан бичиж, олон нийтэд болон оюутнуудад олон хэлбэрээр соён гэгээрүүлэх лекцүүд уншиж, интернэтээр Монгол хүний ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн тухай 3 баримт бичлээ. Үүний цаад зорилго бол эх орондоо түүхийг эхлүүлэх л байсан. Удаан хүлээсний эцэст тууштай тэмцэсний эцэст одоо л ургац хураах цаг ирлээ.
Улс орноо өсгөж өндийлгөж хүн бүр иргэн бүр эрх тэгш амьдарцгаах тэр түүхийн шинэ цаг үе иржээ. Түүхийг дахин босгох цаг болсон. Түүх зогсоод 20 гаруйхан жил болж байна. Түүнээс өмнө Түвдийн шарын шашны үед 200 гаруй жил Монгол хүний түүх зогссон.
Өнөөдөр түүх эхлүүлэхийн тулд эхлээд хүчтэй төрийг босгож ирэх чухал. Яагаад гэвэл төрийг аваад явцгаагаарай гэж итгэж найдаж сонгосон илгээсэн хүмүүс сүүлийн 20 жилд өөрсдөө баяжиж төрийг төр биш өөртөө үйлчилдэг супермаркт болгосондоо.
Төр нэрийн дор намууд даварч төрөөс биш намаас олон зуун хүн тэрбумтан болцгоолоо. Тэд тэрбумтан болж тэдний хам хамсаатангууд тэндэр болон лицэнзийг хязгааргүй эзэмшсэн. Баячууд ихсэж нийгэм ядуурлаа. Тэднийг улс орондоо хөрөнгө оруулалт хийж хөгжүүлэх болов уу гэсэн харин гадаад руу зугатааж казинодож банкны дансаа л сахиж амьдардаг сурагтай.
Түүхгүй жилүүдэд чөлөөт зах зээл гэж хаа ч байхгүй зүйлийг ярьж хулгай хийцгээлэ. Угтаа бол шударга зах зээлийг л хэрэгжүүлэх учиртай. Дэлхийн ямар ч оронд чөлөөт зах зээлийг хайгаад олохгүй. Үүнтэй адил дэлхий дээр ардчилсан орон гэж байхгүй харин ардчилалыг хэрэгжүүлэх гэж хичээж буй туршлагатай оронууд бол бий. Гэтэл ардчилал нэрийн дор хамгийн муу эрчүүд толгой дээр гарцгаалаа. Удахгүй бууцгаанаа.
Эрх чөлөө гэдэг бол дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө наргих биш харин сонгох боломжтой олон боломжуудаас сонгож буй тэр эрх чөлөөг л хэлдэг. Хэрвээ сонголт байхгүй гэвэл ямар эрх чөлөө ярих билээ.
Ардчилал ярих гэвэл тэгш эрх, эрх чөлөө, эв нэгэдэл ярихгүйгээр ямар ч боломжгүй. Ардчилсан төр ярих гэвэл Дээд Шүүх, УИХ болон Засгийн газар гуравын эрх тэгш байдлыг ярихаас өөр замгүй. Гэтэл Монгол хүмүүс тэгш эрхтэй билүү. Монгол хүмүүс эвтэй байж магад гэтэл нэгдэлтэй билүү. Монголын төр өнөөдөр Дээд Шүүхийг УИХ-ын чинээнд эрх мэдэлтэй болгож чадсан билүү. Дээд Шүүх Засгийн газрыг шалгаж шүүдэг билүү.
Монголчууд бидэнд өнөөдөр хүчтэй төр хэрэгтэй. Зөвхөн улс орны дотоодод чиглэсэн хүчтэй төр биш бас гадаад орнууд руу чиглэсэн хүчтэй төр хэрэгтэй. Дэлхий дээр юу болж буйг ойлгож өөрсдийнхөө байр суурийг тодорхойлох цаг болжээ. Түүнээс биш хэн нэгний талд орж нөгөөгийн дайсан болох бол ёстой дипломат биш үйлдэл.
Америкууд гэхээс илүү Америкийн долларыг баридаг байгууллагууд юу хийж буйг ойлгох хамгийн шийдвэрлэх үүрэгтэй. Америкаас гадна Европыг ойлгох хэрэгтэй. Яагаад Баруун Европ Зүүн Европ руу зэвсэг нийлүүлж цэргийн хүчийг өөгшүүлж дайныг өдөөнө вэ? Европоос дахиад дайн гарах гэж байгаа юм уу? Дэлхийн 1, 2-р дайнууд Европоос бүр Баруун Европоос л угтай биздээ. 2-р дайны дараа Америк, Англи, Франц гэх мэт орнууд Орос оронтой нийлж Зүүн Европыг хуваацгаасан биздээ. Герман орныг Америкийн зон, Английн зон, Францын зон, Оросын зон гэж хуваацгаасан биздээ.
Тиймээ Монгол хүн дэлхийн түүхийг ойлгож хэнд хэзээ хаана ямар үнэлэлт дүгнэлт өгөхөө мэддэг болж нэг үндэстэн төрхтэй болмоор. Дэлхийн хэмжээнд бодож толгойгоо ажиллуулдаг ганц төрийн хүн алга уу?
Яаж хүчтэй төртэй болох вэ? Яаж өнөөдөр зэрэг зэрэг энэ тулгамдсан асуудлуудыг түргэн хөнгөхөн нэг их хүндрүүлэхгүйгээр шийдэх вэ?
Хүчтэй төр босож ирж хамгийн түрүүнд энэ олон худлаануудаас салах хуулийг гаргах ёстой. Нийгэмд тархсан худлаануудыг цол хэргэм шагнал цолнууд баталгаажуулаад байна шүү дээ. Худлааг худлаа өөгшүүлээд байна шүү дээ. Худлааг худлаа тэжээгээд байна шүү дээ.
Хүчтэй төр босгоход бэлэн үү?

Ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн тухай баримт №3: Мухар сүсэгтэнүүдийн чимээгүй ирэх аюул. Гадаад дотоодын дайснууд.

Бага гарын буюу доод лигийн Сарандаваа авгай насанд хүрсэн ээж аав нарыг цуглуулж мухар сүсэгтүүлж нэг ёсондоо бөөндөж эхэллээ. Мөнгөгүй хүмүүсийг мөнгөтэй болгоно гэнэ дээ. Хөөрхий яагаад энэ хүмүүсийг мөнгөгүй болгочихов. Хэн авах ёстой очих ёстой эрдэнийн хувийг нь өгсөнгүй вэ? Мэдээж дээд хэмжээнд мухар сүсэгтдэг улстөрчид Сарандаваагаас долоон дор шүү дээ.

Их гарын буюу дээд лигийн мухар сүсэгтэнүүд бол улстөрчид мөн. Сонгуулийн үеэр мухар сүсэгийг дээд хэмжээнд хүргэдэг жишээ олон бий.Төрийн ордны галчаас авахуулаад лам сайд хүртэл бий шүү дээ. УИХ-д пастороос авахуулаад ууланд гарч чулуу шороонд ард түмнээ даатгадаг улстөрчид хүртэл олон доо. Бүгд л мухар сүсгийг дээд цэгтээ хүртэл хөөрөгдөж өөрсдөө мухар сүсгийн золиос болсон хүмүүс дээ. Тэд хэн дээр очдог болдоо? Мэдээж тэд бөөндүүлэхгүй ганцаараа онцгой нөхцөлтэйгээр өндөр үнэтэйгээр худлаагаа хамгаалуулах гэж академич мухар сүсэгтэнүүд дээр очиж байгаа даа. Улстөрчид хулгай хийж худлаа ярьж бялдуучилж наймаалцаж тэндэрдэж лицэнцдэж цол шагнал авч худлаагийн дээд хэмжээнд тоглож түүнийгээ дарж нууж дарах гэж мухар сүсэгтдэг шүү дээ. Тэд 10 мянган төгрөгний биш 10 мянган доллар төлдөг мухар сүсэгтэнгүүд.

Сүхбаатарын талбайн лицэнзийг Сүхбаатараас аваад Чингис хаандаа өгчихсөн. Хотын төвийн газар хойно их л үнэтэй газардаа. Хөшөөнүүд зодолдуулаад л. Одоо лицэнзийг авчихсан хөшөөний талбай дээр Майдар бурхан буюу Майдар хүүхний хөшөөг барих төслийг танилцуулаад жижигхэн байшин барьчихсан. Чингис, Сүхбаатар, Майдар гурав нэг дор зэрэгцээд л. Мөн ч зугаатай хэрэг байна даа.
Улстөрчид гэждээ тэднийг юу гэж нэрлэх үг ч олдохгүй. Тэдний зарим өөрсдийгөө бүр доктор цолтой гэж намтардаа бичүүлдэг гэсэн. Хэдийд хаана ямар сэдэвээр яаж байгаад доктор болчихсон тухай ямар ч мэдээлэл алга. Өөрөө өөртөө л болсон бололтой. Юм бүрийг л чадахгүй байж би авна гэж дайрцгаахыг харахад хүүхэд шиг. Сайдууд дотор мухар сүсэгтэн олон бий. Эрүүл мэндийн дэд сайд бүр лам шүү дээ. Төр шашиныг хослуулсан зайтай л эр бололтой. Христийн пастор парламентийн гишүүн бас бий. Тэнгэрийн эзний лист дээр нэрээ бичүүлээд л боллоо. Сараз майор гэдэг шиг гудамжинд алхаж яваад л сараз их хурлын гишүүн. Гончигдорж гэж өөрийгөө тод илэрхийлдэг нуудаггүй мухар сүсэгтэн байна. Гал түлээд л сүйд болж байгаа зураг интернэтээр дүүрэн байна билээ. Хайран математикийн мэдлэг. Эсвэл худлаа доктор юм болов уу. Магад ч үгүй. Дээрээ суудлаа олохгүй бол доор хөлөө олохгүй гэх биш харин доор суудлаа олчихоод байхад дээр хөлөө олохгүй байх жишээтэй.

Сарандаваа мөнгө сайн хийснийхээ дараа мэдээж Батотгон авгайтай адил академи байгуулаад төрөөс дэмжлэг аваад төсөл биелүүлээд хандив өргүүлээд томроод явчихна биздээ. Аж үйлдвэрээс авахуулаад эд баялаг хүртэл 20 жилийн турш далдуур хулгайлж баяжсан нөхөдийн хажууд зарлаж байгаад зурагтаар сурталчлуулж байгаад баяжих бас л нэг өндөр хэмжээнд Монгол хүнийг доромжлох юм даа. Баялгаа алдсан одоо толгойгоо алдана.

Академи гэснээс энд ярихад хамгийн эмгэнэлтэй юу вэ гэхээр төр, шинжлэх ухааны академи, их дээд сургуулийн профессорууд гэх мэт мэдлэг боловсролтой байх ёстой сэхээтэний эрдэмүүдийг эзэмшсэн байх ёстой хүмүүс бас мухар сүсэгтэй шүү дээ. Тэдний ажлын өрөөнд ороход бүх шашнуудыг холиод хаячихсан дүрснүүдийг өрчихсөн байхыг яана. Өөөрийнхөө гэртээ бол юугаа овоолно вэ түүний дурын хэрэг гэтэл төрийн байгууллага дотор мухар сүсэг тараах гэдэг гэмт хэрэг бус уу. Ерөөсөө төр өөрөө гэмт хэрэг хийж буй бус уу. Ухаалаг төр ярихын оронд ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй төр ярих бус уу.
Яагаад Монгол хүн ийм болчихвоо. Ерөөсөө өнгөрсөн түүхэнд нэг их ч мэдлэг боловсролтой явсан бишдээ. Арслантайж Түвдийн шашинд урвасан цагаас л ийм болчихвуу. Сэлэм зүүсэн баатар эр 7 настай нусгай баньдаас адис авч Соронзон Гомбын 33 дугаар гүнжийн амнаас дарс уугаад ийм болчихвуу. Түвдүүд чаджээ. Ёстой Америкуудын хэлдэгээр “Yes, we can” болсон бололтой.
Яагаад Монголын нэр төртэй элит эсвэл эрхэм гээд буй хүмүүс эрдэмгүй юм бэ? Англиар виртуэ гэсэн энэ үгийг Монгол хэлэнд ч бас Турк хэлэнд ч яг адилхан “эрдэм” гэдэг. Бага байхад бидэнд эрдэм их заадаг байж дээ. Эрдэм олон төрөл. Анхаарал халамж, тууштай, хичээл зүтгэлтэй, өрөвч энэрэнгүй, даруухан, талархадаг, хүлцэл өчдөг, сахилга бат, үнэнч шударга, шийдэмгий, цэвэрч, нямбай, арвилан хэмнэдэг, үрэлгэн биш, гэмшдэг, зоригтой, өөрийгөө зориулдаг, эелдэг, нөхөрсөг, нээлттэй, нийтэч, хүнлэг, бууж өгөх чадвартай, дэг журамтай, тусч, цагийг зөв ашигладаг, хоцордоггүй, хэтрүүлдэггүй, таарч тохируулдаг, ажил хэрэгч, биеэ даасан, бусдад саад болдоггүй, бусдыг ашигладаггүй, хэлсэн үгэндээ үнэнч, эв хамтач, найрсаг, хэнээс ч хамааралгүй, хайр дурлалыг хүлээн зөвшөөрдөг, сэтгэл гаргах чадвартай, хариуцлагатай, ухамсартай, итгэж болохоор, мэргэн цэцэн, бусдад сайн нөлөөтэй, үлгэр жишээ гэх мэт.

Улстөрчидөд зориулж бараг л сонгуулийн өмнө зориуд хийсэн мэт “100 эрхэм” нэртэй нэвтрүүлгээр гарч буй хүмүүс бол яаж мөнгөтэй болох вэ биш яаж мөнгөө үрэх вэ гэсэн тусгай лигийн мухар сүсэгтэнгүүд гэдгийг бүгдээрээ харсан биздээ. 100 эрхэм нэвтрүүлэгт хүний ураманд танин мэдэхүйн тухай, ёс суртахууны тухай, ардчилалын онолын тухай, гоо зүйн болон гоо сайханы тухай ганц ном бичсэн мэдлэг боловсролтой хүмүүс оролцсонгүй. Тэнд улс орон ард түмнийхээ өнөөгийн байдалын тухай ярихгүй өөрсдийгөө сурталчилах шивдээ.
100 эрхэм дандаа л өөрийгөө магтсан би л мундаг би л айхтар гэсэн нэг их айхтар хүмүүс байна билээ. Хүүхэд насаа яриад л авгай хүүхдээ гайхуулаад л яасан ч гэнэн томоогүй хөнгөн шингэн хүмүүс вэ дээ. Даацтай үг яриатай асуудал гарган тавьсан шүүмжтэй оюуны өндөр түвшинд ёстой л нэг боловсролоор ханасан “Дээд хүн” байсангүй дээ. Ихэнхдээ л бас л нэг мухар сүсгийн төлөөлөгч нар байлаа. Эмгэнэлтэй байгаа биз. Монголчуудын дээд хэсэг л гэж 100 эрхэмүүдийг сонгосон юм байлгүй дээ. Дээд хэсэг ч гэждээ ёстой загас толгойноосоо өмхийрдөг гэдгийн л баталгаа болж буйгаа тэд мэддэг болов уу?

Сэхээтэнгүй орон гэдэг ийм л худлаа мухар сүсгээр дүүрдэг байхнээ. Бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн 100 эрхэм мухар сүсэгтэнгүүд би азтай, би төрөхийн ийм мундаг, би угаасаа ийм баян, би хүүхэд байхдаа л баатар байсан гэж ард түмнээ зурагтын бүхий л сувгаар зогсоо зайгүй мухар сүсэгтүүлээд л. 100 эрхэм ард түмнийг урам зориггүй амьдралын ямар ч идэвхигүй болгож зүгээр л ингээд сууж бай ингээд боллоо хангалттай биднийг зурагтаар хараад л биднийг сонсоод л биднийг шүтээд л явцгаа гэж улайм цайм мунхруулна. Яасан хаширдаггүй ард түмэн бэ дээ.

Эрдэмгүй хүн л өөртөө итгэлгүй, эрдэмгүй хүн л улс орноосоо хулгай хийнэ, эрдэмгүй хүн л улстөрч болж хурдан баяжих гэж хөлөө хугалах шахан гүйнэ. Эрдэмгүй хүмүүс л цол шагнал горьдож бөгс долооцгооно.

Ээж аавууд зааланд цугларан мухар сүсэгтэж, улстөрчид ордонд гал түлж мухар сүсэгтэж, 100 эрхэм өөрсдийгөө магтан зурагтаар мухар сүсэгтэж, их дээд сургуулиуд Түвд хэл зааж мухар сүсэгтэж байхад залуу үе хаана явна вэ? Залуу үеийг хэн мухар сүсэгт шинээр сургана вэ? Үүргэвч үүрсэн хоёр залуугаас эхлээд бүхэл бүтэн мухар сүсгийн байгууллагууд шашин нэрийн дор хэдийний ажлаа амжиллтай явуулсаар. Төр ямар ч ажил хийсэнгүй. Яагаад гэвэл гал түлээд завгүй байгаа хойно доо.
Гадны мухар сүсгийн байгууллагын залуус эхлээд өөрсдөө гадуур явдаг байсан даа. Одоо бүр боловсронгуй болж хоёр Монгол эмэгтэй эсвэл хоёр Монгол хөвгүүд байруудаар хэсэж Монгол охидыг сүм хийд рүүгээ аваачих гэж ятгаж байгааг харахад Монгол Монголынхоо дайсан болжээ.

Өнөөдөр залуу үе хэний хаанахын ямар сүм дотор сэтгэлээ алдаж мэдрэмжээ боймлуулж дэндүү тэнэг дэндүү бүдүүлэг дэндүү хүн чанаргүй сүм хийдүүдэд хэн ч биш болчихсон сууцгаана вэ. Монголын залуу үеийг худалдаж авах зорилготой гадны шашин нэртэй байгууллагууд ялангуяа охидуудыг авах гэж ирцгээсэн. Тэд Америкийн, Өмнөд Солонгосын, Энэтхэгийн хөгшин эрчүүдэд шашин нэрийн дор мухар сүсэглүүлж Монгол охидыг худалдах байгууллагууд шүү дээ. Олон охид хэрхэн хохирсон тухайгаа ил далд мэдээлэх л байлгүй.
Америкийн сайэнтолож, Өмнөд Солонгосын Муун, Энэтхэгийн Ошо гээд чимээгүй ирэх дайсанууд Монголын залуу үеийг хэмлэсээр л. Гадаадынхныг хэн өөгшүүлж тэдэнд зөвшөөрөл өгч газраа худалдаж сүм хийдүүдийг хамгийн төв газар хамгийн олны хөдөлгөөнтэй газар бариулав? Монголын залуу үеийг хэн гэдэг хүмүүс гадныхантай нийлж хөгшин өвгөнүүдэд худалдана вэ?

Улстөричдөөс авахуулаад 100 эрхэм хүртэл бүгдээрээ Монголчууд Монголчуудынхаа эсрэг зориуд мухар сүсэг тарааж байна уу эсвэл тэд өөрсдийнхөө юу ч мэдэхгүй хоосон гэдгээ мэдэхгүйдээ хийгээд байна уу? Хэрвээ зориуд бол тэд гэмт хэрэгтэн. Шүүх хэрэгтэй. Хэрвээ мэдэхгүйдээ хийгээд байгаа бол тэднийг мэдлэг боловсролд сургаж залуугаас нь эхлээд сургуульд явуулж соёл боловсролтой болгох хэрэгтэй.
Багш хүний хувьд зөвлөхөд сумо Давгадорж Япон орон луу буцаж их дээд сургуульд сурч номын дуу сонсож юм үзэж нүд тайлах хэрэгтэй харагддаг. Энэ их мөнгө төгрөг цол шагнал магтаал хөөрөгдөл хүнийг ална гэхээс аврахгүй. Мэдлэгээс суралцаж бас эрдэм эзэмших хэрэгтэй шүү дүү минь.
Ар Монголд 100 эрхэм биш 100 эрдэмтэй хүмүүс үгүйлэгдэнэ.

Ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн баримт №2: 90 онд яг л Украинуудтай адил алдсан шүү дээ. Энержи ялжээ. Үндэстэн задарчээ.

Монголчууд үргэлж л алддаг. Түвдийн шарын шашинд доромжлуулсан. Өнөөдөрч доромжлуулсан хэвээр. Хаа л бол Түвдийн бурхануудын зураг өлгөөстэй. МУИС-ын хананд ч бас СУИС-ын хананд ч өлгөөстэй. Ийм хойно яаж ч мэдлэг боловсролтой болох вэ дээ. Их сургуулийн номын сангуудыг Түвдийн шарын шашин бас эзэлжээ. Майдар бурхан нэртэйгээр загвар өмсөгч эмэгтэйгээ дурссан эрчүүд хүүхний хөшөөг босгох гэж яасан ч их хөөрцөглөнө вэ. Майдар бурхан биш майдар хүүхэний хөшөө босохнээ.
Монголчууд дэлхийн хэмжээнд толгойгоо ажиллуулахгүй хэдэн зуун жил болцгоождээ. Украин орон, Герман орон, Европчууд гэх мэт бүгд л Оросын энержи буюу буруу орчуулгаар эрчим хүч булаацалдаж юу болж буйг харж л байгаа байхдаа. Энержи гэдэг ийм л зүйлдээ. Украины цөөхөн хэдэн баян яг л Монголчуудтай адил энержи гэсэн бөөн хөрөнгө мөнгийг баричихсан байна шүү дээ. Тэднийхээ л эсрэг Майданы талбай дээр бослого хийсэн шүү дээ. Монголчуудын энержийг хэн баридаг билээ? Энержи ресурс гэж хэн эхэлсэн билээ?
Энержи болон хөрөнгө мөнгөний төлөө тулалдаан бол Украины дотоод асуудал байж байгаад одоо бүр бусад орнууд руу тархаж геополитикийн асуудал боллоо. Энэ бол Украины асуудал. Харин Орос орны асуудал бол шал ондоо шүү дээ.
Крим болон бусад Орос оронтой хамаатай асуудалууд бол үндэстэний асуудал болохоос энержигийн асуудал биш. Энержи ба үндэстэн гэсэн хоёр том асуудлыг ялгах хэрэгтэй болов уу.
Монголын энержийг хэдэн цөөн хүмүүс бариад Эрдэнийн хишиг нэртэй мөнгө төгрөг амлаж ард түмнээ жинхэнэ доромжилсондоо. Мөнгөө нэхсэн хүмүүсийг төлөөлж жүжиглэсэн Монгол маягийн Тимошенко, Кличко нар одоо Их хуралд сууж мөнгө төгрөгөөр бялхаж буй биздээ. Тэдний сураг ч тасарчдээ. Ядарсан Монгол хүн. Хөөрхий Монгол хүн.
Орос орон буюу Оросын федарацын бодлого бол үндэстэний асуудал. Орос орон тэртэй тэргүй газрын баялагаар дэлхийд гайхуулах хөрөнгөтэй ард түмэн. Газрын баялаг хулгайлдаг нөхдүүд жишээлбэл Ходорковски гэх мэт хүмүүсийг бүгдийг залхаан цээрлүүлсэн. Харин Монгол оронд Оюу Толгойгоос авахуулаад Таван Толгойгоос хулгай хийдэг хулгайч нарыг хэн ч залхаан цээрлүүлсэнгүй. Үүний шалтгаан бол Монголчууд үндэстэн болж чадахгүй задарсан хэвээр. Гадаад дотоодын хулгайчид Монголчуудыг үндэстэн болохын эсрэг улам задалсаар. Ухаанаа алдсан Монгол хүн. Хөөрхий Монгол хүн.
Орос орон яг л Герман орон 90 онд бас 30 онд юу хийсэн түүнээс ялгаагүй л зүйл хийж байна шүү дээ. Дэлхийн түүхийг ойлгох хэрэгтэй. 20-р зууныг ойлгох хэрэгтэй. Герман орон дэлхийн 1-р дайны дараа Франц, Англи гэх мэтийн капиталист орнуудын дарангуйлалд орж дайны өр гэх мэт дааж давшгүй хэцүү үед Гитлер гарч ирж Герман орныг босгож нэгтгэж чадсан. Гитлер Итали болон Япон орнуудтай хамтран дэлхийг эзлэх төлөвлөгөө зохиож дэндүү том зорилго тависан тул бүтэлгүйтсэн. Гэхдээ л өнөөдөр Герман орон дэлхийн том эдийнзасаг шүү дээ.
Герман орон 2-р дайны дараа баларсан хэдий ч Герман орныг хүчтэй канцлер Аденауэр босгож чадсан. Энэ үед Германы бүхий л мэдлэгтэй толгойнууд гадагшаа худалдагдсан байлаа. 2-р дайнаас хойш олон хэсэг хуваагдсан Герман орон 90 онд Берлиний ханыг нурааж Герман орон дахин нэгдсэн. Үүнийг хүчтэй канцлер Коул хийж чадсан. Коул өнөөдөрийн канцлер эмэгтэй Меркелийг шууд гаргаж ирсэн шүү дээ. 90 онд Герман орон нэгдэж байхад Монгол орон задарч байлаа. Хувичлал нэрийн дор их хулгай явагдсандаа. Монгол орон хөгшин залуу, социалист ардчилал гэж ямар муухай туйлширч задарваа.
Герман орон 90 оны дараа бүрэн бүтэн үндэстэн болж чадсан. Германчууд капитализмгүйгээр социал демократ явсаар байгаад өнөөдөр том орон болж чадлаа. Тэд либерализм эсвэл либертаризм гэх худлаа зүйлүүдэд хэзээ ч хууртагдаагүй. Тэд бүрэн үндэстэн. Монголчууд тэдэн шиг бүрэн үндэстэн болж чадсангүй. Герман орон өнөөдөр Путинийг маш сайн ойлгож байгаа. Яагаад гэвэл Орос орон цэврээрээ байхыг хүсэж капитализмаас татгалзсан.
Орос орон бол үндэстэнийг эрхэмлэдэг том үндэстэн. Тэд энержигийн төлөө биш харин үндэстэний төлөө.

Монгол хүн юу ч ойлгохгүй л явна. Дэлхийн хэмжээнд бодож чадах хүн даан ч алгадаа. Дэлхийг Улаанбаатар хотынхоо Сүхбаатарын буюу Чингисийн талбайгаас харж чадах тийм оюуны чадвартай хүмүүс дутагдана.
Дэлхийн ард түмнүүд үеийн үед нэгдэх гэж үхэн хатан тэмцэж байхад Монголчууд урдаа Монгол хүмүүстэй хиллэж бас ардаа Монгол хүмүүстэй хиллэсэн хэвээр л. Монголчууд нэгдэх битгий хэл ардчилалын жилүүдэд хачин жигтэй нэрүүдээр овоглож овгууд болон дахин жижигхэн бүлэг хүмүүс болон задарсандаа.
Монгол хүмүүсээ өөрсдийнхөө байгаа байдлыг нэг ойлгооч. Ямар ч утгагүй хөгжлийн загвар эсвэл хүний хөгжил гэж цаг үрж бөө шарын шашин 10 мянгатын дэвсгэрт алган дээрээ хөлсөөрөө норгож байхаар нэг удаа чимээгүй сууж бодооч. Ухаанаа ажиллуулаач. Өөрсдийгөө нэг хараа ч. Ямар зүс царайтай болцгоосон бас толгойдоо юутай байгаагаа нэг тодорхойлооч.
90 онд Монголчууд ардчилал нэрийн дор задарсан шүү дээ. Биднийг гаднаас орж ирж бас задалсан. Өнөөдөр задарсан Монгол оронд сайн сайхан биш муу муухай авчирсан гадныхан болон тэдний гар хөл болсон энержигийн нөхдүүд нэгэнт эзэрхийлжээ. Эдийн засаг бүрэн унаж зөвхөн банк санхүүгийн дарангуйлалд оржээ. Эзэрхийлүүлсэн Монгол хүн эзэнгүй болжээ. Хөөрхий Монгол хүн.
Олон жишээг харахад хүчтэй удирдагчтай орнууд хямралаас хурдан гардаг. Жишээлбэл Өмнөд Солонгосын Паак, Сингапурын Ли Куан, Оросын Путин гэх мэт хүмүүс ард түмнээ аварч чадсан. Тэд бас улс орноо хүчтэй орон болгож чадсан. Хүчтэй ерөнхийлөгч гэдэг хүчтэй орон гэсэн ойлголт болжээ.
Монгол орон хэзээ хүчтэй болох вэ? Саяхан эдийн засгийн Форум болж өнгөрлөө. Монголчууд бүтээцгээнэ гэсэн уриатай явагджээ. Юм үзээгүй боловсролын түвшин маруухан улстөрчид болон сайдууд оролцож хүүхэд нохойн доог болсон сурагтай.
Энержигээ хэдэн хүмүүст алдчихсан бас үндэстэн болж чадахгүй яваа Монгол хүн үнэт зүйлээ бас тодорхойлж чадахгүй үнэгүй зүйлүүдээр өөрсдийгөө хуурч 20 жил боллоо. Зарим нөхөд төр болж тоглоно, Их хурал болж тоглоно, улстөрийн нам болж тоглоно. Нэгэнт тоглоом тул булхиадна, залидана, найрна бас наймаалцана.
Ар Монголд нэгдмэл хүчтэй үндэстэн үгүйлэгдэнэ.

Ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн тухай баримт №1: 20-р зууныг ойлгосонгүй.

 

Bild

Монголчууд яагаад орчин үе лүү орж чадахгүй түүний гадуур эргэлдэж мухар сүсэгтэнэ вэ? Яагаад зан заншил, уламжлалт ёс, өвөг дээдэс, буурал түүх гэх мэт өнгөрсөн хоцрогдсон балар үеүдээ санагалзаж ардаа орхиж чадахгүй бүхий л нийгмээ идэвхигүй, тэмүүлэлгүй, улстөрийн болон эдийн засгийн утопгүй болгоно вэ? Зүгээр л доод хэмжээнд ярилцаж бичиж уншиж суралцаж төгсөж буй тул ухааны дээд хэмжээнд очиж чадахгүй явцгаана. Зурагт үздээ, сонин уншдаа хэн нэг улстөрчийн үгийг сонсдоо. Доод хэмжээнүүд.

Нэгэнт мэдлэг боловсролоос татгалзсан тул гадны мэдлэг боловсролтой хүмүүстэй нийлцгээж бусдыгаа бас хожиж, мөлжиж, хохироож, гутааж, ичээж, хөөж тууцгаана. Муу нь муудаа дээрэлхүү гэж энэ дээ. Гадаадын компани, банкууд ч ёстой дураараа дургиж дун чөмгөөрөө наргиж байна даа. Тэднийг баян боссууд их л хамгаалах.

Монголчууд ингэж нэг нэгийгээ үзэн ядаж хохироож буйн цаад шалтгаан бол өмнөхтэйгээ салах ёс гүйцэтгэж ардаа орхиж эцэслэж түүний дараа урагшаа харж хийж ажиллаж бүтээх зүйлээ тодорхойлох чадваргүйтэй холбоотой. 20-р зууныг ойлгож түүнтэй салах ёс гүйцэтгэж чадаагүй тул 21-р зуунд орж ирж чадахгүй л явна даа.

Яагаад 20-р зууныг ойлгосонгүй вэ? Яагаад гэвэл 18 болон 19-р зуунууд эргэж ирж бүхий л нийгмийг, төрийг, боловсролыг бүрхжээ. Яг л 19-р зуунд ямар маягаар тархи ажилладаг байсан тэгж л ажиллаж буй. Мэдлэгийн оронд санаагаа ярина. Зөн билэг, зүүд гээд доод ухааны үйлдэлүүдэд баригдаж түүнийхээ золиос болцгоосон. Урлаг хуучнаараа, дуу хөгжим эртнийхээрээ, бичсэн шүлгүүд хүүхэд насны үгийн холбоосууд, уншдаг номууд үлгэр домогоос долоон дор бичсэн хүний л үнэмшилүүд, түүх ярихаараа зөвхөн л үлгэр домог ярина.

20-р зуунд Монгол хүн хамгийн шийдвэрлэх хоёрдугаар шоконд буюу доргилтонд орсон. Энэ доргилт бол сэтгэл зүйн доргилт. Ерөөсөө 20-р зуунд Монголчууд сэтгэл зүйн нэгдүгээр доргилтоос гарч хоёрдугаар доргилт руу орсон. Харин 90 онд ардчилал нэрийн дор гуравдугаар сэтгэл зүйн доргилт явагдсан. Тэр доргилтоос гараагүй л явна.

18, 19-р зуунаараа яваад буйн шалтгаан бол нэгдүгээр доргилт хүчтэй явагдсан тул тэр л үерүүгээ буцаад орчихоод буй эмгэнэл. Сэтгэл зүйн нэгдүгээр доргилт хэдийд эхэлсэн бэ гэхээр Арслантай яаж Түвдийн шарын шашин нэртэй мухар сүсэгт автагдан орж буйгаар тайлбарлагдана. Түвдийн шарын шашин бол жинхэнэ Буддизмтай ямар ч хамаагүй зөвхөн түүний нэрийн өмнөөс л мухар сүсэгтүүлдэг аюултай байгууллага даа. Сэтгэл зүйн нэгдүгээр доргилт бол Монгол баатар эрчүүд мориноосоо бууж ар гэр авгай хүүхдээ орхин сүм хийдэд завилан суусан тэр л үе. Эрчүүд ойлгохгүй Түвд үгээр маань мэгзэм бувтнаж эхэлсэн үедээ. Энэ бол дэндүү том доргилт. Хайран эрэлхэг эрчүүд.

20-р зууны эхээр явагдсан сэтгэл зүйн хоёрдугаар доргилт бол сүм хийдээс гарч мэргэжилтэй болж ажил хөдөлмөр хийж эхэлсэн үе. Хойд хөрш Орос болон урд хөрш Хятад хоёр хамтран Хиагтын гэрээнд гарын үсэг зурж Монгол хүн мэдлэг боловсролтой золгосондоо. Мэдээж мэдлэг боловсрол бол урагшаа тэмүүлсэн ухаан хөгжсөн доргилт байлаа. Сэтгэл зүйн хоёрдугаар доргилт бичиг үсэгтэй болох том зорилтоор эхэлсэн. Бичиг үсэгтэй болох гэдэг жинхэнэ эрх чөлөө шүү дээ. Мэдээж энэ бүгдийг Монголчууд сурч боловсрох гэдэг амар байсангүй. Гэхдээ л ёстой гүрийсэндээ. 20-р зуун Монгол хүнийг аварсан. Хиагтын гэрээ бол 20-р зууны хамгийн чухал баримт бичиг. Яагаад гэвэл энэ гэрээгээр Монгол хүн дэлгэсэн тэрлэг шиг газар нутагтай болж чадсан. Дэлхийн түүхийн гадна гарчихсан Монгол хүн одоо л нэг буцаж түүх рүү орж ирсэн.

Харин 90-ээд онд социализмыг барууныхан нурааж эхэлсэн тул ерөөсөө огцом хөгжиж амжилттай явсан Монгол орныг устгах гэсэн атаархсан, дургүйцсэн, муу санаатай, хорон сэтгэлтэй хүмүүс далимдуулан социализмын бүхий л бүтээн босголтыг нурааж сөнөөж газрын хөрстэй тэгшилсэн. Нэгэнт мэдлэг боловсролыг устгасан тул өнөөдөр Оюу Толгойд хамгийн өндөр цалингуудыг гадаадын инженэрүүд авахаас яах вэ дээ. Инженэрүүдээ устгачихсан хойно. Хайран мэдлэг мэргэжилтэй эрчүүд.

Монголчуудын 90-онд явагдсан гуравдугаар сэтгэл зүйн доргилт бол ухамсартай иргэд ардчилал нэртэй доод ухааны галзуурал болсон явдал. Доод ухааныг анхнаасаа далд ухамсар гэж буруу ойлгож иржээ. Энд залруулан ойлгоцгооё. Доод ухаан хүний ухамсарыг зогсоож зөвхөн сэтгэлийн хөдөлгөөн л нийт нийгмийг бүрхсэн. Дур тачаал, хор найруулах, айлгах, сүрдүүлэх, шоронд хийх, ажлаас халах, нам булааж авах, авгай булааж авах, гэр орон, байр орон сууц дээрэмдэх үйлдэлүүд зах зээл, хувьчлал, хүний эрх, эрх чөлөө нэртэйгээр онцгой байдал биш ердийн байдал болж хувирсандаа. Хайран доод ухаандаа баригдсан эрчүүд. Яаж өөрсдийгөө олж авна даа.

Сэтгэл зүйн гуравдугаар доргилтоор буцаад дэлхийн түүхийн гадна гарч хүн төрөлхтөний хөгжил цэцэглэлтээс татгалзаж бүгдийг орчуулах нэрийн дор хоцрогдсон луу гаа зугатаасан. Математик, физик, философиоос авахуулаад хөгжим, биеийн тамир гээд бүхий л хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролоос татгалзсан. Хөгжмийн зохиолч нэртэй хүмүүс мэргэжлийн ухагдахуунуудыг орчуулах нэрээр бохирдуулж жинхэнэ төгөлдөр хуур дарах хөгжимчингүй болжээ. Физик мэдэхгүй хүн ном бичиж мэргэжлийг гутаасаар. Философийн мэргэжлийн ном уншаагүй хүмүүс ахуй анхдагч ухамсар хоёрдогч гэж мэргэжил доромжилсоор л. Биеийн тамир устаж бөх нэрийн дор найрдаг бизнэс гаарчээ. Зуны олимп, өвлийн олимпод явах тамирчин залуусгүй болжээ. Хөнгөн атлетик устжээ. Спортыг сөнөөжээ.

Ийм л мэдлэг боловсролоос татгалзаж орчин үеийг хүлээж авах чадваргүй нийгэм болждээ. Яагаад 18,19-р зуунаараа явцгаана вэ? Яагаад гэвэл унших ном байхгүй. Нэгэнт ном уншихгүй тул тархи хоосон. Тархи хоосон гэдэг ухаан хөгжихгүй гэсэн үг. Ухаан хөгжөөгүй гэдэг зүгээр л дур хүсэл мөрөөдлийн цуглуулга. Гэтэл унших олигтой мэргэжлийн түвшинд бичигдсэн ном хэд билээ?

Ар Монголд ухамсар үгүйлэгдэнэ.

Монгол хүний ухааны хөгжлийн бэрхшээл.

МУИС-ын 2-р байранд Урлаг судлалын оюутнуудад лекц уншаад удаж байна. Түүний хажуугаар МУИС-ын профессор нэртэй хүмүүстэй уулзаж ярилцаж л явна. Тэдний зарим өөрсдийгөө философийн багш гэж зоригтой хэлэхийг яанаа.

МУИС өөрийгөө дэлхийд Монголын Үндэсний Их Сургууль гэж зарладаг. Мэдээж үндэсний биш үндэстэний л дээ. За тэр ч яахав нөгөө мундаг гэдэг Дамдинсүрэн, Ренчин нар л үндэсний гэж мэдэмхийрсэн байлгүй.

Монгол хүн болохоороо ийм том их сургуульд лекц ордог хувь заяандаа баярлаж л явлаа. Гэтэл баярлах биш гутрал эхлээд удаж явна. Оютнуудыг харахад хөөрхий худлаа хүмүүсийн лекцийг дэвтэртээ бичсээр байгаад бүр хачин болчихсон. Нэг ёсондоо цээж бичиг бичүүлдэг бололтой.

Би бол оютнуудтай ярилцаж яриа өрнүүлдэг. Яагаад гэвэл анх л дэлхийн университэтүүд байгуулагдахдаа нийгмээс тусдаа газар хаалттай ахуйд хамтран сууцгааж хорвоогийн бүхий л асуултуудын тухай ярилцах гэж л байгуулсан гэсэн түүх бий. МУИС бол тийм биш шууд л гудамжны сэдэвүүдийг үнэмшчихсэн хүмүүс ороод ирнэ. Түүнийгээ үнэн гэж тулгана.

МУИС-ын 2-р байр бол нэг ёсондоо Гандангийн салбар сургуультай адил Түвд ном судараар дүүрсэн газар. Тэнд жинхэнэ мухар сүсэг гаарсан газар. Мэдээж өндөр хэмжээнд мухар сүсэгтдэг хүмүүс бөхийн өргөөнд, циркт эсвэл хаа нэг том зааланд хүмүүс цуглуулаад тархи угааж мөнгө хийх бол тэдний хэрэг. Гэтэл их сургуулийн байранд Далай лам гэж бузар хүний зургийг өлгөөд түүнийг шүтэх арай ч шинжлэх ухааныг доромжилж байгаа хэрэг бишүү. Мэдлэгийн ариун ордныг бохирдуулж буй бишүү.

МУИС-ын 2-р байрнаас гадна бас ШУТИС төв байранд Далай ламын зураг өлгөөстэй. Гэтэл шинжлэх ухаанаар хаягласан бишүү. Түүний хажуугаар бас Анагаахын их сургуульд уламжлалт анагаах ухаан нэрийн дор бас л Түвдийн бузар шашин нэртэй хоцрогдсон өнөөдөр ямар ч хүчинтэй биш мухар сүсэглэлийн хичээл орж Монгол тархи бузартуулсаар.

Мухар сүсгийн хажуугаар бас яруу найрагч нэртэй Чойномын ямар ч утгагүй өнөөдөр хэрхэвч хүчинтэй биш шүлэг нэртэй доод хэмжээнд бичсэн тархины тураалд оруулахаар бичиглэлүүдийг хаа л бол иш татахыг сонсохоор яанадаа л гэж бодох. Чойном өнөөдөр ямар ч ач холбогдолгүй шүү дээ. Тэр чинь ёстой Болор цомынхонтой адил боловсролын түвшин маш доогуур хүн шүү дээ. Мэдлэгтэй сэхээтэн хүнээс айдаг хулчгар нөхөр байсан даа.

Одоо бас либерализм, либертаризм ч гэнэ үү бүр цэвэр философийн сэдэвийг буруу ярьж алдаатай тайлбарлаж ядаж байхад яр гэгчээр Монгол тархи бузартуулж буй сурагтай. Орос эмэгтэй Айн Ранд Америк оронд очиж тэр их гадаадын иргэд бөөгнөрчихсөн яахыгаа ч олохгүй үед гадаадын иргэдэд зориулж өөрөө өөрсдийг аваад явахаас өөр замгүй гэж харийн хүмүүсийг хувиа л сайн авч явцгаа гэж ном бичжээ. Тэгвэл Монгол орон чинь монголчуудын л нутаг шүү дээ. Өөрөө өөрийнхөө нутагт бүгдээрээ найрамдалтай хэн хэндээ тус дэм болж өргөж өндийлгөж явахгүй бол өөр хэн үүнийг хийх билээ. Монголчууд ямар гаднаас орж ирсэн либерализм хэрэгтэй цагаачид юм уу. Эх орондоо байгаа хүмүүст либертаризм нэрийн дор балай зүйл ярьж бараг шашинтай адил Айн Ранд авгайг шүтэн бичирч Монгол тарх бузартуулах ямар зорилго байна вэ?.

Монгол хүний тархийг гэмтээж оюуны гэмтэл учруулж буй хүмүүсийг хэн зогсоох вэ? Орчин үеийн орон болох хэрэгтэй биздээ. 21-р зуун гадаа ирчихээд хаалга тогшоод байна шүү дээ.

Одоо удахгүй Майдар нэртэй бурханыг босгоно. Босгох гэж буй хөшөөний загварыг харахад нэг загвар өмсөгч эмэгтэйтэй адил биеийн хэлбэр галбиртай яасан ч эротик тачаангуй биетэй юм бэ дээ. Бурханаа алд. Майдар хөшөөгөөр том гээчийн эротик хүүхэн харцгааж ламын нүдийг хужирлах гэж буй л байлгүй.

Шинжлэх ухааны байгууллагаас эхлээд зааланд мухар сүсэгтддэг хүмүүс нийлцгээж Монгол хүнийг ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй болгожээ. Үүний эсрэг үгээ хэлж шүүмжлэх цаг болжээ. Юуны чинь хатан ухаан, хаан ухаан цаана чинь тахир дутуу ухаантай, эрэмдэг зэрэмдэг болсон ухаантай хүмүүс дүүрэн.

Ар Монголд ухааны дархлаа үгүйлэгдэнэ.

С. Молор-Эрдэнэ.

Путин Крим нэгдсэн тухай зарлаж бас Герман оронд уриалга гаргалаа.

Bild

Оросын ерөнхийлөгч Путин Кремлийн ёслолын ордонд Крим Оросын федэрацтай нэгдэж бас Севастопол хот яг Москва болон Санкт Петрсбург хотуудтай адил тусгай зэрэглэлтэй хот болсон тухай зарлаж ард түмэндээ зориулан үг хэлэв.

Путин Крим болон Севастополийн удирдагч нартай нэгдсэн гэрээ байгууллаа. Крим тухайн үедээ хүчээр Украинд өгсөн тухай мэдэгдээд харин өнөөдөр Кримийн иргэд өөрсдөө хүслээ илэрхийлж Оросын федэрацтай буцаж нэгдэж буйг Өрнөдийн эсргүүцэгчидэд зарлалаа.

Путин энэ нэгдэж буй нэгдсэн Орос орныг Герман орон ойлгохыг хүслээ. Яагаад гэвэл 90 онд Баруун болон Зүүн Герман нэгдэхэд Орос орон маш их дэмжсэн. Тиймээс өнөөдөр Крим нэгдэж буйг хүндэтгэхийг анхаарууллаа. Харин тухайн үед Баруун болон Зүүн Герман хоёрыг нэгдэхэд Англи болон Өрнөдийн орнууд хэрхэн эсэргүүцэж байсныг тэр сануулав.

Путин цааш хэлэхдээ Украин орон задрахыг зөвшөөрөхгүй бөгөөд одоогийн засгийн газар бол хууль бус гэж мэдэгдлээ. Өрнөдийн орнууд өнөөдөр Орос орныг олон улсын эрх зөрчиж Украины хэрэгт оролцлоо гэж байна тэгвэл тэнд чинь сая сая Орос хүний амьдрал аюулд учраад буйг анхааруулав. Хэрвээ олон улсын эрх ярьж байгаа бол Козовод НАТО-гийн цэрэг оруулж алдаа гаргасныг илчлэв. Түүнээс гадна Америк орон Ирак орон луу дайрахдаа бас л олон улсын эрхийг зөрчсөнийг ил биш далд хэлэв.

90 онд болсон өөрчлөн байгуулалтын дараа Орос орон маш их хэцүү байдалд орж ганцаардаж шинэ нөхцөл байдалд өөрчлөгдөх маш их зовлон үзсэн гэдгээ Путин хөмсөг зангидан дурьдаж харин өнөөдөр Орос орон буцаад хөл дээрээ зогсож хүчирхэг орон болж чадсан гэдгээ мэдэгдлээ. Путин юм болгонд хязгаар бий гэв.

Горбачёв Кримийг Оросын федэрацтай нэгдсэнийг зөв гэж сайшаажээ.

 

 

Монгол хэлний хүмүүс болон орчуулагчидын хийх ёстой ажил.

Монгол хүн төрөхдөө эхээсээ сурсан Монгол хэл бол алдаа мадаггүй бүрэн гүйцэд бүгдийг чаддаг хэл биш. Ямар ч хэл бэлэн бүрэн бүтэн дээрээс буугаад ирээгүй. Хэлийг яриж хэрэглэж алдаж онож байж л сурдаг. Тиймээс мэргэжлийн хүмүүс хэлийг үргэлж засаж залруулж сайжруулах гэж хэлний мэргэжил сурч цол зэрэг зүүдэг. Гэтэл Монгол хэлийг чанартай болгож улам цааш баяжуулж гадаад үгүүдээр өргөжүүлэхгүй байгаад л Монгол хэлний хүмүүсийн алдаа байгааг хэлмээр санагдлаа.
Монгол хэлний мэргэжилтэнүүдээс гадна орчуулагч гэдэг хүмүүс бас хэлийг балласаар. Англи болон бусад хэлнээс орчуулах гэж хичээдэг орчуулагч гэж нэрлэдэг хүмүүсийн алдаа бол гадаад үг бүрт таарсан Монгол үг бий гэсэн мунхаг болоод харанхуй ойлголт. Монгол хэл гадны бүх үгийг орлуулж орчуулах чадваргүй. Ерөөсөө чадах ч албагүй. Бүхий л соёлт оронуудын хэлүүд холилдсон. Харин ой шугуйд амидардаг зэрлэг овогийн хүмүүсийн хэл гадны үг агуулаагүй цэвэр байх боломжтой.
Гаднаас орж ирсэн шинэ үгийг шууд хэрэглэхээс өөр аргагүй. Хэрвээ махчилж орчуулбал үгийн үнэ цэнэ алдагдана. Нөгөөтэйгүүр Монгол хэзээ ч баяжихгүй. Жишээлбэл радио гэсэн үгийг “араажуу” гээд л хэлний онцлогоор аялуулж Монгол хэлний толь бичигт шинэ үгтэй болж чадвал ядаж цөөхөн үгтэй Монгол хэл өргөжих жишээтэй. Гэтэл хүлээн авагч гээд махчилж орчуулаад утга алдуулдаг. Хүлээн авагч шууданд эсвэл эмнэлэгт бас байдаг биздээ. Монгол хэл нэгэнт 10 аад хэлний холимог хэл тул гаднаас орж ирсэн санскрит, түвд, хятад, перс үгнүүдийг маш их давхцуулан хэрэглэдэг алдаа харагддаг. Адилхан утгатай үгнүүдийг ялгаатай мэт хэрэглэдэг. Жишээлбэл билиг, боди, оюун гэх үгнүүд өөр хэлнүүдээс л орж ирсэн нэг утгатай үгнүүд мэт.
Орчуулагч гэсэн ойлголтыг бас л сайн яриж тодорхой болгох шаардлагтай болжээ. Мэргэжилийн хяналт хийдэг байгууллага дутагдана. Өөрсдийгөө орчуулагч гэж хэлдэг хүмүүс хоёр төрөлд багтдаг. Нэгд орчуулагчийн мэргэжилтэй гэдэг их дээд сургуулийг төгссөн гэдэг хүмүүс. Тэд зөвхөн Англи хэлний мэргэжилтэй гэж буй тул яаж бусад мэргэжил адаглаад уран зохиолын номнууд орчуулж чадах вэ дээ. Тиймээс мэргэжлийн хүмүүстэй хамтар ч орчуулах шаардлагатай. Хоёрт мэргэжлийн биш орчуулагчид нарийн мэргэжил сурсан хэдий ч гадаад хэлэндээ маруухан байдаг. Англи хэлгүй мөртлөө Америкт сурсан гэдэг, Герман хэлгүй мөртлөө Германд сурсан гэдэг цаашлаад Японд сурсан мөртлөө Япон хэлгүй. Ийм хоёр төрлийн орчуулагчидын орчуулсан гэдэг номууд хэцүү л байдаг. Хамгийн хэцүү юу вэ гэхээр орчуулагч номыг өөрийнхөө ойлгосноор орчуулдаг. Сигмунд Фройдын психологийн \сэтгэлийн онол\ номыг орчуулагч өөрийнхөө ойлгосноор орчуулчихсан байдаг тул одоо тэр номыг Сигмунд Фройдын ном биш харин орчуулагч ингэж ойлгосон юмаа гэдэг ном болгон хүлээн авах хэрэгтэй болов уу.
За ингээд урагшгүй Монгол хэлнийхэн дээр нэмэгдээд чадахгүй орчуулагчид холион бантан хийж тэдний номуудыг хэвлэдэг хэвлэлийн жижиг том компанууд оролцоод ирэхээр ёстой ном гэхэд хэцүү л болдог. Тиймээс номд мөргөм үү гэдэг бол ёстой мухар сүсэг.
Өнөөдөр залуу хүмүүст ном унш гэж хэлмээр гэхдээ битгий Монгол хэл дээр уншаарай гэж л захимаар санагддаг. Гэтэл эх хэл Монгол юм чини эх хэл дээр уншвал илүү их сэтгэлд ойр буух шүү дээ. Залуу үе унших ёстой номуудыг бичсэн, орчуулсан болон хэвлэсэн хүмүүсийг бодохоор аймшигтай. Яг л байгалийн гамшигтай адил номын гамшиг тохиожээ.
Яагаад ингэж номын гамшиг болов?
Яагаад гэвэл Монгол хэлийг ойлгоогүй байна шүү дээ. Монгол хэлээрээ бид бусдад яг үнэхээр юу болсон тухай бодит байдлыг л буулгах зорилготой. Хэл муу бол үнэхээрийн байдалыг буулгаж ч чадахгүй тэгэхээр ойлголцох бүтэлгүйтэж газар тэнгэр шиг л зааг гарна. Ийм зааг гаргахгүйн тулд Монгол хэлний хичээл гэж сургуулиудад орж бид түүний дараа ертөцийн тухай бүгд адилхан бас зөв ойлголттой болох учиртай. Юм харицангуй биш, эсрэг тэсрэгийн онол гэж хаа ч байхгүй. Бас хоосон чанар гэдэг шал худлаа. Юм харицангуй биш адилхан ядаж ойролцоо байх жамтай. Юм эсрэг тэсрэг биш харин дилектик болж эвээ олох учиртай. Хоосон чанар гэж хаа ч үгүй мэдрэлийн эрхтэнүүд л хоосон мэдрэх болохоос хаа ч хоосон биш. Хоосон өөрөө бас нэг хоосон юм.
Яагаад би энд хэлний хүмүүсийг шүүмжилж буй гэхээр үг хэл тунгалаг бол бодол шижир явагдана. Үг хэл булингартай бол бодол бохир явагдана. Ийм л булингартай хэл яриагаар Монголын яруу найрагч болон өөрсдийгөө зохиолч гэдэг хүмүүс хэлийг булингартуулж түүнийгээ түгээцгээдэг. Улстөрийн өгүүлэл бичдэг нөхдүүд бол өөр хэрэг. Тэд тэртэй тэргүй булингартуулах зорилготой. Монгол хэлний хүмүүс энэ бүгдтэй эвлэрч бас булингартуулж бушуухан шиг номоо хэвлүүлж номын дэлгүүр болон номын сангуудад шахдаг. Төрөөс мөнгө аваад шахдаг хүмүүс ч бий. Тэд дээд хэмжээнд үг хэлийг булингартуулдаг.
Яруу найрагч, зохиолч, улстөрийн өгүүлэлтэнгүүд цаашлаад орчуулагчид нэгэнт Монгол хэлийг булингартуулж чадсан тул одоо уншсан хүмүүсийн бодол шижир болох биш харин бохир болцгооно. Монгол хүний бодолд ингэж их хэмжээгээр бохир суулгаж бохиртуулсан тул өнөөдөр ямар ч мэдлэг боловсролын сэдэв ярихад утга учраа алддаг аюул бий.
Монгол хэлийг булингартуулж ард түмний ухааныг бохирдуулагчидаас яаж салах вэ? Биед гэмтэл учруулахад шүүхээр шийтгэгдэнэ. Тэгвэл оюуны гэмтэл учруулж буй нэр дурдсан салбарынханыг хэн шүүх вэ? Хуулийн ямар байгууллага бий вэ?
Яагаад би энд Монгол хэлний тухайн харамсан бас халаглан бичиж буй вэ гэхээр хэлэндээ биш хүний ухаанд хийж буй гэмт үйлдэлүүдийг илчилэх зорилготой. Хэлээр бид маш сайн логиктой бодож сурах ёстой. Логик гэдэг маш чухал гаргалгааны онол. Логикийг гаргалгаа гэж ойлгох боломжтой. Сэтгэн бодох гэх мэт буруу орчуулан хэрэглэж дасцгаажээ. Хэрвээ хэл булингартай бол логик цэвэр биш харин ч бохир явагдана. Яагаад Монгол хүмүүс залуу ч хөгшин ч бодож чаддаггүй вэ гэвэл логик алдагдсан. Нэгэнт Монгол хэл логикгүй болсон тул хэн ч юунд ч үнэмшихгүй. Шинэ зүйлд бас мэдлэгтэй зүйлд үнэмшихээс айна. Ийм их айдастай болгоод хаячихсан.
Монгол хэлний бас чухал хийгдээгүй алдаа бол абстракц. Бид хэлээр абстракцлаж чаддаг болох ёстой. Үүнийг мэдээж ерөнхий боловсролын сургуулиудад түүний дараа их дээд сургуулиудад сургах учиртай байтал хийгдээгүй. Түүний оронд хэлний гээгдэх дүрэм эсвэл найруулан бичлэг цаашилбал зохион бичлэг бичүүлж ямар ч абстракцлах чадваргүй болгодог. Ингээд хэлээр абстракцлаж чадахгүй залуу үе хичнээн Америк яваад хичнээн Япон яваад олигтой хэл сурахгүй. Яагаад гэвэл Англи, Герман гэх мэт хэлнүүд өндөр абстракцлал шаарддаг.
Залуучууд сэтгэл болон мэдрэл хоёрын ялгааг мэдэхгүй тул мэдэрсэн мэдрэмжээ үгээр илэрхийлж чадахгүй байна шүү дээ. Тэд сэтгэл хөдлөлөө одоо тэгээд яаж хөдөлж буйгаа бас Монгол хэлээрээ булингаргүй илэрхийлж чадахгүй байх жишээтэй. Бодож бол тэртэй тэргүй чаддаггүй. Мэдлэгийн тухай бол бүр ярих ч хэрэггүй. Ийм булингартай хэлтэй бохир бодолтой залуу үе их дээд сургуулиудад бэлтгэгдээд нийгэм рүү цуван орж ирсээр. Ингээд нийгэм жил бүр булингартуулагчидаар дүүрнэ. Үүнийгээ дагаад улс орон бохир бодоцгооно. Улстөрчид бүгд булингартуулах болон бохирдуулах үйлдэлээ амжилттай гүйцэтгэнэ.
Насанд хүрсэн мөртлөө зөв яриж хэлж чадахгүй байна шүү дээ. Мэдээж хар маасын хэмжээнд ярихад бол өөр хэрэг. Гэтэл оюуны түвшинд, мэргэжлийн түвшинд, сэхээтэний түвшинд бохир бодол явагдаж болохгүй биздээ. Сэхээтэний давхрага үгүйлэгдэнэ гэж би өмнө бичсэн.
90-ээд онд улс орноороо гахай зөөж хар наймаа хөгжсөн. Ингэж их наймаачин болсон орон дэлхий дээр байхгүй. Гахай зөөгөөгүй хүмүүс ар хударгаар төрийн хулгай хийцгээж банкуудаар тоглоцгоосон. Түүний оронд мэдлэг боловсрол руу хуйларсан бол юу гэж өнөөдөр бүгдээрээ хар маас болцгоож мухар сүсэгт нэрвэгдэж шашинуудад сэглүүлэх вэ дээ. Тархины дархлаа устгаж чадсан нөхөдүүд ажилаа сайн хийжээ.
Нөгөөтэйгүүр үгэнд битгий ингэж их итгэж үнэ өгөө ч гэж ялангуяа залуу үед захимаар санагддаг. Хүмүүсийн цэцэн мэргэн нэртэй үгүүдийг болон дөрвөн мөртүүдийг яасан ч их уншиж солилцох дуртай юм бэ дээ. Үг гэдэг бол оноосон нэр шүү дээ. Цаад утга учир юмс зүйлтэй ямар ч хамаагүй. Үг сонсоно гэдэг ямар нэг юманд зүүсэн нэрийг л сонсож буй шүү дээ. Далай лам ингэж хэлсэн гээд ямар ч орчин үеийн амидралд утга учиргүй үгсийг фэйсбуук дээрээ тавиад л ямар хэрэг байна. Түүний оронд уншсан номынхоо гарчигийг солилцож номын тухай яриа өрнүүлэх хэрэгтэй биздээ. Тэгвэл ядаж ухаан бохирдохоос хамгаалах биш үү.
Хэл гэдэг бол үргэлж сайжирах ёстой. Яагаад гэвэл цаг үе үргэлж өөрчлөгдөж хөгжил дэвшил ирж буй тул түүнтэй мөр зэрэгцэн хэл сайжрах учиртай. Хэл ерөөсөө хэн нэгний өмч биш харин бүгдийн өмч. Ренчин, Дамдинсүрэн нарыг өнөөдөр хүртэл яг л Монгол хэлийг өмчилсөн хүмүүс мэт шүтдэг хүмүүс олон. Тэд тухайн үедээ хийх ёстой ажилаа хийсэн. Өнөөдөр бол өөр хэрэг. Монгол хэлэнд шинэчлэлт хэрэгтэй. Цаг үеэ дагахгүй хоцрогдсонд хорогдох хэрэггүй. Ерөөсөө хуучинаасаа салж шинэчилж хөгжүүлэхийг инновац гэдэг. Тэгвэл Монгол хэлэнд инновац хэрэгтэй болжээ.
21-р зуунд Монгол хэл өөр түвшинд очиж өнөөдөрийн асуудалуудыг бидэнд ойлгомжтой хэрэгтэй бас тустай болгох ёстой болохоос биш Монгол хэл бидэнд саад болж хойш ухраах учиргүй. Монгол үгсийг эгшиг гээдэггүй бас нэр үгийн араас дагаваруудыг залгаж бичихгүй салангид бичиж эхэлбэл интернэтэд үг хайхад дөхөм болох жишээтэй. Жишээлбэл “ардчиллын” гэсэн үгийн эгшиг гээж бас дагаварыг залгуулан бичихийн оронд “ардчилал ын” гэж бичиж сурцгаавал компютерт толи бичгүүдийг программд оруулж хайлт хийхэд дөхөмтэй болно. Хэн ч ардчиллын гэсэн үг хайхгүй харин ардчилал гэсэн л үг хайна шүү дээ.
Уншигчид анхааруулахад одоо би нэр үгүүдийн дагаваруудыг боломжоороо салгаж бичлээ. Яагаад гэвэл интернэт д ороод гууглээр \google\ нэр үг хайхад маш их төвөггүй болно.
Үг хэл ээр дамжуулан бид сандрал бухимдалууд аа журамлаж чаддаг. Үг хэл ээр дамжуулан бид үл ойлгох тодорхой биш зүйлс ийг тодорхой болгох боломжтой.
Идэй, фантази, утоп гээд ямар хэрэгтэй чухал ухагдахуун ууд буруу орчуулагдаж бас буруу хэрэглэгдэж нийт нийгэм ийг зөв замаар явахад саад болно вэ? Тэдгээрийг ямар ч хэрэггүй үл бүтэх үг үүд гээд тамаглачихсан. Үүнээс болоод залуу үе д ямар ч идэй байх үгүй. Тиймээс шинээр юу ч хүлээж авч буулгах чадвар үгүй. Насанд хүрсэн хүмүүс т ямар ч фантази байх үгүй. Тиймээс амидрал д шинэ уур амисгал оруулж идэвхитэй амидрах үгүй цагаан сар наадам хоёрын дунд л сажилцгаана. Улстөр ийн нам ууд ямар ч утоп үгүй. Тиймээс улстөр ийн ямар ч онол мэдлэг үгүй хулгай л хийх гэсэн мэт. Улс орон оо хөгжүүлэх эсвэл ард түмэн дээ тус дэм болох ямар ч зорилго үйл ажиллагаагүй.
Мэргэжил ийн сайн сайхан үгс, ухагдахуун, онолууд ыг худлаа бараг зориуд буруу орчуулж тэр сайхан үгс ийг булшилжээ. Түүнээс гадна этик, эстетик, политик, сайэнс гээд ямар их хэрэгтэй чухал улс орон ы хөгжил д хэрэгтэй үг үүд байна вэ бүгд худлаа орчуулгуудаар үнэ цэнээ алджээ.
Нэгэнт хэл булингартай бас орчуулгууд алдаа тай тул Монгол хүмүүс гүн бодож хурц хэлж чадахгүй болчихсон. Бүгд л ямар ч утга үгүй яруу найрагдаад л. Нэгэнт хэлэх боломжгүй тул ямар ч утга үгүй үгс холбож ая оруулж зохиол ын дуу нэртэй гонгиноо мэт. Ингээд хэл үүрэг үгүй болчихсон тул Монгол хэл дуу нд зориулсан болохоос ойлголцож суралцаж мэдлэг боловсрол д хүргэх хэл биш мэт болжээ. Тиймээс яриж ярилцаж хэн хэнийгээ ойлголцож чадахгүй юм чини хурц бодож гүн ухаарах боломжгүй тул цаашаа хүн ий хэлсэн үг цуглуулаад л дөрвөн мөрт бичээд л ая нэр тэй гийнгоонууд зохиогоод л явцгаах мэт.
Ингэж Монгол хэл ярианы харин бичиг ийн хэл биш болоод удлаа. Нэгэнт ярилцаж чадахгүй болохоор аргагүй биздээ. Монгол хэл улам л давжаа болно шүү дээ. Нэгэнт сэхээтэн устсан тул бичиг ийн хүмүүс байх үгүй.
Ганцхан Монгол хэлээр яридаг хүмүүс ийн зовлон гэвэл орчуулагчид ын боол болцгоодог. Нэгэнт номууд худлаа алдаатай орчуулагдсан тул тэр л худлаагаар бас алдаагаар явцгаадаг. Гадаад хэл сурч дараагийн хэл рүү орж мэдлэг боловсрол нэмэгдүүлэхийн тулд их дээд сургуул ууд ихэнхдээ л Англи хэл ний хичээл ордог. Гэтэл тэдний хэрэглэж буй Англи-Монгол хэл ний толи бас худлаа. Одоо ингээд Монгол хаашаа ч гарахгүй алдаанууд болон буруунууд ын далайн давалгаа нд хаашаа л бол хаашаа шидэгдсээр өөрийн ухаан үгүй болцгоосоор.
Ядаж гадаад хэл сурч чадвал бас ертөнц нэмэгдэнэ. Нэг л хэл тэй хүн нэг л ертөнц тэй боогдмол. Харин олон хэл сурвал тэр хэмжээгээр олон ертөнц тэй болж амидрал сайн сайхан зүйлээр баяжина.
Бидэнд өнөөдөр орчин үе хэрэгтэй гэдэгийг ухаарах цаг болжээ. Орчин үе ийг гадуурхаж хэт зан заншил түүх үлгэр домог ярисан хүмүүс өнөөдөр хэтэрхий их болжээ. Жишээлбэл Чойномын шүлгүүдийг уншаад хүн юу ч сурахгүй зүгээр л орчин үе ээс тасарна л гэсэн үг. Чойном Монгол оронд орчин үе ийг устгахад гар бие оролцсон хүмүүс ийн нэг том жишээ.
Оуюн ы гэмтэл учруулсан хүмүүс ийн хажуугаар бас орчин үе ийг устгадаг хүмүүс ийн гайгаар өнөөдөр Монголын залуус дэлхийн Нобелийн шагнал авсан яруу найраг ууд болон романууд ын нэрийг ч мэдэхгүй мухар сүсэг ээр утуулж явцгааж буйг хараад харамсдаг гэдгээ нуух юун.
Орчин үе ийг хүлээн авч хуучин хоцрогдсоноос салж чадвал ёстой л улс орон хөгжиж хөгжил ярих боломжтой. Орчин үе мэдээж их зүйл шаардана. Хамгийн түрүүнд соёл шаардана. Гэтэл соёл гэдэг тийм ч амархан эзэмших зүйл биш. Өөрийгөө наанадаж хянаж чаддаг цаанадаж илэрхийлж чаддаг болох ёстой. Ингэж чадахгүй байгаа тул юм ыг хурц харж чадахгүй буруу харна. Юм ыг гүн бодож чадахгүй өнгөц бодно.
Монгол хэл гэдэг мэдээжийн зүйл биш. Хэлээр бодож сурах хэрэгтэй. Бодоод бодоод бодын шийр дөрөв гэдэг эртнийх. Өнөөдөр бодоод бодоод өөрийгөө хөгжүүлнэ. Бодоод бодоод бусдыг баллахгүй. Бодоод бодоод улс орон оо худалдахгүй.
С. Молор-Эрдэнэ.

Эрхэмүүдээр дүүрэн. Сэхээтэн үгүйлэгдэнэ.

100 хүнийг эрхэмлээд удаагүй байна. Гэтэл сэхээтэнүүд хаачив? Мэдлэггүй хоосон толгойг эрхэмлэх хүмүүс хаа сайгүй л тааралдана. Сэхээтэн хүн тааралдахгүй. Сэхээтэн хүн устжээ. Сэхээтэнүүд дуусжээ.

Сэхээтэн хүн гэдэг нөгөө худлаа профессор, худлаа акадмемич нар биш шүү. Сэхээтэн хүн гэдэг нөгөө худлаа монголч эрдэмтэн, худлаа яруу найрагч эсвэл худлаа урлагынхан биш шүү. Мэдээж улстөрчид дотор сэхээтэн хүн байхгүй шүү дээ. Ганц нэг социализмын үед Орос оронд сурсан эсвэл математикийн доктор болсон хүмүүс бий. Тэд өнөөдөр хэтэрхий хоцрогджээ. Бөө болцгоож гал түлцгээгээд л.

Сэхээтэн хүн гэдэг заавал эрхэм байх албагүй харин ч эвгүй байх ёстой. Эвгүй л хүмүүс хийж бүтээдэг болохоос эвчихсэн нөхдүүд хулгайч, дээрэмчин, бялдууч зальжин, авгай хүүхдээсээ хэтэрдэггүй нөхдүүд. Жирэмсэн эхнэрийн шээх газараас холдож чадахгүй 20 айл амидарчихаар байшиндаа хорогдож банкны данс руугаа байн байн орж шалгадаг үхэхдээ хөрөнгөө авч явах хүсэлтэй жижиг хүмүүс.

Сэхээтэн хүн мөнгөөр юу хийх вэ дээ. Сэхээтэн хүмүүс гэдэг хөрөнгө мөнгөнөөс дээгүүр “дээд хүмүүс”. Ном уншсан, танин мэдсэн ухаан орсон ухамсарт шингэсэн хүмүүс. Ийм хүмүүстэй ард түмнүүд өнөөдөр өөрсдийгөө том 7 эсвэл том 20 гэж нэрлэцгээнэ.

Мэдлэгээр яах юм бэ мэрэгжлээр яах юм бэ мөнгийг нь төлөөд л диплом авчихна гэж боловсролыг устгана. Доктор болох шиг амархан ажил алга. Профессор болох шиг энгийн юм алга. Хэнд ч ойлгогдохгүй хэн ч уншихгүй докторын ажил нэртэй галзуу хүний өдрийн тэмдэглэл бичицгээгээд л. Ойлгогдохгүй л бол мундаг ажил.

Хамгийн анх монголчууд хэзээ ном хэвлэж номын дуу сонссон бас ном хэвлэж үйлдвэрлэхэд хэн гэдэг ард түмэн тус болсоныг ч мэдэхгүй. Ядахдаа нэг номыг эхнээс нь авахуулаад дуустал уншилгүй бас уншсан номынхоо агуулагыг ядаж ганц хуудас цаасан дээр үзгээр буулгаж чадалгүй диплом авцгаана. Яагаад ийм байдал үргэлжилнэ вэ?

Мэдлэг боловсролын цол хэргэмтэй мөртлөө хүн төрөлхтөний хамгийн анхны мэдлэгийн онолчидын нэрийг ч мэдэхгүй, хүн төрөлхтөний хамгийн анхны улстөрийн онолчидын нэрийг мэдэхгүй хэвээрээ олон хүмүүс багшилсаар. Энэ бүхэн яагаад ингэж хазайчихав гэсэн асуултын хариулт бол дээдийн дээд мэдлэгээ умартсаны бодит баримт.

Цөмийн хаягдалыг эсэргүүцэхийн оронд хуйвалдаж улстөрчидийн үйлчилэгч нь болж цөмийн хаягдал гэм хоргүй гэж ШУА-ынхан ам уралдан ярьж буйг харахад ямар их бялдууч гэдэг тодорхой. Ийм хүн сэхээтэн ч биш профессор ч биш. Үүнтэй адил улстөрчидөөс шагнал цол хэргэм авсан сэтгүүлчид хэзээ ч нийгмийг соён гэгээрүүлэгч сэхээтэн биш. Сүүлийн үед олширсон нийгмийн ялзралыг шүүмжилдэггүй, хуучинсаг хоцрогдсон, уламжлалыг магтан дуулагч урлагийн хүмүүс хэзээ ч орчин үеийг авчрах нийгмийн тэргүүний эгнээнд алхах сэхээтэнүүд биш. Тэд хар маасаас ялгарах ялгаагүй. Урлагт биш шагналд дарагдсан арчаагүй хүмүүс бол урлагынхан.

Сэхээтэн хүнд зөвхөн мэдлэгээс гадна бас эрдэм бий. Эрдэм гэдэг мэдлэгээс ялгаатай. Мэдлэгт хязгаар үгүй. Эрдэмд хязгаар бий. Эрдэмийн оргилд хүрэх боломжтой. Тиймээс эрдэмийн оргил харин мэдлэгийн далай гэвэл оновчтой.
Урлагийнхан, зохиолчид болон шинжлэх ухааны салбарынхан бол бүтээлчид, эсэргүүцэгчид мөн шүүмжлэгчид болохоос биш улстөрд үйлчлэгчид биш баймаар. Тэд төр, улстөр болон иргэн гуравын хамааралыг илэрхийлж яг л адилхан эрх мэдлийн зарчимтай гэдгийг олон нийтэд түгээх хүмүүс.

Хэвлэлийн компани, их сургууль, сонин сэтгүүл бүгд л сэхээтэний байгууллагууд бөгөөд тэдний эрхэм зарчимууд нэгдүгээрт үнэн, хоёрдугаарт шударга ёс. Гэтэл тийм чанарт суурилсан үнэнийг илчлэх сэтгүүлүүд байна уу? Эсвэл бүгд юу ч хэлэхгүй милэнхойлог болсон уу?

Сэхээтэн хүн бол онолыг эрхэмлэнэ. Сэхээтэн хүн мэдлэг эрхэмлэнэ. Онолыг эрхэмлэнэ гэдэг хувийн санаа биш, өөрийн үзэл биш, өөрийнхөөрөө ертөнцийг тайлбарлах биш. Тухайн үед хүн сэтгэлийн хөдөлгөөнөөрөө бусдад мэдэмхийрэх биш. Онолч хүн хувийн туршлагаа нийтлэг болгох гэж оролдохгүй. Онолч хүн онигоог тэвчихгүй.

Сэхээтэн хүн юмыг дэндүүлж хэтрүүлэхийг үл хүснэ. Тэд онолыг хатуу барьдаг тул өөртөө итгэлтэй тиймээс бусдад гайхал төрүүлнэ. Тэд нэгэнт мэдлэгийг эрхэмлэдэг тул бусдад эвгүй байдал үүсгэнэ. Эсэргүүцэл, дургүйцэл, шүүмжлэл бүгд л сэхээтэн хүнийг сүүдэр мэт дагана.

Философич Поппэр сэхээтэний бүхий л чанарыг эзэмшсэн хүн. Тэр хэрхэн бодолд хүрсэн анхны нөхцөлүүдээ нэгд нэгэнгүй номуудаараа илэрхийлсэн. Поппэр хэзээ ч дуугаа хориулсангүй. Тэр алдаанаасаа суралцаж бусадын алдааг зоригтойгоор шүүмжилж алдаагаа нэн даруй залруулахыг шаардсан. Түүнийхээр сэхээтэн хүн гэдэг үргэлжийн эрх мэдэлтэнүүдийг хянан шалгагчид.

Анализ хийх хүмүүс алга. Мухар сүсэгийн номууд, яруу найраг, диплом, цол шагнал өнөөгийн нийгмийг бүрэн гартаа авчээ.
Ямар ч хурц хараа, дохио, анхааруулга, шүүлтүүр алдагджээ. Үйл явдалыг нэвт харах хараа, дүгнэлт гаргах хурц бодол, даацтай мэдлэг, баталгаатай доктор профессорууд үгүйлэгдэнэ. Хэн Монгол хүнийг ноомой бас хүлцэнгүй болгоно вэ? Дотоодын дайсан уу аль эсвэл гадаадын дайсан уу? Нээлттэй Монголын нийгмийн дайсанууд хэн бэ? Хэн эхэлж дайсануудад нийгмээ нээсэн бэ?

Inspiration, innovation, prosperity, avangard, modern, creativity гэх мэт Монгол хүний хөгжилд хэрэгтэй орчин үеийн ойлголтууд хүнийг хуучинаас дассанаас болон хоцрогдсоноос салгах учиртай.
Өөрийн ухаантай хүмүүс үгүйлэгдэнэ, ухамсартай хүмүүс дутагдана. Тэдний эрэлд гарах хүмүүс дутагдсаар. Ноомой, айдастай, дуугүй, амаа хаалгуулсан хүмүүс элбэг дэлбэг. Нийгмийн гэрээ байхгүй харин төрийн мунхруулга явагдах мэт. Хэт энгийн, бэрхшээлтэй биш балар эртний зан төрх болон дүр зурагууд нээлттэй нийгмийг эзлэн түрэмгийлжээ.

Төрийн онолч С. Молор-Эрдэнэ.

Ардчилалын жилүүдэд бөөгийн тоо эрс олширсон ба ламын бизнес.

Ардын засгийн жилүүдэд буюу 20 иод онд чөтгөрийн тоо эрс цөөрсөн гэсэн домог бий. Тэгвэл ардчилалын жилүүдэд буюу 90 ээд онд бөөгийн тоо эрс олширсон гэсэн домог битгий хэл бодит байдал бий болжээ. Төвдийн шашинд ад үзэгдэж социализмын эрин үед хоригдсон бөө нар ардчилалын жилүүдэд ил гарч хуучиныг өнөөдөрт авчирчээ. Зовлон ихэсэхээр нохой болон лам хоёрын тоо ихэсдэг гэдэг үг бий гэсэн. Яагаад өнөөдөр Монгол оронд бөө, мухар сүсэг болон олон арван гадны сүм хийдүүд идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулж буй гэдэг цаанаа өвчин зовлон өр зээлийн л шалгаантай биздээ.
Нэгэнт Марксизм-Ленинизмийн тухай дэндүү худлаа бас хэтэрхий алдаатай орчуулсан номуудын цаг үе өнгөрсөн тул өнөөдөр ёстой жинхэнэ Маркс гэж ямар хүн байв? мөн тэр хүн ямар ном бичиж хүн төрөлхтөнд өнөөдөр ч хүртэл хуучрахгүй харин дахин яригдаж буйн тухай ярилцах боломжтой болжээ. Америк, Япон, Хятад орнуудад өнөөдөр ч Марксын номуудыг орчуулж их дээд сургуулиудад лекц орсон хэвээр. Оюутнууд Марксын тухай дипломын ажил бичиж докторандууд Марксын тухай докторын зэрэг хамгаалсаар.
Ингэж Марксыг ойлгож социализмыг ойлгож чадвал ардчилалын алдаанууд болон төөрөгдөлүүдийг ойлгож яагаад бөөгийн ихэссэн шалтгаануудыг засаж залруулах боломжтой болов уу.
Социолог хөлөө олоогүй бас ардчилал нийгэмшилийг бүрэн зогсоочихоод байхад социологийн судалгаа ярина гэдэг дэндүү хэнээрхэл бөгөөд Монгол орныг доромжилсон доромжлол. Иргэншил зогсож, нийгэмшилийн бүхий л шинж тэмдэгүүд харагдахгүй байхад хүчээр социолог тулгаж хүчээр асуулт хариулт явуулж түүнийгээ улстөрчдөд наймаалдаг наймааны социолог судлаачид дэнджээ. Яагаад тэд мухар сүсэгийн ноёрхолыг судалсангүй вэ? Дашцэрэнгээс авахуулаад сүүлийн 20 жилд улстөрчид хүртэл бүгд мухар сүсэгээр амисгалсаар л явцгаана. УИХ-ын танхимаар дүүрэн мухар сүсэг шарын шашин.
Өөдөөс харж суугаад Түвд хэл дээр юу гэж хэлж буйг мэдэгдэхгүй амандаа шулганах лам нэртэй боловсролгүй хүмүүс 21-р зууны Монгол хүнийг доромжлох мэт. Түвд хэл Монгол хүнийг дэндүү эзэмджээ. Түвдүүд Монголын хөгжлийг хэтэрхий удаашруулжээ. Яагаад Түвд хэл Монгол оронд ийм их хүчээ авсан бэ? Зуу зуун жилээр Түвдүүд Монголчуудыг чаджээ. Монгол орныг Түвдүүдээс өөр хэн ч ингэж доромжилж, доош хийж, тархийг угааж хувь заяаны төөрөгдөлд оруулж явсангүй.
Гадны ямар ч улс орон Монгол хүнийг ингэж нийтээр олноор хөгшин залуугүй эрэгтэй эмэгтэйгүй хүүхэд залуучууд гэлтгүй хамруулан хомроглон бүрэн дүүрэн эзэмшиж явсангүй. Монгол хүний бахархалыг Түвд хэл унтраажээ. Монгол хүний өөдрөг сэтгэлийг Түвд хэлний хоосоны тухай сургааль зогсоожээ. Монгол хүний зориг хатуужилийг Түвд хэлний хэнд ч ойлгогдохгүй мухар сүсгийн ном судрууд мохоожээ.
Арай гэж социализмын үед тогтоож байсан Түвд хэл Ардчилалтай хамт бараг зэрэгцэн Монголын амидралыг бүрэн эзэмшжээ. Мэдлэг боловсролын номуудаа номын тавиураас зайлуулж Түвд хэлтэй ном судруудаа байрлуулжээ. Дотор юу бичсэнийг уншиж судалж ойлгоогүй мөртлөө яагаад ингэж их шүтнэ вэ?
Түвд хэлийг хориж бүхий л ном судар болон маани мэгзэмийг Монгол хэл дээр буюу эх хэл дээр орчуулаагүй цагт Монгол орон хөгжих талаар ярих ч хэрэггүй. Дэлхийн хөгжилд хүрсэн орнууд бүгд л эхлээд ард түмний тархийг угаасан шашины асуудлыг шийдсэн ба үүний тулд өөрийн эх хэл дээрээ орчуулан буулгасан олон түүх бий.
Социализм яагаад цөхрөнгөө барсан бэ гэхээр эцсийн эцэст Түвд хэлтэй лам нарыг Монгол хэлтэй болгож чадаагүй явдал. Хэрвээ социализмын үед бүхий л Түвд хэлтэй ном сударуудыг Монгол хэлэн дээр орчуулж монголчилж чадсан бол магад Монгол оронд Ардчилалын үед Капитализм ирэх боломж гарах байсан болов уу.
Тамирын охин нэртэй кино филмд анхны сургууль хэрхэн үүсэж тэнд сүм хийдийн хүүхдүүдийг хэрхэн танхимд оруулж ирж шинээр итгэл үнэмшилтэй болгож буйг харуулдаг. Нэг үгээр хэлэхэд шашин догма тул танин мэдэхүй гэдэгийг зааж сургадаг. Монгол хүүхэд ардын хувисгалын жилүүдэд шашинаас салж мэдлэг боловсролтой золгосон. Гэтэл өнөөдөр Монгол хүүхэд залуучуудыг сүм хийдүүд ятгаж өөрийнхөө гишүүн болгож Америк руу эсвэл Өмнөд Солонгос руу явуулж залуу насыг хүний ертөнцөөс тусгаарлах байдал ажиглагдана.
Лам хүн бясалгахын тулд хаданд амидарч хар ус ууж халгай иддэг домог бий. Яагаад? Мэдээж өөрийнхөө бүхий л проблемуудаас салах гэж. Тэгвэл өнөөдөр өөрийнхөө бүхий л проблемуудаас салахын тулд хаданд амидарч хар ус уух шаардлага бий юу? 21-р зуунд мэдлэг боловсролд эрч хүчээ зориулбал проблем өөрөө аяндаа арилна шүү дээ.
Өнөөдөр Монгол оронд Бөө сүнс ярина, Буддын лам сүнс ярина, Христийн Исус сүнс ярина, Лалын Исламууд сүнс ярина. Сүнс гэдэг амид хүн дотор амин сүнсээрээ буй. Үхсэн хүнээс бол сүнс гарч одно гэдэг. Сүнс хаашаа одно вэ? Гэгээрэл гэж үг “гэгээ орох” гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд шөнийн харанхуй эцэслэж өглөө үүр цайх үед гэгээ орлоо гэдэг. Тэгэхээр шашин ба танин мэдэхүй хоёрыг ялгаж хэрэглэхгүй бол бүгд холилдож утгаа алдах аюултай.
Ардчилалын хийсэн нэг том хэрэг бол ард түмнээ гадаадын сүм хийдэд, бөөгийн архичин эмээ өвөөд, сургуулийн бага насны хүүхдүүд мэт улстөрчидөд, Түвд Энэтхэгээс орж ирсэн Будда нэрийн дор нутаг хайсан орогногчидод хүлээлгэн өгчээ. Цовдлогдсон Есустэй хурим хийдэг ч гэх шиг. Ардчилал тэгээд Буддагаас гадна бас Есус гэдэг ахтай болов уу.
Чингисийн нэртэй архинууд үйлдвэрлэгдэж Чингис дахин сэргэсэнтэй адил бөөгийн дахин сэргэлт болох шиг. Хамгийн муу сурлагатанууд сайд болдог жишээгээр хамгийн сул залуусыг бөө болгодог зах зээлийн эдийн засаг үүслээ. Демократи онолгүйтсээр демократи эзэнгүйдсээр демократи хөрөнгөтнүүдийн эзэмшилд очиж бөөгөөр даруулга хийж ламаар адис авахуулж хоцрогдсон феодалын Монгол дахин сэргэх шиг. Мэдлэг боловсролын дахин сэргэлт хэрэгтэй. Тамирын охин олон болох хугацаа болжээ.
Тэнүүлчин шинэ гадаадууд ба гадны сүм хийдүүд
Социализмын үед гадаадын мэргэжилтэн гэж ёстой л мэдлэг боловсролтой тухайн орныхоо дээгүүрт ордог хүмүүс Монгол оронд ирж бүтээн босголтонд туслаж байлаа. Үүнийг шоглон Монголчууд л дэлхий дээр цагаан аристануудыг боолчилдог гэсэн үг гарч байсаныг санаж байна. Гэтэл өнөөдөр ардчилалын жилүүдэд гаднаас тухайн орныхоо хамгийн бүтэлгүй, доод түвшиний, мэдлэг боловсролоос хол тэндээ гологдсон хүмүүс гадаадын иргэн нэртэйгээр Монгол оронд ирдэг болжээ.
Шинэ гадаадуудыг ийм чадваргүй, сэргэлэнтэх гэснийг мэдэхгүй ардчилал нэрийн дор хөрөнгө оруулагч нэрийн дор, улстөрийн зөвлөх нэрийн дор, банк санхүүгийн зөвлөх нэрийн дор хамгийн аюултай дайснуудыг ардчилалын жилүүдэд уриж авчиран өөрсдийгөө сайн дураараа боол болгосон. Өнөөдөр Монгол орны нийт өмчийн эзэмшигч болон нийт мөнгөний эргэлтийн ихээхэн хэмжээг монгол хүмүүсийн нэрээр болон монгол компануудаар төлөөлүүлэн шинэ гадаадууд эзэмших болжээ.
Цагаан аристаныг боолчилж явсан социализмын монголчууд Ази, Америкийн хүн чанаргүй ёстой л хүний үнэргүй зэрлэг этгээдүүдийн гар хөл болцгоожээ. Шунал ихэдвэл шулам болно гэгчээр ардчилалын үед төрийн болон банк санхүүгийн байгууллагуудад ажиллаж алт дилер гэх мэт хэргүүдэд орооцолдож алдсан нэрээр хожсон хүмүүсийн араас орсон шуналтангууд эх орныхоо өмнө шулам болжээ.
Япончууд гадаад хүмүүсийг “гайжин” гэж нэрлэдэг. Гадны хүмүүс Япон оронд үргэлж л гадуурхагдана яагаад гэвэл гаднаас ирсэн тул доторынх биш. Доторынхон бол найдвартай, ёс суртахуунтай, хүмүүжилтэй, хүлээцтэй, бусдыг хүндэтгэнэ. Гадныхан охидууд руу гүйнэ, гадныхан эд баялаг руу шунана, гадныхан нэг л өдөр хаяад явна. Энэ бол зан биш хууль.
Үндсэн хуулиар бол Монгол хүн зөвхөн бор гэртээ богд хар гэртээ хаан биш эх орныхоо нутаг дэвсгэр дээр бор нутагтаа богд, хар нутагтаа хаан байх ёстой. Ингэж ч Үндсэн хууль хийгдэх ёстой. Монгол хүн л монгол оронд сайхан амидрах болохоос гадаадын хэн ч Монгол оронд эзэн сууж сайхан амидрах чухал биш. Монгол орныг гадаадынханд зориулаагүй.
Улаанбаатар хотоор алхаж буй хоёр Америк бололтой залуус үүргэвч үүрэн гадуур тэнэж ард олонд болон хүүхэд залуучуудад юу ухуулна вэ? Гадаадын хүн яагаад нийгмийн дотор дураараа аашлаж дуртай цагтаа нэвтрэнэ вэ? Тэд хэнээс зөвшөөрөл авсан бэ? Энэ хоёр залуус нөгөө л сайэнтоложи гэдэг аймшигт байгууллагын элч нар мөн биздээ. Монгол залуусыг л худалдаж авах гэж ирцгээсэн.
Монгол хүний хувид гадаадын хүн үргэлж л шүтүүлж бишрүүлж ирсэн бололтой. Анхны том гадаад хүн бол Түвдээс ирж Богд хааны албыг хаших зорилготой жоохон хүүхдүүд болов уу. Цогт Тайж кино филмийн Арслан тайж Түвдийн лам болон Түвдийн гүнжид найр тавин харин өөрийн баатаруудаа доромжилж хөөж туудаг.
Анхны гадаад Богдын хажуугаар хоёр дахь гадаадынхан бол Манжууд. Манж ноёныг бараадаж хэргэм, цол, жинс авах гэсэн ард албатуудаа дээрэлхэсэн ноёдууд гаарч явсан түүх бий. Тэдний гараас мултарсан Төөрсөөр төрөлдөө киноны Балт ууланд амидраад гэр орноосоо холддог. Түвдийн маани мэгзэм уншсан лам муу Балтыг амархан залилж мөнгийг авдаг.
Монгол хүнтэй таарсан гурав дахь гадаад бол Хятад хүн. Дөрөв дэх гадаад хүн бол Орос хүн. Энэ хоёр монголчуудад социализмын эрин үед байшин сав бариж өгч бичиг үсэггүй шахуу залуусыг Москва болон Бээжин хотуудад аваачиж мэдлэг мэргэжилтэй болгосон түүх ч бий. Энэ түүх ердөө 60 хүрэхгүй жилийн өмнө тохиосон. Гадаадын хүмүүстэй хэрхэн харицах Монголчуудад зориулсан хууль дүрэм гарч нийтэд анхааруулга дохио өгөхгүй бол шууд орж ирээд л хоёрхон залуу тархи угаадаг болоод удлаа.
Нэгэн цагт сансарт нисэж Монгол хүү Гүррагчаа тэнгэрийг эзлэж явлаа. Өнөөдөр хөгшин залуугүй тэнгэр харж ид шидийн мэт шүтдэг болжээ. Улаанбаатар хотоор дүүрэн сүм хийд дугана дацан. Цөөн үлдсэн номын сангуудаар дүүрэн мухар сүсэгийн номууд. Мэдлэг боловсрол устжээ. Жинхэнэ баталгаатай үнэн мэдлэгийн ном уншихгүй болохоор улам л тархи хоосрон доо. Ар Монголд орчин үе үгүйлэгдэнэ.

Шинэ оны мэнд, Блогчидоо.

Сайн байцгаана уу, Блогчидоо.
2014 оны мэнд хүргэж энэ онд их зүйлийг бүтээхийг ерөөе.
Шинэ он эхлээд удаагүй байна. Мэдээж хуучин он тийм ч хол биш. Хуучин оноо дүгнэхэд нилээд зүйлийг амжуулжээ.
Ямар ч л гэсэн орчуулсан ном болон өөрийн бичсэн ном хоёр ИНТЕРНОМ-ын эхний хоёрт орж бэстселлэр болжээ. Германы философич Прехт-ийн “Би хэн бэ хэрвээ тийм гэвэл хэдэн би вэ?” “Wer bin ich wenn ja wieviele” номыг Германд сурцгаасан бас докторын зэрэг хамгаалсан залуучуудтай хамтран орчуулсан. Мэдээж залуу хүмүүст олон талын мэдлэг дутагдсан хэдий ч тэднийг зоригжуулж дэмжиж байж номоо хэвлүүлж амжилттай ажиллалаа. Энд би юу гэж хэлэх гэж буй вэ гэхээр Монголын залуус яарах хэрэггүй хурдан мэдэмхийрч ганц хоёр мэдсэн зүйлээ Монголдоо ирж ярих гэж тэвчээргүй зан гаргах хэрэггүй гэж хэлмээр байна. Тэртэй тэргүй номын ажил хэцүү бас мэдлэгтэй болох маш хүнд ажил тул хоёр гурван жилийн дараа л гадаадад сурсан гэсэн нөхдүүдийн мэдлэг дуусчихдаг. Битгий яараарай л гэж захимаар байна.
Хоёрдугаар өөрийн бичсэн номын нэр “100 ухаарал”. Энэ номондоо дэлхийн танин мэдэхүй, хүмүүнлэгийн тухай 50 номуудыг тайлбарлан бичсэн. Эдгээр номуудыг университэтүүдэд лекц болгон заадаг номууд тул маш их ач холбогдолтой номууд шүү. Дараагийн 50 ном бол уран зохиолын номууд. Дэлхийн сонгодог уран зохиолоос авахуулаад орчин үеийн буюу эдүүгээгийн уран зохиолын номууд орсон. Тэдгээр номуудын ихэнх Нобелийн шагнал авсан номууд тул бас л дэлхийн университэтүүдэд лекцийн материал болгон хэрэглэдэг номууд шүү гэдгийг хэлэх байна.
Өөрийгөө таних гэдэг хамгийн чухал. Өөрийгөө таниагүй нэг үгээр хэлэхэд өөрийгөө олоогүй явна гэдэг өөртөө гай болохоос гадна бас бусдад гай болно. Тиймэрхүү хүмүүс дэмий ярихдаа сайн ерөөсөө юу ч боддоггүй тул алиа хошин салбадайнууд л байдаг. Алиа хошин салбадайнууд ээж аавынхаа мөнгийг л үрэн таран хийхээс өөр чадах зүйлгүй. Ийм хүмүүсийн ээж аав ч гэсэн өөрийнгөө олоогүй Би-бишүүд.
Би-бишээс салж жинхэнэ “Би” болоход танин мэдэх чадвар хэрэгтэй. Түүнээс гадна хүмүүнлэг болох чухал. Үүний тулд ном л унших чухал. Ном уншихгүй бол ухаан хөгжихгүй. Ухаан хөгжихгүй бол тэнэг л гэхээс өөр замгүй. Ерөөсөө ном уншдаггүй хүн ярихад л мэдэгддэг. Тийм ч учраас Монголын улстөрчид яриад эхлэхээрээ л ном уншаагүй ухаангүй гэдэгээ шууд илэн далангүй харуулдаг тул маш их өрөвдмөөр бас инээдэмтэй.
Яагаад хүн уран зохиолын номууд унших ёстой вэ гэхээр тэнд л амидралын хариултуудыг өгдөг. Зөв буруу сайн муу гээд л олон асуултуудын хариу уран зохиолд л бий. Хайр дурлал, мэдрэмж, сэтгэл, үнэн, итгэл гээд л хүний хамгийн чухал асуултуудын хариу номонд л бий. Том том романуудаас авахуулаад богино үгийн зохиолуудад бүгдэд л хэн ч хариулдаггүй асуултуудын хариултууд бий. Яагаад хэн ч хариулдаггүй вэ гэхээр хайр дурлалын тухай 10 жилийн сургуулиудад хичээл орохгүй ээж аавууд үүнийг хайр дурлал гэдэг юм шүү гэдгийг зааж өгөхгүй. Ерөөсөө зааж өгч чадахгүй бас боломжгүй. Хайр дурлал бол цэвэр хувийн асуудал.
2013 онд хийсэн бас нэг том ажил бол МУИС-ын урлаг судлалын магистер болон докторандуудад “Урлагийн психолог ба психоанализ” сэдэвтэй хичээл лекцүүд байлаа. Жинхэнэ хүн төрөлхтөний урлаг  Англи хэл дээр “art” 15-р зууны хавиас л эхлэлтэй ажээ. Урлагын олон салбар болох уран зураг, сонгодог хөгжим, роман, театр бүгд л хүн төрөлхтөнийг хүмүүжүүлж ухааруулж ирээдүйг анхааруулж болгоомжлуулж иржээ. Бэтхофэний сарны гэрэл нэртэй сонат, Манэтийн Олимпиа зураг эсвэл Магритийн энэ тамхи татдаг гаанс биш зургууд Шекспирийн драмууд цаашлаад Балзакийн романууд бүгд л хүн төрөлхтөнд асар их зүйлийг сургаж амидралд тус дэм болжээ.
Монголчууд бидний түүхэнд урлаг жинхэнэ утгаараа социализмын эрин үед орж ирсэн. Анхны урлагын хүмүүс Москва хотод суралцаж урлагтай танилцсан. Бас олон хүмүүс Хятад оронд очин урлаг суралцжээ. Социализмын үед урлаг анх удаа хөгжиж бас оргил үедээ хүрч чадсан.
Өнөөдөр тэр социализмын үеийн жинхэнэ урлаг устаж мухар сүсэг, бөө гээд л урлагыг эзэлжээ. Түүний хажуугаар юм үзэж нүд тайлаагүй залуучууд театрын найруулагч хийж мэргэжлийн биш хүмүүс театрын жүжиг тоглож урлаг устсан мэт.
Сонгодог урлаг устаж зохиолын дуу, Болор цом, үлгэр домог, арга билиг, билэгдэл нэрийн дор боловсролгүй мэргэжлийн түвшинд биш хүмүүс өөрсдийн хоббигоо л танилцуулж түүнийгээ урлаг гэж нэрлэх болжээ. Занабазарын бурхануудыг хүртэл урлаг гэж нэрлэн хадны бичиг үсгүүдийг зурагуудыг шууд урлагийн бүтээл гэж урлагийн тухай маш буруу ойлголт үүсжээ.
Нийгмийг хүмүүжүүлж ухаарал өгч бодол хайрлах тэр жинхэнэ урлаг удахгүй ирээсэй гэж урлаг судлалын оюутнуудад дэлхийн урлаг, гоо сайхан болон урлагийн философийн олон ойлголтуудыг зөвхөн монгол хэл дээр биш Англи хэл дээр тайлбарлаж дэлхийн томчуудын номуудыг хүртэл орчуулж хичээл заалаа. Тэд эх орондоо урлаг ирэхэд их л зүйл хийх болов уу гэж найдна.
Яг одоо миний хийж буй бас нэг том ажил “25 лекцүүд” нэртэй 5 багц лекцүүд. Хэрвээ миний фэйсбуук руу орвол https://www.facebook.com/smolorerdene тэнд энэ тухай тодорхой тайлбарласан байгаа.
25 лекцүүдийг 2013 оны намар эхэлсэндээ би маш их баярладаг. Хөгшин залуу эрэгтэй эмэгтэй бүхий л мэргэжлийн олон хүмүүс лекцэнд оролцдог тул ёстой л “иргэдийн их сургуул” гэж нэрлэж болохоор. Түүнээс гадна их дээд сургуулийн багш төрийн албатууд гээд л доктор профессорууд хүртэл лекц дээр суудаг тул цааш тараах боломжтой. Мэдлэг нэгэнт үнэтэй тул лекцэнд үнэ төлөх ёстой. Гэхдээ хэзээ ч бизнэс байж болохгүй. Бизнэс бол хар мөртэй.
25 Лекцийн зорилго бол бүгдээрээ адилхан мэдэж авах. Хүн бүр тэр олон номыг уншиж амжихгүй. Харин миний хувид бол ном унших мэргэжил маани тул тэдэнд мэдлэгээсээ хүртээх л чухал байсан. Мэдлэгт нас хүйс ямар ч хамаагүй. Мэдлэгт эртэднэ гэж байхгүйтэй адил бас оройтно гэж байхгүй.
Зөвхөн өөртөө мэдлэг хурааж асар их мэдлэгтэй байх хэнд ч хэрэггүй харин сурсан мэдлэгээ бусадтай хуваалцсан тохиолдолд тэр бол жинхэнэ мэдлэг. Википедиа бол яг л тэр мэдлэгээ хуваалцахыг л уриалдаг.
25 лекцүүд долоо хоног бүрийн хагас сайн өдөр бүр явагддаг ба 6 сар тасралтгүй явагдсаны эцэст 3 сарын 15 нд эцэслэнэ. Яг энэ өдөр би “Философийн” бага хурал хийхээр төлөвлөж ажилдаа орсон. Лекцэнд оролцож буй хүмүүс ямар нэг сэдэв сонгож тэр бага хурал дээр илтгэл тавих боломжтой.
3 сарын 15 нд болох тэр бага хурал дээр 11 дугаар ангийн сурагчаас авахуулаад доктор профессор хүртэл бүгд л илтгэл тавина. Хэн гэдэг хамаагүй ямар мэдлэг вэ гэдэг л чухал. Хүн бүр энэ хугацаанд 25 лекцээс юу сурч хэрхэн өөрчлөгдөж мөн өөрчлөгдөхийн тулд ямар бэрхшээлтэй тулгарсан тэр бүгдийнхээ тухай илтгэл тавина.
2013 онд бас би ерөнхийлөгч Элбэгдорж д блогоор дамжуулан 6 захидал бичсэн. Мэдээж тэр хүнд ном уншиж мэдлэг боловсролоо нэмэгдүүлэх боломж байхгүй тул зөвлөж мэдлэгтэй иргэн хүний үүрэгээ биелүүлсэн. Ерөөсөө сэхээтэн хүн маш их дутагдаж байна шүү дээ. Ерөнхийлөгчийн зөвлөхүүд гээд боловсрол нимгэн л хүмүүс харагддаг даа.
За ингээд блогчид оо,
2014 онд хийх ажил маш их байна даа. Биднийг хийж бүтээх ажилууд хүлээж байна. Тэдний өөдөөс зоригтой алхаж угтан авч учиран золгоцгооё.
С. Молор-Эрдэнэ.

Ар Монгол асуудалтай байна. Хэсэг 6. Нийгэм яагаад милэнхойлог болчихвоо, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо, байна уу?

Хүлээн зөвшөөрсөн бууж өгсөн аргагүй байдалд орсон ямар ч идэвхигүй, урам хугарсан, яах ч арга байхгүй ингээд л явахаас гэсэн нийт нийгмийн дүр зураг милэнхойлог харагдах боллоо. Зурагтаар гарч буй хүмүүс шал худлаа, ямар ч байгаагаараа биш, бүгдийг л магтан дуулна, бие биеэ таалаад л, болж л байна шүү дээ гэж өөрчлөлт шинэчлэлт ирчих вий гэж битүүхэндээ тархи угаах гэж оролдоод л.
Одоо ингээд шинэ жил ойртож байна. Жинхэнэ идэвхигүй, юу ч хийж бүтээж шалиагүй, хойч үедээ үлдээх шинэлэг орчин үеийн ухаарал хайрлах чадваргүй, үлгэр дууриалал болох ямар ч боломжгүй хүмүүсийг шагнаж хөөрдөг цаг ирэх дөхөж байна. Тэд жинхэнэ милэнхойлог бүтээгчид. Милэнхойлогууд нэгэнт өөрчлөлт шинэчлэл орчин үеэс хоцрогдсон тул зөвхөн зан заншил мухар сүсэг бүдүүлэг түүхэндээ шигдсэнийхээ төлөө төрийн шагнал, төрийн соёрхолт, ардын жүжигчин, төрийн уяач, арслан заан харцага болцгоож бүр төрийн сум харваач болцгооно доо. Харваач гэсэн нэр үг өөрөө харваа чээ гэсэн бүр тушаасан үг байна шүү дээ.
Нэг л бишдээ. Ингэж милэнхойлогтож болохгүй дээ. Хөгжил дэвшил явагдахгүй зан заншил яриж хөгжлийг зогсооно, шинэ сайн сайхныг хийхгүй уламжлалт ёс гэж юу ч хийж бүтээлгэхгүй хоосон залхуу болгоно, хуучинаас салж түүнийгээ сайжруулж хоцрогдолоос салах гэхээр үүх түүх яриж өнгөрсөндөө хорогдоно, өөрийгөө өөрчлөж сурч боловсорч маргаашийг төлөвлөө ч гэхээр өвөг дээдэс яриж болоод ирсэн болох л байлгүй гэж булчин сулруулж давжаа хатанг болгоно. Болж бүтэхгүйтэй яагаад зөрчилдөхөс айна вэ. Ерөөсөө сайн зөв сайханы төлөө эсэргүүцэж тэмцэх нэг л дургүй хүмүүс. Зүгээр л суух гэсэн хүмүүс. Ямар их милэнхойлог нийгэм бэ. Яагаад социализмын үеийн тэр их сурч боловсорч амрах завгүй ажиллаж явсан сэтгэлийн тэнхээтэй урагшаа харсан нийгмээ ингээд хэдхэн жилийн дотор милэнхойлог болгочихов доо, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо.
Түвдийн шарын шашин Манжийн улстай нийлээд Монгол хүнийг 200 гаруй жил яг өнөөдөр шиг милэнхойлог болгож ламын орон болгосон доо. Лам бол жинхэнэ милэнхойлог хүн шүү дээ. Тэр үед Манж нар төрийг захирч харин Түвдүүд тархи толгойг захирсан даа. Өнөөдөр төрийг хаанахын хэн захирдаг болдоо. Хэн ингэж милэнхойлогийг үүсгэж чадав. Чадвартай л гайхал даа. Өнөөдөр толгой тархийг хэн сайхан захирч харанхуй бүдүүлэг болгож зөвхөн магтан дуулж сайрхадаг нэг л их одоо ингээд л боллоо гэж бэртэгчин болгов. Ахих гэсэн дэвших гэсэн өөрчлөх гэсэн урагшлах гэсэн нийгмийн давхрага үүсэхэд хэн ингэж айхтар хяналт хийж цэцэг ургах агаарыг үгүй болгов. Нэг л агааргүй.
Нийгмийг ажиглахад ардчилалын үнэр ч алга. Социализмыг байгуулахгүй шантарч зугатаасан хүмүүс одоо ардчилалыг яаж ч байгуулж чадах вэ дээ. Ардчилалыг дураараа дургиж бүдүүлэгтэх гэж ойлгож ирсэн дээ. Ийм л хүмүүс олигарх болцгоосон. Нийгэм байгуулна гэдэг ёстой л өвгөн Балдангийн эхнэрээс хамаагүй дээгүүр хэрэг дээ. Ангит нийгэм хэдийний үүсжээ. Оросууд өөрсдөө ирцгээж социализмыг яаж байгуулахыг зааж өгсөн. Ардчилалыг Америкууд өөрсдөө ирж зааж өгөхгүй хойно яаж сурах вэ дээ. Юун байгуулах. Америк орон хэдэн цэргүүд л явуулсан байна билээ. Буудаж сурцгаа гэж байгаа юм байлгүй. Тийм биздээ, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо.
Сүүлийн 20 жил нийт нийгмээрээ боловсролгүй боллоо шүү дээ. Боловсролгүй болох бүр л саруул биш бүрхэг ухаантай болцгооно. Ялангуяа насанд хүрэгчидийн сургуулиуд, оройн сургуулиуд болон эчнээ сургуулиуд гэх мэт нийгмийг боловсролоор тэжээдэг байгууллагуудаа устгажээ. Тэр сургуулиуд орчин үеийн шинэ мэдлэгүүдийг зааж сургаж иргэн хүний соён гэгээрэлд хэрэгтэй байлаа. Гэтэл нийтээрээ нийтийн боловсролгүй тул бүх хүн нэг л маргаашгүйгээр амиа аргалсан бараг амиа зуун явцгаах мэт. Иргэд ерөөсөө улстөр болон эдийн засгийн дампууралд бууж өгчээ.
Улс орноо харахад эдийн засаггүй харин банк санхүүтэй л нийгэм болжээ. Хэрвээ эдийн засагтай байсан бол үйлдвэрлэнэ эсвэл бүтээнэ гэж л ярих байсан. Гэтэл зөвхөн банк санхүүтэй тул зээлнэ түүний цаана зээлийн хүү. Автомашин үйлдвэрлэж эсвэл сүүлийн үеийн шинэ технологуудыг эзэмшиж улс орноо эдийн засагтай болгох төрийн бодлогыг хийх ёстой байсан төрийн өндөрлөгүүд цаашлаад намын дарга явсан хүмүүс яагаад зөвхөн хувийн амидралаа хөөж өөртөө л том ордон байшингууд бариулж өөрийнхөө л хүүхдүүдийн сургуулийг байгуулж өөрийнхөө л биеийн амрыг бодоцгоож төрийн мөнгийг өөртөө л зориулж чадав. Тэдэнд хийж бүтээх улс орон ард түмнийхээ төлөө үхэн хатан ажиллах тийм эрмэлзэл хүч тэнхээ яагаад алга байна вэ? Ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо.
Милэнхойлог нийгмийн дүр төрх ерөнхийдөө харсан хүлээсэн дотроо л нууж хааж цаг хугацаа өнгөрөхийг л хүлээсэн хүмүүс. Магад бүтэн сайны орой их л хэцүү байдаг болов уу. Нэгдэх өдрийн өглөө бараг л за дүүрсэн хэрэг л гэж боддог болов уу. Түүнээс биш улс орныхоо хөгжилд зориулан өнөөдөр би ийм зүйл хийж бүтээнэ. Мөнгө өгөхгүй ч гэсэн хийнэ дээ гэсэн хүмүүс алга болжээ. Яагаад гэвэл мөнгөгүй л бол балрах хойно. Мөнгөнөөс хамааралгүй амидралыг л эрх чөлөө гэдэг биш билүү. Зөвхөн сарын цалингаас хамааралтай амидрах гэдэг ямар их гутамшиг ямар их айдас ямар их ялагдал вэ. Залуучууд болохоор боловсрол эзэмшихийн оронд яаж ийж дипломтой болоод нэг ажил олж авах л эцсийн зорилго. Үүнийг зорилго гэж хэлэх үү. Боловсрол зорилго биш үү.
Нэгэнт урагшлах хөгжих гэсэн иргэдийн хүсэл эрмэлзэл устсан тул цаанаа л нэг зогсонг болжээ. Ганц ч алхам урагшлахгүй зогсоод л байх уу. Эсвэл нөгөө тархи угаагчид гарч ирээд Монгол урагшаа нэг алхасныхаа дараа заавал хойшоо хоёр алхдаг гэж яруу найрагдаад л инээлгэх гэж байна уу. Инээлгэж бодит хорвоогоос хөндийрүүлэх үү. Маркс нэгэн удаа шашин бол ард түмний хар тамхи гэж номондоо бичжээ. Гэхдээ хар тамхи гэдгээр хүний тархийг хордуулдаг гэж хэлээгүй харин мансууруулдаг гэж хэлжээ. Яагаад мансууруулдаг гэж бичсэн бэ гэхээр шашинаас л өршөөл, энэрэл хайдаг гэжээ. Тэнд л очиж тайвширдаг тул шашин яг л хар тамхитай адил. Гэтэл мөнгөтэй баян хүмүүсийн хүүхдүүд яагаад хар тамхинд ордог вэ гэхээр зөвхөн мөнгө л яридаг хүйтэн ээж аавынхаа хоосон амидралаас зугатааж бодит хорвоог орхин хар тамхинд орж бага ч гэсэн энэрэл хайдаг ажээ. Нэг үгээр хэлэхэд баян ч ядуу ч нийгмээс зугатаадаг хойно яаж ч хүн болж чадах вэ дээ. Ёстой л ийм идэвхигүй нийгмээс зугатаасан амидрал бол жинхэнэ милэнхойлог нийгмийн нүүр царай.
Арай гайгүй болов уу бас нэг гадаад оронд явж юм үзэж нүд тайлсан болов уу гэж горидсон хүмүүс бас л милэнхойлог. Бараг л очсон орныхоо хэл дээр роман уншиж боловсорч чадахгүй толгойгоо бариад бүдүүлэг амидралдаа шигдэх өлзийтэй гээд буцаад яараад ирсэн биш үү. Английн “Тарзан” нэртэй кино филмд Африкийн ой шугуйд нялхдаа сармагчингуудад хулгайлагдаж тэдний дунд идэр залуу болтолоо өсөж өндийсөн залуугийн тухай өгүүлдэг. Тарзан залууг сүүлд Английн судлаачид Африкийн шугуйгаар явж байгаад олж уулзаж сонин учрал болдог. Судлаачидын нэг болох эрдэмтэй өвгөн Тарзаныг буцаагаад Англи оронд аваачихын тулд бага ч үгүй Англи хэл зааж мэндлэх хүндлэх ёсноос авахуулаад аяга тавгаар хэрхэн хоол идэх тухай бүхий л соёлт нийгмийн дүрэм зарчимуудад сургадаг. Үүний дараа Англи оронд аваачдаг. Гэтэл Тарзан залуу нийгмийн өндөр шаардлагуудыг давахгүй эцэргүүцэж уурлаж болхи бүдүүлэг амидрал руугаа санагалзсан хэдий ч түүнийг бас ч үгүй тогтоож чаддаг. Гэтэл гай болж Тарзан нэгэн зоопаркийн сармагчингуудтай очоод уулзчихсан байдаг. Тэр сармагчингуудаа таниж сүйд майд болж нэгэн хэл нэгэн сэтгэлээр харицаж ёстой л жаргадаг. Жаргалтай түүнийг харсан Тарзаны ойр хавийн хүмүүс түүнийг буцааж Африк руу явуулахаас даа гэсэн шийд гаргадаг. Үнэхээр ч Тарзан залуу Африк нутаг руугаа явдаг. Энэ жишээнээс харахад ерөөсөө гадаад оронд суралцахаар очсон хүмүүс тухайн орны хүнтэй л нөхөрлөж суралцах чухал болохоос хоорондоо уулзаж эх хэлээрээ яриад сэтгэлээ сул тавиад нутгийн дуугаа дуулаад байвал юу ч сурч чадахгүй ёстой л Тарзаны үлгэр болно шүү, үүнийг залууст цаашид захиж үлдээгээрэй, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо, Таныг саяхан Америк орон яваад ирсэн гэж дуулсан.
Яагаад би энд Тарзаныг зориуд жишээ болгон бичиж буй вэ гэхээр дэвшилтэт соёлт нийгэмд очсон хүн мэдээж хэцүү. Тухайн ард түмний өндөр мэдлэг боловсролд суралцаж тэр л олон дүрэм зарчимуудад суралцах тийм ч амаргүй. Тухайн орны л хүмүүстэй уулзаж тэр л орны хэлийг хурдан хугацаанд маш сайн сурч хамгийн түрүүнд тухайн хэлээр ном чөлөөтэй уншиж чаддаг болох хэрэгтэй. Тэгээгүй цагт сурлага амжилтгүй хоосон цээжлэх мөн нутагтаа байдаг шигээ л аргалахыг л оролдож эхэлнэ. Өндөр соёлт нийгэмд очсон хойноо битгий өөрийнхөө нутаг нэгтнүүдтэйгээ зууралдаад байгаарай гэдэг чухал шүү. Тэгвэл хөгжихгүй буцаад нутгаа санаад эхэлнэ. Хэрвээ дээрх кино филмийн Тарзан тэр зоопаркийн сармагчингуудтай уулзаагүй бол яах ч байсан юм билээ. Магад тийм хурдан Африк руугаа буцахгүй ч байсан юм билүү.
Яагаад нийгэм милэнхойлог болсон бэ гэхээр жшээлбэл монополчилсон компани болон боссууд эдийн засгийг өсөж хөгжих ямар ч боломжгүй болгожээ. Нэг л дээрэлхүү. Цаанаа нэг дээрэмдсэн. Улстөрчид цаанаа нэг онгирсон яагаад гэвэл хамгийн хоцрогдсон хүмүүс шүүдээ. Чадваргүй аавууд л дүүрчээ. Гэр орондоо ямар ч үлгэр жишээ болж чадахгүй тул тэд ерөхийдөө “сулхан Би”-нүүд. Масловын онолд мөнгөгүй хоосон хүн ном уншихгүй гэж бичжээ гэж худлаа орчуулдаг. Тийм биш харин ч мөнгөгүй хоосон өмд хувцас муутай цоорхой цамцтай хүмүүс агуу сонгодог хөгжим зохиож, үеийн үед магтагдсан роман бичиж хойч үедээ үлдээж чадсан байдаг. Тэд баян тансаг байсан бол хэзээ ч юу ч бүтээхгүй байсан.
Олон хүн юм хиймээр байдаг. Гэтэл нийгмийн бүтэц үнэт зүйлс хуулиуд дүрэмүүд бүгд хүмүүсийг ямар ч юм хийх боломжгүй болгочихсон. Хаа л бол хүлээлт, хаа л бол ойлгомжгүй, хаа л бол бухимдал. Чадахгүй хүмүүсийг сайд болгоод чаддаг хүмүүсийн дарга болгочихсон. Чадахгүй байж бас босс болоод нэрийн хуудастай болчихсон. Ингээд л гацаа, бөглөө, түгжрээ үүснэ. Нийгэм гацаж, нийгэм бөглөрч, нийгэм түгжирчээ. Чаддагууд компютер тоглоом л тоглоцгооно, утсаараа мэндчилгээ бичилцэж гадны компанууд л утасны нэгжээр баяжих шивдээ. Дэлгэц гөлөрсөн милэнхойлог нийгэм болждээ.
Улстөрийн намууд сүүлийн 20 жил ард түмнээ юм хийж бүтээх урамгүй болгочихсон. Бүх юм цаагуураа найраад, хуйвалдаад, тендэрдээд, хувичлаад, өмчлөөд хуваагаад идчихсэн. Ингэж чадсан тул нийгмийг мөнгөөр зодоод өөрсдийгөө зөвшөөрүүлж чадсан. Нийгмийг мөнгөөр худалдаж авч ард түмнээ буулгаж авсан. Тэдэнд бүгдээрээ далан таваараа бууж өгчээ. Нийтээрээ пессимист хандлагатай. Яагаад ч бүтэхгүй. Юу ч хийгээд нэмэргүй. Ерөнхийдөө бүгд залхуурлын төлөвт шилжжээ. Залхуурлаас гарах ганц зам бол хөдөө явах.
Ерөөсөө Монгол хүн заавал мөнгөөр дутагдаж айж зээлж зугатааж бултаж явах албагүй биздээ. Социализмын үед Өвөр Монгол ахан дүүс Ар Монголыгоо “жорлонгоо бариж чадахгүй байж яаж социализм байгуулах вэ дээ” гэж радиогоор хошигнодог байсан санагдана. Тэр үеэс хойш бид ахисан уу, өөрөөр хэлбэл оюуны хөгжил явагдсан уу, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо. Өнөөдөр бид харин ч Өвөр Монголоос жорлон оруулж ирдэг биш билүү. Жорлонгийн шаазан хийх шавар хөдөөгөөр бишгүй л байна. Хөдөөгийн байдал шалдар булдар гэдэгтэй адил Улаанбаатар хот ч шалдар булдар болж дээ.
Милэнхойлог нийгэм ийм л дүр төрхтэй. Ямар вэ гэхээр хайр алга, өрөвдөх хүмүүжил алга, сэтгэлийн тэнхээ дутагдана, нэг нэгнийгээ хардаж сэрдсэн, нэгнийгээ доромжилсон, нэгнийгээ доогуур хийсэн, бусдыг боолчилсон, бусдыг өөрийн зорилгод ашигласан, бусдыг хохироож бахаа хангадаг. Ийм болохоор нийгэм ганиссан, гомдсон, хэлмэгдсэн, бүтэлгүйтсэн, дотроо гутрангуй. Тиймээс гадаад ертөнц сонирхолгүй, улстөр сонирхохгүй, юунд ч оролцох дургүй. Хэдэн цаг амжиж чадвал мансуурах л үлдэнэ. Милэнхойлог хүмүүс хийх юмаа олж ядсан хүмүүс тул тэд юу хийхээ ч мэдэхгүй.
Ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо нийгмээ хэрхэн милэнхойлогоос салгаж утопитой болгох вэ? Рационал хүмүүс хэрэгтэй байна. Хэтэрхий эмоционал байна шүү дээ. Ухамсар устжээ. Түүхгүй боллоо шүү. Ямар ч их хийх ажил байна вэ дээ, ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо, байна уу?

Төрийн онолч С. Молор-Эрдэнэ