25 Лекц № 23: Үнэт зүйлс ба эрхэм хүндэт хүмүүс. Values, Recognition.

Түрүүчийн лекцээр шагналын тухай ярьж өнөөдөр одон медалийн үнэ цэнэ алдагдаж агуулгагүй бас зорилгогүй болсон тухай ярилцсан. Ерөөсөө ардчилалтай нийгэмтэй болох гэвэл хэнийг ч бусдаас ялгаж болохгүй. Үүнийг хэрэгжүүлдэг Швейцар оронд ямар ч одонг зөвшөөрдөггүй бөгөөд одонгоор шагнахыг хуулиараа хорьдог.
Энэ удаагийн лекцээр заавал шагнал шаардлагагүй өөрөөр хэлбэл хэзээ ч шагнал аваагүй мөртлөө нийгэмд үнэт зүйлс бүтээж явдаг хүмүүсийн тухай ярилцаж өнөөдөр 21-р зуунд ямар Монгол хүмүүс эрхэм бэ гэдэг тухай ярилцана. Хамгийн эхний асуулт бол Монголчуудын үнэт зүйл юу вэ?
Үнэт зүйлс гэдэг заавал түүх эсвэл өв соёл байх албагүй бөгөөд ердөө л нийгэм болцгоож хамтран амьдрахад юу хамгийн чухал вэ гэдэг л үнэт зүйлс шүү дээ. 21-р зуны хамгийн үнэт зүйл бол боловсрол. Боловсролгүй нийгэм гэдэг ямар ч ирээдүйгүй. Боловсролоос гадна бас нэг нийгмийн үнэт зүйл бол эрүүл мэнд. Өвчтэй хүмүүсээр дүүрэн улс орон гэдэг удамшилийн буюу генийн доголдолд ордог тул эрүүл чийрэг хүүхэд төрөх баталгаа байдаггүй. Ингээд ёстой ирээдүй устана гэсэн үг.
Боловсрол, эрүүл мэндээс авахуулаад ардчилалын үнэт зүйлс болох эрх чөлөө, тэгш эрх, шударга ёс гээд нийгмийн үнэт зүйлүүд бүгд дэс дараатай үнэлэгдэх ёстой. Мэдээж эдгээр үнэт зүйлсийн хажуугаар бас эд материалын үнэт зүйл байлгүй дээ. Жишээлбэл газар нутаг, мал аж ахуй, үйлдвэр худалдаа бас л үнэт зүйлд хамаарна. Ард түмэн олигтой хөрөнгө мөнгөтэй болж чадвал бас л үнэт зүйл болох жишээтэй.
Үнэт зүйлсийн үнийг унагахгүй харин ч тээж дэлгэрүүлж олны хүртээл болгож яваа хүмүүсийг хүндэтгэх бол тухайн нийгмийн үнэ цэнэ. Нийгэмд ямар ч цол зэрэг шагналгүй мөртлөө хийж бүтээж яваа хүмүүс бол жинхэнэ эрхэм хүмүүс дээ. Тэднийг л ёстой хүлээн зөвшөөрч чадвал одоо л эрдэмтэй ард түмэн болж чадна.
Ердөө 100 ширхэг хүн эрхэм биш Монголын 3 сая хүн эрхэм шүү дээ. Үндсэн хуулинд Монгол хүн бүр эрхэм гэж бичих ёстой. Гэтэл өнөөдөр цаг үеийн биш цаг үеэсээ хоцорсон 100 ширхэг хүнийг ямар ч их эрхэмлэв дээ.
Цагийн үеийн биш хүмүүс цагийн эсрэг хүмүүс бөгөөд тэд бараг л дайснууд. Тэд өнөөдөр хэнд ч ямар ч амьдралын туршлага яриад нэмэргүй. Залуу хүнд хэрэг болохгүй хувийн амьдралын паян туршлагаа зурагтаар биш гэртээ л ярих хэрэгтэй. Улс орны хөгжил болон нийгэм урагшлахад сурсан мэдлэгээ л зурагтаар ярих чухал. Яагаад гэвэл мэдлэг маргааш нөгөөдөр хэрэгтэй. Мэдлэгтэй болоход цаг хугацаа чухал үүрэгтэй. Энэ чухал цаг хугацааг л 100 эрхэмүүд алдсан байдаг. Тиймээс тэд мэдлэггүй үлджээ.
Өнөөдөр 21-р зуунд хүн хувийн туршлагаа ярих биш ямар мэдлэгтэй вэ гэдгээ л яривал цаг үетэйгээ нийцнэ. Цаг үетэй нийцнэ гэдэг мэргэжилдээ хэдэн жил ажиллаж ном бичиж жилээс жилд мэдлэгээ нэмэгдүүлсэн тэр их мэдлэгээ л бусдад түгээж бусадтай хуваалцах шүү дээ.
Өнөөдөр нийгэмд мэдлэг гэдэг зүйл мэдлэг ярих ёстой хүрээний хүмүүсийн дунд устжээ. Нийгмийг тэргүүлэх ёстой хүмүүс заавал мэдлэгтэй байх ёстой болохоос биш ард нийтээрээ өндөр мэдлэгтэй болох алба ч үгүй бас боломж байхгүй. Мэдлэг насаа дагаж өнгөрүүлсэн жилүүдээс хамааран нэмэгддэг. Хаа ч аль ч оронд очиход хамгийн их мэдлэгтэй хүмүүс хөгшин буурал үстэй байдаг. Гэтэл Монгол хүмүүс хөгшин буурал өндөр цол зэрэгтэй мөртлөө ямар ч мэдлэггүй. Нэгэнт мэдлэгтэй байх ёстой их дээд сургуулийн болон шинжлэх ухааны салбарын хүмүүс мэдлэггүй тул нийгэм жолоодлоггуй төрөөгдөлд оржээ. Иргэдийг зааланд цуглуулж ямар ч боловсролгүй соёлгүй доод түвшиний хүмүүс тэнгэр заяа хувь тавилан агаарын хүнс тэжээл энерги ярьж галзууруулна. Олон зуун хүн нэгэнт галзуурсан тул өөрийгөө болон залуу үеэ баллана.Үүний шалтгаан бол 90-ээд онд боловсрол гэж зүйл устсан. Ингээд боловсролгүй ардчилал эхэлсэн.
Улстөрч, эдийн засагч, хөгжмийн зохиолч, жүжигчин урлагийн хүмүүсээс авахуулаад яруу найрагчид цаашлаад лам бүр эдийн засагч хүртэл бүгд мэдлэггүй мөртлөө хамгийн их зурагтаар гарна. Ингээд мэдлэггүй хүмүүс мэдлэггүй нийгмийг үүсгэнэ. Мэдлэггүй ээж аавууд мэдлэгтэй болох ёстой үр хүүхэд залуу үеийг хохирооно. Ээж аавууд яагаад цаг үеийн биш болцгоож залуу үед гологддог вэ гэхээр өнөө л бөхийн өргөөндөө очоод хачин юм сонсоод толгой нь эргэчихсэн шүү дээ. Өөрсдөө л буруутай шүү дээ. Түүний оронд аав нь ном уншиж хүүхдүүдтэйгээ яриа өрнүүлж ээж нь бэлэн торт бялуу авахын оронд гэртээ хийж сурвал амьдрал жинхэнэ аз жаргалтай болох биш үү.
Нийгмийн хамгийн мэдлэггүй хүмүүсийг цуглуулан цаг үеийн биш зүйл зураггаар яриулах гэдэг цаанаа ямар зорилготой вэ? Шинэ үе ирж шинэ цаг үе авчрах гэж байхад яагаад өнөөдөр шинэ үеийг зогсоож бараг л шинэ үед дайсагнан вэ? Яагаад шинэ үеийг дагаад шинэ үеийн сэтгүүлчид гарч ирэхгүй байна вэ? Нөгөө л асуудаг асуултуудаа ярьж магтана нөгөө л хариултаа хариулж үзэгчидийг уйдаана.
Сая цагаан сараар зурагтаар юу харуулав аа. Шинийн нэгэнд өдөржингөө лам нар гарлаа биш үү. Цагаан сар чинь Түвдийн өөрөөр хэлбэл лам нарын баяр байна шүү дээ. Ерөөсөө цагаан сар цаг үеийн биш болжээ.
Бөө, мухар сүсэг, хүмүүсийг зааланд цуглуулах, аура, энерги, билэгдэл, арга билиг бүгд цаг үеийн биш. Цаашлаад тэнгэр үзэл, өв уламжлал, түүх, соёл бүгд цаг үеийн биш. Цаг үеийн бишүүдийг хэрхэн цаг үеэр солих вэ? Цагийн үеийн биш Монгол хүний энэ олон цаг үеийн биш зан заншил баяр наадам золголт бэлэг сэлт одон шагналууд. Оюуны доод түвшинд орсон нийгмийн хэв маягууд. Ирээдүйг ирүүлэхгүй хоцрогдсондоо мөргөл залбирал хийсэн айдас худал хуурамч заль мэх бялдуучлалаар дүүрсэн утаатай нийгэм.
Монгол хүн яагаад өнөөдөр мэргэжлийн түвшинд мэдлэгтэй болж чадахгүй нийт нийгмээрээ мэдлэггүй болсон бэ гэхээр хоёр чухал эрдэм дутагддаг. Нэгдүгээрт хувийн сахилга бат. Хоёрдугаарт нийгмийн дэг журам. Хувийн сахилга баттай хүн гэдэг өөрийн зорилгынхоо төлөө тууштай явах чадвартай бусдын шахалт дарамтанд ордоггүй байхыг хэлдэг. Харин дэг журам гэдэг гэртээ, сургууль дээрээ, гадаа гудамжинд нэг үгээр хэлэхэд олны дунд биеэ зөв авч явахыг заадаг.
Нэгэнт Монгол хүнийг эрхэм гэж Үндсэн хуулинд тусгаагүй тул Монгол хүмүүс хэн хэнийгээ хүндэтгэхгүй. Өөрийнхөө аав ээжийг хүндэтгээд бусдын буюу танихгүй хүний ээж аавыг хүндэтгэхгүй бол ийм хүн ердөө л арчаагүй хоосон. Өөрийнхөө хүүхдүүдийг хүндэтгэж чаддаг мөртлөө танихгүй хүний хүүхдийг хүндэтгэж чадахгүй бол ёстой хүн болоогүйгийн баталгаа.
Монгол хүн өнөөдөр юунд илүү үнэ өгч байна вэ? Боловсролд хэн илүү үнэ зарцуулна вэ? Хэн боловсролын дээгүүр алт мөнгө тавина вэ? Хэн хэнийг хэрхэн эрхэмлэж байна вэ?
Эдгээр асуултуудын тухай энэ удаагийн лекцээр ярилцаж яагаад өнөөдөр үнэт зүйлсийн жагсаалт хэрэгтэй вэ тухай ярилцана.
Энд ярилцаж буй Английн “value” гэсэн үгийг валют гэж нэрлэж дасжээ. Гэтэл энэ үгээр зөвхөн эд хөрөнгө гадаадын дэвсгэртүүдийг л нэрлээд байх шиг. Гэтэл боловсрол эрүүл мэнд гэх мэт бусад үнэт зүйлүүдийг адилхан валют гэх цаг болжээ.
Нийгмийн “recognition” гэсэн бусдыг эрхэмлэж хүндлэх тухай энэ философийн ойлголт Монгол хүний хувьд танил ойлголт биш. Монголчууд Манж, Түвдийн үеэс нэг нэгнийгээ эрхэм гэж хүндлэх биш харин ноён, дээдэс, хар шар феодалуудыг л шүтэж тэдэнд мөргөж тэдэндээ бас дээрэлхүүлж доромжуулж ирсэн түүх бий. Тиймээс өнгөрсөн үед хаадууд ч сүүлд ноёд феодалууд ч Монгол хүнд зориулж нэг ширхэг номын сан ядаж нэг ширхэг философийн ном орчуулсангүй. Мэдээж их дээд сургууль байгуулах тэдний хувьд дэндүү ахадсан асуудал.
Өнөөдөр ч гэсэн УИХ-ын гишүүнээс авахуулаад өөрсдийгөө ноёд феодал мэт эрхэмлүүлж хүндэтгүүлэх гэсэн арчаагүй нөхдүүд олондоо олон. “Муу нь муудаа дээрэлхүү” гэдэг яг л Монгол хүмүүст таарсан ойлголт. Улс орныг авч явж үлгэр жишээ байх ёстой хүмүүс яаж ингэж цагийн үеийн биш амьдарна вэ?
21-р зуун ирчихээд байхад л цаг үеийн биш зүйлстэй зууралдсан хэвээр. Нөгөө л мухар сүсгээ ярьсаар л. Мухар сүсэгчид бүдүүлэг ажлаа хийсээр л. Монгол хүн дарга боос захирал болоод л шууд нүд ам нь хачин хөдлөөд л царай нь мэлийгээд л хачин болчихдог. Их дээд сургуулийн захирал ректор болоод л шууд л хүн танихгүй болцгооно. Удирдах зөвлөл ярих дуртай. Юу ч мэдэхгүй чадахгүй хүмүүс юугаа удирдах вэ? Хэнийг удирдах вэ?
Монгол хүний нэг өрөвдөлтэй ааш зан бол жоохон юм социализмын үед Орост өнөөдөр Америкт эсвэл Японд сураад ирчихсэнийгээ их юманд бодно. Тэр жоохон өчүүхэн сурсан зүйлээ мэдлэг боловсрол гэж нэрлэнэ. Тэд жоохон зүйл сурсан гэдгээ баригдчихсан байгаагаа ч мэдэхгүй. Үүний цаадах эмгэнэлтэй зүйл бол одоо энэ хүмүүс МУИС эсвэл бусад их дээд сургуулиудад оюутнуудад хичээл заагаад дотоодын бүтээгдэхүүнүүдийг үйлдвэрлэж байгаа шүү дээ. Ингэж жоохонууд цааш жоохонууд бүтээнэ. Гагцхүү багш профессоруудынхаа жоохоныг мэдсэн айхтар оюутнууд дагаад жоохон болдоггүй тул ирээдүй бас харагдах шиг.
Энэ удаагийн лекцээр гэх мэт Монгол хүний үнэт зүйл, эрхэм хүмүүс, хүндэтгэх ёстой хөдөлмөрч хүмүүсийн тухай ярилцана. Монгол хүний дотоод руу өнгийж харан илэн далангүй ярих тул олон хүн өөрийгөө болон бусдыг олж харж хэнийг эрхэмлэж хүндэтгэх вэ гэдэг тодорхой болох жишээтэй.

25 Лекц № 22: Одон ба шагнал. Star, Award

Энэ удаагийн лекцээр одон медалууд болон соёрхол шагналууд ямар зорилготой болон яагаад хэн хэнээс юуны төлөө шагнал авдаг тухай ярилцана. Орчин үед бараг л феодализмын үеэс гаралтай цол гуншингуудын хэрэг байна уу гэж асууцгаана. Одон медалууд цаг үеэс хоцорсон биш үү?
Компютер, интернэт, глобалчлал гээд л оюуны хөгжил дэвшил явагдаж байхад үргэлжийн хуучиндаа хорогдон шинийг бүтээж шинэчлэгдэж чадахгүй байх гэж үү? Нөгөө ардчилал хаачсан бэ? Хэрвээ л ардчилал биелэлээ олсон гэвэл хүн бүр л хоцрогдсон ичмээр шагналуудаас эрх чөлөөгөөрөө татгалзана биздээ. Гэтэл тийм биш ажээ. Ялангуяа залуу ямар ч амьдралын туршлагагүй хүмүүс хүн цочоож төрийн соёрхол авна гэдэг ичгүүртэй харагдах. Шагнаж байгаа хүн ч гэсэн нүүрээ хаашаа нуунаа.

Өнөөдөр хэрэглэгдэж буй төрийн соёрхол улсын баатараас авахуулаад шинжлэх ухааны академич цаашлаад ардын жүжигчин ардын багш хүртэлх бүх цол хэргэм гуншин зэрэглэлүүд социализмын бүтээн байгуулалтын үеийн Орос орноос оруулж ирсэн шүү дээ. Орос орон энэ бүх шагнал цолнуудыг анх нийгмийг социалист агуулга болон бүтэцтэй болоход зориулсан байсан. Мэдээж Орос орон 1917 оны ардчилсан хувьсгалаас 1937 он хүртэлх 20 жилд Их бүтээн босголт хийж чадсан тул капиталистуудын эсрэг эх орноо хамгаалсан түүхтэй. Тэд энэ бүтээн босголтоо улам эрчимжүүлэхийн тулд онцгой хүмүүсийг урамшуулж зоригжуулж мөн үлгэр жишээ иргэдийг олны танил болгож иржээ. Оросууд Наполеоныг ялсан үеэс л одон медалыг анх зохиожээ.

Монголчууд бас социализмыг бүтээн босголцож Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэтээс авахуулаад аймгийн төв болон сумуудыг алгасалгүй Их бүтээн байгуулалт явуулсан. Энэ үйл хэрэг хөдөөнөөс дөнгөж орж ирж төв газруудыг байгуулж байсан Монгол хүмүүсийн хувьд цоо шинэ зүйл байлаа. Бүгд л бичиг үсэггүй боловсролгүй байлаа шүү дээ. Монголчууд ч гэсэн онцгой гавьяа байгуулсан хөдөлмөрийн хүмүүсийг шагнадаг байсан. Үүний нэг том жишээ бол хөдөлмөрийн баатар.
Гэтэл өнөөдөр ардчилалын гэх социализмыг үзэн ядах болсон жилүүдэд юу ч бүтээн босгохгүй байж яагаад шагнал үргэлжилж баатар болцгооно вэ? Социализмын бүтээн босголтыг нураасан мөртлөө шагналуудыг аваад үлдсэн гэхээр дэндүү өрөвдмөөр.
Социализмын үед бүтээн босголтонд зориулж төрийн шагналууд авдаг байсан бол өнөөдөр нэгэнт аж үйлдвэр устаж хөдөлмөрийн хүмүүс байхгүй болсон тул хэнийг одоо шагнах вэ? Хараад байхад нийгмийн хөгжил цэцэглэлтэнд ямар ч үүрэггүй үлгэр дууриалал биш улстөрийн намынхан, дуу дуулаач эсвэл бөх богсчингоос авахуулаад морио уралдуулдаг нөхдүүд гээд наадаж цэнгэдэг хүмүүс ихэнх өндөр үнэтэй цол шагналуудыг авдаг болжээ. Ямар ч ардчилалын үнэр алга.

Нэг түүх ярихад социализмын үед нэг хөдөөний эр Орос оронд очиж суралцаж байхдаа социализмыг байгуулдаг гэж буруу ойлгожээ. Социализмыг байгуулах гэсэн ойлголт онол дээр байхгүй шүү дээ. Зөвхөн хөгжүүлэх гэсэн ойлголт л бий. Тэр хүн сүүлдээ коммунизмыг хүртэл дараагаар бас байгуулдаг тухай бас л буруу ойлгож болдог бол социализмыг маш хурдан байгуулаад эсвэл алгасаад нэг мөсөн коммунизм байгуулбал ямар вэ гэж асууж байсан гэдэг.
Мэдээж социализмын үеийн Монголчууд хүн төрөлхтөний мэдлэгийг анх хүлээн авч байсан болохоор хагас дутуу ойлгох юу ч биш байсан цаг үе.
Гэтэл өнөөдөр олон арван жилийн дараа бүр Америкт очсон гэдэг мөртлөө бас л муйхардаж ардчилалыг байгуулдаг гэж буруу ойлгодог хэвээр. Сүүлдээ бүр ардчилалыг байгуулчихлаа одоо түүний дараагийн шууд ардчилалыг байгуулна гэж хүртэл яридаг болжээ. Ардчилалыг байгуулж цаг алдахаар шууд ардчилалыг байгуулах хэрэгтэй байсан биш үү. Социализмыг Орос хэлнээс буруу орчуулсан бол өнөөдөр ардчилалыг Англи хэлнээс буруу орчуулсан хэвээр. Мэргэжлийн биш хүмүүс юугаа ч орчуулж чадах вэ дээ.

Энэ бүгд ердөө ч байгуулдаг зүйл биш шүү. Ардчилал гэдэг улстөрийн дэг журам шүү. Англиар political order гэдэг. Харин социализм бол нийгэм эдийн засгийн идеолог буюу идеаг дагаж мөрдөх гэсэн утгатай бөгөөд Англиар social economic ideology.
Феодализмын үед бас л Манжуудаас элбэг дэлбэг цол гуншин ирж зайсан, сайд, шадар, ноён гэх мэт цол гуншингууд дэлгэрч өнөөдөр ч хүртэл хэвээрээ үлджээ. Хуучиндаа хорогдож хоцрогдсон амьдрал яагаад ямар учраас хэвээрээ үлдэж буй тухай ярилцах цаг болжээ. Мэдээж Манжууд тэр үед бичиг үсэггүй Монголчуудыг янз бүрээр л хөөргөж байсан байлгүй.

Лекцийн үеэр урьд өмнөхтэй адил сэдвээ теори болон практик талаас харьцуулан ярилцана. Монгол хүн шинийг бүтээж хуучинаасаа салж шинэчлэгдэх чадваргүй юу? Яагаад цаг үеийн биш зүйлс ингэж их цаг үеийн болчих воо? Хэн буруутай вэ?

25 Лекц № 21: Найз ба нөхөрлөл. Friend, Friendship.

“Чи надад таалагдсангүй” гэсэн найзыг найз гэхэд хэцүү. Сайтай ч муутай ч найз бол найз бишүү. Найзуудаа найз гэж байхгүй гэсэн үг ч бий. Мэдээж найзууд дотор найз шиг найз цөөхөн л гэж буй. Цалин мөнгө хөрөнгөний хэмжээ адилхан хоёр хүн хэзээ ч найз болдоггүй гэсэн үг ч бий. Тэд зүгээр л хамт чөлөөт цагаа өнгөрөөдөг.
Мөнгөөр найзыг худалдаж авах боломжтой гэдэг гэтэл цөөхөн найз үнэндээ хүрч чаддаг гэдэг. Найз гэдэг ойрын биш алсын. Хэрэгтэй үед найз байгаа гэж бодож явах шиг сайхан зүйлгүй. Жинхэнэ найзууд хэзээ л үргэлж уулзаж сүйд болж байлаа.
Энэ удаагийн лекцээр “Ерөөсөө найз гэж яг хэн бэ?” гэсэн асуултанд харуилахыг хичээнэ. Сайхан нөхөрлөл гэж ярьдаг тэгвэл нөхөрлөл гэж юуны тухай ярина вэ? Цаашлаад “анд” найз гэж ярих дуртай.
Хамтдаа анд явж ан хийхэд найдвартай найзыг анд явдаг анд найз гэх үү? Тэгвэл андууд гэдэг ангийн найзууд байхнээ. Эрт дээр үед мэдээж ан хийж л хоолтой болох боломжтой. Муу анч найзтай бол хоолгүй буцаж ирнэ шүү дээ. Тиймээс хоол гэртээ найдвартай авчрахын тулд жинхэн анд найз хэрэгтэй.
Өнөөдөр анд явах анд найз хэрэггүй. Тэртэй тэргүй хоолгүй болчихоод анд явж байгаа бишдээ. Хийж бүтээхгүй залхуу гэрээсээ зугатааж хээр дураараа дургих гэж л эрчүүд цатгалан мөртлөө ан хийдэгдээ.
Нөхөрлөл гэдэг сайн нөхрийг хэлдэг дутуу бүгдийг нөхөж явдаг хүнийг л нөхөр гэх мэт. Мэдээж эмэгтэйчүүд нөхөртэй болж олон дутуунуудаа нөхүүлдэг. Тэгвэл эрэгтэй хүмүүс хоорондоо нөхөрлөж юу дутуугаа нөхүүлэх вэ?
Цэрэгт эсвэл дайнд явахад нөхөр хэрэгтэй. Цэрэгт нөхөрлөх нөхөрлөл бол найз биш. Найз хэзээ ч эхлэх боломжтой. Найзаа дуртай үедээ татгалзах ч боломж бий. Тэгвэл цэрэгт явж буй цэргийн нөхөрлөл биш дуртай дургүйгийн асуудал биш үүрэг даалгавар.
Үерхэл гэдэг нас чацуу хүмүүсийн асуудал. Үерхэл залуу гэнэн үеийн адал явдал байх жишээтэй.

Монгол эр ба цагаан сар. Цочоодог эрчүүдийн жилүүд эцэслэх ойртов уу.

Цагаан сар болж шинэ сартай золгох дөхлөө. Зөвхөн Монголчууд биш дэлхийн бүх улс орон шинэ сартай золгоно. Мэдээж Азийнхан сарны хөдөлгөөнийг дагаж хуанли хийдэг тул сар шинийн баяраа тэмдэглэнэ. Харин нарны хөдөлгөөнийг дагаж хуанли хийсэн шинэ нар тэмдэглэдэг орнууд хэдийгээр шинэ сартай шөнийг өнгөрүүлэх ч гэсэн Азуудтай адил тэмдэглэхгүй.
Шинэ сартай золгож шинэ өглөө шинэ нарны тусгалтай уралдсан Монгол эрс нэг л цочоодог хэвээрээ. Одоо тэднийг шинэ онд битгий цочоогоорой гэж л анхааруулах зөв мэт. Ерөөсөө тэдний тухай бичихгүй бол цочоох л гээд буй.
Цочоодог Монгол эрс энэ өглөөг хэрхэн угтаж хэнийг цочоох болдоо. Ямар ч л гэсэн хэдий хир хөрөнгөтэй болсоноо ил харуулдаг эрчүүд хөөргөөрөө таниулах тэмдэг хийцгээх болов уу. Гадаа гараад харвал бас ямар машинтайгаараа хэр зэрэг феодал болж чадсанаа нэмж баталгаажуулах жишээтэй.
Хэрвээ цагаан сар эд баялгаа гайхуулдаггүй шашинлаг өөрөөр хэлбэл бурханлаг баяр байсан бол их л даруухан дөлгөөн хүнлэг баяр болж чадах байсан бизээ. Хөдөөнийхөн цагаан сарыг цаг агаарын урин дулаан ирлээ гэж л илүү их тэмдэглэж буй зөв шүү дээ.
Цагаан сарын өглөө Гандангийн сүм дуган руу өмнөх жилүүдэд уралдах төрийнхөн төр шашинийг салгах биш хольж буйг харахад ямар ч их цочоож байна даа гэмээр жилүүд өнгөрсөн дөө. Энэ жил яах бол доо?

Цагаан сараар гоёж гоодсон эрчүүдийг хараад нөгөө Монгол эрийн даруухан чанар хаачив аа л гэмээр. Хүүхэд эмэгтэйчүүд бол гоёж гоодолгүй яах вэ. Авгай хүүхнүүд үнэт эдлэлээ зүүх л байлгүй. Гэтэл үнэт эдлэлээр өөрийгөө чимсэн цочоодог эрсүүдийг харахад хэрэг байна уу л гэмээр. Эр хүн ухаанаар чимдэг бас эрдэмээр гоёдог биш билүү?
Ардчилалын жилүүдийн цочоодог эрчүүд ард түмэн улс орноо цочоож гэнэт эвгүй үйлдэл хийж сэтгэлийн хөдөлгөөний золиос мэдрэжмийн боол болцгоосон доо. Shock therapy нэртэй цочоолтыг Милтон Фридман гэж нэртэй бузар эр зохиож олон сайхан ард түмнүүдийг үймүүлж хичнээн хүний ажил амьдрал хохиров доо. Энэ нүглээ наминчлах гэж Фридман гуйа “I was wrong” гэж өөрийнхөө бурууг дэлхийн өмнө хүлээсэн.

Боддоггүй сэтгэдэг, ухамсаргүй мунхаг, мэдрэмжгүй гөжүүд, ханаж цадах гэж мэдэхгүй ичих, зовох, айх, хүлцэх, утопгүй, вижнгүй цочоож л ажлаа амжуулж хүссэнээ авч дурласанаа хулгайлдаг эрчүүдийн үе дуусах ойртож буй мэт. Үүний нэг жишээ гэвэл ном уншаад байх шиг. Философийн утгатай үгс урсуулаад байх шиг. Лам хүртэл философи ярьдаг болжээ. Уул уурхайн бизнэс хүртэл философитой болж гэнэ.

Цочоодог эрчүүдийн цаг дуусаж Оросын улстөрч Горбачевын “Өөрчлөн байгуулалт, шинэ сэтгэлгээ” нэртэй даацтай улстөр хийх тэр боломж ойртох болсон л баймаар. 20 гаруй жил төөрөгдүүлж өөрсдөө ч төөрөгдсөн цочоодог эрчүүд Монгол зангаа хэзээ хаях бол доо?
Горбачевийн номын гарчиг дээр “мышления” гэсэн үгийг яаж “сэтгэлгээ” гэж орчуулж болох вэ дээ. Энэ үгийг бодол гэж орчуулах байсан байна лээ дээ. Бодох дургүй сэтгэх дуртай тул хаа л бол алдаатай орчуулж хүний бодох чадварыг илэрхийлсэн логик гэсэн сайхан ойлголтыг орхигдуулна. Номны гарчиг орчуулахдаа хүртэл цочооно.
Орос-Англи хэлний толь бичиг дээр “мышления” гэсэн Орос үгийг “thinking” гээд бодол гэсэн байна шүү дээ. Одоо яая гэх вэ дээ. Ийм л орчуулга ийм л ойлголт сүүлийн 20 гаруй жилийн цочоодог эрчүүдийг төрүүллээ дээ.
Улстөрч нэртэй эсвэл боос цол гуншинтай цочоодог эрсийн цочоосон жилүүдийг харахад ямар ч сахилга батгүй, дэг журамгүй, эрдэмээс хол, эрхэм зүйлгүй, гал асааж мухар сүсэгээр л аргалах гэж оролдоно. Тэр ч бүү хэл Далай ламаар гэмт үйлдэлээ цайруулах гэж мянга мянган доллар төлж цочооно. Ийм байхад Улаанбаатар хот утаан дундаа угаарталгүй яах вэ.

Зарим цочоодог эрчүүд зохиолч гэж өөрийгөө нэрлэнэ бас урлагийн хүн гэж цол шагнал авна. Цочоодог эрчүүд сүүлдээ хагас дутуу философийн ном хүртэл орчуулдаг болжээ. Хаа сайгүй доктор профессор цолтой цочоодог эрчүүд алхалдана.

Цагаан сар ойртлоо. Уулын орой руу мацаж нар сар хэзээ ч харж байгаагүй болов уу л гэмээр сүржигнэнэ. Гардаг л сар гарч тусдаг л нар тусана шүү дээ.

Монгол эрс яаж цочоов?
Цочоодог эрс идэж уусан мөнгөөрөө ганцаараа гадуур тэнэж тоглож наадаж баясна. Ард түмэндээ зориулж хийж бүтээнэ гэж байхгүй. Бусдыг унагааж хохироож дээрэмдэж хулгайлах болохоороо нийлж хамтарч бүлэглэн бусдыг баллана.

Цочоодог эрчүүд бусдад өөрийнхөө бурууг өгдөг тул бусдаас буруутан гэж ороо авах гэж хорсоно. Тус болсон ах эгч дүү нараа мартан ороо авах гэнэ. Ээж аавынхаа бүтээсэн цаг үеийг доромжлон та нарыг үхсэн хойно л бид хөгжинө гэж хүн ёсны эсрэг зэрлэг авир гаргана.

Цочоосон эрчүүд бүтэлгүй тул цочоож байгаагаа ч мэдэхгүй. УИХ-ын танхимаас стадионы дэвжээ хүртэл, концертын тайзнаас их дээд сургуулиудын багш профессор эрчүүд хүртэл бүгд яг адилхан зүйл ярина. Хоорондоо ямар ч ялгаагүй. Мэдлэг боловсролын зөрөө ч байхгүй. Авсан дипломууд хүртэл нэг ижил. Толгой доторх ямар ч ялгаагүй гэдэг яриагаараа шууд л мэдэгдэнэ.

Цочоосон эрчүүдийг цочоодог нэг зүйл бол хэн ч хэнээсээ ялгарах үнэт зүйлгүй, зарчимгүй, хүн чанаргүй, эрдэмгүй, ул суурьтай бодолгүй, мэдлэг боловсролд суурилсан нухацтай яриагүй. Урсгалаар амидарна. Мөрөө хөөж довоо шарлуулна.

Америк, Япон, Герман, Англи орнууд руу явсан л гэнэ. Сурч диплом авч доктор болсон л гэнэ. Байгаа мэдлэгээс суралцаад цээжлээд ирэв үү байхгүй мэдлэгийг бүтээлцэж яваад ирэв үү? Англи хэл дээр улстөрийн ном уншиж явсан уу, Герман хэл дээр роман уншсан уу, Япон хэл дээр танин мэдэхүйн номууд уншсан уу? Алив яриа ч бас бичээ ч. Өөрийгөө магтаж бусдаар магтуулж цол шагнал хэргэм зэрэг соёрхолт авах ч яахав. Мэдлэггүй хүн л мэдлэггүй хүнийг шагнана шүү дээ.

Гэнэн томоогүй, дутуу, өнгөцхөн, яаруу сандруу, хүүхдээрээ эрчүүд дээ. Цочоохын оронд нэг зориглоод хэлэх гэсэн үгээ хэнээс ч айхгүй хэнд ч заалгахгүй дотроосоо өөрөөсөө гаргаад нэг хэлж үзэх хатуужил байна уу? Хэдий хүртэл ламан амьдралаар, феодал хөрөнгөөр, капиталист хүн чанаргүйгээр алхах вэ? Төр хэзээ д социалист байх ёстой. Харин эдийн засаг капиталист байх муу биш.

Инээмсэглэл чуулгын ахмад насны эрс 40 өөд жилийн өмнө дуулсан “Зүрхний үг” дуугаа улиглан дуулцгаана. 40 өөд жилийн хойно зүрх хэлэх үггүй гэжүү. Өнөөдөр хэлэх амьдралын эцэст ирээд хэлэх “Зүрхний үг” байхгүй юу? Дуулахдаа биш хэлэхдээ шүү дээ. Дуугаараа хэлэх зүйл байхгүй гэж үү. 40 өөд жилийн дараа шүү дээ. Энэ хооронд юу ч болоогүй яагаа ч үгүй юу? Зүрхний үггүй юу?

Ахмад насны цочоосон эрсийг дагаад залуу үеийн цочоосон хөвгүүд гарч ирсээр л. Тэдний тоо цөөрөх биш ихэснэ гээч. “Либерализм”, “зах зээлийн хууль”, “өрсөлдөөний зарчим”, “миний эрх” ярьсан залуухан цочоодог залуус ирээдүйн бүтэлгүй эрчүүдийн тооны өсөлтийг баталгаажуулна. Цочоодог залуус хэдийний мэдлэг боловсролд бууж өгч зөвхөн санаагаа л ярьдаг санаанаас цаашгүй хэн нэгний сүүдэрт нуугдана.

Өөр төрлийн цочоодог эрс хүний өөдөөс хараад тухтай хэдэн цаг сууж ярьж чадахгүй. Өндөлзөөд л яриандаа төвлөрч чадахгүй. Тэдний гар утас дуугарч эхнэр нь ярих жишээтэй. Эхнэрийнхээ дууг сонсоод нөгөө түрүүчийн сүрхий сайхан том бие хаатай эр зүгээр л “жаал хүү” болно гээч. Одоо тэгээд түрүүчийн сүрхий их зантай эр нэгэнт жаал хүү болохоор шийдсэн тул түүнд би одоо “ээж рүүгээ” явдаа л гэж харцаараа хэлэхээс өөр сонголтгүй болох жишээтэй.

Эцсийн эцэст жаал хүүгийн ээжүүд л цочоосон эрчүүдийг хөөргөж улс орныг ард түмнийг цочоолгуулдаг биш үү. Өөрсдөө ч яахав цочоо нь гарчихсан л биз.

Би буруутай, би алдсан, би худлаа хэлсэн, би залилсан, би мэхэлсэн, би сэргэлэнтсэн гэж хэн ч ёс суртахууны наад захын морал гаргах чадваргүй гэж үү? Яагаад гэвэл ээж загнах уу?
Энэ цагаан сараар ээжүүд өөрсдийн бүтээсэн цочоодог жаал хүүнүүд дээ зориг тэвчээр хатуужил нэмэрлэж шинэ мэдлэг боловсролд суралцах боломж өгөхгүй бол цочоогоод байх уу?

Гар сунган золгох яах вэ сэтгэлээ илчлэн сэтгэл сунган золгоорой. Ирэх жил ядаж нэг өдөр худлаа хэлж хуурч мэхлэхгүй ерөөсөө цочоохгүй гэж л золгоорой доо. Бүтэлтэй эрс болцгооно шүү. Өөрөө өөртөө аав бас өөрөө өөртөө ээж мэт л бие даасан шударга ёс барьсан сайхан эрс болцгооно шүү. Мэлмий цэх.

С. Молор-Эрдэнэ.

25 Лекц № 20: Төрөхийн үү эсвэл олдмол уу? Nature, Nurture.

Өнөөдөр өөрийгөө хүн гэж нэрлүүлж гудамжаар алхах хүмүүнүүд байгалийн өгөгдсөн өгөгдөлөөрөө аз изэнд үнэмшиж цаанаасаа гэж хувь заяандаа хаягдан алхаж буй юу эсвэл цаанаасаа зурсан зургандаа засвар залруулга хийж өөрийн хүслээ даган ээж аав багш найз нөхдөөсөө ямар ч хамааралгүй эрх чөлөөт хүн болон алхаж явна уу?
Энэ удаагийн лекцээр Монгол хүмүүс удамшилийн ген болон манай удмын хүн гэдгээр юу хэлээд буйг тайлбарлана. Түүний хажуугаар заавал удамшилдаа баригдаж ээж аавынхаа үгэнд орж бусдын бүтээл болж амьдрахын оронд өөрөө биеэ дааж өөрийнхөө бүтээл болж өгөгдсөнд биш өөрийн бүтээсэндээ баярлаж явах боломжтой тэр олон боломжуудын тухай ярина.
Ээж аав гэж нэрлэдэг хүмүүсийн үр хөврөлүүд нийлж хүн төрөх үед зөвхөн удамшсан генүүд л хүүхдийн биед тээгдэн төрөх болохоос биш хүүхдийн ухаан бол цагаан цаас шиг л юу ч бичигдээгүй байгаа. Хүүхэд удамшуулан авч буй бүх генүүдийнхээ талыг ээжээсээ үлдсэн талыг ааваасаа авах жишээтэй. Мэдээж удамшиж буй генүүд дотор сайн генүүд ч бий бас муу генүүд ч бий. Жишээлбэл аавын атаархуу зан эсвэл ээжийн гэнэн төрх удамшина. Харин сайн гэвэл аавын авьяас чадвар мөн ээж ном уншдаг боловсролтой ээж байсан бол түүний оюуны чадвар удамших жишээтэй.
Зохиолч буюу сэтгэгч Бернард Шоугийн хэлсэнээр аавынхаа царай муутай генүүдийг аваад ээжийнхээ оюунлаг биш генүүдийг аваад төрсөн хүн ёстой л энэ хорвоо дээр одоо өгөгдсөнүүдэд буюу удамдаа найдах биш харин өөрийгөө хөгжүүлэх хувийн тоглолтын асуудал гарч ирэх жишээтэй.
Философич буюу бодогч Имануэл Кантын хэлсэнээр өөрийгөө өөрчилж өөрөө өөрийгөө авч явах зоригтой байгаа ч гэж хэлсэнээр хүн заавал эдийн засагч банк санхүүгийн хүн болж мөнгө тоолохдоо биш эсвэл хуулийн мэрэгжилтэй болж ээж аавынхаа хүслийг дагах биш түүний эсрэг зөрж хүүхдийн цэцэрлэгийн багш болж хүнийг шийтгэх биш хүнийг хүмүүн болгодог ёс суртахуунтай тусч хүн болох боломжтой.
Хүн өөрөө сэтгэгч биш бодогч болох гэвэл ном их уншиж бас ном их бичиж энэ хорвоо дээр өөрөө өөрийнхөө хүчинд итгэсэн нийгмийг номоороо өөрчилж цааш хөгжиж дэвшихэд тус болж ёстой ямар их зоригтойгоо харуулж чадах жишээтэй. Өөрийн хүчинд итгэхгүй зориггүй хүмүүс бэлэн амьдрал хайж ашиглах хүн сонгож бусдыг золиослож улстөрч маягийн амьдралаар амьдардаг.
Бодож чаддаггүй зөвхөн сэтгэдэг ард түмнүүд сэтгэлийн хөдөлгөөндөө баригдаж дуулж найрлаж наадамдаж улс орноо хөгжүүлж чадахгүй бусдад өр зээл тавьж газар ухаж нутгаа түрээсэлж амьдрах жишээтэй.
Төгөлдөр хуурч ээжийн охин төгөлдөр хуурын гентэй төрөх магад өндөртэй. Гэхдээ түүний орчинд төгөлдөр хуур тоглох боломж олдохгүй бас өөрөө тэр хөгжимөө тоглох хүсэлгүй бол өгөгдсөн авьяасын хэрэг гарахгүй. Гэтэл авьяасгүй ч гэсэн төгөлдөр хуурыг сурч хөгжимийн амт шимийг эдэлж энэ хорвоод гоо зүйн таашаалаар амьдрахаар шийдсэн хүн өгөгдөлд биш хичээл зүтгэл хүсэл эрмэлзлээрээ өөрийгөө бүтээх жишээтэй. Мэдээж төгөлдөр хуур хөгжимүүдийн дотор сонгодог төрөл учраас маш их дасгал бас хувийн сахилга бат хэрэгтэй. Амархан болон нот багатай хөгжимүүд бол өөр асуудал.
Сумо аавын хүү төрөхдөө мэдээж сумогийн генүүдийг авах магад өндөр. Гэхдээ заавал сумо болж аавынхаа хүслийг дагахгүй өөрийнхөө хүслийг дагаж роман бичдэг хүн болох хүсэлтэй бол одоо тэгээд хүүгээ удирдаж эрх чөлөөг хаасан сумо аавын хүсэл биелэхгүй байх эмгэнэлтэй. Тиймээс хүү эрх чөлөөгөө эдлэж аавынхаа сүүдрээс гарч өөрөө өөрийнхөө бүтээл болж чадвал үүнийг ёстой жинхэнэ эрх чөлөө гэхээс биш хий хоосон улстөрийн эрх чөлөөтэй ямар ч хамаагүй.

25 Лекц № 19: Бодогч уу эсвэл сэтгэгч үү? Philosopher, Poet

Энэ удаагийн лекцээр нилээд том сэдвийг хөндөж ярилцана. Дэлхийн том том бодогчид бодсоор байгаад хэрхэн хүн төрөлхтөний танин мэдэхүй хөгжиж, мөн сайныг асуусаар байгаад ёс зүй буюу этик хөгжиж үүн дээр гоёыг үнэлсээр байгаад гоо зүй буюу эстетик хөгжсөн түүх бий.

Үүний зэрэгцээгээр том том сэтгэгчид хэрхэн яруу найраг буюу поэзи гэдгийг зохиож улмаар театр гэсэн хүн төрөлхтөний агуу урлагыг бүтээж ингэж чадсанаар хэрхэн урлаг гэсэн салбарыг үүсгэн байгуулсан урлагийн түүх гэж бий.

Бодогчид сүүлдээ философичид гэсэн нэртэй болцгоосон харин сэтгэгчид урлагийн салбарт их зүйл бүтээжээ. Энэ лекцээр сэтгэгчидийн дотроос поэзи бичдэг хүмүүсийг илүү их жишээ болгон ярилцана.

Философичид танин мэдэхүйг хөгжүүлсээр үнэн гэж юу вэ гэсэн асуултыг чухалчилж үнэнийг тодорхойлсон. Энэ үйл хэрэг яван явсаар өнөөдөрийн их сургууль буюу олон улсын нэрлэгээгээр университэт гэсэн хүн төрөлхтөний зөвхөн мэдэхийг хүссэн мэдлэгийн салбар үүсжээ. Их сургууль хөгжиж чадсан тул шинжлэх ухаан буюу сайэнс салбарлан хөгжих боломжтой болсон. Тиймээс бүх мэдлэгийн болон боловсролын эх үүсвэрийг философичид л тавьжээ.

Филсофичид нэгэнт сайныг асуусан тул хамгийн сайн төр болон улстөрийг тодорхойлж онол боловсруулжээ. Философичид анх ардчилалыг хртэл ундэслэж мөн Үндсэн хуулийн тухай хүртэл онолууд анх удаа гаргажээ.

Дэлхийн том сэтгэгч гэдэг яруу найрагч Гомер хүний амьдрал болон хорвоогийн сайн мууг дүрсэлж чадсан. Түүний яруу найрагт хүн хүсэл мөрөөдлөө даган хэрхэн улс орон ард түмнээ орхин явж их зүйл сурч их зүйлийг мэдэж авч чадсан зориг хатуужилтай эрчүүдийн тухай өгүүлдэг. Гэрээс гардаггүй эхнэрээсээ холддоггүй эрчүүд бол Гомерийн яруу найрагт арчаагүй хулчгар эрчүүд байдаг.

Яруу найрагчид нэгэнт сэтгэлийн хөдөлгөөний хөдөлмөр хийдэг тул тэднийг сэтгэлээсээ сэтгэгчид гэж нэрлэдэг. Сэтгэлгүй бол сэтгэхгүй. Яруу найраг гэдэг урлагийн нэг салбар. Яруу найраг үлгэр домгоос төрсөн ба цааашид улам үргэлжилсэн үгийн зохиолууд хүртэл үүсэж зөвхөн уншлага яриа биш бас бичгийн хөдөлмөр болжээ. Өнөөдөр олон хуудастай романууд бичигдэж буй бол амьдралыг улам л нарийн дэлгэрэнгүй дүрслэх том боломжтой болсон. Яруу найраг хэлэх гэснээ цөөхөн үгэнд багтааж маш их нягтруулан хэлдэг. Тиймээс яруу найрагт заавал интерпретац буюу тайлбар хэрэгтэй. Харин романуудыг уншсаны дараа хермэнойтик буюу ойлголт хэрэгтэй.

Сэтгэгчид сэтгэж чадсан тул өнөөдөр урлаг гэсэн хүн төрөлхтөний асар том нийгэмд үйлчилж хувь хүний инээдэмт болон эмгэнэлт амьдралыг дүрсэлж чаддаг олон төрлийн урлагийн салбарууд хөгжжээ. Уран зураг, хөгжим, уран зохиол, яруу найраг гэх мэт бүгд л өндөр хөгжиж чадсан тул өнөөдөр цаг үеэс хамаарахгүй хэзээ ч хоцрогдошгүй сонгодог буюу классик урлагийн бүтээлүүд бүтээгджээ. Урлаг маш сайн хөгжсөн газар урлагийнхан улстөрийг шүүмжилж нийгмийг урагш алхуулж чаддаг онцлогтой. Тиймэс жинхэнэ урлагийн хүмүүс нийгэмд нэр хүндтэй харин төрд халтай хүмүүс байдаг.

Философич хүний хийдэг гол хөдөлмөр бол бодох. Философичид бодсоор байгаад олон зуун хуудас ном олон арван номууд бичиж хүн төрөлхтөний улстөр болон эдийн засгийн онолуудыг бүтээсэн. Хүний ухааныг асууж чадсан тул бас хүний доод ухааныг хүртэл судлаж зүүд гэдэг зүйлд анхны тайлбаруудыг өгч чаджээ. Сэтгэгчид сэтгэлээрээ сэтгэдэг бол философичид сэтгэл гэж юу вэ л гэж асуудаг.

Филсофичид асуудаг тул хариултад тийм ч их дуртай биш. Яагаад гэвэл асуулт үргэлжилсэнээр улам нарийн асуултууд тавих шаардлага болон боломж гардаг. Хэрвээ шууд хариулбал асуулт зогсож өөрөөр хэлбэл хөгжил зогсоно. Шашинд үргэлж хариулт байдаг тул тэнд хөгжил гэж байдаггүй. Олон хүмүүс асуултанд биш хариултанд дурлаж гэнэн гэдгээ харуулдаг.

Философичид нэгэнт боддог тул хатуу дүрэм дээр тоглодог бөгөөд энэ дүрэм бол логик. Харин сэтгэгчид ямар ч дүрэм дээр тоглохгүй чөлөөт тоглолт хийдэг. Тэдэнд ганцхан л дүрэм бий. Тэр бол эстетик буюу гоо зүй. Ингээд философичид яруу найрагчидтай эстетик гэсэн салбар дээр уулзалддаг.

Яруу найраг эцсийн эцэст цөөн үгээр л философидож буй. Хэрвээ философигүйгээр хийгдвэл нэгдүгээрт эстетикгүй хоёрдугаарт ямар ч амьгүй хий хоосон болдог. Шекспирийн бүхий л яруу найрагууд цаанаа философийг л илэрхийлдэг. Гэхдээ урлагийн нэг том чадвар бол сэтгэлийг хөдөлгөдөг. Зарим сайн яруу найрагчид хүнийг бодолд бүрэн автагдуулдах чадвартай. Муу найрагчид зөвхөн чихний сонсгол дээр л үйлчилдэг тул дотогшоо орж чаддаггүй.

Монголчуудын хувьд философи гэсэн ойлголттой мэргэжлийн түвшинд нилээд сүүлд тааралджээ. Хэдийгээр дайн хийж явахдаа маш их философитой ард түмнүүдтэй жишээлбэл Арабын ард түмнүүдтэй уулзаж явсан хэдий ч философийн номуудыг орчуулж хэрэглэсэн баримт хараахан байдаггүй. Гэхдээ л “эрдэм” гэсэн философийн үг Монгол хэлэнд болон Перс үгэнд яг адилхан бичигдэж хэлэгддэг тул мэр сэр философийн зарим ойлголтуудтай танилцсан бололтой. Харин ийш тийш захидал бичих эсвэл тушаал гаргахдаа заавал бичгийн чадвартай хүн шаардлагатай байсан тул яруу найрагч хүмүүс үүссэн болов уу. Мэдээж тэднийг шууд сэтгэгч гэх боломжгүй.

Яагаад Монгол хүн философийг мэргэжил гэдэг утгаар их сүүлд хүлээж авсан бэ гэхээр урд хөрш Хятад болон хойд хөрш Орос хоёр философийг Европоос нилээд сүүлд суралцжээ. Тиймээс хоёр хөршүүд хойно их сургуулиуд байгуулж жинхэнэ танин мэдэхүй гэдэгтэй танилцсан.

Монголчууд харин яруу найраг болон гоо зүйн салбаруудтай нилээд эрт танилцсан байх учиртай. Гэтэл энэ тухай баримт байхгүй бас хэддүгээр зуунд ямар хүмүүс яруу найраг бичиж хэвлүүлж байсан түүх ховорхон.

Яагаад Монгол хүн яруу найрагтай эрт танилцсан байх учиртай вэ гэхээр Хятадын Күнз гэсэн сэтгэгчидийн бүтээсэн бүтээлүүд маш эрт Азийн ард түмнүүдэд тархсан. Эрт дээр үед улс орон ард түмнүүдийн хооронд ямар ч хил хязгаар байхгүй тул холилдон амьдарцгааж байсан. Тиймээс бие биенээсээ олон зүйлийг авч бас өгсөн.

Ерөөсөө Монгол хэлэнд бичигдсэн үлгэр домог болон яруу найрагууд маш их Хятад аялагтай бичигдсэн байдаг. Харин Оросын сэтгэгчидийн романууд болон уран зохиолын бүтээлүүд сүүлд социализмын үед хүчтэй орж ирсэн тул тухайн үедээ цалин авч роман бичдэг хүмүүс анх зохиолчид нэртэй болцгоожээ. Ингэж Хятад болон Оросын сэтгэгчидээс суралцацгаасан Монгол хүмүүс зохиолч нэр авцгаасан.

Дэлхийг дайнаар биш ухаанаар урагш хөгжүүлж өнөөдөрийн орчин үеийг бүтээхэд ердөө л цөөхөн философичид л гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Тиймээс хаадууд биш том том бодогчид л дэлхийг өөрчилсөн шүү дээ. Платон, Аристотел гээд л тэднээс хойших ердөө л цөөхөн тооны философичид дэлхийг өөрчилсөн.

Францын философич Декарт “I think therefore I am” орчуулбал “Би бодно тэгэхээр би байна” гэж хэлжээ. Үүгээрээ бодож чадахгүй бол чи байхгүйтэй адил гэсэн. Гэтэл өөрсдийг философич гэж нэрлэдэг мэргэжлийн биш хүмүүс “think” гэсэн үгийг бодогч биш сэтгэгч гэж орчуулж философийг балласаар л байна. Үүн дээр нэмээд бас “I am” гэдгийн “to be” буюу “Being” гэсэн “Байхын” тухай ойлголтыг “ахуй” гэж тайлбарлаж оюутан залуучуудын тархийг худлаа ойлголтоор хордуулсан хэвээр л байна. Өнөөдөр ч МУИС-ын 2 –р байранд энэ нүгэл үйлдэгдсэн хэвээр л байна даа. Монгол хүн бодохгүй зөвхөн л сэтгэнэ. Тиймээс бодоо ч гэж шаардахгүй сэтгээ ч гэдэг.

Монгол хүмүүс хүн төрөлхтөний бүтээсэн философийг ойлгож чадаагүй өнөөгийн байдал өөрийн гэсэн шалтгаантай. Нэгдүгээрт дэлхийн нэр хүндтэй сургуулиудад философи сурсан гадаад хэлтэй Монгол хүмүүс даанч цөөхөн. Хоёрдугаарт гэвэл философийн үг ухагдахуунуудыг худлаа орчуулсан. Тиймээс философийн номууд ойлгомжгүй бичигдсэн байдаг. Үүнийг дагаад уншигчид философийг ойлгомжгүй утгагүй гэж хэлэх зөв шүү дээ.

Мэргэжлийн биш философичид өөрөөр хэлбэл хобби философичидийн худлаа номуудын хажуугаар ядаж байхад яр гэгчээр хэл шинжлэлийн гэсэн цолтой өмнө хойдох хүмүүс олон улсын хэрэглэдэг үгс жишээлбэл логик, эстетик, этик гээд үгнүүдийг махчилж орчуулаад оюунлаг биш махан ойлголтууд үүсчээ. Үгийг орчуулах гэж оршуулсан.

Энэ удаагийн лекцээр дэлхийн гол том философичидтой танилцана. Түүний хажуугаар Нобелийн шагнал авсан дэлхийн том сэтгэгчидийн яруу найраг болон романуудын тухай ярина.

25 Лекц № 18: Тохиолдол ба төсөл. Chance, Project.

Энэ удаагийн лекцээр Монгол хүний ажиллаж амьдрах боломж болон санаж бодох эрх чөлөөг “олигарх лам” нар болон “нүүрсний олигархууд” хэрхэн боож хааж буй тухай онол болон практикийн жишээн дээр ярилцана.
Улстөр гэсэн ойлголт байхгүй өнөөгийн нийгэмд улстөргүйжсэн иргэдийн тархийг олигарх лам нар угааж харин эрүүл мэнд уушиг зүрхийг нүүрсний олигархууд хордуулж байна даа. Үндсэн хуулиар олгогдсон эрх чөлөөг лам нар багалзуурдаж харин тэгш байдал буюу тэгш боломжийг нүүрсний олигархууд устгаж дээдэс доодос үүсжээ.

Ардчилал өөрөө эрх чөлөөг устгаж тэгш байдлыг уландаа гишгэсэн. Үнэхээр ч ардчилал Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайд үүссэн шигээ тэр талбай дээр устсан. Одоо тэр талбайн нэр ч устаждээ. Ардчилал дөнгөж үнэртээд алга болж сарнисан 90-ээд оноос хойш алт зэсний олигархуудын дараа гарч ирсэн нүүрсний олигархууд л ганц ажил олгогч болж хөөрцөглөнө. Аж үйлдвэр устсан газар одоо тэгээд уурхайчин л болждээ. Чанартай нүүрсээ урагшаа гаргадаг нүүрсний олигархууд Улаанбаатар нийслэлийнхэнийг чанаргүй нүүрсээр хордуулж хэзээ нэг цагт энэ хотод эрүүл хүнгүй болгох гэж буй л мэт. Хотын дарга нийслэлийн нүүрсний утаанаас хол оршин суудаг бизээ.

Утаатай нийгэмд утгагүй амьдралаар амьдарч улстөр доод хэмжээндээ очсон болхи бүдүүлэг Улаанбаатар хотод соёлт сэхээтэн иргэн устаж нэг нэгнийгээ хардаж сэрдэж харааж зүхэж доромжилж баян биш яваа чини чиний буруу гэж том нулимацгаана. Амиа бодоцгоо залуучуудаа, удахгүй социализмын ээж аав чини үхсэн хойно л жаргана гэж намаас төрсөн тэрбумтанууд өнөөдөр тархи угаагчийн ганцхан мэргэжилтэй болжээ. Сонгууль ойртож байна аргагүй бизээ. Социализмыг муулаад байгаа тэр хүн өөрөө социализмын үед гадаад оронд сурч боловсорсон шүү дээ. Хэрвээ социализм буруу байсан бол одоо тэр үеийн дипломоо хүчингүй гэж нийтэд зарлах хэрэгтэй дээ.

Ийм лам гаарч, баян дэндэж үүн дээр бууны нохой бэлддэг улстөрч амиа бодоцгоо гэж гурвуулаа нийлэн жинхэнэ гоё гурвалжин үүсчээ. Иргэнийг амиа бодоцгоо гэж улстөргүйжүүлж төрийг хэдүүлхэнээ эзэмшиж тоглох гэсэн улстөрч гэж өөрсдийгөө нэрлэгчид тэнгэрт гарчээ. Ийм газар мухар сүсэгт улс нийгмээрээ бүрэн бууж өгөлгүй яах вэ дээ. Энд тэнд цугларч агаараас мөнгө төгрөг дуудалгүй ч яах вэ дээ.

Цаанаасаа зурсан зураг, хүн ерөөсөө зурсан зургаар л амьдардаг ч гэх шиг. Тэр ч бүү хэл заяаны хань ч гэх шиг. Хүнд заяа заяаж болноо. Гэтэл муу заяа юу сайн заяа юу? Хэн ирээдүйг мэдэх вэ? Далай лам ч мэдэхгүй. Хэний ч амьдрал зурсан зураг биш. Хэн ч зурсан зургаар амьдардаггүй. Хэн ч заяаны ханьтайгаа учирдаггүй.
Амьдрал бол тохиолдол. Тохиолдол учраас аз жаргал гэж үг байдаг.

Ерөөсөө амьдрал тохиолдол тул хүмүүст өөрийнхөө амьдралаар өөрөө төлөвлөж амьдрах боломж олддог. Боломж байхгүй бол баяр хөөр гэж байхгүй. Тохиолдол бол боломж. Үүнтэй адил муу зураг эсвэл муу хувь заяа тохиосон гэж лам хэлбэл үнэмших хэрэггүй. Харин муу хувь заяанаас сайн шаанс буюу боломжийг гарган авч цааш явах хэрэгтэй.

Хэрвээ хүнийг хувь заяа чини энэ эсвэл чиний хувь тавилан ердөө л энэ гэж лам хэлбэл лам тухайн хүний хийж бүтээх тэр ирээдүйг баллаж буй гэсэн үг. Тиймээс хүн өөрийнхөө бүтээл болж бусдын бүтээл болохгүйг хүсвэл лам дээр битгий очоорой.

Энэ удаагийн лекцээр Монгол хүний боломж, амьдралын тохиолдол болон өнөөдөр Монгол хүнд төр улсаас хэрхэн боломж өгч буй тухай ярилцана. Түүний хажуугаар Гандангийн лам нар заяа төөрөг нэрээр хэрхэн иргэдийг хохироож буй болон радиогоор зүүдийг худлаа тайлбарлаж хүний хувь заяаг хэрхэн алдаатай мэдэмхийрч буй тухай бас ярилцах тул нилээд нийгэм рүү хандана.

Chance гэсэн ойлголтыг Англи хэл дээр unexpected, unplanned, unpredictable event. Орчуулбал ийм юм болно гэж хүлээгээгүй, төлөвлөж зураглаж байгаагүй болон ерөөсөө урьдчилан хэлэх боломжгүй тохиолдолуудыг нэрлэдэг.

Гэтэл Монгол хүн өнөөдөр нийгэм болон улстөрийн хямралаас шалтгаалан 100 хүрэхгүй жилийн өмнөх шигээ заяа төөрөг ярьж, цаанаасаа л зурсан зураг гэцгээнэ. Дэндүү өрөвдөлтэй оюуны ядууралд орсон байдал шүү дээ. 21-р зуун ирчихээд дэлхийн боловсрол орж ирчихэд байхад багш профессор гэлтгүй хуучин хэвээр мухар сүсэгтэн байцгаана.

Мэдээж Монголчууд бичиг үсэггүй сургууль соёл ч байхгүй зөвхөн сүм хийд ноёлож байсан 1930-аад оны үед үнэхээр л заяа төөрөгт үнэмшихээс өөр замгүй байсан. Үүнээсээ ч шалтгаалан бие биенээ алж түүнийгээ өнөөдөр хэлмэгдэл гэж нэрлэдэг.

Өнөөдөр 21-р зуунд ламаас очиж заяа төөрөг асууж хэнтэй гэрлэж ямар амьдралаар амьдрах бол гэж асууж буй хүмүүс бол өөрийгөө доромжилж харин ламыг баяжуулж буй баримт. Өөртөө итгэлгүй хувь заяагаа босгож чадахгүй хүмүүс л лам нарт мөнгө өгч лам нарыг баяжуулж өнөөдөр олигарх лам нар олон болжээ.

Эцсийн эцэст хүн амьдралаа гартаа авч өөрийнхөө бүтээл болохын тулд амьдралаа төсөл мэт төлөвлөж зорилготой утга агуулгатай амьдрах л чухал. Зурсан зураг эсвэл хувь заяа гээд тулгаад байвал түүнийг өөрчилж өөрийнхөөрөө явж хожим ээж аавдаа харуулах хэрэгтэй. Энэ лекцээр ийм л сэдвээр ярилцаж нилээд Монгол хүний өнөөгийн сэтгэл зүйн асуудлууд руу орцгооно.

Нийгэм болон улстөр ийм хямралтай үед нийт ард иргэд яг адилхан амьдралын боломж байхгүй тул хэсэг хүмүүс баяжиж нийтээрээ утаан дунд хар бараан өглөө угтаж буй явдал бол Үндсэн хуулийн тэгш байдал гэсэн ойлголт алдагдсаных.

Хамгийн чанартай нүүрсийг цөөн баян эзэмшиж урагшаа хямдхан худалддаг. Харин нийслэлийн ард иргэд хамгийн муу нүүрсийг хүүдийнд хийж нэг нэгэндээ хамгийн үнэтэй зардаг.

Монгол хүн байгал дэлхийн өгсөн сайн нүүрс түлж сайхан амьдарцгаагаарай гэсэн боломжийг хүртэл ашиглаж чадахгүй ёстой л сайн заяагаа муу заяагаар сольжээ.

25 Лекц № 17: Хуучин ба шинэ. Ancient, modern

Хуучин хуучирна. Шинэ шинэчлэнэ. Хуучин хэнд хэрэгтэй вэ? Шинэ хэнд хэрэгтэй вэ? Яагаад хуучин хэрэгтэй? Яагаад шинэ хэрэгтэй?
Өчигдөр хуучирна. 1 жилийн өмнөх хуучирна. 100 жилийн өмнөх хуучирна. Маргааш гэдэг шинэ өдөр шинэ төлөвлөгөө шинэ амидрал. Гагцхүү хуучнаараа юу эсвэл шинэчлэгдсэн үү? Дараагийн жил энэ жилийнхээс илүү зүйлийг мэдэж авсан мөн илүү ихийг хийж бүтээсэн байх учиртай. Ингэж зөвхөн бие хүн биш ард түмэн цаашлаад улс орон шинэчлэгдэх чухал.
Бие хүн хуучнаараа байхыг хүсэх магад гэтэл нийгэм хуучнаараа байвал хөгжихгүй зогсонг байдалд орох магадтай бараг л хойшоо ухралт болох жишээтэй.
Хуучин гэдэг бол урьд өмнө болсон үйл явдал болон хийгдсэн зүйлсийг нэрлэнэ. Харин шинэ гэдэг дөнгөж сая болон цаашид хийгдэх болон бүтээгдэх зүйлсийг хэлнэ.
Бие хүн шинэчлэгдэж чадвал нийгэм шинэчлэгдэж хөгжил явагдана. Хуучиндаа хорогдсон ард түмнүүд шинийг бүтээж хуучинаа сайжруулж чадсангүй. Ийм ард түмэн яг л музей мэт л хуучиндаа хорогдож тоосондоо дарагдах жишээтэй. Тоос гөвөх шинэ залуу үе үүсэж чадахгүй бол хамтдаа тоосонд даруулсаар.
Мэдээж шинэ гэдэг бол өөрчлөлт гэсэн ойлголт. Тиймээс шинийг хүлээн авч чадахгүй гэдэг өөрчлөлтийг хүсэхгүй гэсэн ойлголт. Зарим хүн бүр шинээс айдаг. Шекспирийн Гамлет хуучныг халж шинийг бүтээдэг.
Энэ лекцээр хуучин хэдийд хэрэгтэй мөн хэдийд хэрэггүй тухай ярина. Өнөөдөр яагаад нийгэмд шинэ үүсэж чадахгүй өөрөөр хэлбэл шинийг бүтээх эрх чөлөөг дарж нийт иргэдийг эрх чөлөөгүй болгож хуучин дотор хорисон тухай ярицгаана.
Монгол хүн яагаад хуучныхаа боол болцгоов? Монгол хүн яагаад шинэ зүйлтэй танилцаж шинээр бодож, шинээр төсөөлж, огт танихгүй болон мэдэхгүйг хүлээн авах чадваргүй болцгоов? Тэр ч бүү хэл гаднаас орж ирсэн цоо шинэ үгийг болон ойлголтуудыг яагаад хуучин үг ухагдахуунаар орчуулж шинийг хуучин болгоно вэ?
Нийгмийг хараад байхад хуучиныг шинэчлэгдэхэд боломж өгөхгүй байгаа явдал хуучиныг бас устгасан мэт. Гэтэл хуучин дээр шинэ босож ирэх ёстой байдаг. Ингээд Монгол хүн хуучин ч үгүй шинэ ч үгүй явах мэт.
Шинэчлэлийн засгийн газар гэж ярисан. Тэгвэл хуучин ямар байсан түүнийг тодорхойлох хэрэгтэй. Хуучинаа гаргаж хуучиндаа үнэлэлт дүгнэлт өгч чадахгүй бол шинэ өөрөөр хэлбэл шинэчлэл ямар ч боломжгүй шүү дээ. Бодож сурах толгойгоо ажиллуулж сурах тэр цаг хүлээгдсээр. Бүгд хүлээнэ. Бүгдээрээ хүлээнэ. Нийгмээрээ хүлээнэ.
Зарим залуус урьд өмнө ээж аав эмээ өвөөгийнхөө үед юу ч байхгүй байсан мэт хандаж 50 жилийн өмнө 100 жилийн өмнө юу ч байгаагүй мэт бүдүүлэгтэнэ. Тэд цаашлаад өөрсдийнхөө дараа буюу үхсэнийхээ дараа цааш амидрал үргэлжилэхийг ухамсарлахгүй явцгаана. Залуучууд ирээдүйд саад хийнэ. Тэд хойч үедээ шинэ боломж үлдээх ёстой гэдгийг ч ойлгохгүй төөрөгдөнө. Залуу үе яагаад өмнөх үе ч үгүй хойч үе ч үгүй болцгоов?
Хуучиныг шинэчилж шинийг хуучин дээр босгоход шинэ болон хуучины зөрчил биш өөрөөр хэлбэл эсрэг тэсрэг биш харин ч хуучин шинэ хоёрын диалектик ирэх цаг болжээ. Үүнийг энэ лекцээр тодруулж ярилцана.

25 Лекц № 16: Өнгөрсөн ба ирээдүй. Past, future.

Хүний амьдрал өнгөрсөн дээр тогтож ирээдүйгээ тодорхойлдог. Улс үндэстэнүүд өнгөрсөнийгөө түүх гэнэ ирээдүйгээ төлөвлөж хөгжиж дэвшинэ. Хүн бодит намтартай. Харин түүх бол мэргэжлийн хүмүүсийн тайлбар болохоос бодит үнэн гэхэд бэрхшээлтэй.
Хүн өөрийнхөө өнгөрсөнийг санахгүй гэвэл хэн бэ гэхэд хэцүү. Өнгөрсөнийгөө засаж залруулж эсвэл өнгөрсөнийгөө богинохон санавал тэр хүнд ирээдүй босгож цааш өөрийгөө авч явахад хүндрэлтэй. Ийм хүмүүс нэгэнт хуурамч өнгөрсөнтэй тул ирээдүй бас хуурамч. Тэгэхээр энэ хүн цааш ямар хүн байх вэ гэдэгт тухайн хүний үнэн намтар чухал үүрэгтэй.
Хүмүүсийн хамтын өнгөрсөн сайн байвал цааш ирээдүйд хэрхэн үргэлжлүүлэх вэ гэдэг асуулт гарч сайн харьцаагаа баталгаажуулна. Хэрвээ хүмүүс хоорондоо муу харьцаатай бол цаашид ирээдүйд хэрхэн харьцаагаа сайжруулах вэ гэсэн асуудалтай тулгарна. Мэдээж хамтын ирээдүйг босгох гэвэл хэн хэнийгээ хүндэтгэж хүлээн зөвшөөрөх чухал. Зөвхөн эвтэй байх юу ч биш. Хамтран хийж бүтээх чухал.
Улс үндэстэнүүд өнгөрсөн дээрээ ирээдүйгээ босгож ирдэг. Жишээлбэл Монголчууд Хятад болон Орос хөршүүдтэйгээ хэрхэн ирээдүйг босгож ирэх вэ гэдэг өнгөрсөнийгөө хэрхэн ардаа үлдээх вэ гэсэн асуулттай тулгарна. Хэрвээ өнгөрсөнийгөө хамтдаа ухаж ойлгож засаж залруулж зөв ойлголттой болж хэн хэндээ сайн сайхныг хүсэж чадахгүй бол ирээдүйгээ босгож чадахгүй. Нэгэнт чадах чухал тул чадвар л хэрэгтэй. Түүнээс биш ямар ч баталгаа баримтгүйгээр нэг нэгнийгээ хардаж сэрдэж хувийн гомдол бүтэлгүйтлээ нийтийн болгож Хятад хүн муу эсвэл Орос хүн муухай гэвэл хөрш ард түмний ирээдүй босож ирэхгүй. Хөрш орнууд ирээдүйгээ босгож чадахгүй бол нэг нэгнийхээ тус дэмээр цааш хөгжихөд бэрхтэй болно.
Ялангуяа дэлхийн хөгжлөөс хол хаягдаж эдийн засаггүй Монгол хүмүүс цаашид хөгжихөд хоёр хөршүүд л тус болохоос биш алс холын орнууд шууд туслаж хэзээ ч чадахгүй. Санхүүгийн өр зээлийн тусламжаас илүү бодит баялаг бүтээх эдийн засаг босгож ирэх гэвэл хоёр хөршүүд л шууд туслаж чадна.
Энэ лекцээр өнгөрсөн ба ирээдүй гэсэн сэдэвийг ярихдаа өнгөрсөн дээр ирээдүйг хэрхэн босгож ирэх вэ гэсэн бие хүмүүсийн болон улс үндэстэнүүдийн хоорондын харьцааны тухай ярилцана.
Хувийн өнгөрсөн амьдрал ямар байв цаашлаад гэр бүлийн өнгөрсөн амьдрал ямар байв? Хэрвээ муу байсан бол одоо тэгээд цаашид ирээдүйд яах вэ?
Хүн өөрийнхөө өнгөрсөнийг зохиох ямар ч боломжгүй. Яагаад гэвэл бусад хүмүүс сайн мэдэж байгаа. Харин улс үндэстэнүүд олигтой өнгөрсөнд бүтээсэн зүйл байхгүй бол үлгэр домог зохиож түүх нэртэй өнгөрсөнтэй болж авдаг. Жишээлбэл Америк орон ердөө л 1776 онд анх төр улс болсон. Тиймээс тэдэнд өнгөрсөн олигтой түүх байхгүй. Гэтэл Ар Монгол 1924 анх төр улстай болсон хэдий ч яам сайд гээд хүмүүс хөдөлмөрлөж ажлаа явуулах байшин барилга гудамж талбай байсангүй. Харин энэ үед Европт физик математик болон инженэрийн хөгжил дээд цэгтээ хүрсэн байлаа.
Монголчууд түүхэндээ төр улсын тухай ойлголтгүй явсаар 20-р зуунтай золгосон. Хоорондоо нутгархаж байлдаж бэлчээрээ булаацалдаж хэдэн зуун жил болцгоосон. Хамаг Монгол, Пан Монгол, Нармай Монгол гээд л бүгд л Монголчууд нэгдэх гэсэн оролдлогууд байсан хэдий ч хоорондоо эв түнжин муу тул байлдаж нэг нэгнийгээ устгасан.
Хамгийн сүүлд 1930 аад онд Монголчууд нэгдэж анхны төр улсаа байгуулах гэсэн боловч бас л хоородоо лам, ноён, сайд, хувьсгалч, ард, цэрэг, сэхээтэн гэж хоорондоо муудалцан бие биенийгээ алцгаасан. Тэр үед л Ар, Өвөр, гадаад, дотоод, Буриад, Халимаг болж талцан муудалцсан. Түүний дараа баруун, зүүн, халх гээд л эцэстээ ястан махтан болж зөрчилдөөнтэй болцгоож одоо ч үргэлжилсээр л.
Ингэж хоорондоо нэг нэгнийгээ хэлмэгдүүлсэн буруугаа бусад руу чихэж өөрсдийгөө цэвэр авч үлдэх гэсэн оролдлого бол ирээдүйг босгоход тус болохгүй. Монголын ирээдүйд “Монголын гэрээ” хэрэгтэй.
Ерөөсөө Ар Монголд үлдсэн сүүлчийн төр улс Монгол хүмүүсийг цаашид ирээдүйд нэгтгэж авч явж чадах уу гэсэн асуулт гарч ирдэг. Сонгуулийн үеэр нутгархах ялангуяа албан байгууллагаас авахуулаад улстөрийн нам хүртэл нутгархаж аймгархаж буй явдалууд бол Монголчууд өнгөрсөнд ямар байсан гэдгийг баталж буй.
Хятадууд нэгдсэн тул том болсон. Оросууд нэгдэж төр улс байгуулж чадсан тул дэлхийн том газар нутагтай орон болсон. Өнгөрсөнтэй ард түмнүүд ирээдүйгээ босгож чаддаг ажээ.
Монголчуудын өнгөрсөн гэдэг нэгдэж чадаагүй тархай бутархайгийн түүх. Яагаад Монголчууд нэгдэж чаддаггүй вэ гэхээр Монголчууд нэгэнлэг ертөнцийн тухай ойлголтгүй тул ид шид ер бусын болон мухар сүсэгт итгэж түүндээ залилуулж мэхлүүлж ирсэн.
Монгол хүмүүс нэг нэгнийгээ хүндэтгэж хүлээн зөвшөөрөх тэр морал байхгүй. Үүний баталгаа бол сайн харьцангуй гэх ба хүн бүр өөрийн үнэнтэй гэж эндүүрдэг. Өнгөрсөнийг өнгөрүүлж чадсан ард түмэн хөгжинө. Өнгөрсөнтэйгээ зууралдах биш харин ухаарч хэрэгтэйг авч хэрэггүйг хаях чухал.
Энэ лекцээр тавигдах асуулт бол Монголчууд хэрхэн нэгдэж хүчтэй болж эв нэгдэлтэй байж чадах вэ гэсэн ирээдүйн асуулт тавигдах жишээтэй.

25 Лекц № 15: Хугацаа ба санамж. Time, memory.

Хугацаа гэдэг зөвхөн бугуйн цагны чаг чаг хийх хэмнэл биш. Хугацаа гэдэг үргэлжлэл гэж Философич Бергсон хэлжээ. Тэр үргэлжлэл бол өнгөрсөн, одоо ба ирээдүй. Энэ гурав тусдаа биш. Тиймээс өнөөдөр бол өчигдөр бас маргааш бол өнөөдөр гэдэг. Энд нэгэнт мэдлэгийн тухай ярьж буй тул шашны ойлголтуудыг ярихгүй.
Хүн өнгөрсөнийг санах санамж сайтай байх чухал. Санамжаа сайжруулахын тулд ухааны дасгал хэрэгтэй. Ялангуяа мэдлэгтэй болох гэвэл оюуны маш том хичээл зүтгэл хэрэгтэй. Мэдээж ийм болоход 5 эсвэл 6 жилийн хугацаа юу ч биш. Мэргэжилтэй болоход бол энэ хугацаа хангалттай.
Энэ удаагийн лекцээр хугацаа ба санамж гэсэн хоёр чухал сэдвээр ярина.
Хугацааны мэдрэмжгүй хүмүүс яарч товчлох гэдэг. Ялангуяа мэдлэгтэй болоход яарах хэрэггүй. Хугацаанаас гадна санамж чухал. Хугацаагаа дагаж санамж хөгждөг. Санамж сайжирч багтаамж томроход бас л хичээл зүтгэл гэсэн эрдэм чухал үүрэгтэй.
Мэдлэгтэй болоход хоосон цээжлэх аюултай. Ойлгож чадах хэрэгтэй. Ойлгохын тулд уншиж бичиж ярих гэх мэт олон чадваруудыг эзэмшинэ. Өөрийн ойлголт бол хязгаарлагдмал. Тиймээс өөрийн ойлголтоо бусдын ойлголттой жишиж залруулдаг.
Монгол хүн боловсрол болон шинжлэх ухаан хоёртой анх танилцаад тун удаагүй. Ердөө л социализмаар л дамжин мэдлэгтэй золгосон хэдий ч ардчилалын үед Монгол хүн мэдлэгээс хол хаягдсан. Мэдлэг цол зэрэгийн хэмжигдэхүүн биш болсон. Тиймээс Монгол хүн мэдлэгтэй анх танилцсан тэр түвшинээсээ даваж чадаагүй хэвээр үлджээ. Үүний баталгаа бол мэдлэгийг хэрэглэж чаддаг чадварт суралцаж чадсангүй.
Өнөөдөр цол зэрэгтэй мөртлөө мэдлэггүй хүмүүс их дээд сургуулиудад хичээл зааж оюутнуудыг балласаар л байна. Энэ бол гашуун үнэн. Баллуулсан оюутнуудыг засаж залруулах маш хэцүү байдаг. Санамжаа эвдүүлсэн оюутнууд бурууг мартаж зөвийг хүлээж авч чаддаггүй нэг том аюул бий.
Мэдлэг яагаад чухал вэ гэвэл боловсрол цаашлаад шинжлэх ухаан хоёр хоёулаа мэдлэг дээр тогтдог. Хэрвээ боловсролын систем сайжирч шинжлэх ухааны байгууллагууд хөгжих гэвэл мэдлэг л хэрэгтэй. Түүнээс биш хоосон доктор профессор гэсэн цол зэрэгүүд хоцрогджээ.
Мэдлэг өөрөө үнэн ба аргумент хоёр дээр тулгуурладаг. Боловсрол бас шинжлэх ухаан ч үнэн дээр суурилна. Боловсролгүй хүн үнэнгүй. Тиймээс л Монгол хүн өнөөдөр улс орноо хөгжүүлэх олигтой улстөртэй болж чадаагүйгийн шалтгаан энэ шүү дээ. Боловсролгүй улстөрч гэдэг үнэнгүй улстөрч гэсэн үг. Үнэнгүй гэдэг хөгжихгүй. Үнэн л хөгжил авчирна.
Үнэн болон аргумент гэх чухал ухагдахуунуудаас гадна хувийн үнэмшил хэрхэн зөв үнэмшил болж цаашид мэдлэг болох тухай ч бас лекцээр ярилцана.
Юу ч санахгүй хүмүүсийг хараад хэн бэ гэж асуухад хэцүү л байдаг. Жишээлбэл өөрийнхөө хүүхэд насаа санахгүй хүмүүс олон. Арван жилийн сургуульд юу хийж явсанаа юу сурсанаа ямар дүн авдаг байсанаа санахгүй өөрсдийг магтсан хүмүүс зурагтаар ярьж эрхэм хүмүүс болцгоогоод л.
Юу ч санахгүй өөрөөр хэлбэл санах дургүй хүмүүсийн хажуугаар өөрийнхөө намтарыг засаж балруулддаг хүмүүс ч олон болждээ. Ийм хүмүүсийг хэн гэх вэ? Юу ч санахгүй хүн бол хэн ч биш шүү дээ. Тэгвэл өөрийнхөө намтарыг засдаг хүмүүсийг хэн гэх вэ?

Шинжлэх ухаан ба улстөр. Шинэ онд хийх ажил их байна.

Улстөрчид хэрхэн шинжлэх ухааныг хүлээж авч ирсээр өнөөдрийг хүрэв? Улстөрчид шинжлэх ухааныг аварч чадах уу?
ШУА бол нэг байдаг л нэг байгууллага. Энэ байгууллага устах устахгүй бол тухайн байгууллагын явж ирсэн түүх болон түүнийг удирдаж одоогийн ийм байдалд хүргэсэн ерөнхийлөгчидтөй хамаатай. Орос болон дотоодод голдуу төгссөн ШУА-ийн доктор профессорууд яагаад ч эх орондоо хэрэгтэй шинжлэх ухааныг авч явах мэдлэгийн туршлага байхгүй гэдэг ойлгомжтой. Адгалж л гадаад хэлгүй шүү дээ. Монголчууд ерөөсөө хүн төрөлхтөний мэдлэгтэй хэрхэн танилцав?
Хүн төрөлхтөн шинжлэх ухаантай тийм ч сайхан замаар танилцаж яваагүй ч ухаалаг улстөрчид шинжлэх ухаан хөгжихөд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Анх Галилей яах ч аргагүй шинжлэх ухааныг “яг мэддэг” гэсэн мэдлэгийн салбар болгох үед Францис Бэйкон “Мэдлэг бол хүч чадал” гэж хэлсэнээр шинжлэх ухааны шинэ эрин эхэлсэн.
Хүний айж ирсэн хорвоо ертөнцийг судлаж тэр ч бүү хэл дээшээ тэнгэр огторгуйг хөнгөхөн тайлбарлаж ирсэн тэр тайлбарууд өчүүхэн гэж бодож явсан хүнийг бурханы байранд тавих шиг л болсон. Алж идэж аж ахуйдаа хэрэглэдэг эсвэл үхсэн хойноо үхэр эсвэл хорхой шавьж болдог гэж амьтаны ертөнцийг тайлбарлаж ирсэн тайлбар устаж амьтан сулал эхлэж хүн сармагчин хоёр нэгэн гарал үүсэлтэй гэж хэлэхэд ямар олигтой байв гэж. Гэхдээ л энэ бол сайн муу гэж үнэлж болох ойлголтууд биш. Мэдлэгийг хэрэгтэй хэрэггүй гэж улстөржүүлж болохгүй. Шинжлэх ухаан бол яг мэддэг хүмүүсийн яг мэдсэн мэдлэг. Энэ үнэнийг хэн ч эсэргүүцэж чадахгүй.
Үүнд л том зөрчил ирдэг. Энэ бол шинжлэх ухааны үнэнийг хүлээн зөвшөөрч түүнийг санхүүжүүлж улс орныхоо болон ард түмнийхээ тусын тулд шинжлэх ухааны мэдлэгийг үнэлж дэмжиж хөгжүүлэх тэр үүрэг улстөрчидөд ноогддог. Улстөрчид санхүүжүүлэхгүй бол шинжлэх ухаан хэзээ ч хөгжихгүй. Төр муу бол шинжлэх ухаан байхгүй. Шинжлэх ухаан байхгүй бол мухар сүсэг.
Шинжлэх ухаан түрүүлж аж амьдрал дагадаг тийм хүн төрөлхтөний эрин үе эхлээд 500 хүрэхгүй жил болж байна. Монгол хүн 60 хүрэхгүй жилийн өмнөөс л шинжлэх ухаан гэж зүйлтэй танилцсан. Өнөөдөр ШУА яагаад өөрийгөө авч явж чадахгүй болчихвоо гэдэг мэдлэгтээ биш анх байгуулахад мэдэмхийрч хүн төрөлөхтөний мэдлэгийг дур мэдэн орчуулсан хэлний хүрээлэнгийнхэнээс эхлэлтэй. Эхлэхдээ л булингартай эхэлсэн дээ.
Герман оронд 300 гаруй жилийн өмнө Академи байгуулагдсан. Гэхдээ зөвхөн нэр эсвэл энд тэнд яваа залуусыгаа хамруулан нэрлээгүй. Олон зуун хүн цэвэр шинжлэх ухааныг хийж бүтээж бас хэрэглэж чадсан тэр үедээ шүү дээ. Монголчууд 60 хан жилийн шинжлэх ухааны түүхэндээ мэдлэгтэй танилцаж түүнийг хүлээж авсан болохоос биш мэдлэгийг хэрэглэж бас үйлдвэрлэх тийм цаг хугацаа байсангүй. Ерөөсөө Монгол хүүхдийг хүмүүжүүлэх гэр орон ээж аавууд мэдлэгтэй хүүхэд өсөж торних тийм боломж ч өгдөггүй. Овоо нэг ээж аавууд байлаа гэхэд мэдлэгтэй залуу үе өсөж торних тийм төрийн бодлого байхгүй. Төрийн хар хайрцагны ойлголт ч байхгүй.
Дэлхий дээр санхүүжүүлэгч төр болон хийж бүтээх шинжлэх ухаан хоёр хэрхэн уулзалдаж нэг нэгийгээ хүндэлсэн тухай олон жишээнүүд бий. Шведийн хатан хаан Францын философич, математикч Ренэ Декартыг ордондоо урин авчирч мэдлэг заалгасан. Францын хаан Наполеон ордоноосоо гарч физикийн туршилт хийж байсан Вольтагийн туршилтын тасалгаанд очиж хэрхэн цахилгаан гүйдэл үүсдэг тухай танилцаж их л сонирхож төрөөс мөнгө гаргаж дэмжихийг уриалж байжээ. Оросын хаадууд залуучуудаа Европ руу сургуульд явуулахын тулд их хэмжээний алт гаргаж төлбөр хийж байсан гэдэг. Гэх мэт нэг нэгнээсээ суралцаж нэг нэгийгээ санхүүжүүлдэг түүх олон бий.
Монгол хүмүүсийн хувьд шинжлэх ухаан гэдэг ойлголт анхнаасаа л ерөөлгүй эхэлсэн. Доктор, профессор болж баталгаатай өндөр цалин авч хэн хэндээ мэдэмхийрэх л чухал байсан. Малчин Монгол хүмүүст ард түмэндээ өөрөөр хэлбэл бусдад тус болно шүүү гэсэн ойлголт харийн байлаа. Төр улсаа авч явах улстөрч хүмүүс шинжлэх ухааны цолнуудыг шагнал медал авдаг шигээ уралдан авцгаасан. Өнөөдөр доктор улстөрчидийн цол олгосон дээд сургуулиуд устсан түүх бий. Сургуулиа төгсөөд диплом авсанаас хойш мэргэжлээрээ ганц жил ажлаагүй эмч, физикч, эдийн засагч гээд л олон хүмүүсийн жишээ төрийн ордонд бий дээ. Мэргэжилгүй улстөрчид одоо тэгээд мэрэгжилтэй шинжлэх ухааны хүмүүсийг хэрхэн санхүүжүүлэх вэ? Үүний нөгөө талд ШУА-ийн доктор, профессорууд дотоодын булхиа будлиантай дипломуудтай шүү дээ. Улстөрчид математикийн доктор гэж хөөрөх ч яахав математикийг хэрэглэж чадах ёстой ШУА-ийн хүрээлэнгүүд мэдлэг гэхээсээ илүү түүх ярьж үлгэр домогтоо шигдсэн гэхээр мэдлэг Монгол хүний хүртээл яаж ч болох вэ дээ. Төсөл нэрээр хичнээн их хөрөнгө мэдлэг бололгүй шуналын замаар орсон бол?
Философич Ницшэгийн хэлсэн “Бурхан үхсэн” гэсэн үг юуг хэлсэн бэ гэхээр одоо энэ хорвоог бүтээсэн бүтээгч байхгүй харин одоо хүн өөрөө өрийгөө бүтээх боломжтой боллоо гэсэн ойлголт байсан. Нэгэнт хүн өөрөө өөрийгөө бүтээх боломжтой болсон тул “Дээд хүн” болтолоо өөрийгөө хөгжүүлэхийг уриалж “Заратустра ингэж хэлэв” номоо бичсэн. Үүний хажуугаар Ницшэ юуг анхааруулсан бэ гэхээр хэдийгээр хүн өөрийгөө Дээд хүн болтол хөгжүүлж хичээж зүтгэх боломжтой ч бас өөрийгөө хөгжүүлэхгүй бол Доод хүн болж цаашлаад “Хүн биш” болох аюултай гэдгийг анхааруулсан. Чоно хэзээ ч чоноороо дуудсаг. Тэгвэл хүн хүнээрээ биш харин хүн биш болж дуусах аюултай гэдгийг анхааруулжээ.
2015 онд улстөрчид өөрсдийгөө доктор профессор гэж барьцахгүй харин шинжлэх ухааны доктор профессорууд өөрсдийнхөө ямар сургуульд цол диплом хэрхэн авсан бэ гэдгээ мартахгүйгээр уулзаж учрах тэр цаг ирэхнээ. Эцсийн эцэст улстөрч доктор байх чухал биш. Үүнтэй адил шинжлэх ухааны хүмүүс ямар их олон цол шагналтайгаа гайхуулах биш харин мэдлэг бүтээх чухал шүү.
Монгол хүн мэдлэгийн охийг хүртэж улс орондоо Дээд хүн олон төрөхөд шинжлэх ухаан ямар их хэрэгтэй гэдэгтэй бас танилцах тэр үнэний өдөр ирэх ойртсоор.

ШУА-ийг устгаж болно харин шинжлэх ухааныг устгаж болохгүй.

ШУА-ийг их сургуулиудтай нэгтгэх цуу яриа гадуур нэгэнт тархжээ. Шинжлэх ухааны тухай яриа өдөх сайхан боломжийг ашиглаж ерөөсөө “Монгол хүн ба мэдлэг” гэсэн үргэлжийн бичдэг сэдэвээ энд дахин хурцатган бичихээр зорилоо. Уншигч Та хуваалцана уу.
Хүн төрөлхтөний мэдлэгийн оргил болсон шинжлэх ухаан гэж бидний орчуулдаг “science” гэдэг ойлголттой Монгол хүн 1940-өөд онд танилцаж түүний үр шимийг хүртэж мухар сүсэг, шарын шашинаас салж ид шидийг ардаа орхиж ер бусынуудыг хээр хаяж чадсан билээ.
Гэтэл өнөөдөр яагаад Монгол хүн буцаад мухар сүсэгт тархиа эргүүлүүлж сургуулийн заалнаас авахуулаад хэдэн зуун хүн багтдаг том том заалнуудад бөөгнөрөн хуйларч эрүүл биш хүмүүсийн үгэнд үнэмшиж түрийвч цүнхээ агаарт эргэлдүүлэн мөнгө төгрөг дуудна вэ? Энерги гэж буруу ярьцгааж гэрлэн бие гэж нэг нэгнийгээ чийдэн мэт гэрэлтдэг гэж шоглох энүүхэнд болжээ. Ээж аавууд яагаад хүн ёсны доод түвшинд очиж охид хөвгүүдээ мухар сүсэгтэнүүдийн золиос болгож ламын тоглоом болгоцгооно вэ? Яагаад үр хүүхдээ шинжлэх уааны мэдлэгээс хол хөндий болгоцгоов? Энэ бүгдэд хэн буруутай вэ?
Төр шашин хоёрыг арай гэж салгаж 1940 оноос 1990 хүртэл амжилттай байсан мөртлөө 90 оноос хойш яагаад шашин төртэй холилдов? Мордохын хазгай гэгчээр лам хүртэл төрд орж сайд болцгоодог болжээ. Сайдууд мухар сүсэгтэх ердийн хэрэг. Ингэж төрийг балласан сайдуудыг яах вэ?
Их дээд сургуулиудын танхимуудаар лам дүүрч тэнхимийн профессорын өрөөгөөр далай ламын зургууд хүртэл дээгүүр залагдаж арга билиг ярьж билэгдэл гэж мангуурч Англи Америкт сураад ирлээ гэсэн залуус яагаад ээж аавыгаа даган дуурайж хөгийн царайлна вэ? Мэдлэг доромжлогдож их дээд сургуулиудад Түвд хэл заадаг жишээ ердийн болжээ.
ШУА ч бас Гандан ч зөвхөн байгууллагууд. Харин шинжлэх ухааныг авч тээж явж чадаагүйдээ ШУА шийтгэл хүлээх ёстой. Шийтгэл ч цаг үеэ олж ирлээ. Үүнтэй адилхан Гандан ч буддизм гэсэн хүн төрөлхтөний бүтээлийг яаж гутааж мушгин гуйвууллсаныхаа төлөө шийтгэл хүлээх ёстой.
Яагаад 21-р зуунд Монгол хүн бөө шүтэж, ламд доромжлуулж, хадагаар ороосон ээж модоо нар салхи үзүүлэхгүй үхүүлсээр байна вэ? Яагаад Монгол хүн шинжлэх ухаанаар дамжин мэдлэгтэй болж чадсангүй дундад зуун луу буцаад шидэгдэв? Яагаад Монгол хүн өнөөдөр дээдэс, доодос ярьж улстөрчид ташраараа ноёд феодалууд болцгоов?
Энэ бүх тэнэглэлийн цаад эзэн бол мэдлэгийг Монгол айлын гэрт оруулж чадалгүй цалин мөнгө, цол шагналдаа дарагдсан ШУА-ийн доктор, професор, хүндэт академичаас авахуулаад ШУА-ийн үе үеийн ерөнхийлөгч нар шүү дээ. Ичих нүүрээ элгэндээ наах гэгч л болж байна даа.
ШУА-ийг устгаж болно. Гагцхүү шинжлэх ухааны мэдлэг устаж хэрхэвч болохгүй. Шинжлэх ухаан уствал Монгол хүн гадаадын мөнгө хүүлэгчид дотоодын мухар сүсэгтнүүдийн тоглоом болж оюуны доод түвшинд орцгоож наад захын хүний эрх биелэгдэхгүй хэвээр үлдэх болно доо.
Өнөөдөр хүртэл ШУА яагаад Үндсэн хуулийн цэцэд Бат-Отгоноос өгсүүлээд Сарандаваа хүртэлх шинжлэх ухааныг доромжилж мухар сүсгийг түгээн дэлгэрүүлж буй хүмүүсийг шүүн хэлэлцүүлэхээр хандсангүй вэ? Арай ШУА өөрөө бөө, мухар сүсэгтэнүүдээс айдаг биш биздээ.
ШУА Ганданд ялагдсан гэж би өөрөө энэ өнгөрсөн хавар ШУА-ийн ерөнхийлөгч гуншинтай хүнд шууд хэлж байсанаа санаж байна. Тэр надад хариу юу ч хэлж чадалгүй амруугаа алгадуулсан мэт л гөлийж сууж билээ.
Яагаад ШУА Ганданд ялагдав? Яагаад гэвэл мэдлэгийг олны хүртээл болгож чадалгүй үүргээ умартаж баян чинээлэг амьдрал руу хуйларцгаасан даа. Өнөөдөр хүртэлх хугацаанд ШУА-ийн дээгүүр албаны хүмүүс хичнээн төгрөг төсөл нэрээр авч идэж уусаныг шалгах хэрэгтэй.
Яагаад шинжлэх ухааны мэдлэг Монгол хүнд хэрэгтэй вэ гэвэл шинжлэх ухаан бол улс орны дээд бүтэцэд хамаардаг. Дэд бүтэцэд зам тээвэр, эдийн засаг, банк санхүү, мал аж ахуй, газар тариалан, аж үйлдвэр хамаарч хүн ардын аж амьдралыг баталгаажуулдаг. Харин дээд бүтэц бол шинжлэх ухаан, урлаг, төр гээд хүний оюун ухааны амьдралыг тэтгэж соёлжиж иргэшиж нийгэмшихэд тус болох зорилготой.
Монголчууд зөвхөн дэд бүтэцтэйгээ зууралдсаар дээд бүтэцээ босгож чадахгүй явсаар ардчилалын 20 гаруй жилийг ардаа орхилоо. Зөвхөн ШУА мухар сүсэгтсэнгүй бас урлаг мухар сүсэгтэж хаа л бол оюуны доод түвшинд урлаг явагдаж хамгийн боловсролгүй хүмүүс яруу найрагчаас авахуулаад жүжигчид хүртэл болцгоожээ. Төр ч гэсэн мухар сүсэгтэж ордны доод давхарт гал түлцгээлээ. Тэдний зарим уулын оройд хадаг уяж ард түмнээ мэдлэгт биш уулын хад чулуунд хүртэл даатгаж мөн ч их мухар сүсэгтлээ дээ.
Эцсийн эцэст мэдлэг бол хамгийн чухал хүний эрх. Монгол хүнийг мэдлэгтэй болгох зоруилалтай боловсролын бүхий л байгууллагууд энэ эрхийг зөрчөөд олон жил болж байна. Боловсрол гэдэг эрэлт нийлүүлэлт биш төрийн үүрэг даалгавар байх ёстой. Мэдлэг боловсрол Монгол хүнийг эрх чөлөөтэй болгоно. Өөр юу ч биш. Мэдлэггүй Монгол хүн үргэлж бусдын боол золиос болохоос өөр яах вэ дээ.
ШУА-ийн устал бол хүнийг мэдлэгтэй болгох эрхийг зөрчсөний гай гамшиг шүү дээ. Үндсэн хуулийн цэц Улаанбаатарын амьдралыг мухар сүсэгтүүлсэн эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийг шүүн хэлэлцэж ёс суртахууны шүүхээр хэлэлцэх цаг болсон.
Мухар сүсэгтэнүүдээс авахуулаад лам бөө хүртэл хувьдаа ямар ч сүсэг бишрэлтэй байж болно. Энэ бол хүний эрх. Гэтэл бусдыг хууран мэхлэж худал амлаж залилан мэхлэх бол гэмт хэрэг. Тэр ч бүү хэл мухар сүсэгтэнүүд олноороо нийлж иргэдийг хууран мэхлэж буй бол бүр бүлэглэлийн шинжтэй болсоны гэрч бөгөөд зохион байгуулалтай гэмт хэрэг шүү. Нийгмийг аюулаас хамгаалахын тулд дотоодод асар их зүйл хийх хэрэгтэй болжээ. Монголчууд монголчуудыгаа л баллаж байна шүү дээ. Үүний шалтгаан бол Үндсэн хуулийн цэц ажлаа хийхгүй байна.
Хүн төрөлхтөн мэдлэгийг бүтээж чадсанаар шувуунаас хурдан нисдэг онгоц бүтээсэн. Мэдлэгийг олны хүртээл болгож чадсанаар хүн төрөлхтөн ирвэс шилүүс цаашлаад адуунаас ч хурдан давхиж чаддаг автомашин бүтээсэн.
Харин Монгол хүн мэдлэгийн сайныг хүртэж амсаж чадсангүй. Зун наадам болохоор том том жийптэнгүүд даага унасан үр хүүхдээ элдээд давхиж дэлхийн ичгүүр болдогдоо. Мэдлэгийг ингэж л ойлгож хэрэглэдэг Монгол хүн 21-р зуунд ирж чадсангүй. Жийп том хэдий ч ухаан жижигхэн үлдлээ дээ.
Монгол хүний ухаан жижигхэн үлдэх бүх нөхцөлийг ШУА өдөөж шинжилдэг ухаан биш харин мухар сүсэгтдэг ухаан болгож хаялаа. Улаанбаатараар дүүрэн академууд. Тэд юу хийнэ вэ? Тэд ганцхан л зорилготой. Тэр бол Монгол хүний тархийг тураалд биш хомсдолд оруулах.
Монгол хүн доктор, профессор, академич цол гэлтгүй ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй болцгоожэ.
Ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй болцгоосон Монгол хүнийг аврахад ШУА-ийг аврах биш шинжлэх ухааны мэдлэгийг аврах ёстой шүү гэдгийг бид хэрхэвч мартаж болохгүй. Гадаад орнуудад шинжлэх ухаан хийж яваа ирээдүйн залуу үе Монгол орноо сайхан болохыг хүлээж суух биш маргааш хүрч ирцгээж шинжлэх ухааныг аврах үйл хэрэгт оролцохыг уриалж байна.

25 лекц № 13: Сургуулийн сурагч ба их дээд сургуулийн оюутан.

Монгол хүн ба боловсрол гэсэн ойлголт өөрөө маш хүнд сэдэв. Өнөөдөр 21-р зуунд Монгол хүн хэрхэн дэлхийг ойлгож дэлхийг даван огторгуй ертөнцийг төсөөлж буй тэр төсөөлөл гэх мэт боловсролоор олгогдох тэр мэдлэг хэтэрхий мухар сүсгийн шинжтэй болжээ. Тэр ч бүү хэл 100 жилийн өмнөх шигээ боловсролыг шашины шинжтэй болгох гэж сурах бичгүүд хийдэг болжээ. Шашинд мэдлэг байхгүй гэдгийг өнөөдөр хэн ч тайлбарлаж өгсөнгүй.

Ээж аавуудын боловсрол доод хэмжээнд очжээ. Ялангуяа ардчилалын үед ээж аав болцгоосон болон түүнээс хойших үеийнхэн боловсрол гэдэг үнэт зүйлтэй танилцаж амт шимтийг эдэлж чадсангүй хэвээр. Ном унших соёл олигтой олны хүртэл болсонгүй. Унших гэдэг тийм ч амархан зүйл биш. Яагаад гэвэл ойлгох ёстой бас ярилцах ёстой.

Сурагч болон сургууль гэсэн хүн төрөлхтөний ойлголттой Монгол хүн социализмын жилүүд эхлэх үед л сүм хийдээс салж малчин ахуйгаас гарч золгосондоо. Ялангуяа нийтээрээ малчин тул мал хариулдаг хүүхэд сургуульд сурна гэдэг Монгол хүний хувьд мал хариулах хүүхдээ алдана гэсэн ойлголт. Энэ том зөрчил Монгол хүнийг боловсролтой болоход маш их саад болдог.

Хүн төрөлхтөний түүхэнд сургуулийн тухай ойлголт их эрт эхэлжээ. Яг л анхны соёлууд 4000 гаруй жилийн өмнө эхлэхэд л сургуулийн анхны хэлбэрүүд үүсжээ. Сургах үүрэгтэй сургагч хүний тухай ойлголт хүртэл тэр л үеэс эхлэж сурганы хүмүүсийг их л хүндэлдэг байжээ. Хаад ноёдын хүүхдийг сургадаг сургагчид орлого сайтай байдаг байсан бол ард түмний хүүхдүүдийг сургадаг сургагч нарыг ардууд өөрсдөө хоол өгч дэмждэг байжээ.

Ялангуяа дулаан уур амьсгалтай болон хүн их төвлөрч амьдардаг эртний Египт, Грек гэсэн ард түмнүүдэд анхны сургуулиуд үүсэж гадаа хичээллэдэг байсан түүх олон бий. Грект өндөр боловсрол олгох зорилготой анхны академи, лицэ гээд л 2500 жилийн өмнө үүсжээ. Тэр үед хүүхдийг биеийн тамираар бие бялдар хөгжүүлж хөгжимийн хичээлээр гоо сайханы сэтгэл олгож логикоор бодох чадварыг хөгжүүлэх тухай сургаж байжээ. Ингэж залуу үеийг өв тэгш хүн болгодог байжээ.

Сургуулийн сурагч жинхэнэ сурагч болохын өмнө бичиг үсэг сурч уншиж чадах болон тоо сурч тооны үйлдэлүүдийг сурч бэлддэг. Хамгийн сайн бэлтгэлтэй болсон хүүхдүүд одоо цааш жинхэнэ сурагчид бол уншиж чаддаг болсон бол одоо түүх, соёл, урлаг, байгал гээд олон зүйлийг суралцах нөр их боловсролын хөдөлмөр эхэлдэг. Мэдээж сурч боловсроход заавал сургуулийн сургагч зааж сургана. Түүх гэхээр зөвхөн өөрийн орны түүх биш дэлхийн түүх сурах. Яагаад гэвэл Монголын түүх дэлхийн түүхийн өчүүхэн хэсэг шүү дээ. Соёл гэхээр зөвхөн эд зүйлийг нэрлэх биш хэрхэн оюуны чадвараар бүтээсэн бүтээлүүдийг нэрлэнэ. Урлаг гэхээр концерт тоглож дуу дуулах биш харин уран зураг болон яруу найрагаар амьдралыг болон үнэнийг илэрхийлэх. Байгал гэхээр зөвхөн мод чулуу биш харин амьд амьтан хэдийд хаанаас үүссэн бэ гээд л олон мэдлэг шаардсан асуултад хариулж сурахыг бас л боловсрол гэнэ.

Монгол хүн өнөөдөр түүх гэхээр өөрсдийн тодорхой биш бүдэг бадаг үлгэр домогуудыг түүх гэж буй дэндүү боогдмол. Соёл гэхээр нүүдэлчин соёл яриад байдаг. Гэтэл оюуны ямар бүтээл хэн хэзээ бүтээсэн бэ тухай яривал соёлын бодит баримтуудыг тоолж тоочих боломжтой. Түүний хажуугаар жинхэнэ урлаг социализмын үед орж ирээд ардчилалын үед устаж үгүй болсон. Өнөөдөр уран зургаар амьдралыг хэн ч илэрхийлэхгүй. Ихэнхдээ бөө эсвэл бурхан зурна. Амьдралыг шүүмжилж зан заншилийг шүүн хэлэлцсэн шинэ амьдралын төлөө уриалан дуудсан ухаарал өгсөн жинхэнэ яруу найраг бүр ч устсан тул мухар сүсэг бөө л нийгмийн нийт хэсэгт үйлчилж байх шивдээ.

Монгол хүн хэдийгээр социализмын үед Түвдийн шашинаас салж сургуулийн танхимд орж чадсан хэдий ч Түвд хэлний буюу шашны нэр нэрлэгээнүүдийг сургуулийн танхимд авч орж иржээ. Багш, шавь, ном, од, оч гээд л олон үгнүүд бий дээ.

Азийн Хятадаас авахуулаад, Энэтхэг, Япон, Өмнөд Солонгос гээд л ард түмнүүд Европ руу явцгааж хүн төрөлхтөний боловсролтой эрт танилцаж өөртөө шингээж чадсан. Монголчууд дөнгөж 1930-аад онд л сургуулийн сурагч гэсэн ойлголттой болж 1950-аад оны үед мэргэжлийн боловсрол гэсэн ойлголтуудтай танилцсан.

Дээд боловсрол авах ёстой газар бол их дээд сургуулиуд байх ёстой. Яагаад гэвэл их дээд сургуулиуд арван жилийн сургуулиас ялгаатай. Их дээд сургуулиудад зааж сургах гэж байж болохгүй. Оюутан өөрөө бие дааж суралцана. Профессор гэсэн мэдлэгтэй хүнээс мэдлэг хэрхэн эзэмшиж бас мэдлэг хэрхэн өөрөө бүтээх тухай суралцана. Профессорууд зааж сургах биш харин чиглүүлж бие дааж мэдлэг эзэмших тэр үйл явцад тус болох учиртай.

Их сургуулийн өндөр боловсролтой анх удаагаа Монгол хүн социалист орнуудад очиж танилцан буцаж нутагтаа ирж үргэлжлүүлэх боломжтой байсан. Өнөөдөр ардчилалын үед боловсрол замбараагүйтжээ.

Монгол хүмүүс гадаад орнуудад очиж мэдлэгтэй танилцсан хэдий ч өөрийн нутагтаа өөрөөр хэлбэл Улаанбаатар хотод буцаж ирээд их сургуулийн өндөр боловсрол үүсгэн бий болгох боломж үгүйлэгдэнэ. Шинжлэх ухаан гэж орчуулдаг “science” гэж олон улсын хэмжээний өндөр мэдлэгтэй болох тэр нөхцөл бүрдэж чадаагүй хэвээр. Яагаад шинжлэх ухаан хөгжиж чадаагүй вэ гэхээр нэгдүгээрт мэргэжлийн Грек болон Латин гаралтай үгсийг давхар орчуулж махчилсанаар мэдлэг мөн чанараа алдсан. Хоёрдугаарт ШУА гэсэн байгууллага мэдлэгийг хэмжүүр болгож чадсангүй зөвхөн ажилсан жил гэдгээр зэрэг цол магтаал шагнал олгож мэдлэг мартагдсан.

Социализмын үед боловсролын том хувьсгал явагдсан. Ардчилалын үед боловсрол уналтанд орж хөсөр хаягдсан. Энэ бол боловсролгүй улстөрчидийн хийсэн гэмт хэрэг. Монгол хүнийг өнөөдөр ч боловсролоос хөндийрүүлж Майдар бурхан шүтдэг мухар сүсэгтэй ядуу дорой болгох гэсэн харгис хэрцгий төлөвлөгөө улам л биелэлээ олсоор. Монголчуудад боловсролын 2-р хувьсгал хэрэгтэй болжээ. Монгол хүн мухар сүсэгээс салах боломжтой болох ёстой.

Мэдээж яг өнөөдөр Монгол хүний ухаан боловсролд бэлэн биш болжээ. Хичээл зүтгэл хатуужил гэх мэт боловсролд хэрэгтэй эрдэмүүд дутагдана. Ийм эрдэмтэй болж чадвал мэдлэгт маш хурдан суралцах боломжтой.

Малчин гаралтай хөдөөнөс үүдэлтэй нүүдэлчин амьдралтай Монгол хүн иргэнших үйл явц ердөө л социализмын үед явагдаж өнөөдөр устсан тул шинжлэх ухаан Монгол хүний хүртээл болж чадсангүй. Нөгөөтэйгүүр мэдлэгээр хөгжих ёстой Монгол хүн мухар сүсэгийг мэдлэг гэж ойлгон шашиныг бас шинжлэх ухаантай хольж хутгаж төөрөгдсөн хэвээр. Шинжлэх ухааны олон үгсийг Түвд хэлний үгнүүдээр орчуулж утга алдагдсан явдал их л том алдаа байдаг.

Оюутануудад мэдлэг хэмжигдэхүүн биш Монгол доктор професоруудаас суралцах боломж тун бага гэдгийг хэн ч анхааруулсангүй.

Энэ удаагийн лекцээр боловсрол, сурагч, оюутан, сургагч, профессор гээд өнөөдөр үнэ цэнэ болон агуулга алдагдсан олон чухал ойлголтуудын тухай ярилцана.

Философийг өөр өнцөгөөс харна гэнээ.

Монгол хүний олон зуун жилийн төөрөгдөлийн баримт бол философигүй явсаны хомсдол байдаг. Энэ хомсдол өчигдөр хэсэг залуучуудтай ярилцаж байхад дахин дахин мэдрэгдэж байв. Америкийн “The Philosophers” гарчигтай филмийг өчигдөр орой Эхлэл гэж нэртэй клубийн залуучуудтай хамтдаа харцгааж түүнийхээ дараа ярилцлага явуулав. Тэднийг урисан явдалд би их талархасан. Энэ филмийн тухай болон ярилцлагын үеэр төрсөн бодлоо энд бичив. Харин сэтгэгдэл биш шүү.

Залуучуудын урилга болон философийн тухай асуусан асуултууд үнэхээр л цаг үеэ олсон олон зуун жилийн хойно Монгол хүн арай гэж философитой танилцалж буйгийн нэг л жишээ байлаа. Философи гэсэн энэ сайхан мэргэжлийг ШУА-аас авахуулаад МУИС хүртэл цаашлаад улстөрийн намуудын өөрсдийгөө филсофичид гэдэг хүмүүс бүгдээрээ баллаж хаясандаа. Удирдлагын академид хүртэл философич гэсэн хүмүүс бас байдаг гэсэн. Тиймээс энэ мэргэжлийг бүгдээрээ дор бүртээ өөрсдийн бичсэн болон орчуулсан номуудаар балласан хэвээрээ гэж ойлгох хэрэгтэй.

Яагаад би энэ тухай бичиж буй вэ гэхээр өчигдөр оройны филмийн дараа ярилцлага дуусах үеэр нэг залуу маргааш бид бас өөр философич урих гэж байгаа. Олон өнцгөөс харна гэсэн гайхмаар санагдсан зүйл байв. Яагаад?

Энэ залуу философи гэсэн мэргэжлийг олон өнцгөөс харна гэдгээрээ юу хэлнэ вэ? Аливаа мэргэжлийг мэргэжлийн биш хүн олон өнцгөөс харна гэнээ. Мэргэжлийн хүн ч гэсэн мэргэжлээ чадахгүй мэргэжилдээ хоцрогддог. Үүнийхээ дараа мэргэжлээ ойлгох гэж хичээдэг болохоос ямар ч өнцгөөс хардаггүй . Хүн нэг бол чадна үгүй бол чадахгүй.

Эндээс дүгнэх дүгнэлт бол Монгол хүмүүс мэргэжил гэдэг зүйлээс хол тасарчээ. Хэдэн сар дамжаанд явсаныгаа мэргэжилтэй болчих лоо гэж эндүүрнэ. Хоёр гурван жил Америк явсаныгаа боловсролтой болчихлоо төөрөгдөнө. Яана даа яана?

Аливаа мэргэжлийг олон талаас харах гэж ойлголт даан ч байхгүй нь харамсалтай. Аливаа асуудалд олон талаас хардаг болохоос мэргэжилд хаанаас хэдэн талаас харах гээв? Физикийн мэргэжлийг эсвэл хуулийн мэргэжлийг олон талаас харна гэж байхгүй. Гагцхүү нэг бол чадна үгүй бол чадахгүй. Физикт Эйнштэйнийг хэзээ ч олон талаас хардаггүй. Хуулийн мэргэжилд Хэгэлийн хууль зүйн тухай номыг олон талаас хардаггүй. Ойлгож л унших хэрэгтэй.

Мэдээж мэргэжил устаж, амархан диплом авч, ямар ч боловсролгүйгээр бас гадаад хэлний анхны мэдэгдэхүүнгүйгээр профессор болох боломжтой Улаанбаатар хотод юу ч ярьдаг хэн ч ярьдаг хэзээ ч ярьдаг хаа ч ярьдаг хөл толгойгүй амьдрал үргэлжилдэг хойно доо. Үүний баталгаа бол энэ “the philosophers” гарчигтай философийн мэргэжлийн оюутнуудын хэрхэн багштайгаа философдож буй тухай мэрэгжлийн олон үг ухагдахуунтай филмийг орчуулах гэж баллаж бүр сэглэж хаяжээ. Платон, Аристотел, Декарт, Нютон, Виттгэнштэйн гээд л том философичидийн онолуудыг филмээр дамжуулан их хялбархан хөнгөхөн сайхан тайлбарлаж байна лээ. Түүний хажуугаар Шекспир болон Күнзийн ганц хоёр ойлголтуудыг хүртэлхавчуулж байх шиг байсан. Мэдээж энэ сайхан ойлголтуудын тухай Монгол үзэгч аманд ч үгүй хамарт ч үгүй л үлдэж байх жишээтэй. Орчуулах гэж оршуулсан байна билээ.

Монгол хүний өнгөрсөнд ч магадгүй Чингисээс эхэлсэн болов уу өнөөдөр ч явагдаж буй том алдаа Монгол хүнийг философич болж ард түмэндээ философи түгээгүйгийн тэр тиом алдаа. Хэн ч философийн ном бичиж үлдээсэнгүй. Ядаж Энэтхэг шиг Буддатай, Хятад шиг Күнзтэй, Түвдүүд шиг Далай ламтай болсонгүй. Монгол хүнд монгол философи дутагдана.

Физик математикийн салбарт томьёотой тул бага зэрэг төөрөгддөг. Биологийн салбарыг тэртэй тэргүй орчуулгаар баллаж мэргэжил биш болгож хүн сармагчингаас төрсөн гэхээр биологчид өөрсдөө итгэдэггүй. Томьёо байхгүй мэргэжлүүд жишээлбэл хуулийн мэргэжлээс авахуулаад социолог, улстөр гэх мэт мэргэжлүүд яг л энэ философийн мэргэжилтэй адил даан ч худлаа орчуулагдаж алдаагаар дүүрэн явдаг даа.

Хүн төрөлхтөний бүтээсэн үндсэн хуулийг хүртэл хагас дутуу орчуулсан байдаг. Улстөрийг нэгэнт худлаа орчуулсан тул намуудад онол гэж байхгүй оюуны доод түвшинд байдаг шүү дээ. Философийг тэртэй тэргүй Монгол хүн ойлгохын ямар ч аргаүй болтол нөхцөлгүй болтол худлаа орчуулсан даа. Одоо ч их дээд сургуулиудад худлаа үргэлжилсээр л.

Буцаад филм рүүгээ ороход энэ филм философийн гурван чухал ойлголтын тухай өгүүлдэг. Нэгдүгээрт: логик. Хоёрдугаарт: этик. Гуравдугаарт: эстетик. Энэ гуравыг тэнцүүлэн ашиглаж хэрэглэж чадахыг ухамсар тодоорхойлдог. Гэтэл ухамсар гэсэн Англиар “reason” Германаар “vernunft” Францаар “rationale” ойлголтыг дэндүү худлаа “шалтгааны ухаан” гэж орчуулжээ. Ямар их эмгэнэл вэ? Инээдэмтэй юм шиг?

Философийн багш оюутнуудтайгаа маш чөлөөтэй ярилцаж бүх асуултуудад хариулж эсэргүүцсэн оюутнуудтай зөвхөн асуулт хариултаар л ярилцдаг. Энэ өдөр хамгийн сүүлчийн хичээл байсан тул багш оюутнууддаа гурван “бодох туршилт” хийлгэж дүн тавьдаг. Физикч хүн лаборатордоо туршилт хийхийн тулд багаж хэрэглэдэг. Тэгвэл философич хүний туршилт хийдэг газар бол тархин доторх ухаан шүү дээ. Ухаан гэсэн лабораторын багаж хэрэгсэл бол философчийн гүн бодол байдаг.

Энэ филмийн хамгийн анхны “бодох туршилт” дээр логикийн тухай ярилцаж хүн сэтгэлийн хөдөлгөөнөөс болж алдаа гаргаж буйг харуулдаг. Логик ямар их хэрэгтэйг олон жишээнүүдээр оюутнуудын тархинд ортол дүрсэлдэг. Монгол хүн логикгүй тул олигтой төрийг босгож хэзээ ч чадахгүй. Яагаад гэвэл бүхий л төр улсын ажил логик дээр явагдах ёстой. Ялангуяа улстөрчид логикийн ямар ч боловсролгүй тул Монгол хүн жинхэнэ улстөр гэсэн ойлголттой өнөөдөр хүртэл танилцаж чадалгүй явна.

Хоёрдугаар бодох туршилт дээр моралын буюу ёс суртахууны тухай өгүүлдэг ба хүнийг зөвхөн ямар мэргэжилтэй гэдгээр биш тэр хүний сэтгэлийн олон шинж төрхүүдийг үнэлж шийдэл гаргах хэрэгтэй гэсэн философийн этикийн том сэдэвийг хөнддөг. Хүн ямар мэргэжилтэй гэдэг чухал биш тэр хүний ёс суртахуун чухал гэдэг. Ёс суртахуун Монгол хүмүүсийг Улаанбаатар хотод хоорондоо танихгүй ч гэсэн ахан дүүсэг болгох ёстой. Гэтэл Улаантбаатар хот тэр чигээрээ ёс суртахуунгүй.

Харин сүүлчийн гуравдугаар бодох туршилт бол эстетикийн тухай буюу аливаа зүйлийг гоо сайханыг хэрэглэж шийдэх тухай бас л филосоийн эртний ойлголтыг ярилцдаг. Гоо сайхан гэдэг бол хүний хир эрх чөлөөтэйг харуулдаг. Гоо сайхан байхгүй газар урлаг ярих боломжгүй. Яагаад гэвэл гоо сайхан эрх чөлөөг шаарддаг. Урлаг хөгжөөгүй газар эрх чөлөө байхгүй гэсэн ойлголт. Уран зураг, сонгодог хөгжим, яруу найраг гээд урлагийн болон гоо сайханы чухал салбарууд Улаанбаатар хотод хөгжиж чадалгүй нийт олны хүртээл болж чадсангүй. Мэргэжлийн доод түвшинд хийж буй зүйлээ урлаг гэж нэрлэдэг.

Тийм л учраас энэ дэлхий дээр филсофийн мэргэжлийг хүндэтгэж олон хүн түүнээс бас айдаг. Яагаад гэвэл ганцаараа олон сараар бусдаас тусгаарлаж ганцаараа олон ном унших тийм тэвчээртэй өөрийгөө удирдаж чадах хүмүүс цөөхөн байдаг. Тиймээс философийг олон мэргэжлүүдийн дотор ховорхон цэцэг гэж нэрлэдэг.

Ийм л философийн мэргэжлийн чухал филмийг нийтийн хүртээл болгож чадсангүй. Филмийг орчуулагчид мэргэжлийн зөвлөлгөө авалгүй нөгөө Ренчин, Дамдинсүрэн, Цэвэл гээд хүмүүсийн философийн үнэр ч үгүй “тайлбар толь бичиг” номыг ашигласан бололтой. Философийн логик, этик, эстетик гэсэн үндсэн ухагдахуунуудыг тайлбарлаагүй толийг ямар толь гэх вэ дээ. Ёстой толь биш хий үзэгдэл байлгүй.

Философигүй оронд бодол ч үгүй, ёс срутахуун ч үгүй, гоо сайхан ч үгүй. Хэзээ бодож сурах вэ? Хэзээ ёс суртахуун нийгмийн үнэт зүйл болох вэ? Хэзээ жаахан ч гэсэн дэлхийн урлагаас суралцаж жинхэнэ уран бүтээл бүтээж сурах вэ?
Орчуулагчид нүгэл хийсээр л… Улаанбаатар хот 21-р зуунд ирсэн мөртлөө философигүй хэвээр…

Ахан дүүсэг болоогүй цагт эв нэгдэлтэй болж чадахгүй.

Монголчууд ахан дүүсэг болохын тулд хамаатан садан ах эгч дүү гэсэн хязгаарлагдмал орчноосоо салж хэний хүүхэд аль нутгийн гэдэг хамаагүй тийм туйлын ахан дүүсэг болцгоох нэн тэргүүэд чухал болжээ. Гэр бүл дотроо хязгаарлагдаж гэр бүлийн биш хүнийг гадуурхаж нийтлэг нийгэмшсэн амьдралд Монгол хүн социализмаас хойш орж чадсангүй. Нэгэнт ахан дүүсэг биш тул цааш эв нэгдэл буюу олон улсын хэллэгээр “solidarity” гэсэн соён гэгээрэлийн гурван урианы нэгийг биелүүлэх ямар ч боломжгүй.

Соён гэгээрэлийн гурван урианы нэг болох “чөлөөт байдал” гэсэн ойлголтыг ардчилалын жилүүдэд хэрэгжүүлэх гээд бүтэлгүйтсэн. Яагаад гэвэл чөлөөт байдал бол хамгийн түрүүнд улстөрийн чөлөөт байдал. Олон сонголтуудаас хэний ч шахалт дарамтгүйгээр өөрөө бие даан сонгох чөлөөт байдал. Энэ чөлөөт байдлыг эрхжүүлж эрх чөлөө болгож өгөөд байхад Монгол хүн улстөрийн эрх чөлөөгүй явсаар л. Нэг л намыг сонгоод түүн дотроо баригдаж ямар ч улстөрийн онолгүй намтайгаа дуусна гэсэн боолчлолын улстөржилт дэндүү харалган хэрэг мэт. Улстөрийн онолын сонголтгүй газар олон нам байх ямар ч шаардлагагүй. Энэ бол сонголт биш.

Социализмын үед соён гэгээрэлийн бас нэг уриа болох бүгдээрээ адилхан өөрөөр хэлбэл тэгш байдал гэсэн ойлголтыг хэрэгжүүлж тэгш эрх болгож чадсан. Үүгээр ядаж олон зуун жил мухар сүсэгтэж шашин нэрийн дор доод хэмжээнд хүртэл арчаагүй болсон ард түмнийг нийтээр нь бичиг үсэгтэй болгосон. Түүний хажуугаар бүгдэд адилхан боловсрох эрх олгож их дээд сургуулиуд байгуулсан. Хөдөө алс хязгаар нутгийн хүүхдүүдэд Улаанбаатар хот орж ирээд шууд Москва руу олон улсын харилцааны сургуульд явцгааж хөдөөний хүү шууд дипломат болж байсан явдал бол тэгш эрхийн нэг том жишээ. Өнөөдөр тэгш эрх устаж баян ядуу болцгоож Богдын үеийн ноёд феодал руугаа шилжиж дээ. Баян ядуу байгаа газар бүр ардчилал ярих ч боломжгүй.

Ингээд Монгол хүмүүс эрх чөлөөг хэрэглэж чадсангүй бас тэгш эрхийг устгаж орхижээ. Үүний хажуугаар ахан дүүсэг болж чадаагүй тул эв нэгдэл хэзээ ч байхгүй. Монголчуудын хувьд эв нэгдэл гэдэг бол ёстой үлгэр.

Монгол хүмүүсийг анх улстөрийн эрх чөлөөтэй болгож түүний хажуугаар бичиг үсэгтэй болгож тус болж явсан Хятад болон Оросын ард түмнүүд Монголчуудыг эв нэгдэлтэй гэж бодож яваад гэндсэн. Монголчууд тархай бутархай хэвээр үлдсэн гэдэгийг мэдээгүй. Тэд сүүлдээ тархай бутархай Монголчуудыг ойлгосон. Өнөөдөр ч гэсэн Өрнөдийн болон Америкийн капиталистууд орж ирж тархай бутархай Монголчуудыг хооронд нь зодолдуулж толгойг нь эргүүлэхэд ямар амархан гэдгийг хараад өөртөө ч итгэдэггүй.

Эв нэгдэлгүй Монголчууд ердөө л нэг нэгэндээ л дайсан болдог. Бусдад буруу өгч хэлмэгдсэн устгуулсан гэж ярих дуртай. Гэтэл Монголчууд өөрсдөө л буруутай. Өөг өөрөөсөө л хайх хэрэгтэй.

Улстөрийн намууд төрийг аваад л идэж уух хөрөнгө мөнгө хувааж эхэлдэгийн нэг жишээ бол хувьчлал. Хувьчлал бол тархай бутархайгийн маш том нотолгоо. Ахан дүүсэг биш хүмүүс хамаатан саднаараа хувьчилж аваад л нийгмээс тасарч жаргах гэсэн л зорилго шүү дээ. Нийгэмгүй газар дайсагнал.

Монголчуудын нэрлэдэг хувьчлал бол цэвэр баян ядуугийн зөрөөг улам нэмэгдүүлж цөөхөн баян олигархуудыг бүтээх гэсэн үйлдэл. Гэтэл хувьчилсанаар хариуцлага өндөршиж ашиг орлого ихсэж нийт ард түмэнд ашигтай болох ёстой гэсэн олон улсын онол бий шүү дээ. Ахан дүүсэг улстөр Монгол хүний хувьд алсад харагдах тэнгэрийн одтой адилхан байдагдаа.

Ахан дүүсэг биш Монголчуудын нэг жишээ бол мухар сүсэгтэнгүүд. Нэг нэгнийгээ ашиглаж хохироож энергитэй ус, түрийвчийг чинь мөнгөөр дүүргэнэ, хаан ухаан, хатан ухаан гэж оюуны доод хэмжээнд хүртэл аваачиж эцэстээ үр хүүхдээ залуу үеийг балладаг мухар сүсэгт ээж аавуудыг бэлтгэдэг. Ийм нийгмийн аюултай хор нөлөөтэй гэмт этгээдүүдийг улам хөөргөж шагнаж байхыг харахад буруу замаар ороод дэндүү хол явжээ.

Эв нэгдэлтэй болохын тулд ахан дүүсэг болох хэрэгтэй. Ахан дүүсэг болохын тулд мухар сүсэгтэнгүүдээс чөлөөлөгдөж жинхэнэ эрх чөлөөтэй болох хэрэгтэй. Үүний тулд бүх хүнд адилхан амьдрах боломж олгогдож тэгш эрхтэй болцгоох хэрэгтэй.

Монголчууд эрх чөлөө, тэгш эрх, эв нэгдэлтэй болохын тулд өнөөдөрт ирэх хэрэгтэй. Өнөөдөрт ирж чадахгүй бол маргаашийг бүтээн босгох боломжгүй. Монголчууд өнөөдөрт ирэхийн тулд түүх ярихаа зогсоож өвөг дээдэс гэж өнөөдөр тун бага ач холбогдолтой үлгэр домог ярихаа зогсоох хэрэгтэй. Гэр бүлээсээ гарч нийгэмшиж иргэн болох тэр үйл явц дутагдана.

Эв нэгдэлтэй болж чадахгүй тул чөлөөт байдал болон тэгш байдал хоёрыгоо эрхжүүлж чадаагүй Монгол хүмүүсийг хамгаалах ганц төрийн бус байгууллага ямар байх биш. Төрийн бус байгууллага төрийн болчихсон явж байдаг шүү дээ. Тэр ч бүү хэл төрийн бус байгууллага төртэй нийлчихсэн ажиллаж байдаг. Тийм бол төрийн бус гэж нэрлэх ямар хэрэг байна.

Монгол хүн өнөөдөрт ирэхийн тулд боловсролтой болох хэрэгтэй. Ялангуяа ээж аавуудыг боловсролтой болгож чадаагүй цагт залуу үе тэдний золиос болцгооно. Монгол хүн өнөөдөрт ирэхийн тулд өвөг дээдсээсээ ангижирч бие даасан өөрийн түүхээ бүтээх хэрэгтэй. Хүн бусдын биш харин өөрийнхөө уран бүтээл болох хэрэгтэй.

Өвөг дээдсээс авахаасаа илүү хаях зүйл их бий. 60 хүрэхгүй жилийн өмнөх хүмүүс хоцрогдчихоод байхад 600 жилийн өмнөх хүмүүс өнөөдөр даан ч ач холбогдолгүй. Түүх бол номонд бичигддэг болохоос биш өнөөдөрийн амьдралыг бүтээн босгохгүй. Өнөөдөрт өнөөдөрийн мэдлэг боловсрол ач холбогдолтой.

Монголчууд ахан дүүсэг болж чадаагүй тул өнөөдөр цоо шинээр эдийн засаг бүрэлдэж чадсангүй. Зөвхөн банк санхүүгээр л хөөцөлдөж явна. Социализмын үед Орос, Хятад, Зүүн Европын орнууд туслаж дэмжиж асар том аж ахуйн эдийн засагтай болгосон. Гэтэл ардчилалын жилүүдэд хувьчлал нэрийн дор эдийн засгаа утсгасан. Үүнийг харсан гадаадынхан Монгол хүмүүсийн ийм их ахан дүүсэг биш бие биендээ хүйтэн цэвдэгийг хараад гайхсан. Монголчууд хоорондоо ямар их дайсагнаж цөөвөр чоно шиг эдийн засгаа урж тасдаж байхыг хараад урд хойд хөршүүд мэл гайхаж цэл хөхөрсөн. Эв нэгдэлтэй ард түмэнд амар амгалан энх тайван байдаг. Харин Эв нэгдэлгүй ард түмэн бүгдээрээ нэг нэгнийхээ дайсан. Нэгэнт нэг нэгэндээ дайсан тул үргэлж бие биенийгээ хардаж сэрдэнэ.

Дайны төлөвт байгаа эв нэгдэл энх тайвангүй ард түмний нэг онцлог бол хүн бүр хууль болдог ба нэгэнт хүн бүр хууль тул хүн бүр өөрийн хуулиараа бусдыг бас залхаан цээрлүүлэх гүйцэтгэгч болдог. Зодоон цохион занал хорсол юу ч биш. Мэдээж хүн бүр өөрийн хуультай болоход эрх мэдэл хүч чадал бяр тэнхээ хэрэгтэй. Ингээд хүчирхийлэл үүсдэг. Тиймээс өнөөдөр хүртэл Монголчууд том биетэй хүнд дуртай. Олон хөвгүүдтэй айл хүчтэй гэсэн ойлголттой. Ингэж л орчин үед ирэхгүй дундад зуунаараа амьдарч байна шүү дээ.

Хэзээ Монголчууд ахан дүүсэг болох вэ? Эв нэгдэл бол дараагийн дээгүүр шат шүү дээ. Тийшээ очихын тулд ах эгч ээж аав үр хүүхдээсээ ангижирч гэр бүлээсээ гарч нийгэмших хэрэгтэй. Бусдын ээж аавыг хүндэтгэж бусдын ах эгчийг хайрлаж бусдын үр хүүхдийг яг л өөрийн үр хүүхэд мэт туслаж дэмжих хэрэгтэй. Ингэсэн цагт Монгол хүн жинхэнэ насанд хүрнэ. Хувиа битгий бодоцгоо. Надад ямар ашигтай юм бэ гэж битгий асууцгаа. Зүгээр л Монголд ашигтай гэж л бодож сурцгаа.

Тэгш байдал эрхжиж “тэгш эрх” болох цаг болжээ.

Тэгш байдал гэж Үндсэн хуулийн эхний хэсэгт тусгажээ. Тэгш эрх гэсэн социализмын үеийн орчуулгыг энэ удаа тэгш байдал гэжээ. Харин хуулийн өмнө эрх тэгш гэжээ. Олон улсын “egalite” гэсэн ойлголтыг ингээд л ганцхан үгээр бичээд боллоо юу? Тэгш байдал гэсэн энэ ойлголт зөвхөн хуулийн өмнө бүгдээрээ адилхан гэж хэлэхээс илүү их зүйлийг хэлдэг шүү дээ.
Хүмүүс хэзээ ч хаа ч бүгдээрээ адилхан өөрөөр хэлбэл тэгшхэн гэсэн ойлголт бол хэнийг ч илүүд үзэж болохгүй, хэнд ч илүү хангамж илүү эрх олгогдож болохгүй гэсэн ойлголт. Түүнээс гадна хэн ч тусгай эрх өөрөөр хэлбэл хуулийн гадуур онцгой эрх эдлэж болохгүй. Ингэж байж л төр улс нийгэм үүсэх боломжтой. Тэгээгүй гэвэл эртний зэрлэг дундад зуун эсвэл Монгол хүний сайн мэдэх ноёд феодалын үе л хэвээрээ гэсэн ойлголт.

Үндсэн хуулинд ингэж хуулийн өмнө бүгдээрээ адилхан бөгөөд бүх хүн адилхан эрхтэй гэдгийг хуулийн өмнө эрх тэгш гэж маш товчилж бичжээ. Үндсэн хуулийг философийн мэргэжлийн хүмүүсийн зөвлөлгөөгөөр эрх чөлөө, тэгш эрх, эв нэгдэл гэсэн гурван ойлголтыг тайлбарлуулан хийгээгүй тул хүн төрөлхтөний гурван том ойлголтыг хагас дутуу товчлон бичжээ. Товчилж болох. Гэтэл тайлбар байхгүй бол ойлгох боломжгүй. Өөрөөр хэлбэл хүн бүр өөрийнхөөрөө ойлгох алдаа гарна. Мэдээж тухайн үедээ философич байгаагүй ч гэсэн Өрнөдийн орнуудаас философич авчирч тайлбарлуулах боломжтой л байсан.
Тэгш байдал зөвхөн хуулийн өмнө гээд зогсох биш цааш үргэлжлэнэ шүү дээ. Жишээлбэл хүмүүст бүгдэд амьдрахад адилхан боломж олгогдох ёстой. Цаашаагаа хийж үйлдэж яваа ажил хөдөлмөрт бас адилхан боломж олгогдох ёстой. Энэ бүгдийг эрхжүүлэх чухал болохоос зүгээр бичээд л орхих зүйл биш. Мэдээж хүн төрөлхтөний философитой ийм сүүлд танилцсан Монгол хүний хувьд чөлөөт байдал, тэгш байдал болон эв нэгдэлт байдал гурав цоо шинэ өөрөөр хэлбэл дасахад хэцүү ойлголтууд. Монгол хүний түүх философигүй явж ирсэн ба шашинаас философи авч чадалгүй мухар сүсэг рүү орсоныг Буддизмын орж ирээгүй түүх батлана. Буддизмын дарма, самсара, нирвана гээд чухал ойлголтууд өнөөдөр ч нийт олны дунд тархаж чадсангүй өнгөрчээ. Монгол хэл албан ёсны хэл гээд байхад Түвд хэлээр маань мэгзэм уншсан хэвээрээ. Энэ бол бас л тэгш бус.
Чөлөөт байдал гэдэг эрх чөлөө болж чадвал сайн л байна. Гэхдээ энэ эрх чөлөө тэгш эрхгүйгээр хэрэгжихгүй. Тэгш эрх ч бас эрх чөлөөгүйгээр хэрэгжихгүй. Тиймээс эрх чөлөөг хэзээ ч тэгш эрхээс салгаж болохгүй. Эрх чөлөө гэдэг чөлөөтэй бодох, чөлөөтэй ярих хоёрыг урьдчилгаа болгодог. Нөгөөтэйгүүр хэн ч ямар ч шалтгаангүй баривчлагдаж болохгүй. Мухар сүсэгтэнгүүд Монгол хүний чөлөөтэй бодохыг хорьж бясалгал нэрийн дор сүсэг бишрэлд татан оруулдаг. Тухайн хүн өөрөө шүтлэгтэй байх бол эрх чөлөө. Харин бусдыг зориуд худлаа мухар сүсэгт уриалан дуудаж хомроглон барьцаалах нөгөөтэйгүүр бүлэглэн мухар сүсэгт татан оруулах бол гэмт хэрэг.
Тэгш эрх гэдэг бүгдийг тэгшлэх гэсэн ойлголт биш гагцхүү тэгшхэн боломж тэгшхэн хангамж тэгшхэн амьдралын боломж л чухал шүү гэдэг. Тэгш эрх ерөөсөө эрх чөлөөнд саад болохгүй харин хоёулаа хоорондоо нөхцөлддөг.
Монгол хүний улстөрийн эрх чөлөө болон улстөрийн тэгш байдал хоёрыг ярихад их л сонин дүгнэлтэнд хүрдэг. Монгол хүн хэрхэн Их хурлын гишүүнээр сонгогдож буй сонгуулийн үйл ажиллагааг ажихад Монгол хүнийг ингэж ч дорд хийж Монгол хүн өөрийгөө ингэж ч дорд оруулах гэждээ гэж нүд далдирам л байдаг. Тэнд юун эрх чөлөө, тэгш эрх, эв нэгдэл ярихтай манатай. Энд хэлэхэд Монгол хүн улстөрийн өмнөх нөхцөл байдалд байгаа гэдэг харагддаг. Жинхэнэ улстөр үүсэн хөгжиж чадсангүй.
Улстөрийн өмнөх үеийн Монголчууд улстөр гэж вэ гэсэн асуултын хамгийн энгийн хариултыг эрх ба мэдэлтэн хоёрын хоорондын харьцаа гэж л хариулах ёстой. Эрх мэдэл гэж буруу яриад байна шүү дээ. Эрх гэдэг нэг талаас иргэний эрхүүд. Жишээлбэл чөлөөт байхыг эрхжүүлэх болон энд ярьж буй тэгш байдлыг эрхжүүлэх. Нөгөө талд ард түмний сонгосон мэдэлтэнгүүд байгаа. Энэ мэдэлтэнгүүд өөрөөр хэлбэл шийдвэр гаргагчид эрх чөлөө болон тэгш эрх хоёрыг баталгаажуулах учиртай. Тиймээс энд гарах асуулт бол мэдэлтэнгүүд Монгол хүний эрхүүдийг хэрхэн хүлээн авч түүнийг ард түмний нэрийн өмнөөс хүндэтгэх вэ гэсэн моралын асуулт тавигддаг. Монгол хүний хувьд энэ бүгд үлгэр л болж хувирдаг.
Энд ярьж буй эрх чөлөө болон тэгш эрх гэсэн хоёр ойлголтуудыг тухайн хүн боловсролгүй бол энэ хоёрын хэрэг гарахгүй. Ерөөсөө боловсролгүй хүн нийгэм дотор өөрийгөө авч явж чадахгүй. Хөдөө хээр бол өөр хэрэг.
Монгол хүнийг эрх чөлөөтэй бас тэгш эрхтэй болгох гэвэл боловсролтой болгох л хэрэгтэй. Гэтэл 90 онд ардчилал эхлэхдээ Монгол хүний боловсролыг зогсоож боловсролын систем нурсан. Тухайн үед боловсролгүй залуу сайд болж боловсролын системийг ёстой нэг нурааж ард түмэндээ мөн ч их балаг тарьсандаа. Хэрэг хуучрахгүй. Хэн ч мартаагүй.

Өнөөдөр Кембриж гэж төөрөгдүүлж мөнгө идэж уусан хүмүүс хэвээрээ л. Боловсролыг устгасан 90-ээд оны хүмүүс өнөөдөр түүнийгээ засаж залруулах цаг болжээ. Өөрсдөө боловсролгүй хүмүүс хэрхэн л улс орныхоо боловсролыг утсгасан түүхэн баримт бэлэн байна шүү дээ.
Монгол хүнийг зориуд маериаллаг зүйлээр хэт хөөцөлдүүлж амьд явахад хэрэгтэй хоол унд хувцас байр орон сууцтай зууралдуулсаар боловсрол олох ямар ч цаг завгүй болгожээ. Оройн сургууль, эчнээ сургууль, мэргэжил дээшлүүлэх гээд бүгдийг устгажээ.
Техник мэргэжлийн сургууль болон техникум гээд мэргэжил олгодог байгууллагуудыг бүгдийг устгаж хэнд ч хэрэггүй их сургууль цаашлаад дээд сургууль нэртэй бөөндөж төлбөрөөр бизнэс хийсэн байгууллагууд нийт боловсролын системийг завхруулжээ.
Боловсролгүй Монгол хүнийг хэзээ ч хаа ч юунд ч ашиглаж ямар ч уурхайн хар ажилчин болгоход амархан гэдэг бол гадаадын мөнгө хүүлэгчидийн зорилго шүү дээ. Тэднийг дотоодын боосууд сүүлийн олон жил хөөргөсөндөө.
Монгол хүн гадныханаас өнөөдөр шиг ийм их хамааралтай байсангүй. Улстөрийн товчоо тухайн үедээ хувиа бодож ардчилалынхан танхайрсанаар хэт их гаднаас хамааралтай байдалд орцгоожээ.
Хөрөнгөжих гэсэн, хараа хяналтгүй болгосоныхоо дараа ард түмний өмчийг хулгайлж, гадны гар хөл болсон хүмүүс өнөөдөр утаандаа манартсан Улаанбаатарыг хөсөр болгожээ. Өөрсдөө болохоор гадаад руу өвөлжөө рүүгээ утаанаас зугатаагаад нисээд явчихдаг.
Нэгэнт мэдэлтэнүүд өөрсдийгөө бүрэн халдашгүй эрх гэх мэт өөртөө нэмэгдэл эрх өөрөөр хэлбэл иргэн гэдгээ давуулан эрхжүүлж тусгай эрх үйлдвэрлэж эхлэсэн ардчилалын осолтой араншин бол зөвхөн Үндсэн хуулийг зөрчөөд зогсохгүй олон улсын хүний эрхийн тунхаг гэсэн дээд зарчимыг эвдэж буй.
Үндсэн хуулиндаа тэгшхэн гэчихээд яахаараа саарал ордонд орохоороо халдашгүй болчихдог билээ? Монгол хүмүүс бүгдээрээ адилхан. Яахаараа гудамжинд явж байгаад санамсаргүй саарал ордонд орж ирж суучихаад халдашгүй байдаг билээ? Халдашгүй болж буйгийн шалтгаан юу вэ? Хэрвээ халдвал юу илэрчихгээд байна вэ?
Эрхийг мэдэлээс салгахгүй бас мэдэлийг эрхээс салгаж ойлгоогүй тохиолдолд улстөрчид ард түмний төлөө гэхээс илүү өөрийнхөө төлөө л явцгааж байна шүү дээ. Хэн нэг улстөрч ард түмний төлөө гэвэл саарал ордон яах бол?
Чөлөөт иргэд, тэгш ард түмэн гэсэн ойлголтууд бүгдээрээ Республикээс гаралтай. Шийдэх мэдэл ард түмэнд гэвэл демократи буюу ардчилал. Хуучинаар ардын засаг гэж ардчилалыг зөв орчуулжээ. Харин республикийг Бүгд найрамдах гэж буруу орчуулсан.
Яагаад өнөөдөр республик ярихгүй байна вэ? 1921 онд Ардын засаг болж ардчилсан. Харин 1949 оны дараа Бүгд найрамдах болсон биздээ. Тэгвэл 90 оны ардчилалын дараа яагаад өнөөдөр хүртэл Бүгд найрамдах болж чадахгүй явна вэ?
Эцсийн эцэст хүний эрхүүд тухайн хүнд ашиг болох ёстой. Хэрвээ ямар ч ашиг болохгүй тийм амьдралын нөхцөл байдалд оруулчихсан бол Монгол хүн энэ олон эрх чөлөө болон тэгш эрхүүдээр юугаа хийх вэ дээ. Ихэнх Монгол хүмүүсийн оршихуйн асуудал шийдэгдээгүй тул ёстой л цаанаасаа зурсан зураг гэж л мухар сүсэгээр тайлбар авахаас өөр яах вэ дээ.
Ихэнх хүмүүс тэгш эрхгүй байна гэдэг эрх чөлөөний үхэл гэсэн үг.

Монгол хүн ба цаг үе

Монгол хүн яагаад өнөөдөр цаг үеэ мэдрэхгүй төөрөгдөнө вэ? Монгол хүн яагаад цаг үеэ бүтээн босгож чадахгүй хуучин дассан хоцрогдсондоо хорогдоно вэ?
Цайтгайст гэсэн ойлголтыг бусад хэлнүүдэд орчуулахгүй шууд хэрэглэдэг. Үүний цаад утга бол тухайн цаг үеийн оюуны төлөв байдал гэсэн ойлголт. Тэгвэл өнөөдөр Монгол хүний оюуны төлөв байдал ямар байна вэ? Монгол хүний цаг үе тодорхой болсон уу?
Монгол хүний оюуны төлөв байдалд нөлөөлөх учиртай хамгийн чухал гурван салбар доод хэмжээнд хүртэл доройтжээ. Нэгдүгээрт хамгийн боловсролгүй хүмүүс улстөрчид болжээ. Хоёрдугаарт хамгийн соёлгүй хүмүүс урлагийнхан болжээ. Гуравдугаарт хамгийн ёс суртахуунгүй хүмүүс лам пасторууд болцгоожээ.
Боловсролгүй улстөрчид цаашид улс орныг авч явахад олигтой нөлөө үзүүлэх чадвар байхгүй. Хуучин улстөрийн кадерууд Орос оронд суралцсан диплом ганц хоёр жил Америкт байсан гэсэн үлгэр домогоос цаашгүй. Залуу үеийн улстөрчид дотоодын бүтээгдэхүүнүүд тул өнгөгүй цаашлаад бичиг үсгийн боловсрол ч үгүй. Боловсролгүй улстөрийн балаг үргэлжилж ноёд феодалын шинжтэй болсон тул баян ядуугийн хил хязгаар ихсэж хувьчлалын зорилго биелсэн бололтой.
Соёлгүй урлагийнхан байгалийн төрхөөсөө салж соёлт төрх рүү очиж чадалгүй амитанлаг төрхөндөө баригдсаар л. Амитанд л бодох бодол байхгүй байгалийн сэрлүүдээрээ л өдөр өнгөрөөдөг. Соёлт хүн болж чадвал толгой ажиллаж бодох ухаан хөгжинө. Бодохгүй ухаан байгалийн төрхөндөө тул агуйн амидрал үргэлжилж агуйгаас гарч гэрэл үзэж гэгээрэх боломж дутагдана. Драмын театр драма тоглохгүй хүүхдийн театр хүүхэд хүмүүжүүлэх чадваргүй болцгоожээ.
Ёс суртахуунгүй лам нар тэргүүлж сүүлд шинээр төрсөн пасторууд нийлж хүнийг л дарж, доромжилж, хоосон мөргүүлж, ирээдүй байхгүй мухар сүсэг рүү хуйлруулна. Шашин хэнд ч хэзээ ч тус болж яваагүй зөвхөн тайлбар хийж сэнхрүүлж л явсан. Хүний хувь заяа зураг төөрөг бол шашны үүрэг даалгавар биш. Шашин хүнийг төрж үхэх хоёрт л тайлбар өгөх үүрэгтэйгээр байгуулагдсан. Түүнээс биш эмчилж эдгээж туслаж дэмжих бол шашны даалгавар биш. Майдар бурхан юу ч чадахгүй бас юу ч хийж бүтээхгүй. Майдар бурхан ганц ширхэг ном бичиж үлдээж хүн ардыг соён гэгээрүүлж чадаагүй.
Монгол хүн ба түүний цаг үе өнөөдөр иймэрхүү л байна. Боловсролгүй улстөр улам даамжирч улам л боловсролгүйчүүдийн эгнээ өргөссөөр л. Соёлгүй урлагийнхан хүмүүний сэтгэлийн сурган хүмүүжүүлэгч болж чадалгүй доод ухаандаа хүлэгдэн сайн сайханыг уриалж чадахгүй муу муухайг сурталчилсаар. Худлаа л бол мөн бохир л бол жинхэнэ урлаг болжээ. Ёс суртахуунгүй лам нар хүний мэдрэмжийг хөгжүүлж сайхан зүйл харж эелдэг зүйл мэдрэх тэр мэдрэмжийг устгаж зөвхөн айдас дээр тоглож мухар сүсгийн золиос болсон ээж аавуудаас эхлээд эмээ өвөө нар залуу үеийг өсөж хөгжихөд саад хийсээр л. Сурч хөдөлмөрлөж мэдлэгтэй бол гэж залуу үеийг сургахын оронд лам руу дагуулан очиж үр хүүхдээ мухар сүсэгт барьцаалан өгдөг шинэ амидралын хэв маяг тогтсон зан заншил болсон мэт.
Хөгшин залуу нийлсэн боловсролгүй улстөрчид Улаанбаатар хотыг сүүлийн 20 хүрэхгүй жилийн дотор утаат болгосон. Утаат Улаанбаатарын утаатай иргэд утаагаар амисгалж утаагаар үнэртэж утаа ханхлуулан явах хирнээ намуудад дарлуулсан хэвээр л. Утаа үнэртсэн хүний ухаан яаж ч сэргэг сэлүүхэн байх билээ. Улстөрчидийн жил жилээс арилгах хүсэлгүй утааны зорилго биелж Монгол хүнийг утаат хүн болгожээ. Гадаад орон луу нисэхийн өмнө онгоцны буудал дээр утаанаасаа салах гэсэн хүсэл бүтэлгүйтэж утаагаа үнэртүүлэн гадаадын онгоцны буудал дээр бууцгааж ямар орны хүн гэдгээ утаагаараа л таниулна.
Энгэр дүүрэн шагнал төрийн соёрхолтоос авахуулаад МУГЖ хүртэл биеэ чимсэн хөгшин залуу урлагийнхан соёлыг яагаад эзэмшиж чадсангүй вэ? Яагаад Улаанбаатарын гудамжаар дүүрэн нус цэр цацаастай байна вэ? Энэ ямар соёл вэ? Хурал зөвлөлгөөн эсвэл концерт цуглаан хаана л очно вэ хэсэг хугацааны дараа хүмүүсийн хөлс гарч хачин үнэр танар тархаж буйг ямар соёл гэх вэ? Хаа л бол хог новш муруй далий. Энэ чинь нөгөө гоо сайханы онолтой харш биш билүү. Урлагийнхан гоо сайханы тухай яагаад буруу ойлголттой явна вэ? Гоо зүйн хичээл ордог гэчихээд хамгийн их гоо зүйгүй хүмүүс урлагийнхан л байна шүү дээ. Нийгэмд яагаад гоо сайхан авчирсангүй вэ?
Ёс суртахуунгүй лам нарын түүх яривал их л урт түүх яриндаа. Сүм хийдээс үр хүүхдээ салгаж сургуулийн танхимд оруулсан Монгол хүний өрөвдөлт түүх ердөө л 70, 80 хүрэхгүй жилийн өмнө шүү дээ. Тоо физик, хими биологоос авахуулаад астроном агроном гээд л олон мэргэжлүүдийг лам нар хоцрогдсон үеэрээ буруу тайлбарласаар л. Философоос авахуулаад социолог антрополог гээд хүн төрөлхтөний ямар сайхан мэргэжлүүд Монгол хүмүүст хэрэгтэй байна вэ? Энэ бүгдийг бас л лам нар мэдэмхийрч Их сургуулийн профессор нэртэй мухар сүсэгтэнүүдтэй нийлж арга билиг билэгдэл гэж гутаасаар л. Хуманизм, классик, модерн, авангард гээд л нийгмийн чухал мэдлэг мэргэжлүүдийн үнэ цэнийг алдагдуулсаар л.
Шашны номоор бол хамгийн найр цэнгээнд дургүй хүн лам байх ёстой. Шашны номоор хамгийн өлсгөлөн мацаг барьдаг хүмүүс л лам болох ёстой. Шашны номоор хамгийн шуналгүй өглөгч хүн л лам байх ёстой. Шашны номоор хамгийн цэвэрч нямбай хүн лам байх ёстой. Шашны номоор хамгийн сахилга бат дэг журамтай хүн л лам байх ёстой. Лам хүнийг харж л хүн дур хүсэл шунал тачаалаа барьж сурах агуулгатай. Гэтэл Монгол лам нар ёс суртахууныг алдагдуулж нийгэмд шашны нэр хүндийг алдагдуулжээ. Ялангуяа Гандангийн ойр орчимын хог новш овоорч ямар ч ариун зүйлгүй. Мөнгөөр л үйлчилдэг сэтгэлээр биш лам нар Буддын шашиныг гэгээрэлийн биш харанхуйралын газар болгожээ.
Монгол хүн ба түүний цаг үе шинэ эхлэлийн өмнө ирсэн мэт. Цаг үеэ мэдэрч 21-р зууны Монгол хүн болох гэвэл хуучин, хоцрогдсон, эртний, өвөг дээдсийнүүдээс салж ангижирч чөлөөлөгдөж урагшаагаа л харах тэр боломжийг бүтээх цаг иржээ. Боловсролгүй улстөрийн балаг, соёлгүй урлагийнханы төөрөгдөл болон ёс суртахуунгүй лам нарын гэмт үйлдэлүүд Монгол хүний цаг үеийг хулгайлжээ. Хулгайлагдсан цаг үе тодорхойлох нийгэм үгүйлэгдэнэ.
Монгол хүн цаг үеэ бүтээн босгоход хоёр зүйл юун түүн хэрэгтэй болжээ. Нэгдүгээрт бухимдал, хоёрдугаарт зүтгэл. Бүгдээрээ хангалттай бухимдаж байж л урагшлана. Бүгдээрээ зүтгэлтэй байсан цагт л шинэ нийгэм бүтээн босгох боломж гарна. Болж л байна эсвэл хийж л байна гэвэл юу ч урагшлахгүй. Шүүмжлэл хүнийг өөдрөг болгоно. Шүүмжлэхгүй бол уруудна.

Хүчтэй төр л Монгол хүний чөлөөт байдлыг эрхжүүлж чадна.

Хүн чөлөөтэй байхын тулд төр хэрэгтэй. Төр хүний чөлөөт байдлыг эрхжүүлнэ. Эрхжүүлж чадсан чөлөөт байдал эрх чөлөө болох боломжтой. Эрхгүй чөлөөт байдал бол заль мэх сэргэлэнтэхээс авахуулаад хулгай дээрэм хүртэлх дур зоргын омогтой огшсон доргисон хүмүүсийн үйлдэл болж хувирна.

Хүчтэй төр байж чадвал хүчтэй иргэн үүснэ. Хүчтэй иргэн чөлөөтэй байж чадна. Хүчтэй төр гэдэг бол мэдлэгтэй, боловсролтой, чадвартай, ядаж ганц гадаад хэлээр ярьж чаддаг өөрөөр хэлбэл орчуулагчийн боол болдоггүй тийм л хүмүүс төрийн удирдах албанд ажиллахыг хэлэх жишээтэй. Хүчтэй төр шударга ёсны төр байх ёстой доо. Мэдээж хүчтэй төрийг бүрдүүлэх төрийн хүмүүс хотжсон хүмүүс байх ёстой. Хотжсон гэдэг бол иргэншсэн гэсэн үг. Монгол хүмүүс социализмын үед хотжиж иргэншсэн хэдий ч ардчилалын үед зэрлэгшиж нэг нэгийгээ 30 аад оноос илүү их хэлмэгдүүлсэн дээ. 9?-ээд оноос хойш өнөөдөр хүртэл боловсролгүй төрийн боловсролгүй ардчилалаар явж ирлээ. Тиймээс хэрхэн боловсролтой ардчилалтай болж хүчтэй төрийг бүтээх вэ гэдэг төрөөс цалин аваад төрийг төлөөлөөд явж буй тэр л хүмүүсээс хамааралтай.

Чөлөөт байдал гэдэг хүний нийгэм буюу хүмүүний нийгэм үүсгэнэ. Чөлөөт байдал гэх Англи хэл дээр “Freedom” гэсэн харин Латинаар “Liberty” гэдэг ойлголт олон зуун жилийн түүхтэй бөгөөд Монгол хүн дөнгөж л социализмын үед чөлөөт байдлаа эрхжүүлж чадсан. Үүний үр дүнд Монгол хүн эмнэлэгт үзүүлж эрүүл явах боломжтой болсон ба сургуулийн танхимууд үүсэж Монгол хүн бичиг үсэгтэй болох боломжоор хангагдсан. Бичиг үсэггүй байсан олон зуун жилийн түүхэндээ Монгол хүн ямар л эрх чөлөө ярих билээ.
Тэгш байдал гэдэгтэй адил чөлөөт байдал бол нэг бол эрхтэй эсвэл эрхгүй. Хүний тэгш байдал эрхээр хангагдвал тэгш эрх болно. Харин хүний чөлөөтэй байхыг эрхээр хамгаалсаныг олон улсын хэллэгээр либертари, либерализм гэх мэтээр нэрлэдэг.

Чөлөөт байдал бол дураараа дургиж зэрлэг хэлбэрт орохыг хэлэхгүй. Хөдөө морьтой давхиж яваа хүн чөлөөт биш харин дураараа. Түүнд ямар ч эрх чөлөө байхгүй. Мэдээж Монгол хүний өнөөгийн нийгэмд чөлөөт байдал болон тэгш байдал гэсэн хоёр ойлголт хууль эрхийн мэргэжлийн түвшинд тайлбарлаж тодорхойлж чадаагүй тул бүрхэг хэвээр.

Эрхтэй байх ёстой чөлөөт байдал гэдэг хүн өөрөө биеэ даагаад ажиллаж амидрах боломжтой байх ёстой. Үүний тулд бас хэнээс ч юунаас ч хамааралгүй сурч боловсрох боломжоор бүрэн хангагдасан байх чухал. Үүнийг бас л төр баталгаажуулна. Зуун жилийн өмнө болон түүнээс өмнө Монгол хүнд хэзээ ч ийм чөлөөт байдал байсангүй. Зөвхөн социализмын үед л Монгол хүн сурч боловсрох чөлөөт байдалаа эрхтэй болгож чадсан.

Өнөөдөр Монгол хүн сурч боловсрох гэхээр чөлөөт биш. Яагаад гэвэл оюутны тэтгэлэг яагаад ч залуу хүмүүсийг ээж ааваасаа хамааралгүй өөрийгөө аваад явах тийм боломж олгох хэмжээнд биш. Тиймээс залуучууд чөлөөт биш харин бусдаас хамааралтай. Ээж аавууд ч гэсэн өөрсдөө цалингаараа хангалттай амидрах тийм боломжгүй тул тэдэнд нийгмийн чөлөөт байдал байхгүй. Цалин амидралд хүрэхгүй байна гэдэг бол чөлөөт байдал биш баригдмал боогдмол болон хоцрогдсон байдалд орхигдсон гэсэн ойлголт.

Өнөөдөр Монгол хүний чөлөөт байдлыг эрхжүүлэх тэр хүчтэй төр хэрэгтэй болжээ. Чөлөөт байдал гэдэг сонгох болон шийдэх чөлөөт байдал. Хүн өөрийн гэсэн сонголт хийх тийм боломж Монгол хүнд бий билүү? Хүн өөрөө бие дааж шийдэх тэр шийдэл Монгол хүнд бий билүү? Цалин амьдралд хүрэхгүй байхад ямар сонголт ярих вэ? Оюутны тэтгэлэг хүрэлцэхгүй байхад ямар өөрийн шийдэл ярих билээ.

Хятад, Япон, Өмнөд Солонгос гэх мэт орнууд 20-р зууны эхэн болон дунд үед ядуу мөнгөгүй л байцгаасан. Гэхдээ тэдэнд хоёр зүйл байсан. Нэгдүгээрт тэдэнд эрдэм байсан. Энэ бол тэвчээр хатуужил болон сурч боловсрох хичээл зүтгэл. Хоёрдугаарт тэдэнд мэдлэг байсан. Энэ мэдлэг улс орноо бүтээн босгож хүн бүрийг ажил хөдөлмөртэй болгож чаджээ. Ингэж эрдэм мэдлэгтэй хослож чадвал улс орон хөгжинө. Азийн энэ орнууд өөрсдөө бол эрдэмтэй байсан. Харин мэдлэгийг Өрнөдийн орнууд ялангуяа Европоос суралцсан. Монгол хүний хувьд эрдэм гэдэг байхгүй тул зөвхөн үлгэр домог яриж зан заншил уламжлалт ёсондоо баригдсан. Түүнээс өөр дээгүүр эрдэм үгүйлэгддэг. Мэдлэгийг Өрнөдийн орнуудаас очиж сурах гэхээр төрийн зохимцуулалт байхгүй. Яагаад гэвэл төрийн үйл ажиллагааг намууд зогсоосон. Тиймээс Монгол хүн намуудад баригдсан тул чөлөөт биш.

Либерализмыг яриад буй хүмүүс зөвхөн улстөрийн талаас л ярихаас биш ёс суртахууны либерализм, нийгмийн либерализм, ажил хөдөлмөрийн либерализм болон мэдлэг боловсролын либерализм ярихгүй байх жишээтэй. Тэдний ингэж туйлшрахыг харахад гайхмаар явцуу боогдмол харагддаг. Мэдээж тодорхой тооны залуу үеийг улстөржүүлж хайрцагладаг тул либерализм гэсэн гоё ганган үгээр дамжуулан зөвхөн нэг л зорилготой байдаг. Тэр зорилго бол намын дэргэд намын сүүдэрт хүүхэлдэй болон амидрах гэсэн залуусын өрөвдөлтэй нөхцөл байдал шүү дээ.
Хүний чөлөөт байдал гэдэг төрийн зорилго болохоос тухайн хүний хувийн асуудал биш. Дураар дургих бол хувийн хүсэл. Харин чөлөөт байдал нийгмийн үнэт зүйл. Нийгэм байхгүй бол өөрөөр хэлбэл төрт нийгэм байхгүй бол чөлөөт байдал ярих ямар ч боломжгүй. Мэдээж Монгол хүн төрт нийгэмтэй зөвхөн социализмын үед л танилцсан. Түүнээс өмнө хэзээ ч Монгол хүнтэй төрт нийгэмтэй байсангүй.

Чөлөөт байдал гэж юу вэ гэдгийг эхлээд тодорхойлж чадвал түүний дараа эрхээр хамгаалах уу эсвэл эрхээр хорих уу гэдэг асуудал шийдэгдэнэ.
Монгол хүний мэдэж боловсрох гэсэн тэр чөлөөт байдал хоригдож мухар сүсэг хэтэрхий ихсэж ШУА болон Их дээд сургуулиудыг эзлэжээ. Нийт хүмүүс маргаашийн ирээдүйгээ төлөвлөж чадах хөрөнгө мөнгөгүй тул айдастай. Тэр айдас дээр мухар сүсэгтнүүд тоглодог. Монгол хүн огторгуй руу харж хүн төрөлхтөний бүтээсэн физикийн мэдлэгийг сонирхож чадахгүй явсан хэвээр.

Монгол хүнийг хэзээ ч хүн төрөлхтөний бүтээсэн соёл иргэншилийн ололт амжилттай танилцуулахгүй хөндийрүүлсэн бараг л үл тоомсорлуулсан олон хүмүүс өнөөдөр нийгэмд худал мэдээлэл хийж иргэдийг мэдлэг боловсрол авах ёстой эрхтэй чөлөөнөөс хөндийрүүлж эрхгүй болгосооор л.

ШУА яагаад мухар сүсэгтэнүүдийг зөвшөөрч тэдний эсрэг ажил хийхгүй байна вэ? Их дээд сургуулиудын профессор нэртэй хүмүүс яагаад оюутнуудад мэдлэг боловсрол хүргэж мухар сүсэгтэнүүдийн эсрэг арга хэмжээ авахгүй харин ч өөрсдөө мухар сүсэг тарааж арга билиг эсвэл бясалгал гэх мэт явцуу хоцрогдсон ойлгомжгүй зүйлс сурталчилсаар л байна вэ?
Мэдээж өнөөдөр Их дээд сургуулиудыг төгссөн залуу үе шууд сэхээтэн болох боломж алга. Яагаад гэвэл их дээд сургулиудын профессоруудад сэхээтэний туршлага байхгүй. Тэдний ихэнх гадаад оронд мэдлэг боловсролоо шалгуулж хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролтой танилцаж хүлээн авах чадваргүй.

Төр байхгүй бол хүн чөлөөтэй байх ямар ч боломжгүй. Мэдээж дураараараа дургиж чадаж байхад арга алга гэх боломжтой. Английн философич Хоббес төр хүмүүст чөлөөтэй байх тэр эрхийг баталгаажуулах хэрэгтэй гэжээ. Мэдээж чөлөөт байдал бол хүн хөгжих чөлөөт байдалыг хэлсэн болохоос омогшиж огшиж доргиотохыг хэлээгүй.

Монгол хүний хувьд төр гэсэн ойлголттой анх удаагаа социализмын үед л танилцсан. Түүнээс өмнө төр биш овог аймаг, ноёд хаад гэх мэт хэсэг хүмүүсийн нийлсэн нутгархасан болон нийлж дайн байлдаан хийсэн дайны амьдрал нийтлэг байсан. Энэ тухай Америкийн улстөр судлаач Фукуяама “Улстөрийн журам” номондоо бичжээ.

Монголчууд 90 оны ардчилал нэртэй шинэ амьдралын хэв маягийг ирээдүйгээ болгон цоо шинэ нийгмийг байгуулж чадалгүй буцаад феодализм руу унаж хөөрөг гартаа атгасан ноёд феодалын нийгэм рүү хуйларсан. Нэгэнт социализмыг зэрлэгээр нураасан тул хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролыг хамт нураасан. Өнөөдөр олон хүмүүс социализмтай хамт үнэт зүйлсээ булшилж хаясанаа бага ч гэсэн ойлгож эхлэж буй бололтой.

Хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсрол болон соён иргэншилийн ололт амжилтуудыг боловсролын системд буулгаж чадвал ирээдүй бага ч гэсэн хонгилийн цаадах гэрэл мэт харагдаж эхлэх болов уу. Үүний тулд Монгол хүнд маш их хийх зүйл байна даа. Үүний тулд тэвчээр хатуужил хичээл зүтгэл гээд л олон эрдэмүүд хэрэгтэй болохнээ. Бид өөрсдөө эрдэмтэй болчихвол шаардлагатай мэдлэгийг гаднаас суралцана шүү дээ.

Чөлөөт байдлын цаана өөр нэг чухал ойлголт бол “Freewill” нэртэй тухайн хүний ухааны чөлөөт үйл ажиллагаа. Хүний ухаан чөлөөтэй ажиллаж чадахгүй байвал өнөөдөр тийм хүнийг бие даасан хувь хүн гэх ямарч боломжгүй. Гэтэл өнөөдөр хүртэл Англи хэлний орчуулагчид олигтой орчуулж чадсангүй. Ингээд орчуулгын чөлөөт биш харин ч хоцрогдолд оржээ…

“Мухар сүсэг” ялж “Боловсрол” ялагдсан уу? № 2: Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсоны ашиг гарсангүй шив.

Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсоноор өөрийгөө хөгжүүлж хүмүүнлэг энэрэнгүй иргэн хүн болох ёстой байсан. Гэтэл мухар сүсгийн номууд уншаад байвал хүн хэзээ ч хөгжихгүй харин ч бичиг үсэггүй хүнээс илүү дордоно. Сонин уншиж буйгаа бичиг үсэгтэй болсоны ач гэвэл ёстой л инээдэм. Сонин бол хүнийг хөгжүүлэх зорилготой биш.
Мухар сүсгээс салгахын тулд боловсрол хэрэгтэй. Энэ боловсролыг бичиг үсгээр олж авна. Гэтэл Монгол хүн 70 гаруй жилийн өмнөөс анх удаагаа нийтээрээ бичиг үсэгтэй болсоны хэрэг өнөөдөр яагаад гарахгүй байна вэ?
Өнөөдөр Монгол хүн бичиг үсэгтэй боллоо гээд юу уншина вэ? Юу ч уншихгүй өөрөөр хэлбэл мэдлэг боловсролын тухай уншиж боловсорч чадахгүй байна гэвэл бичиг үсэгтэй болсоны хэрэг байна уу?
Өнөөдөр олон нийтэд зориулсан мэдлэг боловсролын хэдэн ширхэг ном долоо хоног бүр цаашлаад сар бүр хэвлэгдэж байна вэ? Тэгвэл мухар сүсгийн хичнээн ном сүүлийн 20 гаруй жилийн дотор хэвлэгдэж Монгол хүнийг боловсролоос бүрэн холдуулж чадсан бэ? Ямар номнууд Монгол хүнийг мухар сүсэгтэй болгож залуу үеийн хөгжлийг зогсоож ээж аав нарыг гүн мухар сүсэгт унагаав? Хэн?
Ямар ч хамаагүй боловсролын эсрэг мухар сүсэгийн номнууд танин мэдэхүй, оршихуй, хоосон чанар гээд л олон номууд тавиур дүүрэн. Зохиолч нэртэй хүмүүсийн бөө шүтээн шүгдэн сүсэг гэсэн оюуны доод хэмжээнд боловсролын эсрэг номууд хэвлэгдсээр л түүнийг уншиж тархиа хордуулсаар л. Үүний тулд бичиг үсэгтэй болсон гэжүү? Уншаад тэгээд юу ойлгов? Уншаад тэгээд ямар шинэ зүйлийг мэдэж авсан бэ?
Монгол хүн өөрийгөө хөгжүүлж ухаанаа цэнэглэхгүй хий хоосон ямар ч утгагүй ямар ч баталгаагүй зүйл уншаад хэрэг байна уу? Хамгийн аюултай Монгол хүний тархийг доод хэмжээнд байлгадаг уншлага бол сонингууд. Монгол хүн сонин унших ямар хэрэгтэй юм бэ? Сонин уншихгүй байж болно биздээ? Сонингуудыг хэн бичиж яах гэж бичиж яагаад бичиж буй гэдэг тодорхой шүү дээ. Монгол хүн зөвхөн сонин унших гэж бичиг үсэгтэй болоогүй биздээ. Ямар том эндүүрэл ямар их харамсал вэ.
Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсон 40-өөд он тийм ч сайхан эхлээгүй. Ялангуяа лам нар Монгол хүнийг боловсролтой болж сүм хийдээс хөндийрнө гэдэгт маш дургүй байсан. Тэд хүүхэд залуучуудыг бичиг үсэгтэй болж сургуульд орно гэдэгт зөвшөөрөхгүй тэр үеийн бичиг үсэггүй ээж аав нарыг мухар сүсэгтүүлж нийгмийн хөгжлийг олон жилээр ухраасан.
Лам нарын хажуугаар баяд ноёдууд ард түмнийг бичиг үсэгтэй болж боловсрол эзэмшинэ гэдгийн эсрэг үхэн хатталаа тэмцсэн. Яагаад гэвэл зөвхөн баяд ноёд феодалуудын хүүхдүүд бичиг үсэгтэй байсан тул тэд ард түмэнд их л мундаг харагддаг байсан. Гүрсэд бичиг үсэгтэй харин “Түмний нэг” Чимид бичиг үсэггүй шүү дээ.
Өнөөдөр лам нарч мөн баяд ноёдууд ч бас л нийт нийгмээс тасарч ард олныг мухар сүсэгтэй болгож боловсролоос хөндийрүүлсэн үйл ажиллагаа улам л хүчтэй боллоо. Баяд ноёдууд хүүхдүүдээ Америк Англи гээд л өндөр үнэтэй сургуулиудад сургаж буй бол бас л нийгмийн дээд хэсэгт байрлуулах гэж буй муу хар санаа. Тэр бүтэхгүй. Өнөөдөр мэдлэг боловсролтой болоход тийм ч их мөнгө хэрэггүй. Жишээлбэл Герман оронд боловсрол үнэгүй шүү дээ. Тиймээс тэнд ноёд феодал байхгүй.

Их дээд сургуулиудын танхимаар мухар сүсэг тараасан лам нар холхилдсоор л. ШУА гэж байгууллага лам нарт бүрэн бууж өгчээ. ШУА хүн төрөлхтөний мэдлэгийг төлөөлж чадахаа больжээ.
Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсон ч гэсэн тохиолдож буй хамгийн том аюул бол уншаад буруу ойлгодог. Нөгөөтэйгээр буруу ойлгосон хүмүүсийн номууд ч бас номын сангаар дүүрэн. Бичиг үсэг сайн хэрэг харин буруу ойлгох бол жинхэнэ мухар сүсэгтэнүүдийн том зэвсэг. Буруу ойлгуулах зорилготой зөвхөн үгээр тоглодог мухар сүсэгтэнүүд нэг талдаа улстөрчидтэй төстэй.
Үг яах вэ түүний утга гэдэг хамгийн чухал асуудал. Яагаад Монгол хүн зөвхөн үгийг л чухалчилж харин утгыг чухалчилахгүй явж ирцгээв? Үгийн утгыг тайлбарлаж чадаагүй ерөөсөө чадахгүй хүмүүс бол хэлнийхэн. Тэдэнд үгийн утгыг тайлбарлах мэргэжил байхгүй. Хэлнийхэн яаж бусад мэргэжилийн үгнүүдийг тайлбарлаж чадах билээ. Энэ алдааг эхлүүлсэн хүмүүсийн жишээ бол Монгол хэлний тайлбар толь бичиг шүү дээ.

Монгол хэлний тайлбар толь бичиг гэдэг нэртэй зузаан ном бол зөвхөн үгийн цуглуулга болохоос биш утгын тайлбар биш. Утгагүй үгээр дүүрсэн энэ Монгол хэлний хүмүүсийн ном бол доод хэмжээнд хийгдсэн ядуухан толь бичиг.
Үгийн утга гэдэг биеэ даасан мэдлэгийн салбар. Үгэнд итгэж үгэнд үнэмшиж сурсан Монгол хүнийг мухар сүсэгтэнүүд болон улстөрчид жинхэнэ хүүхэлдэй тоглоом болгодог жишээ олон бий. Яагаад үгийн утга чухал вэ гэхээр утга өөрөө үгнээс цаагуур ойлголт. Тиймээс цаад утгыг ойлгох чухал.
Монголын зүйр цэцэн үг гэдэг нэртэй “Ертөнцийн гурван цагаан” гэсэн хэдэн мөртүүдэд ингэж бичсэн байдаг:
Өсөхөд шүд цагаан
Өтлөхөд үс цагаан
Үхэхэд яс цагаан.
Үүгээр юу хэлнэ вэ? Үүний утга юу вэ? Цагаан гэсэн үгийн цаад утга бол үнэн гэсэн ойлголт. Энэ мөртүүдийг уншаад бичиг үсэгтэй хүн юу гэж ойлгох вэ? Үүнийг ойлгох ойлголт бол юм болгон өөрийн цаг хугацаатай гэсэн ойлголт. Хүн залуу явна тэр цаг төгсөнө. Хүн нас ахиж хөгширнө. Эцэстээ хэн ч гэсэн үхнэ.
Монгол хүн нэгэнт үхлийн тухай маш буруу ойлголттой явж ирсэн. Үүний шалтгаан бол нэгэнлэг Монгол шашин үүсэх боломж гараагүй. Тиймээс Буддын, Христийн, Лалын гээд бүх шашинуудыг холиж хутган хүлээн авч ирсэн. Хэзээ ч шашиныг ойлгоогүй. Тэр тухай ойлгуулах гэж бичсэн ном ч байхгүй байдаг.
Яагаад өнөөдөр Христийн шашин амжилттай байна вэ гэвэл тэд библийг Монгол хэл дээр буулгаж чадсан. Яагаад Буддын шашин мухар сүсэг хэвээрээ үлдсэн гэхээр Монгол хэлэнд орчуулах дургүй. Яагаад гэвэл ид шид цаашлаад ер бусын гэдэг хүмүүсийг айлгах мухар сүсэг устаж Буддын шашины мөн чанар танигдах гээд байна шүү дээ.
Монгол хүн үгэнд итгэж үгийн утгыг ойлгохгүй яваагийн ганц хоёр жишээ татахад ийм л байна. Үгийн утга гэдэг хэлсэн үгээр цаанаа юуг төлөөлүүлж хэлэв гэдгийг ойлгох. Хайр гэсэн үгээр асар том онолыг төлөөлүүлсөн. Хайрын тухай мэдэх гэвэл ном унших ажил гарна. Ном унших гэдэг хөдөлмөр. Гэтэл Монгол хүн ном уншиж буй хүнийг юм хийгээ ч бүтээгээ ч гэж баллаж ухааны хөгжлийг зогсоодог. Хөгжөөгүй ухаан яадаг тухай Монголчуудын өрөвдөлтэй түүхээсээ мэднэ шүү дээ.
Мэдээж хайр гэхээр хийсвэр гэж болохгүй. Хайр бол бодит. Юугаар бодит вэ гэхээр хийж буй үйлдэлээрээ бодит. Хайр байхгүй биш байгаа. Тиймээс байгаа гэдгийг батлахын тулд хайр үзсэн байх хэрэгтэй.
Үгийн утгаар бодол утгажина. Үнэхээр утгагүй үгээр бодол явагдахгүй. Үгийн утгыг ухагдахуун цаашлаад нэр томьёо ч гэж буруу тайлбарладаг. Ухагдахуун гэдэг ухаж ойлгох. Харин үгэнд томьёо гэж байхгүй харин ойлголт л гэж бий.
Ширээ гэсэн үгээр энэ дэлхийн олон сая ширээнүүдийг дөрвөлжин ч бай эсвэл дугуй ч бай төлөөлүүлдэг. Үүнийг абстракцлах гэж нэрлэдэг. Үүгээрээ ширээ хийсвэр гэсэн ойлголт биш. Ширээг ухаандаа янз бүрээр абстракцлах боломжтой. Яагаад гэвэл бодит учраас. Бурханыг абстракцлаж болно. Өөрөөр хэлбэл хийсвэрлэж болно. Гэхдээ хүнтэй адилхан царайтай хийсвэрлэдэг. Гэтэл хүний нүүр гэдэг бодит. Тэгвэл бурхан гэдэг үгээр юуг төлөөлүүлнэ вэ?
Үгийн утга зөв байж чадвал өгүүлбэр үнэн болох боломжтой. Худлаа өгүүлбэр хэлэх шаардлага байна уу? Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсоноор ярианы хэл бичгийн хэл болох ёстой байсан. Гэтэл зурагтаар яриж буй хүмүүсийг харахад ярианы хэл бичгийн хэл болж чадаагүй гэдэг тодорхой байдаг. Өөрөөр хэлбэл Монгол хүн ярианы хэлний түвшинд л үлджээ.
Монгол хэлний хүмүүс үгээр тоглож үгийг утгагүй болгож хаясаны гай гэвэл өнөөдөр бичгийн хэл хөгжиж чадсангүй. Тийм ч учраас нийт хүмүүс ном унших соёлтой болж чадсангүй. Ном соёл биш гоёл болсон.
Яагаад ном анх хэвлэгдэж эхэлсэн бэ гэхээр нэгэн ойлголттой болох зорилготой хэвлэгдсэн. Гэтэл Монгол хүмүүс дэлхий дээр ном хэвлэгдсэнээс хойш даруй 500 жилийн дараа ном уншаад бүгдээрээ буруу ойлгоод хүн бүр өөрийн ойлголттой байх ёстой гэж мухар сүсэглэдэг. Өнөөдөр МУИС-ын хоёрдугаар байранд оюутнууд ном уншаад бүгдээрээ буруу ойлгочихсон сууж байдаг. Яагаад гэвэл тэдэнд лекц нэртэй худлаа өгүүлбэрүүд профессор нэртэй худлаа багш хоёр нийлээд ухаан хордуулдаг. Ухаан хордсон оюутнууд сургуулийн хаалгыг ардаа орхин диплом өвөртлөн нийгэмд орж ирдэг. Ингээд нийгэмийн хордолт үргэлжилдэг. Боловсрол болохоо байсан шүү дээ. Хийх ажил мөн ч их байна даа.
Ном оюун тэжээл болох ёстой. Оюуны тэжээл авч чадахгүй Монгол хүн өнөөдөр энэ дэлхийн хамгийн их мухар сүсэгтэй хүмүүс болж хувирсан. Жинхэнэ хүнлэг шашинууд орж ирсэнгүй. Жинхэнэ хүнлэг шашин орж ирсэн бол Ганданд очсон хүн нэг ч төгрөг төлөх ёсгүй.
Үгийг хүн эхлээд сонсоно. Түүний дараа мартахгүй санах санамж чухал. Санамж гэдэг ухаанд буй. Одоо сонссон үгийг ухаандаа бодож боловсруулах хэрэгтэй. Түүнийхээ дараа ойлгосон гэдэг чухал. Ойлгож авсан бол түүнийгээ батлахынтулд одоо буцаагаад өгүүлбэр болгон хэлж эсвэл бичиж чадах гэдэг боловсролтой хамаатай.
Бичгийн хэлэнд орчуулга гэж байдаг. Харин ярианы хэлэнд орчуулга биш тайлбар өөрөөр хэлбэл интерпретац гэж л бий. Гэтэл Монгол хүмүүс хүний ярисан зүйлийг гадаад хүмүүст орчууллаа гэж буруу ярих жишээтэй. Орчуулгын тухай яривал энд дахиад олон хуудас бичих ажил гарна. Дараа ярилцах чухал сэдэв.
Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсоны ач тусыг хэрэглэж мухар сүсгээс чөлөөлөгдөж боловсролтой болох тийм л шийдвэрлэх цаг үе ирждээ. Шинийг авч хучнаа ардаа орхих тэр зориг хатуужил үгүйлэгдэнэ.
Бичиг үсэгтэй болсон гэдэг сайн хэрэг харин юу ч уншихгүй бол бичиг үсгийн хэрэг байна уу?

25 лекц № 4: Ярилцлага ба мэтгэлцээн. Dialogue, discussion \Товчлол\

Танин мэдэхүйн болон асуудал юу вэ гэдгийг олж тодорхойлохын тулд хүмүүсийн дунд харилцан ярилцах шаардлага гардаг. Ярилцлагууд дотроо олон янз диалог, мэтгэлцээн, хэлсэн үг, яриа хийх, цэцэн үг хэлэх, асуулт хариулт явуулах, уулзалт хийх, маргаан зохиох гэх мэт.
Энд тэнд хийгдэж буй мэтгэлцээн болон маргаан нэртэй ярилцлагуудыг ажиглахад хий хоосон маргах гээд байгаа бололтой эсвэл цаанаасаа даалгавартай ярилцлагыг зориуд нэг тийшээ тулгаад удирдах гээд байхыг харахад хэцүү л байдаг. Ерөөсөө хүмүүс маргалдах ямар ч шаардлагагүй. Эцсийн эцэст юмыг л мэдэх гэж л байгаа тул маргах ямар ч шаардлагагүй. Нэг бол мэднэ үгүй бол мэдэхгүй.
Диалог \dialogue\ гэсэн энэ ойлголт хамгийн хэрэгцээтэй. Бие биеийгээ таниж мэдэхэд тустай. Олон ярилцлагуудын дараа хүмүүс асуудлынхаа голыг олж авах учиртай. Үүгээр асуудал нэг тийшээ болж үнэн зөв гарч ирэх зорилготой. Ярилцлагын үед зөвхөн ярилцаж буй хүн болон хүмүүсийг ойлгохоос гадна хүн өөрийгөө ойлгож авах боломж гардаг.
Ярилцлагын зорилго бол ойлголцохоос гадна хүн өөрчлөгдөх тэр өөрчлөлт чухал. Ярилцлагын дараа өөрчлөгдөж чадах чадвар чухал үүрэгтэй. Үүний тулд мэдээж бусдыг сонсож чадах, хүнийг хүлээн зөвшөөрөх, өөрөө өөрийнхөө санааг тунгаан бодох, яриа өрнөж үнэнийг эрхэмлэж үнэнийг барих чухал байх жишээтэй. Үүний хажуугаар ярилцлагад өмнөөс бэлдчихсэн ирж болохгүй. Өөрийгөө хамгаалах эсвэл бусдыг буруутгах гэж оролдож л болохгүй.
Үүний хажуугаар хүний хэлсэн үг гэсэн номууд энд тэнд хэвлэгдэж эсвэл хүний хэлсэн үгүүдийг хүмүүс давтаж хэлэх дуртай. Тэгвэл хэлсэн үг үнэн үү эсвэл худлаа юу гэдгийг шууд асуух хэрэгтэй. Хүний хэлсэн үг гэсэн ойлголт хэзээ ч хүсэл мөрөөдөл эсвэл уриа магтаал байж болохгүй. Хэлсэн үгнүүд хэрхэвч мөн, биш, юм гэж төгсөж болохгүй. Тийм гэвэл шууд л өөрийнхөө санааг бусдад тулгахтай адил. Хүн бусдад тулгавал одоо асууж лавлах боломжгүй болох тул харилцан ойлголцол үүсэхгүй. “Юм хоёр талтай” гэсэн хэллэг бол ямар ч утгагүй бас зорилгогүй. Яагаад гэвэл энэ дүгнэлт үү эсвэл цэцэрхсэн үг үү гэдэг мэдэгдэхгүй байгаа тул. Дүгнэлт гэвэл тухайн хүний үзсэн амидрал бусдад хүчинтэй юу? Хэлсэн үгийг Англиар “propositional formula” гэж нэрлэдэг.
Ярилцлагын тухай дараагийн нэг чухал ойлголт бол яриа хийх. Яриа хийх \speech\ гэсэн ойлголтын цаана хэн юу ярих гэж буй гэсэн асуулт тавигддаг. Яриа хийж буй хүн мэдээж дуу хоолой хачин сонин биш биеийн хэлбэр галбир гаж буруу биш байх чухал үүрэгтэй. Үүнээс гадна яриа хийж буй хүний нүүрний булчин ажиллаж инээмсэглэдэг эсвэл гайхсан гэх нүүрний өөрчлөлт хийх ажиллагаатй байх чухал. Хэрэв нүүрний булчин ажиллахгүй бол яриа бусдад олигтой үйлчлэхгүй. Нүүрний ямар ч хувиралгүй хүн өөрийнхөө ярианд ямар ч үнэмшилгүй гэсэн ойлголт. Нөгөөтэйгүүр яриа хийж буй хүн хэрхэвч цаанаасаа бэлдсэн зүйл уншиж болохгүй. Тэгвэл яриа биш уншлага болж хувирна. Ардчилалтай орнуудад гудамжинд чөлөөт ярианууд их хийгддэг.
Цэцэн үг хэлэх тэгнэ шүү гэж уридчилан айлдах гэсэн ойлголтуудыг “prophecy” гэж нэрлэдэг. Тэгж буулаа, тэгэхгүй л бол болохгүй шүү, тэгээрэй за эсвэл цаанаа нэг л учиртай гэх мэт үг өгүүлбэрүүд мэдэхгүй зүйлийг мэдэх мэт өөрөөр хэлбэл мэддэг мэт хэлэх бэлэн үгнүүд. Угтаа бол юу ч мэдэхгүй тааж таамаглаж л байгаа шүү дээ. Үүний нэг том жишээ бол зөн билгийн тулаан гэх мэт найруулгууд.
Цэцэн үгнээс гадна бас оракел \oracle\ гэх ойлголт ихэнхдээ дээд тэнгэр бурханы хэлсэн үг гэсэн дээрээс хэлсэн гэх ойлголт. Тиймээс мухар сүсэг тал руугаа. Харин юм хардаг гэсэн ойлголт бол тухайн ганц хүний л харсан гэх зүйлс. Үүнийг таван мэдрэмжээс тусдаа мэдрэмж гэж хүртэл нэрлэдэг. Ихэнхдээ сэтгэлийн асуудалтай хүмүүс ийм зүйлд итгэж үнэмшихдээ амархан байдаг.
Эрт дээр үед дайн хийхийн өмнө оракел дууддаг эсвэл шөнө зүүдэлсэн зөнчийн яриаг сонсдог. Мэдээж тэр үед зүүд гэж юу болохыг мэдэхгүй байсан тул зүүдийг үнэн гэдэг байжээ. Өнөөдөр бол зүүд гэдэг өдрийн үйл явдалын тусгал гэдгийг мэджээ. Мэдлэг хөгжөөгүй мухар сүсэг шашин эзэрхийлсэн үед бичиг үсэггүй ард түмэн юунд ч итгэж юунаас ч айдаг байсан. Тиймээс ард түмнийг бичиг үсэгтэй болгож наад захын ерөнхий боловсролтой болгох зорилго бол тухайн төрийн чадвараас хамаардаг.
Олон хүмүүс ялангуяа улстөрийн гэдэг хүмүүс энд тэнд уулзалт хийдэг. Уулзалт хийх бол нилээд сэтгэлийн хөдөлгөөнийг өдөөх ёстой. Гэтэл ихэнх улстөрчид нутгийн хүмүүсээ эсвэл оюутнуудаа тойруулаад суулгачихсан байдаг тул уулзалт биш наадам наргиа болох жишээтэй.
Жинхэнэдээ уулзалт хийх \conversation\ гэсэн ойлголт бол нийгмийн амидралд оролцож иргэд олон асуудалуудыг тодруулахад маш их ач холбогдолтой. Тиймээс хүмүүс сэтгэлийнхээ хөдөлгөөнөө гаргах боломж олгогдсон байх ёстой.
Уулзалт заавал олны дунд хүмүүсийн хооронд явагдах биш бас гэр бүлийн хооронд ч явагдах ёстой. Ширээ тойроод гэр бүлийнхэн сууцгааж уулзаж ярилцах бол хамтран амидарч буйн утга учирыг тодорхойлдог. Өвгөд хөгшид Буддын шашин руу сүсэглэж, ээж аавууд мухар сүсэгтэнүүдэд мөнгөө алдаж үр хүүхдүүд Христийн сүм хийдээр эргэлдвэл яаж гэр бүл дотор амар амгалан энх тайван амидрал үүсэх вэ дээ. Уулзах л хэрэгтэй.
Мэтгэлцээн гэсэн энэ ойлголт нийгмийн дунд их л тархжээ. Түүний хажуугаар маргаан зохиох ч гэж ярих жишээтэй. Тэр ч бүү хэл халз тулаан гэж бүр дайн байлдаан хийх гэж байгаа адил бүр хөөрөгдөх жишээтэй. Мэдлэг боловсрол дутуу бол ном уншиж тархиа цэнэглээгүй бол уншсан зүйлээ ойлгож ухаараагүй бол яаж маргах вэ? Хэрхэн мэтгэлцэх вэ? Халз тулаан гэж оюуны доод түвшинд ярих хэрэг байна уу?
Маргаан, мэтгэлцээн, халз тулаан гээд буй ойлголтууд бол гаднаас орж ирсэн discussion, debate, argument гэх ойлголтуудын орчуулгууд. Монгол хүмүүсийн хувид энэ гадны ойлголтууд яагаад ч боломжгүй. Яагаад гэвэл Монгол хүмүүс түүх гээд үнэмшчихсэн шашин гээд итгэчихсэн улстөр гээд хайрцаглуулчихсан байдаг тул нээлттэй биш бас үнэн биш. Яагаад боломжгүй вэ гэхээр мэдлэг боловсрол дэндүү нимгэн тул зөвхөн хувийн санаануудаа ярих жишээтэй. Санаа бол мэтгэлцэхэд хүчингүй зүйл. Мэдлэг бол хүчинтэй. Гэтэл олон хүн шашиныг мэдлэгтэй гэж алдаатай ойлгосон байдаг.
Залуучуудын дунд зохиож буй мэтгэлцээн, маргаан, халз тулаанууд нэртэй зохиомол арга хэмжээнүүд ихэнхдээ улстөрийн фанатуудын цугларал болох жишээтэй. Мэдээж залуучууд ном уншаагүй тул онол мэдэхгүй тул буруу зөв ойлгосон зүйлээ бусдад тулгахаас өөр замгүй болдог. Мэдлэггүй хүмүүс санаагаа л ярина шүү дээ. Түүний оронд номын нэр бичээд тэр номынхоо тухай ярилцвал залуучуудад сурч хөдөлмөрлөхөд тустай. Гэтэл хэн ном уншихыг хөдөлмөр гэж ойлгодог билээ. Хөдөлмөрлөөгүй залуучууд маргаж мэтгэлцэж халз тулалдах дуртайгийн шалтгаан бол бусдаас хоцорсондоо бухимдаж буйгийн баталгаа.
Мэргэжлийн түвшинд дискурс \discourse\ хийх гэсэн ойлголт 20-р зууны дунд үеэс гаралтай бөгөөд дэлхийн улс орнуудаас зөвхөн Европт дискурсын онол эхэлжээ. Дискурс гэсэн ойлголт бол хэлсэн бичсэн зүйлсийнхээ үр дагаварыг болон үр нөлөөг гүн гүнзгий удаан хугацаагаар ярилцахыг хэлдэг. Эцсийн эцэст хэлж ярисан бичиж хэвлүүлсэн зүйлс ямар үр дүнд хүрэв гэдгийг тодруулдаг. Нэг хоёр удаагийн ярилцлага юу ч биш. Үргэлжилсэн олон ярилцлага явагдах дискурс бол тэвчээргүй цаг ашиглаж чаддаггүй хүмүүсийн хувид бол ярих асуудал биш.
Дискурс хийхэд журам хэрэглэдэг. Энэ журамын дагуу дискурсийг ухамсартайгаар хяналттайгаар явуулсаар үнэнд хүрэх. Ихэнхдээ философийн болон лингвистикийн асуудлуудаар олон мэргэжлийн хүмүүс дискурсэд оролцдог. Үнэнд хүрэх гэдгийн зорилго бол бодит байдлыг олж мэдэх. Бие хүн ганцаараа хэзээ ч бодит байдлыг олж мэдэж чадахгүй.
Монгол хүмүүст энд яриж буй сэдвүүд дэндүү хол. Яагаад Монгол хүмүүс ярилцаж уулзалт хийж чаддаггүй вэ гэхээр хүмүүсийг хайрцаглаж асуулт тавидаггүй эсвэл цаанаасаа бэлдчихсэн асуулттай хүмүүсийг цуглуулж уулзалт яриа нэртэй найруулга хийдэг. Монгол хүмүүс мэдлэгийн төлөө биш ихэнхдээ улстөрийн маргаан мэтгэлцээнүүд зохиодог тул ямар ч урагшаа ахиц гарахгүй хоосон үгийн уралдаан болж хувирдаг. Маргаан мэтгэлцээнүүдийг ихэнхдээ залуусын дунд явуулдаг тул ямар ч мэдлэг мэргэжилгүй залуусын хувийн болон өөрийн санаанууд л агаарт хөвөх болохоос биш баталгаатай аргументтэй жинхэнэ харилцан суралцах үйл ажиллагаа боломж гардаггүй явдал тун харамсалтай.
Ямар ч ярилцлагын үеэр шулуухан хэлэх боломжтой, хэн хэндээ итгэлтэй, хүн ёсоо алдахгүй тийм ярилцлага үүсэх ёстой бөгөөд ямар ч аюулгүй айж мөн амаа барих явдалгүй тийм орчин үүсэх чухал.
Үүнээс харахад Монголчуудын зурагтын ярицлагууд болон энд тэндхийн хуралууд энд яриж буй ойлголтууд болон онолуудаас мөн ч хол байна даа.
Бүгдийг хэлэх боломжгүй тул сэдэв чухал. Бүгдэд нэгэн зэрэг хэлэх боломжгүй тул цуврал лекцүүд болон ярилцлага явуулах чухал. Сэдвийг олон сэдэвтэй холихгүйн тулд цагийг зөв ашиглаж цагтаа эхэлж цагтаа дуусах бас чухал.
Хэлээ ч гэж энэ сайхан хэл заяасан байхад хэлэх гэснийгээ хэлж чадахгүй эсвэл бусдын үгийг давтан хэлэх гэдэг бас л их ялагдал…

25 лекц № 3: Номыг ойлгохын тулд тайлбарлуулах ба хермэнойтик \герменэвтик\. \Товчлол.\

Хермэнойтик буюу дассан бичлэгээр герменэвтик гэсэн энэ ухагдахуун хэрхэн ойлгох вэ гэсэн ойлголтыг судалдаг. Ойлголт гэдэг бол бүх хүн нэгэн ойлготтой болохыг хэлнэ. Нэгэн ойлголттой болж чадаагүй бол ойлголт гэсэн үг өөрөө хүчингүй. Тиймээс ойлголт гэсэн ухагдахуун хамгийн түрүүнд хүн уншсан номоо болон хүний бичсэн зүйлсийг хэрхэн ойлгох тухай зааж чиглүүлдэг.
Философийн болон физик математикийн номуудыг хүн уншаад ойлгосонгүй гэдэг. Энэ бол зөв. Яагаад гэвэл хермэнойтик хэрэгтэй. Гэтэл шүлэг яруу найрагаас авахуулаад роман хүртэл уран зохиолын номнуудыг хүн уншаад ойлгочихлоо гэдэг. Энэ бол том эндүүрэл. Мэргэжлийн хүний тайлбаргүйгээр роман уншаад ойлгох гэж байхгүй. Яагаад гэвэл унших гэдэг хөдөлмөр. Ойлгох гэж хичээж зүтгэж асууж лавлаж л дэлхийн уран зохиолыг ойлгоно. Анхны мэдэгдэхүүн байхгүй хүн роман уншаад ойлгохгүйтэй адил бас анхны мэдэгдэхүүн байхгүй бол уран зураг хараад юу ч ойлгохгүй. Зөвхөн бичиг үсэг мэдээд хангалтгүй.
Мэдээж Монгол хүн ном уншихгүй байна гэдэг бол бичиг үсэгтэй болсоны хэрэг гарахгүй л байна гэсэн үг.
Яруу найраг болон шүлэгүүд хэн бичсэн хэзээ бичсэн яагаад бичсэн болоод ямар мэдлэг боловсрол бусдад түгээж чадсан бэ гээд олон асуулт гарч ирнэ. Зөвхөн өөрийнхөө амидралыг бичиж нийтэд ямар ч мэдлэг боловсрол өгөхгүй яруу найраг бол хермэнойтик байхгүй гэсэн үг. Хоосон магтаж шагнасан номнууд бол угаасаа цаанаасаа өөр зорилготой.
Хермэнойтикийг сургуулийн багш нар маш сайн мэддэг байж л хичээл заахгүй бол хүүхэд ойлгохгүй. Хүүхэд бүр нас наснаас шалтгаалан ойлгох чадвартай. Үүнтэй адил боловсролын түвшингээс хамаарч насанд хүрсэн хүн ойлгох чадвартай.
Нийгэмд хермэнойтик хамгийн ихээр хэрэглэгдэх ёстой газар бол хуулийн байгууллага. Хуулийн тухай хермэнойтик хэрэгтэй. Хуулийг заавал тайлбарласан тайлбар байх шаардлагатай. Нөгөөтэйгүүр хууль суралцаж буй оютнуудад хермэнойтик явагдахгүй бол хуулийг буруу ойлгож тэндээсээ буруу шийдвэр гарах болон буруу шүүх үр дагавартай. Ялангуяа хуулийг уншаад түүнийхээ дараа уншсаныгаа хэрхэн ойлгох вэ болон ойлгосныгоо хэрхэн тайлбарлаж бусдад ойлгуулах вэ гэдэг бол хермэнойтикийн буюу ойлгуулах урлаг. Гэтэл Монгол хүн хууль л бол хууль гэдэг. Үнэндээ тийм биш буруу ойлгосон шүүгч буруу л шүүнэ.
Хүний хийсэн үйлдэлийг ойлгохын тулд дөрвөн үнэлгээ хэрэгтэй. Нэгдүгээрт хийсэн хүний хүсэл шаардлагыг эхлээд ойлгох. Түүний дараа ямар үүрэг хүлээж энэ хүн үйлдсэн бэ гэдгийг ойлгох. Үүн дээр тухайн хүн ямар чадвартай вэ гэдгийг ойлгох. Эцэст ямар боломж ашигласан бэ гэдгийг ойлгох. Зохиолч хүн ямар хүсэл шаардлагаар ном бичсэн бэ? Зохиолч хүн ямар үүрэг хүлээж түүнийгээ биелүүлэх гэж роман бичсэн бэ? Зохиолч хүн өөрийн гэсэн ном бичих хир зэрэг чадвартай вэ? Зохиолч хүн ямар боломжийг ашиглах гэж ном бичсэн бэ? Энэ асуултыг үргэлж тавьж байж л хүний яагаад юу хийснийг ойлгох боломжтой. Мэдээж улстөрчид үүргээ ухамсарлахгүй бас чадваргүй тул тэдний үйлдэлийн шалтгаан бол дөрөв биш ердөө л хоёрхон. Улстөрчид хүсэл шаардлагатай бас боломж ашиглах гэдэг. Ингээд л боловсролгүй хүн улстөрч болох маш амархан.
Хермэнойтикийн зорилго бол үнэн, утга, танин мэдэхүй болон ойлгох. Үнэн байхгүй биш байгаа. Гагцхүү түүнийг олох. Утга байх ёстой. Утгагүй бол зорилгогүй. Зорилгогүй зүйлд цаг үрэх хэрэггүй. Танин мэдэхүй байхгүй бол хүн ойлгохгүй зөвхөн өөрийн сэтгэлийн хөдөлгөөн болон буруу мэдэрсэн мэдрэмжүүдээ л бусдад тулгана. Ялангуяа өнөөдөр зохиолч гэж өөрсдийгөө нэрлэдэг хүмүүс танин мэдэхүй байхгүй тул өөрсдийн буруу мэдрэмжүүдээ л зохиол эсвэл яруу найраг гэж нэрлээд байдаг аюул бий.
Хүн мэдэхгүй зүйлээ л мэдэх гэж асуудаг. Ингээд асуултаас шалтгаалан хариулт утгатай болдог. Ямар ч асуулт тавиагүй байхад хэлсэн үг гээд хүмүүс хошуураад байдаг. Ямар ч зорилгогүй хэнд ч хэрэггүй дөрвөн мөртүүдээр хүн юугаа хийх вэ? Афоризм бол ном бичдэг хүмүүс ялангуяа философчид урт номноосо зарим өгүүлбэрүүдийг товчилж бичсэн байдаг. Мэдээж ном бичээгүй хүн афоризмдох бол ямарч утгагүй. Тэрний хэлсэн үгнээс иш татав гэсэн иш татлалууд бол бас л энд тэнд хэрэглэхийг хэлдэг. Иш татлал бол маш аюултай. Марксийн “Шашин бол ард түмний хар тамхи” гэсэн ойлголт бол олон зуун хуудас номноос авсан л иш татлал болохоос биш хэлсэн үг биш. Олон зүйр цэцэн үгнүүд өнөөдөр тэртэй тэргүй хоцрогдсон.
Монгол хүн бичиг үсэгтэй болохоос өмнө ч хойно ч хермэнойтиктой танилцаж явсангүй. Яагаад гэвэл уншсан зүйл юу ч хэлэхгүй харин цаад хэлэх гэж буй зүйлийг л ойлгох хэрэгтэй. Ингэж цаад хэлэх гэсэн зүйлийг ойлгохын тулд уншчихсан бас мэдчихсэн хүний зөвлөлгөө хэрэгтэй. Ингээгүй цагт уншсан номоо ойлгочихлоо гэвэл ёстой ойлгоогүйгийн баталгаа. Бичиг үсэг мэддэг болчихлоо гээд ном уншиж чадна гэсэн гаргалгаа алдаатай. Гэртээ ганцаараа ном уншаад ойлголоо гэвэл бас л их эндүүрэл.
Ойлгохын тулд юу хийх вэ?
Ойлгохын тулд эхлээд зохиолчийг танихгүй мэт л хандах чухал. Хоёрдугаарт тухайн номын тухай энд тэнд бичсэн мэргэжлийн хүмүүсийн тайлбар шүүмж үнэлгээ дүгнэлтийг олж унших чухал. Мэргэжлийн биш хүн шүүмж гэдгийг эсэргүүцэл эсвэл муулсан байна гэж буруу ойлгодог. Энэ бол тийм биш. Номыг уншаад ойлгоход туслах бас нэг чухал шаардлага бол тухайн зохиолчийн ном бусдад хир их мэдлэг боловсролтой болоход нөлөөлж вэ гэдгийг олж мэдэх. Хэнд ч ямар ч мэдлэг боловсрол ухаарал оюуны хөгжил өгч чадаагүй номнууд бол ойлгох боломжгүй номнууд байх жишээтэй.
Энэ бүгд соён гэгээрэлтэй хамаатай. Монгол хүн шашинтай уулзахдаа ч социализмтай золгохдоо ч ардчилалыг уриалахдаа ч соён гэгээрэл явагдах ямар ч боломж байсангүй. Яагаад гэвэл хермэнойтик явагдаагүй. Хермэнойтик явагдахад шаардлагатай рационал ойлголт бас ирсэнгүй. Рационал бол сэтгэлийн хөдөлгөөнийг зогсоож хатуу бодохыг шаарддаг. Сэтгэлийн хөдөлгөөн бол бие хүний асуудал гэтэл соён гэгээрэл бол бүх нийтийн асуудал.
Түүх сөхөхөд Буддизмын салбар болох ламаизм орж ирэх үед Монгол хүн “Ум мани бадми хум” гэсэн үгийг хамаг амитаны тусын тулд гэж буруу ойлгожээ. Үнэндээ бол ямар ч муу сэтгэлээс сайхан сэтгэл үүсэх боломжтой тул бадамлинхуа цэцэг шиг л намаг дотороос ийм сайхан цэцэг ургадаг гэдгийг л илэрхийлжээ. Социализмын үед бичиг үсэг эд материл ирсэн тул оюуны өндөр түвшинд очиход дэндүү эрт түүхий байсан. Тиймээс оюуны чухал номнуудыг эх хэл дээрээ буулгаж чадаагүй. Тийм боломж ч байхгүй. Монгол хэл дэлхийн бүх оюуны ойлголтуудыг орчуулж дийлэхгүй. Ардчилалын үед төр гэдэг маш чухал ойлголтыг улстөрөөс салгасан тул улстөр гэдэг биеэ даасан ямар ч зорилгогүй газар үүссэн. Гэтэл төр байсан цагт л эрх чөлөө гэж байдаг гэдгийг хүртэл буруу ойлгосон. Төргүй газар хэнд ч эрх чөлөө байхгүй. Яагаад гэвэл муу сайн гэж байхгүй тул нийт нийгэм гэмт хэргийн шинжтэй болдог. Ардчилалыг төр л байгуулна шүү дээ.
Хими, физик, математик, философи, социолог гээд л их сургуулийн нарийн мэргэжлүүд бол хүн төрөрлхтөний хаа ч хүчинтэй мэдлэгүүд. Эдгээрийг суралцаж ойлгоход тухайн хүн ямар уламжлалт ёстой, ямар арьс өнгөтэй, ямар эх хэлтэй ердөө ч хамаагүй. Цаашлаад мэдлэг боловсролтой болж байгаа хүн ямар улс орных бас ямар шашинтай орноос ирсэн огт хамаагүй. Яагаад Монгол хүн мэдлэг боловсролтой болж чадахгүй байна вэ гэвэл эх хэлэндээ дэндүү хорогдож Англи хэл сурч чаддаггүй. Нэгэнт Англи хэл олигтой сураагүй тул доктор профессорууд ч гэсэн оюутанаас ялгаагүй. Тэд мэдлэг боловсролтой болж чадаагүй гэдэг өдөр бүр л батлагдаж байна.
2500 жилийн хүн төрөлхтөний номын түүх өнөөдөр хуманизмаас авахуулаад реализм хүртэл олон том онолудыг бүтээжээ. Италийн яруу найрагуудаас авахуулаад Франц, Герман, Английн философичд хүний амидралыг дүрсэлж хамтран амидрахад зориулсан эрх чөлөө, тэгш эрх, эв нэгдэлийг бүтээжээ. Энэ бүгдийг ойлгож чадвал өөртөө тус болоод зогсохгүй бусдад тус болно.
Ном уншдаг клуб нэртэй олон газруудад жишээлбэл Толстойн “Анна Каренина” нэртэй романыг уншаад маргалдсан гэж хэдэн залуус хуучилж байсан. Анна Каренина романы тухай маргалдах ямар ч шаардлага байхгүй. Яагаад гэвэл бүгдээрээ нэгэн ойлголттой л болох ёстой болохоос биш хүн бүр өөрийнхөөрөө ойлгочохсон байвал хамгийн том аюул. Толстой ном бичихдээ цэргийн хүний эхнэр байх ямар вэ гэдгийг л харуулсан болохоос сайн эхнэр эсвэл муу эхнэрийн тухай юу ч хэлээгүй.
Ном дор мөргөм үү биш шүү. Алдаатай худлаа буруу номнууд олон бий тэднээс холуур өнгөрөхийг л хичээм үү. Тиймээс ном ойлгохгүй гэдэг муу номноос бас гаралтай гэдгийг мартах юун.

Лекц № 2: Ертөнцийг үзэх үзэл биш феномэнолог. \Товчлол\

Ертөнцийг үзэх үзэл, үзэл бодол, үзэл санаа, үзэл баримтлал гээд өнөөдөр хүртэл буруу ойлгогдож алдаатай хэрэглэж ирсэн энэ үг ухагдахуунуудыг засаж залруулж зөв хэрэглэх хугацаа нэгэнт болжээ. Хүн нэг бол мэднэ үгүй бол мэдэхгүй шүү дээ. Тиймээс үзэл яриж мэдлэгээс бултаж болохгүй.
Феномэнолог гэсэн маш чухал философийн ойлголтыг буруу орчуулж буруу ойлгосон тул энэ ертөнцийг үзэх үзэл гэсэн буруу ойлголт нийт яриануудад ихэвчлэн сонсогддог. Энэ үгийг хэрэглэж буй хүмүүс хүний ухааныг буруу ойлгож буйн баталгаа. Хүний ухаан үзсэн үзэгдэлээ хэрхэн буулгаж буй болон хэрхэн үзсэнээ илэрхийлэхдээ ямар их нэмж хэтрүүлж мэдэрдэг тухай энэ феномэнолог гэсэн онол шалгадаг. Яг юу вэ гэдгийг мэдэхэд зөвхөн өөрийн харсан харц болон үзсэн үзэл хангалтгүй.
Монгол хүний ухааны бэрхшээлийн тухай өмнө бичиж байсан сэдэвүүд Монгол хүн буруу мэдэрч нөгөөтэйгүүр нийт нийгэмд Монгол хүний мэдрэмжийг залилаж, мэхэлж, хуурдаг мухар сүсэгийн байгууллагууд хэтэрхий олон үүссэн тухай бичиж байлаа.
ШУА, их сургууль нэртэй мэдлэг олгох үүрэгтэй байгууллагууд өөрсдөө мэдрэмжийн төөрөгдөлд орсон тул хүний ухааныг өнөөдөр ч олигтой ойлгосонгүй хэвээр. Үүний хажуугаар ухамсар гэсэн ойлголтыг оюун ухаан гэсэн ойлголтоор буруу тайлбарлаж цаашлаад оюун санаа, оюун бодол гэсэн салбарласан үгнүүдийн цуглуулгууд юу ч хэлэхгүй хоосон үг хэвээр үлджээ. Тиймээс ШУА, их сургуулиуд бүрэн мэдлэгийн байгууллага болж чадахгүй л байна даа.
Мэдлэг гэдэг нэгдүгээрт: диалектик, хоёрдугаарт: феномэнолог, гуравдугаарт: хермэнойтик гэсэн гурван ухагдахуунаар тодорхойлогдоно. Энэ гурав гурвуулаа их сургуулийн оютнуудын мэдээжийн мэдлэг болох ёстой атал харийн үг хэвээр үлдэж мэдлэг жинхэнэ утгаараа ирсэнгүй. Алаг цоог энд тэнд мэр сэр жижиг мэдлэгүүд л дөнгөж л ирсэн гэдэг тодорхой болсон.
Монголчууд нэгэнт дэлхийн мэдлэгийн гурван том суурь ойлголтуудыг авч чадаагүй ойлгоогүй тул их сургуулиудыг төгсөж буй оюутнууд сэхээтэн болж чадахгүй нийт нийгэм улс орон сэхээтэнтэй болох тэр боломж үгүйрчээ. Гадаадад сураад ирсэн гэвэл Монгол хэл дээрээ мэдлэг буулгаж чадахгүй төөрөгдөж хоёрын хооронд гуравын дунд доктор профессор цолтой хэдий ч мэдлэгээс хол ангид хүмүүс ихэссээр л. Ийм хүмүүс сэхээтэний давхрага бүрдүүлж чадахгүй нөгөө л ид шид ер бусын гэх зүйлд хэдэн зуун жилийн өмнө итгэдэг байсан хэвээрээ итгэсээр л байх жишээтэй.
Феномэнолог гэсэн ойлголт бол хүн өөрийнхөө үзсэнийг зөв гэх өөрийнхөө л үзсэнийг бусдад тулгахыг асууж шалгадаг танин мэдэхүйн салбар. Үзэл олон биш нэгэнлэг байх хэрэгтэй. Олон ургальч үзэл цаашаа хөгжиж бүгдээрээ нэгэн үзэлтэй болох л улс орон цаашид хөгжихөд хэрэгтэй. Үндэстэний нэг л үзэл өөрөөр хэлбэл нэгэнлэг мэдрэмж байх л улс оронд хөгжил авчирдаг.
Мэдлэг бүтээх ёстой зөв мэдрэх мэдрэмж яагаад Монгол хүний өнөөгийн амидралд бүтэлгүйтсэн хэвээр вэ гэхээр Монголчууд Буддизм, социализм, ардчилал гэсэн гурван том ойлголттой олигтой танилцаж тэдгээрийг эдэлж хэрэглэж чадсангүй. Мэдээж Буддизм худлаа тараагдаж ухааны доройтол явагдсан. Социализмыг олигтой ойлгож чадаагүй тул богинохон хугацаанд амжилтанд хүрсэн хэдий ч сүүлдээ тэр их боловсролд дарагдаж Монгол хүний толгой өвдөж социализмаа нурааж эхэлсэн. Харин ардчилал ямар ч онолгүй орж ирсэн тул хүн бүр дураараа дургиж улстөр нэртэй тоглоом зохиож өөрийн санаагаа хэлсээр байгаад улстөрийн энэ том ойлголт аманд ч үгүй хамарт ч үгүй мартагдах шивдээ.
Монгол хүний мэдрэмж яагаад буруу ажиллаж феномэнологийн хар нүхэнд унасан бэ гэсэн асуултанд энэ лекц хариу өгөх зорилготой байсан. Үнэхээр л Монгол хүн мэдрэмжийн хомсдолд орсон гэдэг тодорхой болсон. Нэгэнт байгаагаар нь харж байгаагаар нь сонсох тэр онол дутагдсан тул ухааныхаа замбараагүйтлийн золиос болсон. Монгол хүний ухааны замбараагүйтэл дээр гадаадын сүм хийдүүд болон дотоодын мухар сүсэгтэнгүүд сайн ажилладаг.
Ардчилал нэртэй хүн төрөлхтөний бүтээсэн улстөрийн онол бүтэлтэй байсан бол Монгол хүмүүсийг нэгэнлэг мэдрэмжтэй болгож нийт улс орон мэдрэмжээрээ нэгдэх байсан. Гагцхүү мэдрэмжээрээ нэгдэж чадаагүй тул хамгийн их мэдрэмж дээр тоглож чаддаг ашиг олдог байгууллага бол хэвлэл мэдээлэл болсон байх жишээтэй. Sensation гэсэн ойлголт бол мэдрэхүйг нэрлэдэг. Тэгвэл хүний мэдрэхүй дээр сайн тоглоно гэвэл сенсаацлана л гэсэн үг. Зурагтаар хүмүүсийг яриулж хөөргөн магтаж олныг мунхруулсан нэвтрүүлгүүдийн зорилго бол сенсаац үүсгэх өөрөөр хэлбэл Монгол хүний мэдрэмжийг жинхэнэ солиоруулах.
Эрт дээр үед байгалийн сонин хачин үзэгдэлүүдийг хүн мэдэхгүй тул ер бусын, ид шидийн цаанаасаа гэж үзэгдэл болгон тайлбарладаг байсан. Өнөөдөр бол үзэгдэл биш энгийн сургуулийн хүүхдийн л мэдлэг болсон шүү дээ. Хувь заяа, хувь тавилан цаанаасаа зурсан зураг биш байдаг л нэг хүний нэгэн төрлийн нэгэн давтагдах амидрал шүү дээ. Тиймээс зураг биш бодит амидрал. Гэтэл мэдрэмж буруу ажиллахаар энэ бүгдийг ойлгохгүй болдог. Үүний гол шалтгаан бол айдас. Маргаашийн амидрал баталгаатай юу гэсэн айдас мэдрэмжийг саатуулдаг.
Зурагтаар гарч буй одоогийн болон экс улстөрчидийг харахад тэд ямар их бодит байдлын мэдрэмж алдагдсан харагддаг. Тэд хүмүүсийн айдас үүсгэх зорилготой шүү дээ. Ерөөсөө айдасын шалтгаанууд. Улстөрчид өөрсдөө ярисан яриандаа үнэмшиж өөрсдөө бас мэдрэмжийн сааталд орсон. Мянга давтахаар үнэн болдог биш харин мянга давтаж яриад буй хүнд өөрт л үнэн болно шүү дээ.
Ялангуяа хуучин улстөрчидийн хийх ярилцлагууд бол зурагтыг ашиглаж сенсаац нийгэмд үүсгэж ажил хөдөлмөр хийж яваа хүмүүсийг үймүүлэх жишээтэй. Хуучин улстөрчидийг юм их үзсэн гэж худлаа сурталчилдаг. Гэтэл мэдрэмж муутай хүн юу ч үзээд нэмэргүй. Юм их үзсэн гээд байгаа хүмүүс буруу мэдэрсэн байвал яах вэ? Ёстой л 60 хүрнээ ухаан орноо 61 хүрнээ үхнээ л гэсэн ойлголт болно доо.
Ерөөсөө мэдрэмжийн сааталтай гэдэг ухааны сааталтай. Ухаан сааталтай бол мэдрэмж алдана. Хүний ухаан дотор бодол, сэтгэл, мэдрэмж гурвуулаа байрлана. Хэрвээ мэдрэмж алдаатай бол зөв бодох ч чадваргүй бас сайн сэтгэх ч чадваргүй. Тиймээс улстөрчидийн ухаан буруу ажилладаг тул тэдний үзсэн үзэгдэлүүд худлаа. Худлаа үзэгдэл бол хий үзэгдэл шүү дээ. Одоо удахгүй сонгуулийн сурталчилгаа эхлэнэ тэдний хий үзэгдэлүүдийг сонсох цаг ирэхнээ.
Мэдрэмжийг сенсаацлаж үймүүлэх тэр зорилгын цаана бол хүмүүсийн мэдрэмжийг хуурч, мэхэлж, залилаж цаашлаад харагдуулах гэснийгээ харагдуулах мөн сонсуулах гэснийгээ сонсуулж нүд болон чихний замбараагүйтэл үүсгэх. Ухаандаа хэрхэн буулгаж авч түүнийгээ хэрхэн боловсруулах тухай тайлбарлаж хэлэх соён гэгээрүүлэгчид алга байна шүү дээ.
Мухар сүсэгтэнгүүд өртэй хүмүүсийг мөнгөтэй болгоно гэж улам мөнгөгүй болгож ирээдүйг хэлнэ гэж бүр ирээдүйгүй амидралтай болгох жишээтэй. Энэ бол мэдрэмжээр тоглож залилан хийж буйн баталгаа. Залилангийн хэрэг гэж байдаг. Тэгвэл яагаад мухар сүсэгтэн, улстөрч, сүм хийд, зурагтын нэвтрүүлгүүдийг залилангийн хэрэгт татахгүй байна вэ? Үндсэн хуулийн цэц юу хийнэ вэ?
Монгол хүн Монгол хүнийхээ мэдрэмжийг залилан мэхэлж юмыг буруу мэдрүүлж байгаа өнөө цагт сэхээтэн үүсэж нийгэм оюунлаг болох тэр боломжийг хаасаар. Энэ хаалтыг эвдэж нийгмээ оюунлаг болгох тэр үйл хэрэг үгүйлэгдэнэ. Ар Монголд нийгэмшсэн мэдрэмж үгүйлэгдэнэ.

Лекц №1: Эсрэг тэсрэгийн онол биш диалектик. \Товчлол.\

Өнгөрсөн Бямба гаригт Багш нарын баярын өдөр 25 лекцийн №1 лекц болж өнгөрлөө. Энд лекцийн сэдэвийн товчлолыг буулгалаа.
Монголчуудын энэ хорвоо дээр мэдэж авч чадалгүй буруу ойлгож буруу хэрэглэж алдаатай амьдарч явсаны нэг шалтгаан бол мэдлэгийн хомсдолтой хамаатай. Мэдлэг боловсролын хомсдол худлаа доктор профессоруудаас эхлэлтэй. Энд лам нарын тухай бичихгүй. Яагаад гэвэл тэдэнд танин мэлэхүйн боловсрол байхгүй.

Өнөөдөр хүртэл олон Монгол хүмүүсийн гадаад ч бас дотоодод ч хотод ч бас хөдөө ч төөрөгдөлтөй хоосон хөөсөрсөн хүүхэд маягийн төрх дүртэй явдагийн шалтгаан бол энд ярих гэж буй диалектик гэсэн сэдэв ярих үед тодорхой болно.

Диалектик гэсэн энэ ойлголтыг орчуулах гэж оролдож хэлнийхэн баллаж хаяжээ. Эсрэг тэсрэгийн онол ч гэх шиг ерөөсөө амьдрал эсрэг тэсрэгээс тогтдог ч гэх шиг хорвоо ертөнц эсрэг тэсрэгийн оршил гээд л хаа л бол худлаа яриануудын эхлэл тэр худлаа орчуулгаар тавигдаж хэлнийхэн гэж нэрлэгддэг гадаад хэлгүй философийн боловсролгүй хүмүүсийн олон нүгэлүүдийг бас нэг том жишээ болжээ.

Үнэн харьцангуй бас сайн харьцангуй, битгий туйлшраад бай, үнэн хоёр талтай, өөрийн өнцөгөөс харах гэх мэт олон олон зүйр цэцэн үг дөрвөн мөртүүд ном уншдаггүй хүмүүсийн амны уншлага болж өөрийнхөө мэдлэггүй хамгаалах зэвсэг болсоор л. Нийт олны дунд ялангуяа өвгөд хөгшид ээж аавуудын дунд ямар их худлаанууд дүүрэн байна вэ? Энэ бүгд бүхэл бүтэн нийгэм улс орныг худлаа явуулна гэсэн үг шүү дээ.

Диалектик бол өнөөдөр Монгол хүний мэдээжийн мэт эдлэж хэрэгдлэдэг машин техникээс авахуулаад гар утас интернэт гээд л хүн төрөлхтөний олон мянган жилийн хичээл зүтгэлийн үр дүнгүүд. Хүний хичээл зүтгэл гэдэг тэр чигээрээ диалектик. Яагаад гэвэл мэдлэг хэрэгтэй гээд шамдаж байхад мэдлэг хэрэггүй гэсэн ахмад хүний үг болон найз нөхдийн атаархалын өөдөөс тэмцэх тэмцэл бол диалектик шүү дээ.

Диалектик гэсэн энэ ухагдахууныг тайлбарлахад ердөө хэн нэг хүн мэдсэн зүйлээ хэлэхэд түүний өөдөөс өөр хүн үгүй гэж хариулахыг л хэлдэг. Ингээд нэг талд мэддэг гэсэн хүн нөгөө талд үгүй гэсэн хүн зогсох ажил гардаг. Гэхдээ энэ үгүй гэж хариулж буй хүн нэг бол мэддэг тул үгүй гэж хариулж байгаа эсвэл огт мэддэггүй хүн тул үгүй гэж хариулах жишээтэй. Энэ тийм ба үгүй гэсэн хоёр хүн зөрөлдөөд эсрэг тэсрэг болох биш харин мэдэх гэж хамтдаа хичээж цааш үр дүнд хүрч мэдлэгт ахиц гарахыг диалектик гэж нэрлэдэг. Ямар ч үр дүн ахиц гаргахгүй зөрөлдөөн бол диалектик биш. Диалектик хөгжихийг чухалчилдаг. Тиймээс хуучин шинэтэй зөрчилдөх биш хөгжил явагдах хэрэгтэй. Үүнтэй адил өнгөрсөн түүх одоо үетэй маргах биш харин түүх мөн үү биш үү гэдэгийг мэдэж авах мэдлэг л чухал гэвэл энэ бас л диалектик.

Монгол хүмүүсийн хувьд нэгэнт шүүмжлэх, зөрчилдөх, асуух, шалгах тодруулах гэх мэт ойлголтууд гэр бүлийн амьдралаас авахуулаад зурагтын нэвтрүүлэг тэндээс их дээд суургуулиудын танхим цаашлаад ШУА-ийн хүрээлэнгүүдэд диалектик гэсэн ойлголт байхгүй. Тийм л болохоор хэн ч яаж ч доктор профессор болох боломжтой. Мэдлэг хэмжүүр биш цол хэргэм шагнал шан хэмжүүр болсон явдал зөвхөн ардчилал болон социализмын бүтээлүүд биш бүр Манж Түвдийн үеэс эхлэлтэй. Энэ бол Монголчуудын зуу зуун жилийн эмгэнэл. Гэхдээ өнөөдөр засаж залруулах л ёстой. Энэ бол хөгжил. Хөгжил тул диалектик.

Одоо цааш хөгжиж дэвшиж дэлхийн мэдлэг боловсролтой хөл нийлүүлж чадахын тулд юу хий вэ? Яах вэ биш шүү.

Диалектик байхгүй тул юу ч ярих боломжтой гэж боловсролыг үнэгүйтүүлж мэдлэгийг доош хийж танин мэдэхүйг мушгиж завхруулсанаар нийт улс орон мухар сүсгийн төлөвт оржээ.

Яагаад Монгол хүн ингэж их буруу явж алдаатай амидарч худлаад бүрэн дүүрэн идүүлвээ гэдгийг л асуух хэрэгтэй. Хаанаас вэ гэвэл 100 эрхэмүүдээсээ асууцгаа. Зурагтаар гарах 100 эрхэм нэвтрүүлгийг хааяа нэг олж харахад тэд мэдэхгүй байж л мэддэг мэт ярих жишээтэй. Тэд баян чинээлэг харагдахыг харахад 100 эрхэм биш 100 феодал харагддаг даа. Боловсрол мэдлэгтэй хүмүүс мөнгө нэг их тоодоггүй дээ.

100 эрхэм эргэлзэх асуух ичих гэсэн ойлголт мэдэхгүй. Тэд хүн төрөлхтөний жинхэнэ мэдлэг боловсролтой танилцаагүй Богд уулын араас холдож юм үзэж нүд тайлаагүй хүмүүс дээ. Ядаж гадаад хэлээр ус цас шиг яриж хүн төрөлхтөний агуу бүтээлүүдтэй танилцаж чадсан бол феодал биш иргэншсэн хүмүүс л болох ёстой байлаа. Тэд тэгсэнгүй.

Зурагтаар буурал өвөгчүүдийн яриаг сонсоход зүүд үү эсвэл хий зүйл харсан уу гэмээр даан ч оюуны доогуур хэмжээнд ярих болждээ. Монголчууд угаасаа ийм оюуны доод түвшинд явж ирэв үү эсвэл хаа нэг газар алдаа гарч ингээд нийтээрээ өвгөд хөгшид ч доктор профессор ч хазайлттай болчих вуу?

Зөв буруугийн ойлголтоор бол нийгэмд зөв зүйл үнэн зүйл мэдлэгтэй зүйл бас боловсролтой зүйл ярих ёстой хүмүүс хаа ч хүчинтэй биш цэвэр мухар сүсгийн хувийн санаа нэртэй Монгол хүнийг цааш хэзээ ч хөгжихөд нэмэр болохгүй аж амидралд ахиц гаргахгүй үг агаарт цацах. Хамж шимээд гаргасан хүмүүс тэд арай л биш. Авдарын ёроолыг ухвал арай илүү хүмүүс гарч ирэх л ёстой.

Монгол хүн мэдлэг гэдэг зүйл байхгүй гээд байх шиг? Тийм ч учраас шинжлэх ухааны талаар ойлголт байхгүй. Би яагаад лам нар болон улстөрчидийн тухай ярихгүй байна вэ гэвэл лам нарт танин мэдэхүй ярих нийгмийн үүрэг байхгүй. Харин улстөрчид нийгмийн үүрэгтэй хэдий ч нэгэнт боловсролоор биш боловсролгүйгээр улстөрч болцгоосон тул энд дурьдах ч хэрэггүй.

Тиймээ, диалектик. Монгол хүн диалектиктэй болж чадсан бол өнөөдөр олон гэр бүл ээж аавууд хүн чанараа алдахгүй байсан. Яагаад залуу хүмүүс өнөөдөр гэртээ сайхан ээж аавтайгаа илэн далангүй ярилцаж чадахгүй байна вэ гэвэл ярианы соёл цаашлаад диалектик үүсээгүй. Тиймээс ч залуу хүмүүс яриа нийлдэг хүмүүстэйгээ хамтран клубууд байгуулах жишээтэй. Яагаад залуу хүмүүс сүм хийд рүү очицгоож мухар сүсэгтэнгүүдэд мадлуулж мөнгө төлнө вэ гэвэл доктор профессорууд үнэн ярих чадваргүй тул шүү дээ. Үнэнгүй их сургуулиас гарч үнэнийг хайж сүм хийд шашинд очиж мухарддаг. Яагаад өнөөдөр нийт нийгэм болон түүний дотор залуу үе шинжлэх ухаанаар тархиа цэнэглүүлэх боломжгүй вэ гэхээр ШУА өөрөө мэдлэг гэдэг үнэт зүйлийг хоосон цол хэргэмээр булингартуулж хүн төрөлхтөний өмнө ичмээр л зүйл болсон доо.

Монгол хүн мухар сүсгийн эсрэг тэмцэлд ялах уу? Эсвэл хэдийний мухар сүсэгтэнгүүдэд ялагдсан уу?

Диалектикийн гол ойлголт болох мэдлэгийг ярихад чухал сэдэв бол үнэн худлаагийн ухагдахуун байдаг. Монгол хүн үнэн гэж байхгүй үнэнийг худлаа болгож болно бас худлааг үнэн болгох боломжтой гэсэн ойлголт хаанаас авсан бэ? Магад улстөрчидөөс эхлэлтэй. Америк гэсэн гуравдагч ахаасаа л авчдээ. Америкийн ардчилалыг буруугаар ойлгож ерөөсөө худлаа хэлэх бол улстөр гэж ойлгосон залуу үе хайран харагддаг. Энэ залуучууд үнэнгүйгээр цааш яаж амидарна. Ялангуяа хөдөөнөөс орж оютнууд мөнгө багатай тул бушуухан л нэг улстөрчийн цүнхийг барьж эхлээд Монгол хүний худлаа эхэлдэг. Сүүлийн 20 гаруй жил улстөрийн бүхий л үйл ажиллагаанууд худлаа ярихыг л эрхэм зүйлээ болгоцгоосон.

Монгол улстөрчид яриад л, найраад л, зохицоод л, зөвшилцөөд л, эвсээд л үнэнийг худлаа үйлдвэрлэдэг. Хамгийн оргил худлаа бол эвтэй бол хүчтэй. Энэ бол антидиалектик. Диалектик эвтэй биш эвгүй байхыг хэлдэг.

100 эрхэмүүдийн яриж байгааг сонсоод авах гээхийн ухаанаар хандаарай гэжээ. Энэ юу хэлнэ вэ? Авах гээхийн ухаан гэж хэний ухааныг хэлнэ вэ? Яриж буй хүний ухаан уу эсвэл асуулт тавиж хүний ухаан уу? Сонсогчидын ухааныг арай хэлээгүй биздээ.

Ерөөсөө ухаан гэж ойлголтыг 100 эрхэм мэдэх үү? Эсвэл мэдэхгүй байж мэддэг болж үгээр хоосон өөрсдийгөө хамгаалцгаана уу. Монгол хэлийг өнөөдөр ямар ч үнэгүй болгож дээ. Юуг ч хэн ч хаа ч хэлж болно. Энэ ямар аймшиг вэ? Хэн ч амаа татахгүй нийгэм. Тэдний тэргүүлэгчид бол яруу найрагч нэртэй хүмүүсийг дагаж хэлмэгдсэн залуу үгээр тоглогчид. Үгээр тоглогчид Монгол хэлийг ямар ч үнэгүй үйлчлэлгүй үйлдэлгүй болгож хаясан хүмүүс. Тэд үгээр л тоглож юу ч хийж юу ч бтээхгүй явах боломжтой гэдгийн баталгаанууд. Үг яах вэ нэг бол үнэн нэг бол худлаа. Гэтэл үйл хэрэг үнэн. Хийж бүтээх гэсэн хүмүүс үнэн. Үнэнээр яваад үхэр тэрэгээр туулай гүйцэхгүй ч гэсэн үнэнээр явбал сэтгэл сайхан. Сайхан сэтгэлийг мөнгөөр төлөх боломжгүй.

Үнэнээр явдаг хүмүүс байсан л учраас өнөөдөр Монгол хүн тэдний бүтээлүүдийг өдөр дутмын амьдралдаа мэдээжийн мэт хэрэглэж явна. Мэдээж шууд контэйнерээр оруулаад ирсэн болохоор хэрхэн яаж хөлс хүчээ урсгаж байж бүтээсэн тэр үнэ цэнийг мэдэхгүй болохоор л ингэж омогшино, огшроно сүүлдээ авах гээх тухай ярина. Ёс суртахууны наад захын төлөвшил алга байна шүү дээ.

Бүх юм харьцангуй гэсэн энэ мухар сүсэг ямар аюултай үг вэ? Харьцангуй биш хамаарал шүү дээ. Релатив гэдэг үгийг ингэж л худлаа ойлгож худлаа явж ирсэн байна шүү дээ. Тэгэхээр МУИС-ын болон ШУА-ийн физик математикийн салбар тэр чигээрээ худлаа явж Эйнштэйн физикчийн онолуудыг ойлгоогүй байна шүү дээ. Эйнштэйн хэзээ ч харьцангуй гэж хэлээгүй харин цаг хугацаа орон зайнаас харин орон зай цаг хугацаанаас хамааралтай гэж номондоо бичсэнийг Монгол профессорууд буруу ойлгожээ. Тийм ч болохоор физикч биш сэтгүүлч хүн физикийн ном бичээд л…

Диалектик гэсэн ойлголт зөвхөн Грекийн философчидийн бүтээл биш. Энэтхэгүүд бас диалектикийн тухай бичсэн. Хоосны онол гэдэг бол бас л нэг дилектик бөгөөд мэдээж Монголчууд орчуулахдаа бас л худлаа орчуулсан. Хоосон ба хоосон бишийн онол гэж л ярих байсан шүү дээ. Энэтхэгчүүд юуг хоосон гэх вэ юуг хоосон биш гэх вэ гэж л асуусан. Үүний цаад утга бол хүний ухаан хоосон уу эсвэл хоосон биш үү гэж л асууж хариултыг хайцгаасан.

Нэгэнт хүний ухаан л бүх зүйлийн эхлэл тул үнэн хүний ухаанаас л гаралтай гэжээ. Харин хүний ухаан хоосон бол үнэнгүй гэсэн ойлголт. Тиймээс ийм хүмүүс бясалгал хийж ухаанаа хоосон биш хагас хугас ч дүүргээрэй л гэсэн ойлголт. Гэхдээ дүүргэх гэж нэг савнаас нөгөө саванд юүлж буй мэт ухааныг дүүргэх боломжгүй. Өөрийгөө таних үйл явц явагдсаны дараа л ухаан дүүрэх боломжтой гэжээ. Хоосон ухаантай хүмүүс л юу ч ойлгохгүй юу ч мэдэхгүй мунгинана. Тэдний хэлдэг амны уншлага бол арай дэндүүлжээ эсвэл ингэж ч хэлж бас болохгүй ээ гэх мэт. Тэд бусадтай зөрчилдөх гээд өөртэйгөө зөрчилдөх жишээтэй.

Монгол хүн нэгэнт хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролтой золгож чадалгүй худлаа доктор профессорууд үйлдвэрлэж тэд цааш шавь гэсэн нэртэй худлаагийн худлаа бүтээдэг тул нийгэм ийм доод хэмжээнд хөдлөх бол аргагүй. Доод хэмжээнд хөдлөж буй хөдөлгөөн хувийн санаа, хувийн бодол, сэтгэлийн хөдөлгөөн, дургүйцэл, цаагуураа муу хэлэх, олонх нэрээр хоосон хүмүүс хоосон биш хүнийг доромжлох эсвэл ярих бичих ямар ч боломжгүй болгох гэх мэтээс л үүдэлтэй. Хувийн санаа нэгэнт мэдэж хэлсэн үү эсвэл мэдэхгүй хэлсэн үү гэдэг тодорхой биш тул асууж лавлаж эргэлзэж шалгах хэрэгтэй. Хувийн санаа ихэндээ зүүд эсвэл үлгэр домог гэсэн эх үүсвэрээс гаралтай.

Их сургуулиуд үнэний газар байх ёстой гэж анх 800 гаад жилийн өмнө университэт гэсэн байгууллагыг байгуулжээ. Тэнд мэдлэгтэй хүмүүс мэдлэггүй залуу үед үнэнийг ойлгуулах зорилготой. Монгол хүн ийм л үнэн хэлдэг мэдлэгтэй их сургуулийг ядаж ганцханыг байгуулж чадаагүй тул худлаа үнэнийг дийлжээ.

Онол бүтээгчид байхгүй тул Монгол хүний амьдралыг тайлбарлах онол дутагдана. Амьдралаас онол үүсэх ёстой. Гэтэл диалектик Улаанбаатар нийслэл нэртэй улс орны соёл боловсролын төвд ирж чадсангүй.

Диалектик гэж ийм л маш хэрэгтэй онол бидэнд хүрч ирээгүй тул Монгол хүн өнөөдөр цэвэр боловсрол ярих бол зүгээр л үлгэр байх жишээтэй.

“Мухар сүсэг” ялж “Боловсрол” ялагдсан уу? №1: Нийгэм маш хүнд шийдлийн өмнө ирлээ.

Монгол хүний амьдарч ажиллаж ирсэн цаашид бас амьдарч ажиллах энэ нийгэм өнөөдөр магад хамгийн эгзэгтэй ээдрээтэй үедээ ирсэн болов уу. Монгол хүмүүс мухар сүсэгт үнэмшиж толгойгоо эргүүлүүлж өмнөх амьдралаа үгүйсгэх үү эсвэл боловсролд итгэл үнэмшилээ өгч амьдралынхаа эх үндэс болгох уу?
Яагаад Монгол хүн боловсролд итгэл үнэмшилгүй болов? Үнэнийг хэлж зөвийг зааж сайныг сургах зорилготой боловсрол яагаад Монгол нутагт бүтэлгүйтэв?
Монгол хүнийхээр бол боловсрол мухар сүсэгт ялагджээ гэмээр. Харин хүн төрөлхтөний боловсрол мухар сүсэгт ч ялагдаагүй шашинд ялагдаагүй. Яагаад гэвэл боловсрол мэдлэг ба ёс суртахуун гэсэн хоёр чухал ойлголтыг тээж явдаг. Боловсрол бол шашины ч мухар сүсгийн ч дээр. Боловсрол шашиныг хязгаарладаг. Яагаад гэвэл шашинд мэдлэг байхгүй тул танин мэдэхүй гэж байхгүй. Харин шашин мухар сүсгийг устгах үүрэгтэй. Яагаад гэвэл мухар сүсэгт ёс суртахуун байхгүй.
Монгол хүн өнөөдөр яагаад боловсролд итгэл үнэмшилгүй болсон шалтгаан гэвэл нэрлэх эзэнтэй бас буух газартай. 90-ээд онд олон зуун багш нарыг ажлаас чөлөөлж сургуулиудыг боловсролоос хөндийрүүлж эрэлт нийлүүлэлтийн газар болгосон. Ингэж үр хүүхдээ зах зээлийн тамд хаяасан шүү дээ. Түүний хажуугаар их сургуулиуд худлаа доктор багш профессоруудыг олон араваар үйлдвэрлэж эхэлсэн. Ингээд л боловсрол мэдлэггүй ёс суртахуунгүй хүмүсээр дүүрч мухар сүсэгийн хоол болсон.
Хүн төрөлхтөний үнэн мэдлэгийг нийгэмд түгээх үүрэгтэй ШУА төсөл бичиж мөнгө хийдэг байгууллага болсон. Эрдэмтэн гэсэн худлаа үг бол мэдлэг гэсэн үгийг устгасан. Мэдлэггүй бол боловсролгүй. Зөвхөн эрдэм улс орон хөгжихөд хангалтгүй. Мэдлэг хэрэгтэй. Эрдэм бол ёс суртахууны сэдэв. Мэдлэг эрдэм хоёр нийлж байж л боловсрол болно.
ШУА болон МУИС гэх байгуулагуудын түүхч, зохиолч, соёл уламжлал судлаач, яруу найрагч гээд олон хүмүүс мухар сүсэгийн эзэд болцгоож тэдэн дээр нэмэгдэн гадаад дотоодын шашин сүм хийдийн байгууллагууд нийлцгээсэн. Тэд хүний ёсыг биш мухар сүсэг тарааж ид шидээр мунхруулж ер бусын эзэд цаанаасаа зураг төөрөг гэж нийт нийгмийг багш нэртэй профессор бас лам нэртэй ашиг хонжооч хоёр мухар сүсгийн үүр болгожээ.
Мухар сүсгийг тэжээгч нөгөө араг билиг, аура, энерги, бясалгал нийлээд ирэхээрээ боловсрол ялагдалгүй яах вэ дээ. Үүн дээр төрийн ордны доор гал түлж уулын оройд хадаг хийсгэсэн улстөрчид нэмэгдэхээр ёстой Монгол хүн хаашаа очих вэ дээ. Тиймээс эцсийн очих газар бол Ёс Зүйн Цэц л байх ёстой.
Монгол хүнийг мухар сүсэгчид эд бараа болгож эхэлсэн сүүлийн 20 гаруй жилд Үндсэн хуулийн цэц хийх ажлаа хийж хүний эрх чөлөөг хамгаалсангүй. Төрийн гэгдэх хүмүүс залилангийн аргаар хүмүүсийн мөнгийг бүлэглэн авч буй этгээдүүдийг улам өөгшүүлж тэдний заримд төрийн цол шагнал хүртэл өгсөн явдал бол боловсролыг ялагдуулахад онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн.
Монгол хүн өнөөдөр мухар сүсэг сонгох уу эсвэл боловсрол сонгох уу гэсэн асуултыг иргэд биш Үндсэн хууль хариулах ёстой. Хэрвээ Үндсэн хуулийн цэц мухар сүсгийг боловсролтой ижил түвшинд аваачин эрэлт хэргцээ нэрийн дор үнэн харьцангуй эсвэл боловсрол заавал хэрэгтэй юу гэсэн эргэлзээтэй хариулт өгвөл их дээд сургуулиудыг болон арван жилийн сургуулиудын хэрэг байна уу?
Үндсэн хуулийн цэц Монгол хүнийг хоёр боломжийн өмнө арай аваачиж тавихгүй биздээ. Боловсрол гэсэн ганцхан шийдлийг арай эвдэхгүй биздээ. Үндсэн хуулийн цэц Монгол хүмүүст боловрол мэдлэг рүү өөрийгө зоригтой нээж хүн дүр төрхтэй болоход туслаж дэмжих учиртай болохоос иргэдийг мухар сүсэгт доромжлуулан хөсөр хаях ёсгүй.
Бид ийм л хэмжээнд очсон байна шүү дээ. Гэтэл Үндсэн хуулийн цэц юу хийнэ вэ? Ёс суртахуун хэрэггүй юу? 100 гаруй жилийн өмнө Монгол хүн мухар сүсэгээс салж боловсролыг сонгосон. Гэтэл өнөөдөр?
Мэдээж өнөөдөр боловсролыг доромжилж хүмүүс цаанаа эзэнтэй нэртэй хүмүүстэй хамаатай. ШУА-аас авахуулаад их дээд сургуулиуд хүртэлх мэдлэгийн байгууллагууд боловсрол гэдэг зүйлийг нийт нийгэмд хүргэж чадсангүй. Худлаа доктор бас худлаа профессорууд мухар сүсэгтэнүүдэд боломж өгсөн. Яагаад гэвэл тэд өөрсдөө боловсролын амтыг хүртээгүй хүмүүс. Мухар сүсэгтэн доктор худлаа ярьж байхад би яасан ч яах вэ дээ гэж мөнгө хийж буй төрийн бус нэртэй байгууллагууллага ашигтай ажиллахгүй яах вэ дээ. Энэ бол ШУА болон МУИС гэх мэт мэдлэг үйлдвэрлэж мэдлэг тараах ёстой байгууллагуудын алдаатай буруу үйл ажиллагаануудын баталгаа.
Эрэлт байхад нийлүүлэлт байлгүй яах вэ гэсэн хүнийг эд бараа болгож буй бол Үндсэн хуулийн хүн эрхэм үнэт зүйл гэсэн ойлголтыг зөрчиж хүнийг бараа шиг амьгүй хоосон махбодь болгож буйн илрэл. Үнэт хүнийг ингэж ч хүйтэн цэвдэгээр ашиглах гэж байх уу? Үндсэн хуулиар бол нийгмийн эрх ашгийг хувийн эрх ашгийн өмнүүр тавих ёстой биш билүү? Ямар ч хууль нийгмийн үнэт зүйлийг хамгаалахын төлөө хийгддэг гэж олон улсын хууль эрхийн онолд заасан байдаг.
Нийгмийн өвчин болсон энэ хар тахалд нэрвэгдсэн ээж аавууд мухар сүсэгтэж залуу үеийг эрх чөлөөгүй болгож буй бол Монголчуудын өнөө л хүний эрх миний эрх чөлөө гэж ташаа ойлгож буруу хэрэглэж яасан ч яадгийн хэн ч намайг яах ч үгүй гэсэн ёс суртахууны гүн доройтолын баталгаа. Хэн яаж ч болохгүй хэзээ ч дураараа аашилж болохгүй гэж хэлж хуулиар шийтгэх ёстой Үндсэн хуулийн цэц ёс суртахууны цэцийн ажил яагаад хийхгүй байна вэ? Монгол хүмүүст Ёс Зүйн Цэц хэрэгтэй болчихоод байна.
Мэдээж сүсэг бишрэл бол хувийн хэрэг. Харин өөрийнхөө сүсэг бишрэлийг бусдад тулгаж, сурталчилж, бүлэглэн бусдыг мухар сүсэгт дуудаж хохироож, оюуны гэмтэлд оруулж цаашлаад биеийн осол гэмтэл учруулбал яагаад ч эрэлт нийлүүлэт эсвэл хувь хүний эрх чөлөө ярих болохгүй. Банкинд мөнгөө хадгалуулаад алдсан хүн хохиролоо төлүүлдэг. Тэгвэл оюуны гэмтэл учруулсан мухар сүсэгтэнгүүдэд шийтгэл байх л ёстой. Хуулийн байгууллага шийтгэхгүй гэхэд Ёс Зүйн Цэц шийтгэх ёстой.
Ёс Зүйн Цэц хүмүүсийн заль мэх, амбиц, шунал, гайхуулж онгирох, хувиа хичээх, нэр төр хөөцөлдөж мөнгө төлөх гэх мэт хүмүүсийг шийтгэж хэвлэл мэдээлэлээр зарлах бол олон улсын наад захын хүн ёсны үйлдэл шүү дээ.
Дэлхийн ямар оронд нэг нэгнийгээ хожиж хохироож байгааг зөв гэдэг вэ? Дэлхийн ямар оронд зориуд худлаа ярьж буруу ойлголт тарааж байгаа хүмүүсийг магтаж сайшааж шагнадаг вэ? Дэлхийн ямар оронд зурагтаар өөрийгөө магтаж мэдэмхийрч хоосон үгээр хөөцөлддөг хүмүүсийг өдөөж өөгшүүлдэг вэ?
Өнөөдөр нийгэмд гарч буй ёс суртахууны зөрчилтэй алдаатай зүйлсийг өөрийн санаагаар шүүж хоорондоо хэрэлддэг уламжлалтай болоод 20 гаруй жил болж байна. Гэртээ хэрэлдэж гудамжинд нэг нэгнийгээ доромжилж залуу үе ерөөсөө хөгшин үетэй таарахгүй ойлголцохгүй гэсэн зүйр цэцэн үгийн шинжтэй төөрөгдөлүүд нийгмийг буруу чигт залж хэрэлдэх эсэргүүцэх мэдээжийн гэсэн хачин сонин ёс жаягтай болцгоожээ.
Мэдээж ийм эгзэгтэй үеийг Монгол хүн ухаж ойлгож түүнд үнэлэлт дүгнэлт өгөх тийм түүхэн нөхцөл өгөгдөх боломж байсангүй. Монгол хүн ердөө л 70 хүрэхгүй жилийн дотор хүн төрөлхтөний мэдлэг гэсэн байгууллагтай албан ёсоор танилцсан. Бүх боловсрол Өрнөдийн өөрөөр хэлбэл Европын орнуудаас ирсэн. Тиймээс өнөөдөр Монгол хүн мэдлэг боловсрол яривал Өрнөдийн оронууд руу явж бас Өрнөдөөс суралцах ёстой. Дорно нэртэй Түвд орноос юу ч сурахгүй.
Монгол хүнд нийгэм гэсэн ойлголт цаашлаад нийслэл хот гэдэг ойлголт байгаагүй явдал бол огт мэдэхгүй явсан зуу зуун жилийн түүх батална. Хэрвээ нийгэм болж хот болж амьдрах гэвэл хүн бүрт боловсрол хэрэгтэй.
Хүн боловсрол авч чадвал хүн болно. Хэрвээ боловсрол авч чадахгүй бол амьтанаараа үлдэнэ. Яагаад гэвэл хүн төрөхдөө хоосон сав шиг л ухаан хоосон төрдөг. Ухаантай болохын тул ухаан гэдэг савыг боловсролоор дүүргэхгүй гэхэд дунд хүртэл дүүргэвэл дунд боловсролтой болох жишээтэй.
Монгол хүн өнөөдөр мухар сүсэгээс салж боловсролд очихын тулд хүнд шийдлийн өмнө ирлээ. Энэ шийдэл эхлээд гэр бүл дотор явагдах учиртай. Ээж аав үр хүүхдийн хооронд, эмээ өвөө ач гучын хооронд үнэнийг тодорхойлох тэр шийдвэрлэх үе ирлээ. Хэний үнэн хэний зөв бэ? Мэдлэгийн үнэн бас ёс суртахууны зөв. Харьцангуй гэж байхгүй.
Хүн төрөлхтөний албан ёсны мэдлэгийн байгууллага бол нэгдүгээрт нийтлэг нэрлэгээгээр университэт харин орчуулсан нэрээр их сургууль. Хоёрдугаар том мэдлэгийн салбар бол сайэнс гэсэн нийтлэг үг харин орчуулгаар шинжлэх ухааны салбар. Энэ л хоёр газар мэдлэг гэдэг бүтээгдэж шалгагдаж тараагдаж хэрэглэгдэж улмаар үйлдвэр худалдаа үүсэж сурган хүмүүжил боловсрол зохиогдож иржээ.
Мухар сүсэг бол мэдлэг биш. Мухар сүсгийг халж хаян ард түмэнд эрх чөлөө тэгш эрх өгөх зорилготойгоор мэдлэг гэж зүйл анх 2500 гаад жилийн өмнө философийн салбарт үнэн мэдлэгийг тодорхойлсон. Энэ цагаас хойш хүн төрөлхтөн баталгаатай үнэн зүйлд л итгэнэ шүү харин ямар ч баталгаагүй хий хоосон тухайн хүний үнэмшилд итгэж найдах осолтой шүү гэж анхааруулсан. Тиймээс энэ л мэдлэг үүссэн цагаас эхлэн хүн төрөлхтөн Грекээс гаралтай академи гэсэн нэрнээс авахуулаад школа гэсэн байгууллагуудыг байгуулсан.
Академи гэхээрээ өндөр баталгаатай мэдлэг ярих харин школа гэхээрээ мэдлэгийг зааж сургаж ойлгуулах зорилготой. Монголчууд академи гэсэн үгийг өнөөдөр дэндүү буруу хэрэглэж мэдлэгийн биш мухар сүсгийн байгууллагуудын мэдэлд өгчээ. Энэ үг үнэ цэнээ алджээ. Харин школа гэсэн эртний зааж сургах гэсэн үгийг сургууль гэсэн үгээр орлуулсан хэдий ч бас л хувийн нэртэй сургуулиуд үүссэн тул нийтийн буюу нийгмийн тусын тулд үйлчлэх тэр зорилго алдагдсан. Хувийн боловсрол биш нийтийн боловсрол хэрэгтэй.
Өнөөдөр Монгол хүн бага дунд сургууль, их дээд сургууль, шинжлэх ухаан, академи, философи гээд л хүн төрөлхтөний танин мэдэхүйн үүрэг даалгавартай баталгаатай үнэн мэдлэгийн салбаруудаа хөсөр хаяж үнэ цэнэ хариуцлага болон ёс суртахууныг устгаж хаясан тул мухар сүсэгт нийт олноороо нэрвэгдэж өнөөдөр гарц хайсан хүмүүс л болжээ. Энд би хэзээ ч хэтрүүлэн болгоомжлуулж хэн нэг хүний эсрэг бичээгүй харин нэгдүгээрт анхааруулж байна хоёрдугаарт хэн нэг хүний нэрийг бол хэлэхээс өөр замгүй. Юм эзэнтэй.
Би яагаад энд болгоомжлуулаагүй харин анхааруулж буй вэ гэхээр би төрийн хүн биш. Би зөвхөн л гэртээ суугаад ном бичиж МУИС болон СУИС гэсэн сургуулиуд лекц унших хүнгүй болчихлоо гэхээр очиж хэдэн оюутануудад хүн төрөлхтөний мэдлэгийн оргил сэдвүүдийг зааж сургаж түүндээ баярлаж баясаж явдаг философич хүн. Аливаа нийгэм ард түмэнд мянга мянган жилийн өмнөөс философич хүн үгээ хэлж сургаж зааж анхааруулж ирсэн. Тэр хүмүүсийн хийж бүтээсэн зүйлийг би гэртээ ч гадаа ч сонингоор ч зурагтаар ч хэлэх л болно. Хэрвээ хэн нэг хүн ард түмний тархийг мунхруулж нүдний өмнө хүн гэдэг хүчин зүйлийг доромжилж мөнгөтэй болгоно гэж залилан мэхлэж мөнгө хийж баяжиж байвал тэр хүний нэрийг нэг удаа ч биш дахин давтан хэлж анхааруулах болно.
Би энд яагаад өөрийгөө төрийн хүн биш тул болгоомжлуулаагүй вэ гэхээр төрөөс би цалин аваад үүрэг хүлээгээд явж байгаа хүн биш болохоор төрийн өмнүүр орж би хэзээ ч ажиллахгүй. Би ердөө л хүн төрөлхтөний танин мэдэхүйг тээж явдаг философич хүнийхээ ёс суртахуун хүмүүжилийг барин хэлэх үгээ хэлдэг бичих гэсэн зүйлээ бичдэг хүн. Философич хүмүүс хэлж бичиж хичээж зүтгэсээр яваад өнөөдөр төр гэдэг зүйлийн онолыг бүтээсэн. Тиймээс Монгол хүн төрийн тухай ярих гэвэл философийн л сэдэв ярина гэсэн үг.
Ерөөсөө философич хүмүүс л Үндсэн хууль гэсэн ойлголт цаашлаад ардчилал, эрх чөлөө, тэгш эрх гэсэн ойлголтууд бүтээсэн болохоос өөр хэн ч энэ бүгдийг хийж бүтээсэн бишдээ. Хүн төрөлхтөний бүх мэдлэг анх философоос гаралтай. Философич хүн л анх мэдэх гэж хүссэн. Ингэхдээ үнэнийг мэдэх гэсэн. Ингэж философоос үүсэж гарсан мэдлэгүүд цааш нарийсан мэргэжил болон хувирч өнөөдөр бид тэднийг физик хими математик эсвэл нийгэм судлал сэтгэл судлал цаашлаад урлаг соёл судлал гэж л нэрлэцгээх болсон шүү дээ. Энэ бол мэдлэгийн түүх.
Тэгвэл Монгол хүн дэлхийн мэдлэгийн түүхтэй хэзээ танилцав. Өөрөөр хэлбэл Монгол хүнд мухар сүсэгээс салах боломж хэдийд олдсон бэ?
Социализмын үед л хүн төрөлхтөний бүтээсэн арван жилийн сургуулиас авахуулаад их дээд сургууль шинжлэх ухааны хүрээлэнгээс эхлээд шинжлэх ухааны академи хүртэл номын сангаас авахуулаад гэрийн номын тавиур хүртэл энэ бүгдтэй ердөө л нэг хүний амьдрах насны хугацаанд Монгол хүн танилцлаа шүү дээ.
Монгол хүн богинохон хугацаанд суралцах шаардлага гарсан явдал бидний буруу биш түүхэн үйл явц. Бидэнд хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролтой эрт танилцах боломж олдсонгүй. Тиймээс Монгол хүн саяхан хүртэл өөрөөр хэлбэл социализмын үед мэдлэг орж ирэх хүртэл мухар сүсгээр амьдарч ирсэн гэдгийг мартаж болохгүй. Монгол хүнийг мухар сүсэг гэдэг зэвсэгээр тогтоож олон зуун жил болсон Түвд болон Манж хүмүүсийн баримт хүртэл бий шүү дээ.
Хөгжилгүй үед мухар сүсэг хэрэгтэй. Харин хөгжсөн оронд мухар сүсэг саадтай. Өнөөдөр хөгжиж урагшлах гэж буй Монгол хүмүүст мухар сүсэг бүр гэмтэй болжээ. Ерөөсөө өнөөдөр мухар сүсэг гэмт хэргийн шинжтэй болсон тул би энэ бүгдийг анхааруулан бичиж сууна.
Би бол яах вэ? Нэг л удаа амьдраад өнгөрөх Монгол хүн. Харин энэ улс орон цааш амьдарна. Тэр цааш амьдрах ирээдүйд мэдлэг боловсрол юунаас ч илүү үнэтэй. Мэдлэг боловсролгүй явна гэдэг бусдын тоглоом болно гэсэн үг. Гэхдээ бүх хүн өндөр мэдлэг боловсролтой болох албагүй. Гагцхүү нийт олныг анхааруулж явдаг өндөр мэдлэгтэй хүмүүс бол хэрэгтэй. Тэд нийгмийг авч явдаг. Ийм хүмүүсийг сэхээтэн гэж нэрлэдэг. Мэдээж энэ сайхан ойлголт өнөөдөр бас л мухар сүсгээр дүүрчдээ.
Яагаад би энд мухар сүсэг ялах уу эсвэл мэдлэг ялах уу гэж асууна вэ? Яагаад гэвэл энэ асуулт өнөөдөр хүртэл бидний амьдарч ирсэн амьдралын түүхээс урган гарч ирсэн асуулт. Яагаад Монгол хүн өнөөдөр зурагт үзэхээс өөр ажилгүй болчихов? Яагаад хөдөлмөр гэж зүйл устав? Хийх ажилгүй тогтсон хөдөлмөргүй хүмүүс л амьдралд эргэлзэж хавь ойрынхоныгоо шаналгааж хэрүүл үүсгэж бухимдаж улстөр нэртэй солиорол өдөөж байгаа учраас л мухар сүсэгтэнгүүд яг л муу цаг ирэхээр лам нохой хоёр баярладаг гээчийн үлгэр болж буй биш үү?
Боловсрол өнөөдөр бас шийдлийн өмнө иржээ. Боловсрол мухар сүсгийн өмнө бууж өгөх үү? Монгол хүн тэгээд хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролоос зугатан хорогдож дөрвөн мөрт зүйр цэцэн үг хэлж амиа зогоох уу? Эсвэл хүнд хэцүү төвөгтэй мэдлэг боловсролыг барин авч өөрийнгөө бүтээж өөрийнхөө эзэн болох уу? Яагаад Монгол хүн өөрийгөө бүтээхгүй хүний бүтээл болно вэ? Яагаад Монгол хүн талын нүүдэлчин гэж өөрсдийнхөө буруу алдааг хоосон үгээр булзайруулна вэ?
Эцсийн эцэст ШУА болон МУИС гэх мэт төрийн байгууллагууд мэдлэг боловсролыг хамгаалж цааш цэцэглүүлж чадахгүй бол ийм байгуулагууд байх хэрэг байна уу? Зүгээр мэргэжлийн сургуулиуд болж нэрээ өөрчлөөд одоо үнэнийг хэлдэг газар биш шүү гээд зарлах хэрэгтэй бус уу?
Социализмын үед ёс суртахуун, ёс зүй нэрээр олон улсын практикийг авч хэрэгжүүлж байсан хэдий ч ардчилал нэрийн дор хүн төрөлхтөний үнэлдэг үнэт зүйл болох сахилга бат, дэг журам, мэндлэх хүндлэх ёс, бусдыг хүлээн зөвшөөрөх тэр ёс алдагдсан. Үүнийг одоо дахин сэргээлээ гээд социализмын үлдэгдэлийг сэргээж буй биш харин олон улсын практик ёс суртахууныг хэрэгжүүлж буй. Монгол хүн Америкт ч Европт ч эсвэл Япон Солонгос гээд Азийн орнуудад ч тэндхийн ёс суртахууны болон ёс зүйн дүрмүүдийг сайн ягштал дагадаг мөртлөө яахаараа Монгол нутагтаа гэртээ ирэхээр зэрлэг болдог билээ?
Ялангуяа Америкт суралцаад ирлээ эсвэл Германд магистер болоод ирлээ эсвэл Японд доктор болоод ирлээ гэсэн хүмүүс эх орондоо ирэхээрээ шууд л ёс зүй алдаж бүдүүлэгтэж юм сурсан шинжгүй байдагийн шалтгаан юу вэ? Тэр орнуудын ёс суртахууны дүрэмүүдийг ягштал бариад болсон бол нутагтаа яагаад үлгэрлэж сурталчилж хүний ёсны амьдрал үүсэх тэр боломжинд тус нэмэр болохгүй байна вэ? Энэ удаад би Америк, Герман болон Японд төгсөөд ирсэн гэсэн ёс суртахуунгүй залуучуудын нэрийг дурьдсангүй. Дараагийн удаа би нэр дуудаж хэлэхээс ухрахгүй. Нийт нийгмийн төлөө ганц хоёр хүний нэр гарч нүүр улайх юу ч биш.
Боловсрол гэдэг зөвхөн математикийн мэргэжил эсвэл хэлний мэргэжил биш. Боловсрол гэдэг өөрөө өөрийгөө таних. Өөрийгөө танихад хэн хэрэгтэй вэ гэвэл бас л өөрийгөө танисан хүн хэрэгтэй. Тиймээс хэн гэдэг боловсролтой хүн хэнийг боловсруулна вэ гэсэн асуулт зүй ёсоор тавигдана. Хэн гэдэг мэдлэгтэй хүн хэнд хэрхэн мэдлэг өгч байна вэ?
Энэ асуултуудад бид хариулж чадахгүй яагаад гэвэл худлаа докторын цол хөөцөлдөж худлаа профессор болж цалин хөөцөлдөж яваа энэ хүмүүс яаж мэдлэгтэй байх вэ дээ. Худлаа бас буруу номууд худлаа хүмүүс бичнэ бас худлаа орчуулна. Ийм байхад мухар сүсэгтэнгүүд чоно борооноор муу хүн түйвээнээр гэгчээр дураараа дургих юу ч биш биздээ.
Үнэнийг хэлэх тэр ШУА болон МУИС гэх мэт газарууд ямар ч чадваргүй болж хүн төрөлхтөний мэдлэгийг дамжуулах чадваргүй болсон тул нийт нийгэм үнэн гэж байхгүй гэсэн ойлголттой болжээ. Гэтэл интернэт гэж үнэн мэдлэгээс гаралтай шүү дээ бас гар утас гэж үнэн мэдлэгээс гаралтай шүү дээ. Үндсэн хууль гэж философоос гаралтай үнэн шүү дээ. Ардчилал гэж үнэн бас л философоос гаралтай. Энэ бүгдийг харьцангуй эсвэл хувийн санаа гэх үү?
Хүн төрөхөд булчин шөрмөс өгөдсөн болохоос ухаан өгөгдөхгүй гэдэгт л учир байгаа шүү дээ. Энэ өгөгдөөгүй ухааныг тэгээд хэрхэн тээж хэрхэн хэрэглэх вэ? Боловсролгүй ухааныг хэрэглэвэл юу болох вэ? Хээр талд болдог л биз тэгвэл Улаанбаатар хотод болохгүй шүү дээ. Улаанбаатар хот бол хөдөө тал эсвэл сүм хийдийн цуглуулга биш. Улаанбаатар хот бол соёл урлаг мэдлэг боловсролын төв байх ёстой.
Монгол хүн хэрхэн бүтэн өөрөөр хэлбэл бүрэн хүн болох вэ? Тийм боломж бий юу? Өөрийгөө таниагүй ертөнцийг ойлгоогүй бурханыг буруу харж үхлийг хүлээн зөвшөөрөхгүй явна гэдэг ямар их төөрөгдөл вэ?
Боловсрол гэдэг зах зээл шиг эрэлт байвал нийлүүлэлт байна гэсэн ойлголт биш шүү дээ. Боловсрол бол Үндсэн хуулиар өгөгдсөн үүрэг байх ёстой. Боловсрол бол төрийн даалгавар байх ёстой. Үүний эсрэг бүх үйлдэл гэмт хэрэгт тооцогдох ёстой.
Мэдээж өнөөдөр сэхээтэн хүмүүс байхгүй бас соён гэгээрүүлэх хүн ч байхгүй тул сэхээтэний байгууллага ч байхгүй соён гэгээрэлийн байгууллага ч алга болжээ. Бүгд л уул уурхай руу чиглэн амьдарцгаана. Гадаадаас ирсэн хөрөнгөтнүүд ч дотоодын үйлдвэрлэсэн баячууд ч уул уурхай л ярина. Монгол хүний дүр төрхийг гадныхан ч дотныхон ч эвджээ.
Өнөөдөр Монгол хүн ямар дүр төрхтэй явна вэ? Төрөхийн л хэвээрээ юу эсвэл энэ хооронд боловсорч төрсөнөөсөө дээрдсэн үү?
Монгол хүн өнөөдөр нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. Бид нэгдүгээрт философийн асуудалд орсон. Ингэх цаг ч болсон. Болосврол ярих гэдэг мэдлэг болон ёс суртахуун ярина гэсэн ойлголт. Гэтэл мэдлэг танин мэдэхүйгээс гаралтай. Танин мэдэхүй философоос гаралтай. Ёс суртахуун ярина гэдэг ёс зүй ярина гэсэн ойлголт. Гэтэл ёс зүй философоос гаралтай.
Дэлхийд мухар сүсэг ялагдаж боловсрол ялж болоод байхад Монгол хүний амьдралд боловсрол ялах цаг ирэх л ёстой. Хэрвээ мухар сүсэг ялж боловсрол ялагдвал үр хүүхэд залуу үе ялагдана гэлтэй…

25 лекц. С. Молор-Эрдэнэ.

Цуврал лекцүүд 10 сарын 4 ний 11 цагт эхэлнэ.
Бямба гариг бүр. 11 цагаас. Байршил: тухайн үедээ зарлана.
Утас: 9590 0920
И мэйл: s.molorerdene@gmail.com

№1- 10 сарын 4 -Эсрэг тэсрэгийн онол биш. \диалектик\ dialectic
№2- 10 сарын 11 -Ертөнцийг үзэх үзэл ба олон ургальч үзэл биш. \фэномэн\ phenomenon
№3- 10 сарын 18 -Номыг ойлгохын тулд тайлбарлуулах. \гермэнэвтик\ hermeneutics
№4- 10 сарын 25 -Мэтгэлцээн ба маргаан. \дискус\ discussion
№5- 11 сарын 1 -Үгээр илэрхийлэх ба утга. \семантик\ semantics
№6- 11 сарын 8 -Хийсвэр ба бодит байдал ухаанд буух. \абстракт, конкрет\ abstract, concrete
№7- 11 сарын 15 -Сэтгэлийн ба мэдрэлийн асуудал. \эмошн, сэнсаац\ emotion, sensation
№8- 11 сарын 22 -Гэрэл гэгээтэй зүйл ярих ба омогших. \оптимист, пессимист\ optimist, pessimist
№9- 11 сарын 29 -Харьцангуй байх биш хамааралтай байх. \релативити\ relativity
№10- 12 сарын 6 -Өдөр дутмын амидралаас холдож дээгүүр бодох шаардлага. \метафизик\ metaphysic
№11- 12 сарын 13 -Тооноос чанарт шилжих гэж юу вэ? \квантити, квалити\ quantity, quality
№12- 12 сарын 20 -Бүтээгээгүй зүйл ба алсын хараа. \утоп, вижн\ utopia, vision
№13- 12 сарын 27 -Сурах ба суралцах хоёрын ялгаа. \леарнинг, стади\ learning, studying
№14- 1 сарын 3 -Амжилт ба бүтэлгүйтэх. \аура, энерги\ aura, energy
№15- 1 сарын 10 -Хугацаа ба санамж. \мемори\ time, memory
№16- 1 сарын 17 -Өнгөрсөн ба ирээдүй. \паст, футур\ past, future
№17- 1 сарын 24 -Шинэ ба хуучин. \ниюс, оулд\ new, old
№18- 1 сарын 31 -Тохиолдол ба төсөл. \шаанс, прожект\ chance, project
№19- 2 сарын 7 -Бодогч уу эсвэл сэтгэгч үү? \тсинкер, поэт\ thinker, poet
№20- 2 сарын 14 -Төрөхийн өгөгдөл үү эсвэл авсан олдмол уу? \натур, эквайр\ natural, acquired
№21- 2 сарын 21 -Найзлах эсвэл нөхөрлөх. \фрэндс\ friendship
№22- 2 сарын 28 -Соёрхол ба цол шагналын зорилго. \орден, медал\ honor, medal
№23- 3 сарын 7 -Үнэт зүйлс ба алдагдал. \валют\ values
№24- 3 сарын 14 -Намтар буюу өөрийнхөө бүтээл болох. \биографи\ biography
№25- 3 сарын 21 -Өөр өнцөгөөс харах биш шүүмжлэх. \критик\ critical thinking