Ар Монгол гэнэн байдлаар Хятад оронтой харьцах боломжгүй болсон шүү…

Ардчилал, эрх чөлөө гэсэн үгүүдээр далайлгаад л байвал түүхийг дарагдуулж мартагдуулах боломжтой гэж Ар Монгол сүүлийн 20 гаруй жил гэнэн байсандаа. Гэтэл удахгүй Хятадын ерөнхийлөгч Си Зиньпин ирж Ар Монголын үгийг сонсож үүх түүх ярих гээд ирэх гэж байна даа. Сүүлийн 20 гаруй жил Ар МОнгол урд хөршөө муулж энд тэндхийн улс орнууд руу мөн ч их долигнож бялдуучилсан.

Хятадын Си ирсэнээр Ар Монгол түүхийн зангилаанаас гарах боломжгүй гэдгээ ухаарах хугацаа нэгэнт болжээ. Хүний тархи гэдэг март гэхээр мартчихдаг сана гэхээр саначихдаг машин техник биш. Хүний тархинд сэтгэл гэж зүйл бий. Тэгвэл сэтгэлийг тавих биш барьж сурах хэрэгтэй. Үүний тулд бодож сурах. Бодож сурахад мэдлэг хэрэгтэй. Мэдлэгтэй болохын тулд ном унших. Гэтэл ном битгий унш гэдэг ээж аавууд олон бий шүү дээ.

Ар Монгол Хятад хөршдөө юу гэж хуучилж юу гэж тайлагнаж юу гэж хэлж ямар өнгө аясаар дуу хоолойгоо хянаж харьцах вэ? 800 жилийн өмнөх түүх ярих уу эсвэл 80 жилийн өмнөх бодит үйл хэрэг ярих уу?

20-р зууны эхээр Хятадууд Ар Монголд ямар их тусламж үзүүлж эд бараа барилга байгууламж гээд л мөн их хар ажлуудыг базааж тус болж явсанаа тэд мартах магадгүй. Тэгвэл Ар Монгол тэдний байгуулж өгсөн барилга байгууламж болон мэдлэг боловсролын тусламжуудыг мартаж болохгүй дээ. Ердөө саяхан 40, 50 онуудад олон Монгол залуус Хятад оронд очиж биеийн тамир дуу хөгжимөөс авахуулаад санхүү эдийн засаг нябогийн олон мэргэжилд суралцсандаа.

Одон бөмбөг, гар бөмбөг гээд л өнөөдөр Ар Монголын энэ л төрлүүдэд сайн байдагийн шалтгаан бол Хятад хөршүүдээс л эхтэй шүү дээ. Эстрадын чуулгын олон үлээвэр хөгжимчид Хятад оронд суралцаж дуу хөгжим бас л урдаас орж ирсэн шүү дээ. Зохиолын дуу дуулаачидын хэв маяг ая аялгуу хаанаас эх үндэстэй гэдгийг мартаж бас л болохгүй. Өнөөдөр үндэсний дээл гэж нэрлэдэг Ази төрхийн хувцас бол Хятадын торго дурдангүйгээр төсөөлөх боломжгүй шүү дээ. Ар Монгол Хятад торгоор гоёж л наадам өнгөтэй болж цагаан сар тансаг болдог биш билүү.

Түүх гэдэг өөртөө хэрэгтэйг түүж яриад өөртөө хэрэггүйг түүж нуун дарагдуулж түүхлэдэг эд бишдээ. Ар Монголын яруу найргийн эх үндэс хүртэл Хятад ардуудаас гарал үүсэлтэй. Ерөөсөө Азийн ард түмнүүд бүгд л адилхан хөгжим адилхан хувцас өмсөж адилхан майхан бас адилхан гэрт амидарцгааж ирсэн болохоос биш хэн хэнээсээ ямар ч хамааралгүй оршин тогтнох ямар ч боломжгүй. Нэг нэгнээсээ тусгаарлах шаардлага ч байхгүй.

Ар Монгол хэрвээ Хятад орон ямар ч хамаагүй тэднээс мундаг орнууд биднийг дэмжинэ гэвэл үүн шиг том алдаа байхгүй шүү. Улстөр гэдэг хатуу тоглоом биш хатуу зарчим. Улстөрөөр тоглож ёстой болохгүй. Харин түүний оронд оюуны өндөр түвшинд л улстөрөөр бодож сурах хэрэгтэй. Сэтгэлийн хөдөлгөөнөө гэртээ гал тогооныхоо өрөөнд орхих хэрэгтэй. Гэтэл Ар Монголын эрчүүд сэтгэлийн хөдөлгөөнөө бодох бодолтойгоо хольдог шүү.

Хятад орон бол Чингисээс өмнө оршин тогтнож байсан Азийн авьяаслаг ард түмэн. Тэд цаас хүртэл анх үйлдвэрлэж бас философийн номнууд хүртэл бичиж явсан оюуны өндөр түвшинд очиж чаддаг ард түмэн. Биеийн булчин шөрмөс ярихаасаа илүү оюуны чадал ярьдаг хүмүүс.

Д. Сүхбаатар, Х. Чойбалсан, Ю. Цэдэнбал гээд Ар Монголыг бүтээн босгоход маш их үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүсийнхээ тухай урд хөршийнхөө улстөрч хүмүүст ярих л хэрэг гарна даа. Түүхийг дараад ямар ч нэмэргүй. Ялангуяа сүүлийн 20 гаруй жил Ар Монголын улстөрд үймээн хийж ирсэн нөхдүүд нүүдэл суудал хийдэг ард түмэн гэж тархи угааж суурин амьдарч хот байгуулж явахад саад хийж ирлээ. Гэрт амьдраад л явж байсан бол хаанаас ингэх вэ гэх шиг. Дэлхийн улстөрөөс зугатаагаад Чингис ярьж нүүдэлчин соёл уриалж бүх юм харьцангуй гэж явдаг цаг өнгөрсөн шүү.

Ар Монголд өнөөдөр түүхийн хичээл хэрэгтэй болжээ. Түүхээс зугатаж аргалах гэж оролдож болноо. Гэтэл түүх тавихгүй шүү дээ. Нүүрс зэс алтаар түүхийг худалдаж авах боломжгүй. Түүх л бол түүх. Түүх ерөөсөө улстөрийн түүх гэж үг бий. Тиймээс улстөрийг мартаж болохгүй. Улстөр гэдэг үлгэр домог биш аргалж залилах биш.
Ар Монгол одоо гэнэн байх ёсгүй.

Ар Монгол яагаад түүхийн ухамсар гэдгийг ойлгосонгүй вэ? Үүний шалтгаан юу вэ? Номын дэлгүүрүүдээр байгаа худлаа алдаатай түүх нэртэй тус болохоосоо ус болсон номнуудыг мэргэжлийн хяналтаар оруулж өөрсдийнхөө алдаануудаа засаж чадах чадвартай байх хэрэгтэй. Худлаа алдаатай номууд залуу үеийн тархийг хордуулж түүхийн талаар асар гаж буруу ойлголттой болжээ. Интернэтийн сайтууд, фэйсбуук, твиттэрээр бичиж маргаж буй сэдвүүдийг харахад ямар ч гэнэн хүмүүс вэдээ гэхээр зүйлс бичицгээх боллоо. Хэн ч ороод уншиж л байгаа шүү дээ.

Ар Монгол гэнэн байх ёсгүй. Мөнгөтэй л болчихвол бүгдийг худалдаж авах боломжтой гэсэн гэнэн Монгол эрчүүд мөнгөтэй харьцаж сурсангүй. Мөнгө олохоороо зөвхөн л баяжиж авгай хүүхэд эгч дүү нартайгаа баярхах гэсэн Монгол эрчүүд дэлхийн эдийн засгийн цаад зорилгыг ойлгосонгүй. Өнөөдөр Ар Монголд дэлхийн эдийн засгийн зарчимаар ажилладаг ядахдаа ганц компани байхгүй байна шүү дээ. Компани гэдэг төрийн бодлогоор ажиллаж нийгэмдээ үйлчилж ард түмний баялаг болох учиртай. Гэтэл Ар Монголын компанууд баяжаад л хожоод л хохироогоод л алга болж сураг тасрахыгаа л урьтал болгох жишээтэй. 2008 оны санхүүгийн хямралаар Америк орон төрөөс мөнгө гаргаж компануудаа аварсан шүү дээ. Яагаад гэвэл Америкийн төр мөнгөтэй. Мөнгөтэй учраас тэд бонд гаргах чадвартай. Гэтэл Ар Монголын төр мөнгөгүй байж ард түмнийхээ татвар дээр тулгуурлаж бонд гаргаж буй бол ёстой л Монгол Монголдоо муу гэсэн зарчим хэрэгжиж буй.

Ар Монгол гэнэн байх ёсгүй. Сурган хүмүүжил 90 онд устсан тул үнэмшил, итгэлцэл, найдлага гэх мэт сэтгэлийн болон оюуны чадваруудыг залуу үедээ суулгаж чадаагүй. Үүнийгээ дагаад насанд хүрсэн хүмүүс ч оюуны төөрөгдөлд орсон. Оюуны төөрөгдөлд орсон ийм ард түмэн Хятад хөрштэйгээ хамтран ирээдүй рүү зүтгэх оюуны тэвчээр байхгүй. Нэгэнт оюуны тэвчээр байхгүй тул асар хурдтай хөгжиж байгаа шаахай өмсөж, дугуй унадаг байсан даруухан урд хөршийгөө дэлхийн том эдийн засаг болж буйд баяр хүргэхийн оронд атаархаж хордож муулахыг л хичээцгээнэ. Үүний оронд маргаашийг төсөөлж ирээдүйгээ хамтран бүтээн босгох хэрэгтэй.

Ар Монгол гэнэн байх ёсгүй. Улстөр бужигнаад төрийн бодлого алдагдахдаа амархан байх гэдэг тухайн ард түмний гэнэн байгааг л баталдаг. 90 онд улстөр бужигнасан ч тэглээ гээд төр зуун зуун жилийн хар хайрцагны бодлогоо алдаж болохгүй. Гэтэл Ар Монгол улстөр бужигнах бүр л төр дахин дахин шинэчлэгдэж цоо шинээр эхэлдэг. Хятад орон ямар ч үед улстөр бужигнахад төр хэвээрээ гозойгоод үлддэг олон зуун жилийн туршлагатай. Энэ сайхан туршлагаас яагаад суралцаж чадахгүй явна вэ? Гэтэл хаа холын ямар ч хамааралгүй орнууд руу тив алгасан өнгийдөг. Тэдний түүх нөхцөл болзол өөр шүү дээ.

Ийм л мөнгөтэй харьцаж чаддаггүй сурган хүмүүжил хаягдсан улстөр бужигнадаг Ар Монгол урд хөрш Хятад орны ерөнхийлөгч Си Зиньпинтэй уулзахнээ…

Ар Монголыг бүтээсэн Хятад, Орос хөршүүдийн ерөнхийлөгч эрхэмүүд ирэхнээ.

Шекспирийн Хамлетийн хэлсэн “Time is out of joint” гэсэн үгийн цаад утга бол Хамлет төрулсынхаа дотоод асуудалд дүгнэлт хийсэн. Энэ бол төрулсын удирдлага алдагдаж хэм хэмжээнээсээ хэтэрч цаг үеийн биш болсоныг халаглажээ. Хамлет энэ байдалыг өөрчлөх ёстой хүн бол би гэж хэлдэг. Ингээд Хамлет хамгийн түрүүнд хаан аавыгаа хэн алсаныг илчлэхийн тулд өөрөө галзуурсан мэт болж түүнийхээ хажуугаар аавыг хэрхэн алагдаж буй тухай жүжиг тоглуулж нийтэд үзүүлж үнэнийг ил гарган тавьж чаддаг. Үүнийхээ дараа Хамлет тэмцэлээ эхэлдэг. Энэ бол морал бөгөөд орчуулгаар ёс суртахуун шүү дээ.

Тиймээ өнөөдөр яг л Хамлетийн хэлсэн тэр үг зөвхөн ганц нэг оронд биш дэлхийд тохиолдоод байна. Дэлхийн өнөөгийн байдал хэм хэмжээнээсээ хэтэрч цаг үеийн биш өөрөөр хэлбэл цаг үедээ тохирохгүй болжээ. Ийм дэлхийн олон газар зөрчилтэй зөрөлдөөнтэй эвгүй цаг үед Ар Монголыг бүтээсэн Хятад, Орос хоёрын ерөнхийлөгч эрхэмүүд удахгүй Улаанбаатар нийслэлд ирнэ гэсэн албаны болоод цуу ярианууд хэдийний Ар Монголын тэнгэрт дэгджээ. Зуны тунгалаг тэнгэрт амархан дэгдэх байлгүй. Харин өвөл эхэлчихсэн байсан бол өөрөөр л байх байсан байхдаа.

За ямар ч гэсэн урд хойд хөршүүд Ар Монголд ирж өнөөгийн байдалтай танилцаж маргаашийн зорилгоо ярилцахаар ирэх гэж буй мэдээж. Тэд юу гэж л зугаалж улс орныхоо хөрөнгөөр ард түмнийхээ татварын мөнгийг үрэх гэж явах вэдээ. Юм үзэж нүд тайлсан дэлхийн улстөрд жинтэй чанга эрчүүд удахгүй ирэхнээ.

Ар Монгол юу хийж бүтээсэн гэж хоёр хөршүүдийн ерөнхийлөгч нартаа үзүүлж харуулах вэ? Ар Монгол ямар мэдлэг боловсролын түвшинд болон оюуны хир чадвартайгаар хөршүүдтэйгээ уулзаж ярилцах вэ? Нэг үнэн юу вэ гэхээр хоёр хөршүүдээсээ дутахааргүй дэлхийн улс орнуудаар явж мэдлэг боловсролд олон зуугаараа биш гэхэд хэд арван хүн суралцаад юм үзэж нүд тайлаад ирцгээсэн.

Өнгөрсөн 100 хүрэхгүй жилийн дотор Ар Монголыг хоёр хөршүүд бүтээн босгосон өөрөөр хэлбэл бие даасан улсыг уран босгосон шүү дээ. Мэдээж ингэж уран арга хэрэглэхэд дэлхийн 1-р дайн, дэлхийн 2-р дайн болон хүйтэн дайны төгсгөлүүд маш их нөлөөлсөн.

Тэгвэл Ар Монгол бие даасан улс гэж хүлээн зөвшөөрүүлсэнийгээ хэрхэн тайлбарлаж хэрхэн хоёр хөршүүддээ талархах вэ? Эсвэл ямар ч талархах зүйлгүй түүхийн өнгөрсөн алдаа оноонуудыг эргэн санагалзаж ил далд хоёр хөршүүдийгээ муулдаг хэвээрээ юу? Ямар ч гэсэн өнөөгийн үеийнхэн өнгөрсөн үеийнхэний хийсэн алдаа оноонуудыг хэн хэнээсээ тулган шаардаж буруутгах эрхгүй.

Нэгэн жишээ хэлэхэд Израилын Еврэй оюутан эмэгтэй Германы Берлин хотод суралцаж байхад нэгэн гуравдагч орны оюутан “чи яаж эмээ өвөө нарыгаа 2-р дайнаар далимдуулан алсан хүмүүсийн дунд сурч байнаа” гэж гайхан асуужээ. Үүнд Еврэй оюутан хариулахдаа: энэ залуучууд тэр дайнтай ямар ч хамаагүй шүү дээ гэж хариулдаг.

Өнгөрсөн 100 гаруй жил бол гурван улсын улстөрийн жилүүд байсан. Энэ хугацаанд хоёр хөршүүдтэйгээ нийлж Ар Монгол улстөрөө босгож авсан. Тэгвэл одоо дараагийн 100 жилд хоёр хөрштэйгээ хамтарч Ар Монгол эдийн засгийн хамтын ажиллагааны 100 жил болгох ёстой. Харин эдийн засгийн 100 жил хэн хэнийгээ хожиж хохироох биш харин туслаж дэмжсэн морал дээр тогтох ёстой. Гурван улсын хамтын ажиллагааны болон хамтдаа ирээдүй рүү хөгжих хөгжилийн амин сүнс бол морал шүү.

Ар Монгол сүүлийн 20 гаруй жилийн шокноос дөнгөж л гарч байна. Хоёр хөршүүд ноён нуруутай байж чадсандаа. Барууны мөнгө хүүлэгч нарын эсрэг амжилттай тэмцсэн. Харин Ар Монгол барууны мөнгө хүүлэгч нартай хамтарч их л алдаа гаргаж яваа. Өнөөдөр Ар Монгол Түвдийн ламын шашин биш мухар сүсэг, Америкийн неолиберализм гэсэн буруу ойлголт, Чингисийг ганцаараа эзэмших гэсэн мөрөөдөл гурав дотор төөрөгдөж явна. Үүний жишээ бол Сүхбаатар нэртэй байж байгаад одоо Чингис нэртэй болсон талбай дээр Чингисийн хөшөө, Сүхбаатарын хөшөө болон Майдар бурханы төсөл танилцуулсан цагаан байшин гурав зэрэгцэн байгаа. Энэ гуравын дунд л эргэлдэж явна. Чингис бол түүх домог, Сүхбаатар бол бүтээн босголт харин Майдар бол итгэл үнэмшилийн баримт.

Энд хэлж буй төөрөгдөлөөс гарахад хоёр хөрш туслаж дэмжих бол мэдээжийн хэрэг. Муу нуухаар сайн илчил гэсэн үг бий. Хүйтэн дайны үед бол дипломат ёс гэж муугаа нуудаг байсан. Өнөөдөр энх тайван цагт хэн хэнээсээ юу нуух вэ? Дипломат хүмүүсийн хэрэг ч өнөөдөр алгадаа. Түүний оронд оюунлаг сэхээлэг моралч хүмүүс л хэрэгтэй болжээ.

Ар Монголыг бие даалгуулж БНМАУ улс болгож түүнийхээ дараа НҮБ-ын байгууллагаар зөвшөөрүүлж улс орон болоход хоёр хөршүүд л хамгийн чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Хоёр хөршүүдийгээ 90 онд ардчилал нэрийн дор хөөж тууж доромжилж явсан цаг саяхан. 20 гаруй жилийн дотор бүтээн босголтоо нурааж идэж ууж казинодож хурдан машин хөлөглөж яваа хэний ч нүдэнд ил харагдаж байгаа бизээ.

Лам жаргаж мал бэлчсэн ийм л Ар Монгол бүтээсэн хоёр хөршийнхөө ерөнхийлөгч эрхэмүүдэд ямар бэлэг барих вэ?

Тиймээ, Шекспирийн Хамлетийн хэлсэнчилэн хэм хэмээ хэтэрсэн энэ үед гурван улс хамтран моралын дүрмүүд зохиож этикийн харьцаан дээр хамтын ирээдүй маань тогтох учиртай. Хятад, Орос хоёр хоёулаа философийн их түүхтэй. Үүний хажуугаар философийн өлгий нутаг Германы философичидийн этикийн тухай номууд ч 20-р зууны эхээр хоёр оронд орчуулагдсан тухай философич хүн би өөрөө уншиж явлаа. Энэ тухай би хэн гэж философич Хятад болон Орос орнуудын этикт маш их нөлөөлсөн тухай өөрийн номондоо хүртэл бичсэн байгаа.

Нөгөөтэйгүүр гурван орны өнгөрсөн хамтын түүхийн тухай түүхийн ухамсар гэсэн шинэ ойлголт гаргаж ирэх хэрэгтэй болов уу. Өмнө авсан жишээн дээр Еврэй оюутаны хэлсэнчилэн одоогийн залуу үе өнгөрсөн түүхийн алдаа оноонд ямар ч хамаагүй шүү гэсэн түүхийн ухамсар гурван улсад хэрэгтэй. Тиймээс түүхийг мэдэмхийрэх биш харин ухамсартайгаар түүх гэсэн ойлголтыг зөвөөр тайлбарлах. Гэхдээ л түүхийн үнэн гэж байхгүй шүү дээ. Гагцхүү философич Хэгэлийн хэлсэнээр түүхийн алдааг давтах биш харин түүх урагшаа хөгжиж дэвшил авчирах онолтой. Ерөөсөө гурван улсын хамтын ажиллагаа урагшаа хөгжсөн дэвшил байх олон боломж бий. Өнгөрсөн зуунд бид хамтдаа ямар их төвөгтэй жилүүдийг өнгөрөөж өнөөдөр энх тайванаар зэрэгцэн оршиж байгаа билээ.

Гурван улсын цаашдын ирээдүй бол улстөр босгосон өнгөрсөн 100 жилийн дараа эдийн засаг босгох дараагийн 100 жил шүү. Ирээдүй биднийг хүлээж байна. Энэ эдийн засагийн 100 жил хамтын морал буюу этик дээр сүндэрлэн босох учиртай.

С. Молор-Эрдэнэ.

Ар Монгол нурахад барууны орнууд хэрхэн нөлөөлөв?

Ар Монгол өнөөдөр яг 100 хүрэхгүй жилийн өмнө ямар байдалд байсан тийм л байдалд буцаж ирлээ. Эмх замбараагүй байдал түүний хажуугаар барууны хулгайч дээрэмчид хэрэн хэсэцгээсэн л орон боллоо. Социализмын 70 жилд маш их үнээр олж авсан иргэнлэг, хүмүүнлэг амьдралыг 20 гаруйхан жилийн дотор нураасан. Нэг нэгийгээ хүндэтгэх, хайрлах, дэг журамтай, сахилга баттай, ичдэг, гэмшдэг болгож чадсан нийгэмт амьдралыг ардчилал нэрийн дор барууны орнуудын зөвлөгч, менэжэр нэртэй ганган нэрийн хуудастай хүмүүс ирж балласан. Тэдний ноцоосон галыг Ар Монгол өөрөө өрдсөн. Хоёр хөршүүд хараад мэл гайхаж цэл хөхөрсөн.

Барууны нэртэй орнууд Ар Монголыг анх яг Ази Африк Латин Америкийн ядуу колончлогдсон орнуудтай адил гэж доод хэмжээнд хандаж зөвлөлгөө нэртэй үймээн хийж тэднийг дагасан залуус бас тэдэнтэй сүлбэлдсэн хуучин социализмын кадерууд Ар Монголыг энэ дэлхийн хамгийн ядуу орнуудын жагсаалтанд оруулсан. 90 он хувьсгал нэртэйгээр барууны мөнгө хүүлэгчидийг угтан авч тэдэнд үйлчлэх үйлдэл цаанаа явагдсан. Залуучууд нийлэн дарвиж ээж аавынхаа эсрэг хашгирч бүтээн босголтыг доромжлож удахгүй Америкийг дагаж дэлхийн биш гэхэд Азимйн бар болно бас Сингапур болно гэж ёстой л хүн биш болцгоосондоо. Соёл устаж лам олшров.

Ар Монголыг ардчилалтай болгоно гэж хийсэн бүтээсэнээ муулахын дээдээр муулж залуучууд хаанаас ирж хэн байж байгаад хэн болсоныгоо умартаж тэжээсэн бяруу тэрэг эвдэнэ гэгчээр идсэн тогоо руугаа нулимцгаасан. Ердөө л энэ Улаанбаатарт өссөн залуус хөдөөнөөс дөнгөж орж байсан залуучууд нийлээд ийм зүйл хийсэн шүү дээ. Залуу хүн нэг буруу эргэвэл ёстой одоо юу ч тус болохгүй. Зүгээр цаг хугацаа харуулна даа гээд л хүлээхээс өөр аргагүй. Ерөөсөө улстөрд гаргасан амжилтаараа хийсэн муу муухайгаа дарах гэж оролдох бүтэхгүй.

90 онд Ар Монгол гэнэт л социализмд хэрхэн зовж зүдэрч дарангуйлуулж байсан тухайгаа уйлагнан тоочиж боорцог нэртэй дуу хүртэл зохиосон. Очирбат гэж нэртэй ерөнхийлөгч хамгийн анхны барууны хулгайчийг онгоцны буудал дээр хүртэл тэврэн авч муу муухай эхэлсэн. Тэдний хойноос улстөрийн тархи угаагчид болох Милтон Фридман, Сорос гээд бузар хүмүүсийн гар хөлүүд ирж улстөрийг устгасны дараа бизнэсийн мөнгө хүүлэгч Фридландын гар хөлүүд ирж энэ дэлхийн улс орнуудын сайн сайханыг устгаж нураадаг неолиберализмын нүгэл Ар Монголд нүүрлэсэн. Энэ үед Орос, Хятад хоёр гайхаад л хараад байсан. Тэдний тусыг хэн ч хэлсэнгүй. Социализмын үеийн коммунист гэдэг хөгшчүүд хүртэл барууны залуусыг дагачихсан үсээ будуулаад гүйж байсан.

Барууны орнууд Ар Монголыг ганцхан социализм л босгож ирж сайн сайхан амьдрал авчирч өгсөн шүү дээ гэдгийг үл тоомсорлон өөрсдөө социализмаас илүүгээр Ар Монголыг хөгжүүлэх шийдэл байхгүй байж дөнгөж цэцэглэж байсан орныг буцаагаад феодализмын орон болгосон. Хамгийн бүдүүлэг, хамгийн хулгайч, хамгийн зэрлэг, хамгийн араатан амьдрал 90 онд явагдсан. Ар Монголын бүтээн байгуулалтыг устгах үйл хэрэг алт дилер гэсэн Улаанбаатар хотод өссөн онгироо залуучуудаас эхэлсэн. Энэ онгироо залуучуудыг хөдөөнөөс ирсэн хамаатангийндаа амьдардаг залуучууд хөөргөж тэдэнтэй дуу нийлүүлэн 70 жилийн бүтээн босголтыг ердөө л 10 хүрэхгүй жилийн дотор өмч хувьчлал нэрийн дор устгасан.

Орос, Польш гэх мэт олон оронд очиж суралцах ёстой байсан залуус барууны сурталчилгаанд автагдаж ямар ч утгагүй наймаачид болцгоож сурч мэдлэг боловсролтой болох зорилгоо орхисон. Нэгэнт сураад авч чадахгүй бол мөнгө төлөөд авна гэж диплом, докторын цолны наймаа бас явагдсан. Мэдлэг боловсролыг доромжилж мөнгөгүй хүн хамгийн тэнэг хүн болж хувирсан. Мөнгөгүй л бол хэн ч биш гэсэн ийм адгийн зэрлэг амьдрал энэ дэлхийн хаа ч явагдсангүй.

90 онд тэнэглэлийн дээд цэгтээ хүрч хүний гэр бүлийг үймүүлж авгай хүүхэд булааж авч хүн ёс алдаж доод хэмжээнд очсон. Юу юугүй л баячууд төрж баячууд олон бол одоо тэр капитализмыг байгуулна гэж хөгшин залуугүй хөөрч мөнх амьдрах юм шиг мөнгөөр зодсон мөнгөөр худалдсан мөнгөөр хайрласан мөнгөөр бурханд мөргөсөн ариун битгий хэл нүгэлт амьдралыг Ар Монгол өдөөн хөөргөсөн. Тэр ч бүү хэл зүгээр нэрээ хүртэл өөрчилж ямар ч утгагүй овгийн нэртэй хүртэл болцгоосон. Нэг мэдэхэд гэр бүлийн хүмүүс бүгдээрээ өөр өөр овгийн хүмүүс болж нэг нэгнийгээ гадуурхаж хүртэл эхэлсэн. Ингэж хүн төрөлхтөний түүхэнд өөрөө өөрсдийгөө нураасан анхны ард түмэн болцгоосон. Ард түмэн ч гэждээ хэрвээ ард түмэн эрх чөлөөтэй бол түүнийг ард түмэн гэхээс биш эрх чөлөөгүй бол ард түмэн гэж хэлэхгүй харин боол эсвэл бусдын гар хөлүүд гэж нэрлэнэ. Үнэхээр 4 жил болгон сонгууль гэсэн нэрийн дор намаа сонгоно гэсэн тархи угаалтын дор яаж гэр бүл ээж аав ах дүү нар улстөржих нэрийн дор хүний боол болцгоодог билээ.

90 онд Америкууд хөөрхийсдөө гэж уйлагнасан хонхны дуу дуулсан залуучуудын үгэнд үнэмшиж тусламжийн бараа болгож онгоц дүүрэн гурил явуулж цагаан сараар цагаан гурилтай буузаа хийцгээсэн. Харин удалгүй Америкчууд Ар Монгол гурилын үйлдвэртэй, тариачин ангитай, трактор комбайнуудтай гэдгийг мэдээд их ч гайхсандаа. Ингээд барууны орнууд өөрийн мэдэлгүй анархист залуусын мэхэнд орж баларсан орныг аврахгүй бол болохгүй гэж ардчилал гэсэн шидэт үгээр залуусын тархийг угааж Ар Монгол гэсэн аж үйлдвэр хөдөө аж ахуйн орныг нураах их нураалт эхэлсэн. Их нураалтын дараа их хөөрөл явагдсан. Зурагтаар намын дарга нар хөөрөгөө гайхуулж дээлийн торгоо гялалзуулсан дээлт амьдрал эхэлсэн. Хаа л бол залуу хүн хөөрч хөгшин хүн ичсэн ийм л 20 жил өнгөрлөө.

Ар Монголыг мөнгө л гэсэн ганцхан үнэт зүйл авгай хүүхдээс авахуулаад улстөрийн товчооны өвгөн гишүүн хүртэл бүгдийг эзэмдэж хүнийг хүн гэхийн аргагүй араатанаас доор амьдрал явагдсан. Ардчилалын 20 жилд хичнээн хүн төрийн буруу бодлого ардчилалын дарангуйлалаас болж амиа хорлож, архинд орж, бусдын мэсэнд, орцныхоо үүдэнд үхэцгээсэнийг бүртгэж авбал ардчилалын хэлмэгдүүлэлт гэсэн улстөрийн цоо шинэ ойлголт гарч ирэх жишээтэй.

Хүмүүс сайхан зүйл бичилдээ, өөдрөг байялдаа гэдэг. Тэгвэл яаж? Муу муухайгаа хивснийхээ доогуур шүүрдэх гэж үү? Муу нуухаар сайн илчил. Гэм хийсэн хүмүүс гэмших ёстой. Достоевскийн бичсэн гэм ба гэмшил гэж ном бий.

20 жилийн дотор аав аав биш ээж ээж биш болчихсон шүү дээ. Өвөө ч өвөө биш болчихлоо шүү дээ. Эцэстээ хүүхэд хүүхэд биш болчихсон ийм ёс суртахууны наад захын ойлголтгүй орон болчихлоо. Нийгэмд дүрэм ёс зүй гэж устлаа шүү дээ. Ийм нийгэм биш бөөгнөрөл болсон газар хэн тэгээд ажил хөдөлмөртөө төвлөрч сайн сайхныг бүтээх гэж хичээх вэ дээ. Бүгд л стресстэй, депрэсстэй байна шүү дээ. Худлаа Ар Монголын тэнгэрт агаарт шингэсэн. Үүнийг нууж ийш тийш зугаалж хэрэгтэй хэрэггүй клуб байгуулж хагас бүтэн сайнд бяслагдаж сар жилээр улс орноосоо зугатаан явцгаадаг биздээ. Гадаадад очоод л нэг хүн ёсны амьдралтай золгодог.

Яагаад Ар Монгол ийм амин сүнсгүй сэтгэлийн амар амгалангүй зөвхөн л мөнгө хөөж лам хүртэл мөнгө ярьдаг бузар булай болчихсон бэ гэхээр чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг нэртэй мушиган гуйвуулсан үйлдэл гэж болох. Өөрсдийгөө эдийн засагч гэж нэрлэдэг Англи хэл дээр ганц ном уншаад ойлгохгүй МУИС-ын профессорууд л банк санхүүгээ эдийн засаг гэж эндүүрдэг. Тэд том эдийн засагч Хайэк гээд л ярих дуртай гэсэн. Юу ч ойлгоогүй хүмүүс их сүржигнэдэг. Гэтэл эдийн засаг гэдэг бол Ар Монголд явагдаж буй нэг нэгэнтэйгээ өрсөлдөөн нэрийн дор дайсагнах биш. Эдийн засаг гэдэг нэг нэгэндээ туслаж дэмжиж хөгжих болохоос дайсагнаж өрсөлдөөд хөгжихгүй. Хувиа бодоод л зөвхөн хувийн ашигийн төлөө явбал нийгмийн буюу нийтийн ашиг гарахгүй тул түүнийг хэзээ ч эдийн засаг гэж нэрлэхгүй. Эдийн засаг өөрөө нийгмийн тусын тулд хийгдсэн. Энэ тухай Адам Смит бичсэн биздээ.

Хятад, Орос хоёр хөршүүдийнхээ байгуулж өгсөн барилга байгууламж, аж үйлдвэр, их дээд сургуулиуд, мэдлэг боловсрол, ёс суртахуун, цэцэрлэг гээд л иргэн хүнийг бэлтгэх байгууллагаас авахуулаад хүүхэд залуучуудыг хүмүүжүүлэх бүхий л бүтэцээ эвдэж нураасан. Хүүхдийн цэцрлэгийг хүртэл өмчилчихсөн өмчтөнгүүд дүүрэн байна шүү дээ.

Өнөөдөр яг л 100 жилийн өмнөх шиг мухар сүсэгт дарлуулж гадны сүм хийдүүдэд боолчлуулж оюуны том асуудалд орсон. Бизнесийн нэртэй банк санхүүгийн жинхэнэ ядуу орнуудыг боолчилж сурсан мянга мянган хүмүүс ирж Ар Монголыг ч ёстой сэглэж хаясандаа. Бонд гэдэг боохой бас гараад ирсэн. Ар Монгол өөрөө мухар сүсэгтэж номын сангаа нурааж сүм хийд барьдаг л улс боллоо. Хамгийн сүүлчийн том лам бизнэс Пүрэвбат гэж нөхөр Улаанбаатар хотоос нэг их холгүй сүм хийд барьж мөнгө хөөдөг лам зангаа дагалаа.

Ингээд мэдлэг боловсролоос хоцорч лам жаргасан Ар Монгол идэж ууж хөзөр тоглож машинтай давхих шив. Ингээд амьдрал өөрөө ямар ч зорилгогүй утгагүй болсон. Утгагүй амьдралуудаа Чингис архиар л угаацгаах шиг. Социализмын үед ямар амар амгалан амьдралтай байсанаа Ар Монгол 20 жилийн дараа ухаарч үнэт зүйлсээ нураасанаа харж ичихдээ түүх рүүгээ өөрөөр хэлбэл өвөг дээдэс зан заншил уламжлалт ёс гэсэн өнөөдөр ямар ч ач холбогдолгүй үлгэр домог руугаа зугатаасан. Ичсэндээ Орос, Хятад хоёрлуу л буруугаа өгч хэзээ ч ирэхгүй Америк руу горьдсон нүдээр ширтэнэ. Болдог бол Ар Монголыг нүүлгээд Америкийн өмнө Мексик хавьд очоод айл болоод буучих л мөрөөдөлтэй бололтой.

Өнөөдөр Ар Монгол үлгэр домог мухар сүсэг ярьсан агуйд гал тойроод л сууцгааж буй мэт. Агуй дотроо үлгэр домогоо түүх нэртэй болгож ном бичиж түүнийгээ сурах бичиг гэж бас нэрлэнэ. Ар Монгол түүх ярих болохоор зөвхөн Чингисээс хойших дундад зууны түүх ярих болохоос нэн шинэ түүх өөрөөр хэлбэл орчин үеийн түүх ярих маш дургүй. Яагаад гэвэл нууц задарч гадныханыг биш өөрсдийгөө мэхэлж үнэт зүйлээ устгаж үнэт зүйлгүй болсоныг хүлээн зөвшөөрөхөөс ичицгээдэг тул Чингис л гэсэн ганцхан түүхтэй.

Түүхийн ухаан, нийгмийн ухаан, анагаах ухаан гээд ухаан гэсэн ойлголтыг нэг л буруу хэрэглэж иржээ. Эндээс Монгол хүний ухааны асуудал алдагдсан. Хүн ухаан алдаж унахаас авахуулаад ухаан орох гэх мэт хүний тархи доторх үйл явцыг өнөөөдөр хүртэл тайлбарлаж чадалгүй Монгол хүний ухаан алдагдсан. Энэ алдагдсан ухаанаа цааш ухамсар гэсэн ойлголттой бас хутгаж хоёр чухал ойлголтын ялгааг алдагдуулжээ. Ухаан гэдэг хүний тархи дотор тул хөгжих ёстой үйл явц бөгөөд психологийн ойлголт. Ухааныг хөгжүүлж чадахгүй бол тэр чигээрээ хоцрогдох тул боловсрол болон сурган хүмүүжил гэсэн ойлголтууд хэрэгтэй.

Хүний ухааны дэргэд ухамсар бол философийн ойлголт. Тиймээс Ар Монгол түүхийг психологийн ойлголтоос философийн ойлголт руу ойртуулах хугацаа болсон. Ерөөсөө энд л Ар Монголын гүн төөрөгдөл зоогдсон. Философийн ойлголт болох ухамсар цааш этик буюу ёс зүйтэй хамаатай. Хүний үйлдэл ухамсартай явагдах чухал тул хүн өөрөө ухамсартай болох чухал. Тиймээс түүхийн ухаан ярих биш түүхийн ухамсар ярих хэрэгтэй. Ингэж чадвал түүхийг ухамсартайгаар бичиж чадна. Тэгвэл Ар Монгол хойд хөрш Орос өмнөд хөрш Хятад хоёртой хэрхэн ухамсартай түүх бүтээх вэ?

Орос, Хятад хоёр хөршүүд Ар Монголын бүхий л номууд болон сурах бичгүүдийг судлаж ерөнхий дүгнэлт гаргахгүй бол Ар Монгол өөрсдийн хийсэн бүхий л хэлмэгдүүлэлт, завхруулга, алдаануудаа хоёр хөршдөө л чихэж өөрсдийгөө юу ч хийгээгүй ямар ч буруугүй гэж түүхийн том хар нүхэнд унасан шүү. Өөрсдийгөө хөгжүүлж урагшлуулж дэвшүүлж чадалгүй сав л хийвэл Чингис хаан ярьж яаж Хятад, Орос хоёрыг эзэлж сөнөөж алж хядаж явсанаараа л сайрхаж юмны учир мэдэхгүй энэ хорвоог зөвхөн л хуурч мэхэлж залилах ёстой гэсэн ойлголттой Ар Монгол сүүлийн 20 жилийг өнгөрөөсөн. Үүнийг урлагийнхан нэртэй мухар сүсэгтэнгүүд их ч хөөрөгдөж сүүлдээ бүр бөө нэртэй болцгоож физик математикийн ойлголтуудыг хүртэл мушгиж гуйвуулж дэлхийн инээд болцгоосон.

Сүүлийн 20 жилд Орос, Хятад хоёр хөршүүдийг неолибеарлизм нэртэй хамгийн зэрлэг капитализмын араатан банк санхүүгийн мөнгө хүүлэгчид нураах гэсэн боловч чадсангүй. Харин Орос, Хятад хоёр дэлхийн тавцан дээр буцаж байраа олж чадсан. Хоёр хөршүүд зэрлэг капиталтизмын эсрэг тэмцэж ард түмнээ аврах гэж зовж зүдэрч явахад Ар Монгол яг л бүтэхгүй гадаадын мөнгө хүүлэгч нарт өөрсдийгөө бэлэглээд өгсөн дөө. Барууны мөнгө хүүлэгчид ирж Ар Монголоор тоглож онгироо залуучуудаар тоглож байхад тухайн үедээ төр яагаад Орос, Хятад хоёроос зөвлөлгөө авч барууныханы эсрэг арга хэмжээ авсангүй вэ? Нээлтэй нийгэм гэж Соросын үгэнд хууртаж энэ дэлхийн хамгийн том хулгайч нарт улс орноо шидэж өгцгөөсөн. Түүнийгээ капитализмтай боллоо эсвэл зах зээлийн эдийн засагтай боллоо гэж нэг залуу их л онгирсондоо. Хонг Конг хотод очоод бас хулгайгаа ярьж онгирсон гэсэн.

Ар Монгол дахиад л Орос, Хятад хоёроор тэжээлгүүлэхээ мэдэхгүй л Америкийн номын дэлгүүрийн хамгийн хэрэггүй номнууд орчуулсандаа л хөөрөх шивдээ. Хөөрүү онгироо огшоо омогшдог залуустай орон ийм л байдаг аж.

Ар Монгол ядахдаа хоёр хөршөөсөө суралцахгүй хаа холын ямар ч үр нөлөөгүй нөхдийг даган дууриаж сүүлдээ Хятадын эдийн засгийн нээлттэй бодлогыг буруугаар сурталчилж аж үйлдвэрээ устгасан. Ингээд зогсохгүй Оросын перестройка буюу өөрчлөн байгуулалтыг бас зориуд мушгиж төрийн бүтэцийг эвдсэн. Энэ хоёр мушгин гуйвуулгад зөвхөн залуучууд биш социализмын үеийн улстөрийн хуучин кадерууд оролцож маш том нүгэл хийсэндээ. 70 настад даруулга хэрэгтэй гэж хөгшин залуу хоёр нийлэхээрээ яадагийг яруу тодоор харуулсан.

Ар Монгол 90-ээд онд дотроо ингэж хоорондоо зодолдож байх үед гадаадын мөнгө хүүлэгч тархи угаагчид ирцгээж найр наадам болсон. Барууны шинжээчид нэртэй мөлжигчид ирж Ар Монголыг шилжилтийн орон гэж нэрлэсэн. Хаанаас хаашаа шилжих хэрэг вэ? Хувьчлаж нээлттэй хөгжлийн эдийн засаг үүсгэж Хятад орон шиг болж чадалгүй Ар Монгол бүх аж үйлдвэрээ устгаад машин техникийг Хятад орон луу зөөчихсөн шүү дээ. Ямар шилжилт? Бүтээсэн баялагаа гадагшаа шилжүүлсэнээ хэлж байна уу?

Ар Монгол социализмын үед дөнгөж гадаад орнууд руу оюутан залуусаа мянга мянгаар сургаж жинхэнэ улс шиг улс болох гэж байсан байтлаа гэнэт ямар ч утгагүй Польшийн усан онгоцны боомтын ажилчидын бослогыг жинхэнэ ардчилал гэж ойлгуулаад хэнд ч хэрэггүй ардчилсан хувьсгал нэртэй анархизм Ар Монголыг буцаагаад феодализмын Ар Монгол буцаагаад болгох сүүлийн 20 жилийн төөрөгдөл явагдсан.

Перестройка бол дэлхийн хоёр ч дайныг ялж гарч ирсэн Орос оронд хэрэгтэй байсан. Түүний хажуугаар ЗХУ-ыг устгах гэсэн барууны хүчирхийлэл дэндүү хүчтэй байсан тул ЗХУ нуран унасан. Гэхдээ Орос орон өөрийгөө авч үлдэж харин Орос орны хооллодог байсан орнууд хөсөр хаягдаж өнөөдөр дэлхийн хамгийн ядуу хамгийн их зөрчилдөөнтэй хамгийн их дайн дажин болсон орнууд болжээ. Ар Монгол ч гэсэн тэр л орнуудын хувь заяа ирж мэдлэг боловсролоос алс хаягдаж идэж ууж наадам хийж цол шагнал тараадаг хөөрхий тоглоомын орон болжээ.

Ар Монгол тэртэй тэргүй социалист ардчилсан орон байсан. Хэрвээ капиталист ардчилсан орон болох гэж 90 онд Сүхбаатарын буюу Чингисийн талбай дээр гарч ирсэн бол одоо тэр капитализмд аваачих ёстой аж үйлдвэр хаана байна?

Аж үйлдвэр байхгүй бол капиталистууд төрөхгүй. Капиталистууд төрөхгүй бол яаж капитализмд орох билээ. Зөвхөн төв банк тойрсон хүү зээлээс авахуулаад өр цаашлаад бонд ярихаас хэтрэхгүй ийм орон яаж эдийн засагтай болж чадах вэ дээ? Эдийн засаг гэдэг бол хөдөлмөр дээр тогтож нэмүү өртөг үйлдвэрлэж тэр нэмүү өртөгийн татварын хэмжээгээр улс орон амьдардаг. Гэтэл Ар Монгол хилээр контэйнэр оруулж ирдэг контэйнерийн худалдаан дээр тогтдог яг л 100 жилийн өмнөх шиг Хятадтай худалдаа хийдэг худалдааны орон болсон. 100 жилийн өмнө тэмээгээр зөөдөг байсан бол өнөөдөр контэйнэрээр зөөдөг болсонд л ялгаа бий. Тиймээс ганцхан худалдааны татвар байх ёстой атал бас л гадаадын аж үйлдвэртэй орныг дууриаж нэмүү өртөгийн татвар гэж зохиомол хөрөнгө цуглуулдаг.

Олигтой аваад явчих төр сүүлийн 20 жилд бүрэлдэж чадалгүй баян тарган гэр бүлүүд л үүслээ шүү дээ. Капитализм гэдэг бол баян тарган хүмүүсийн ажил биш ёстой л өдөр шөнөгүй хөдөлмөрлөдөг хөдөлмөрч бас эх оронч хүмүүсийн үйл хэрэг. Барууны улс орноо авч явдаг эдийн засагчаас авахуулаад улстөрч хүмүүс эх оронч хүмүүс байдаг. Ар Монголд эх орон гэсэн ойлголт байхгүй. Тиймээс ч Сүхбаатарын талбай дээр Чингис, Сүхбаатар, Майдар гээд гурван зөрчилтэй хэрүүл үүсгэсэн гурван улстөр зөрчилдөнө. Олонх нэрийн дор хар маасын сонгосон Их Хурал цаашид элит хүмүүс гарч ирж элит Их Хуралтай болоогүй цагт худлаа үргэлжилсэн хэвээр.

100 хүрэхгүй жилийн дараа Ар Монгол буцаад яг анх Орос, Хятад хоёр ямар байдалтай угтаж авсан одоо тийм л байдалтай байгаа шүү гэдгийг Оросын Путин, Хятадын Ши Жинпинг хоёр сайн мэдэж байгаа. 100 хүрэхгүй жилийн дотор Ар Монгол энэ хорвоогийн мэдлэг боловсролыг өөртөө шингээж чадахгүй гэхэд ядаж энэ дэлхийн ёс суртахууныг сурч авсангүй шүү дээ. Үүний тулд ном унших хэрэггүй зөвхөн л хүн чанар хэрэгтэй байсан. Гэтэл өнөөдөр Ар Монголын төр ямар билээ. Сайд л болох гэсэн хүмүүс. Их хуралд гишүүн болох гэсэн мөрөөдөл. Юу ч болж чадахгүй бол гадаадад элчин сайд болчихвол бас сайд шүү дээ.

Юу ч сурсангүй дээ. Юу ч сураагүйгээ нууж далдалж худлаа явсаар Ар Монгол зөвхөн өөрөө өөрсдийгөө л хуурсаар л байна. Одоо удахгүй намар болно. Түүний дараа өвөл. 90 онд ардчилсан хувьсгал хийчихлээ гэж өөрсдийгөө хуурсан. Хэний төлөө ямар зорилготой түүний дараа яах гэж хувьсгал хийсэн бэ? Хэн ч өнөөдөр хариулж чадахгүй. Үндэстэний ашиг сонирхол байхгүй зөвхөн хувийн ашиг сонирхол хайсан орон яаж л бол яаж төөрөгдөнө. Барууныхан чадлаа…

Ар Монгол бүгд найрамдах улс болоход дэлхийн 2-р дайн хэрхэн нөлөөлөв?

Ар Монгол 1921 онд ардын буюу ардчилсан хувьсгал ялсанаар ардын засагтай буюу ардчилсан засагтай орон болж чадсан. Харин бие даасан төрулс болж бүгд найрамдах болох нөхцөл өгөгдсөнгүй. Нэгэнт Богд хаантай тул бүгд найрамдах болох боломжгүй хаант орон хэвээр байв. Харин төрулс болох яагаа ч үгүй. Богд хааныг цааш үлдээж хаант төртэй улс болгох гэтэл шашинт орон байсан тул ямар ч улстөр байсангүй. Нөгөөтэйгүүр шашинт орон гэж Ар Монгол өөрийгөө танилцуулах гэтэл шашинаар далимдуулан Түвдүүд Манжийн даалгавраар мухар сүсэг оруулж ирсэн байв. Ингээд буддизмтай ямар ч хамаагүй мухар сүсгээр олон зуун явсан байв. Одоо яах вэ?

Ингээд хаантай мөртлөө хаан биш шашинтай мөртлөө шашин биш энэ ард түмнийг яаж улстөртэй болгож цаашлаад төрулс болгох вэ? Монголчууд хоорондоо эхлээд зөрчилдөж тангараг тасарч эхэлсэн. Юун төрулс байгуулах манатай. Хэсэг нөхөд юуг ч ойлгоогүй байж Японыг эсвэл Швейцарийг дууриах гэж оролдоно, үүний хажуугаар Хятад орон хэзээ ч Ар Монголыг биеэ дааж чадах чадваргүй гэнэ, нөгөө талд Орос орон Ар Монголыг дэлхийд ийм ядуу орон капиталист замаар хөгжих ямар ч боломжгүй тул шууд социализмын замаар явбал бид туслана гээд байдаг. Түүний хажуугаар бас Түвдүүд сүм хийдийн лам нараар дамжуулж эсрэг хөдлөх гээд байдаг. Ядаж байхад бас Богд унавал бүх цол хэргэм сайд амбан зайсан мээрэн гээд бүх эрх ямбаа алдах гэсэн ноёдууд энд тэнд хүмүүстэй нийлээд хөдөлчих гээд байдаг. Ийм л гурвалжин дөрвөлжин хөл толгойгүй Ар Монгол 100 гаруй жилийн өмнө байлаа.

Ийм л хүнд нөхцөлд боломжгүй болон боломжтой хоёрын завсар завсардсан Ар Монгол одоо яах вэ биш юу хийх вэ? Үүний хажуугаар улс орныг авч явах чадвартай улстөрийн байгууллага хэрэгтэй. Гэтэл улстөрийн онол мэдэхгүй. Хоббес, Руссо, Локе, Кант, Хэгэл гээд улстөрийн философийн ном уншсан хүмүүс байхгүй. Ерөөсөө Ар Монголыг төрулс болгох ямар ч боломжгүй байсан юм бишүү? Ямар ч байсан нэгэнт ард түмэн бичиг үсэггүй тул цэргүүдээр дүүргэсэн улстөрийн нэртэй нам анх байгуулагдсан. Түүнийг ардын нам гэхээс илүү ардын цэргийн нам гэх болмжтой.

Ар Монголын хүсэл мөрөөдөл нэг хэрэг гэтэл бодит байдал өөр шүү дээ. Гэтэл Монгол хүн хүсэлээ бодит байдлаас ялгаж чадахгүйн нэг гай. Өнөөдөр 100 гаруй жилийн дараа ч ялгаж салгаж чаддаггүй шүү дээ.

Дэлхийн 1-р дайны үүссэн нөхцөл байдлын ачаар Ар Монгол ядаж Өвөр Монгол болон Буриад Монгол хоёроос өөр статустай болж чадсан гэдгээ хүлээн зөвшөөрч чадахгүй байлаа. Цаашид хэрхэн ажиллаж амьдрах тухай мэдлэг байтугай төсөөлөл ч байсангүй. Ар Монгол бүгд найрамдах улс болж Хятад зөвшөөрч Орос бүтээн босголт эхлүүлэх тэр нэгэн өдөр хүртэл Ар Монголыг мөн ч их хэцүү жилүүд хүлээж байлаа. Гагцхүү энэ хүнд байдал үргэлжилсэн 30-аад оны үед дэлхийн түүхийн том нугачаа ирсэнээр Ар Монголын асуудал бараг өөрөө шийдэгдсэн. Энэ том нугачаа бол дэлхийн 2-р дайн байсан.

Ар Монгол хаанаас ирсэн бас хаашаа явна вэ? Ар Монгол өнөөдөр хаана зогсоно вэ? Гэх мэт асуултуудад хариулахын тулд эргэн өнгөрсөн түүхэнд нэг дүгнэлт гаргалгаа хийх. Түүнээс биш тэгсэн бол яах байсан бол гэсэн гэнэн ямар ч утгагүй асуулт тавих бол ямар агуулгагүй. Яагаад гэвэл дэлхийн түүх урагшлах түүх тул түүн дотор хамт урагшлахаас өөр замгүй. Бүгдээрээ нүүдэлчин амьдралаар амьдрах ямар ч боломжгүй болсон. Үүнийг гамин бароны үймээн түйвээн баталсан.

Дэлхийгээр таран нүүдэл хийж яваа бусад Монголчууд өөрсдийгөө хэн гэдгээ мэддэг. Тэд өөрсдийгөө маш зөв авч явдаг. Гэтэл бусад Монголчуудтайгаа Чингисийг хуваалцаж яваа дэлхийн түүхэнд дөнгөж сая орж ирсэн Ар Монгол хэнийгээ мэддэггүй. Хэн гэдгийгээ олох ёстой Ар Монгол нэг л том асуудалтай. Тэр бол нийгэмд зориулсан сурган хүмүүжил явагдаж чадаагүй.

Өнөөдөр буцаад нийгэм биш болж бөөгнөрөн амьдрах Ар Монгол танин мэдэхүйн гадна хаягдаж мухар сүсэгт өөрийгөө алдаж гадны орж ирсэн сүм хийд шашны урсгалуудад сэтгэлээ сэмлүүлжээ.

Ингээд Ар Монголыг ойлгохын тулд хэрхэн анх удаагаа өөрийн гэсэн түүхтэй болж үлгэр домгоос ангижрав гэсэн асуулт тавих шаардлагатай. Түүнээс гадна тавих асуулт бол энэ жижигхэн Ар Монгол гэсэн зохион бүтээж босгосон орон дэлхийн том гүрнүүдийн том түүхийн нугачаанд хэрхэн нугарав? Нэгэнт том түүхийн том машин хөдөлж байхад жижигхэн орон хувь заяандаа л найдах бөгөөд тэр дунд ганц нэг хүний хувь тавилан даан ч юу ч биш.

Дэлхийн 1-р дайн Ар Монголыг ардчилсан буюу ардын засагтай орон болоход нөлөөлсөн бол дэлхийн 2-р дайн Ар Монголыг республик буюу бүгд найрамдах улс болоход нөлөөлсөн. Яагаад энд нөлөөлсөн гэж буй вэ гэхээр Ар Монгол өөрөө өөрийгөө хэзээ ч босгож ирээгүй бөгөөд биеэ даах ямар ч нөхцөл үүсээгүй бас чадах ч үгүй байсан. Хэрвээ Ар Монгол дэлхийн түүхэнд орж хүн ёсны амьдралаар амьдрах гэвэл иргэний нийгэмтэй ардчилсан бүгд найрамдах улс болох шаардлагатай байлаа. Үүнийг мэдээж ганцхан хувьсгал хийгээд л маргаашаас тэс өөр болчихдог асуудал биш. Түүний хажуугаар хувьсгалын дараагийн жилүүдэд удирдах албанд байсан хүмүүс дэлхийн түүхийн хүчинд автагдахаас өөр замгүй тиймээс буулт хийх бол хамгийн том улстөр гэдгийг ч ойлгохгүй төөрөгдсөн хэвээр байсан.

Орос болон Хятад гэсэн хөршүүд Өвөр Монгол болон Буриад Монгол хоёрын завсар Ар Монгол гэсэн тухайн үедээ гадаад Монгол гэсэн ороныг шууд бүтээгээгүй ямар ч л гэсэн өөртөө засах гэх суцернити гэсэн статус өгсөн. Сувернити болох ямар ч боломж байсангүй. Харин дэлхийн 2-р дайны дараа Орос орон хичээж ялангуяа коминтерн Ар Монголд маш их тус болсон. Түүний хажуугаар Хятад орон Ар Монголыг 1949 онд хүлээн зөвшөөрсөнийхөө дараа жилээс л Улаанбаатар хотод барилга байгууламжууд бариж эхэлсэн гэдгийг бас мартаж болохгүй. Нөгөөтэйгүүр дэлхийн 2-р дайн болж Орос орон дэндүү хүнд нөхцөл байдалд байсан хэдий ч Ар Монголын залуу үеийг дайны дараа шууд л оюутанаар авч мэдлэг боловсролд сургасан. Гэхдээ Орос хүмүүс өнөөдөрөөс ялгаатайгаар Монгол охид хөвгүүдийг маш их халамжилж мэдлэг мэргэжилд сургасан гэдгийг мартаж үл болно.

Ар Монгол бүгд найрамдах төртэй болж чадсанаар улс шиг улс болох замдаа орсон. Тиймээс Х. Чойбалсан бол улстөрийн онолоор Ар Монголын анхны ерөнхийлөгч болсон. Анхны ерөнхийлөгч өөрийн үүргээ маш сайн биелүүлж тархай бутархай Монгол ардуудыг нэгтгэж бас Казак болон Тува гэсэн ардуудыг хүртэл дэмжиж газар нутаг чөлөөлөн гаргаж өгсөн. Ингээд Ар Монголын нутаг дээр бусад Монгол угсааны ардууд эрх чөлөөтэй амьдрах боломжтой болсон гэдэгт өнөөдөр ч тэр ардууд баярлаж буйгаа илтгэдэг. Энэ бол ахан дүүсэг чанар.

Ар Монгол өөрийн ерөнхийлөгчтэй бас тусгаар тогтносон улс болж чадсанаар дэлхийн түүхэнд орж нийгэм журамт ёс байгуулах боломж гарсан. Тэр үедээ л цоо шинэ гэр бүл болох болон гэрлэлт гэсэн ойлголттой болсон. Үүгээр ээж аав гэсэн ойлголттой болж хүүхэд гэсэн ойлголт гарч ирсэн ба одоо хүүхэд хичээлд явж бичиг үсэгтэй болно гэсэн хэзээ ч учирч яваагүй цоо шинэ амьдрал эхэлсэн. Тэр үед хүүхдүүд ээж ааваасаа түрүүлж бичиг үсэгтэй болж уншиж бичиж чаддаг болсон. Яг л өнөөдөр хүүхдүүд ээж ааваасаа түрүүлж компютерт суралцсантай адилтгах боломжтой. Монгол хүмүүс анх удаагаа төрсөн өдөртэй болж бас өөрийн гэсэн чөлөөтэй нэртэй болсон. Яагаад гэвэл Монголчууд нэр гэдгээр хоч мэт гадна хэлбэр дүрсийг харж дуудах нэр өгдөг байсан бол сүүлд Манжуудаас нууж Чингисээс үлдсэн ард гэдгээ нуухын тулд Түвд нэрнүүдтэй болсон ба лам нэр өгдөг байсан. Харин одоо аж үйлдвэрийн орон болж социализмыг бүтээн босгож бүх хүн бичиг үсэгтэй болсон ардчилсан эрх чөлөөт тэгш эрхт орон болсон тул анх удаагаа олон мянган хүн Түвд биш орчин цагийн нэртэй болцгоосон.

Дэлхийн 1-р дайнаас 2-р дайны хоорондох хэцүүхэн 30-аад оны үед гурван том хувьсгал Ар Монголд явагдсан. Нэгдүгээрт Ар Монгол үр хүүхэд залуу үеийг лам нараас салгаж сургуулиуд байгуулсан явдал. Хоёрдугаарт эмнэлэг байгуулж лам нараас ард түмний эрүүл мэндийг салгаж чадсан. Гуравдугаарт эмэгтэйчүүдийн байгууллагууд байгуулж Азид анх удаагаа Ар Монголын эмэгтэйчүүд эрх чөлөөтэй болсон. Энэ бол дэлхийн коминтерний маш том үйл хэрэг байсан.

Ар Монгол 100 хүрэхгүй жилийн дотор хүн бүр иргэний үнэмлэхтэй, нэртэй, гэр бүлтэй, гэр оронтой болох тэр үйл явц маш удаан бас маш их бэрхшээлийг даван туулсан. Хаа ч бүртгэлгүй өөрийн гэсэн нэр байхгүй гэр бүл гэсэн тухай ойлголт байхгүй ийм Монгол нэртэй ардуудыг хэрхэн соёлтой, иргэнтэй, хуультай, улстөртэй болгох вэ? Түүний дараа бас өөрийгөө аваад явах чадвартай төрулс болгох асуудал. Энэ асуудлын шийдэл дэлхийн 2-р дайны эхлэл гэж болох Манжийн нутгаас эхэлсэн.

1937 оны 7 сарын 7- нд Япон орон Азийг эзлэх асар том дайнаа эхлүүлж Хятад орон луу довтолсон. Япон нэгдүгээрт Хятад хөршийг эзлэх гэсэн том зорилготой. Түүний дараа Манжийн нутаг дэвгэрийг томсгох бас Орос оронтой зарим хилийн асуудлуудыг шийдэх зорилгууд байсан. Түүний цаана бүх Азийг эзлэн авах. Нэгэнт хилийн мөргөлдөөн Ар Монголын нутаг руу халдсан тул Орос орон зүгээр байсангүй. Орос орон Ар Монголыг бие даасан улс болгон дайнд оролцуулж маш их урам зориг өгсөн. Энэ хүртэл Ар Монгол нэг л өөртөө итгэлгүй байсан гэхэд болно. Түүнээс гадна бас 1945 онд Орос орон Япон луу дайрч ялахдаа бас л Ар Монголыг хамтруулан оролцуулсан. Орос орон Бээжин хүртэл байлдаж Хятад орныг чөлөөлөхдөө бас л Ар Монголыг хамтруулсан явдал бол Ар Монгол Хятад орныг Япон орноос чөлөөлөхөд гар бие оролцлоо шүү дээ гэсэн жижиг орны хувьд том баяр хөөр болсон. Дэлхийн түүх хэдий том нугачаатай ч аз таарвал жижигхэн орнууд нугачааны завсар тэсэж үлдэх боломж бий ажээ.

Япон орон тухайн үедээ Хятад орныг эзэлсэний дараа богино хугацааны дотор Английн колони Азийн орнуудыг чөлөөлнө гэсэн уриатай дайн хийсэн. Япон Хятадын Шанхай хотыг эзлэж цааш Хонг Конг-Конг, Сингапур гээд олон орнуудыг чөлөөлөх нэрийдлээр эзлэн авсан. Ингэж Япон орон Ази тивийг эзлэх дайн хийж байх үед бас Европыг эзлэх Германы дайн дэгдсэн. Япон орон Хятад орон луу довтолсон бол одоо Герман орон Польш орон луу довтолсон. Дэлхийн түүх ийм л эгзэгтэй төвөгтэй үед бусад Монгол аймгуудаас ялгаатайгаар Ар Монгол босож ирсэн.

Ардчилсан Монголын анхны удирдагч Д. Сүхбаатар байх ёстой болсон. 1921 оны хувьсгал ардчилалыг авчирсанаараа ач холбогдолтой. Хоёр хөршүүд нэгэнт хаадууд байхгүй тул тэд республик буюу орчуулгаар бүгд найрамдах улс болох бүрэн боломжтой. Харин Ар Монгол бүгд найрамдах болоход Богд саад болж байв. Яагаад гэвэл бүгд найрамдах улс бол хаангүй харин ерөнхийлөгчтэй болдог. Ар Монголыг бүгд найрамдах улс болохыг Сүхбаатар үзэж чадаагүй тул анхны ерөнхийлөгч болж чадаагүй. Харин түүний оронд хамтран зүтгэгч Х.Чойбалсан БНМАУ-ын буюу Монголын Республикийн ерөнхийлөгч болсон гэвэл улстөрийн онолд таарна. Мэдээж үүнийг хүлээн зөвшөөрөх амаргүй ч өнөөдөр 21-р зуунд эргэн харахад ийм л байна шүү дээ. БНМАУ бие дааж бусад оронуудаар хүлээн зөвшөөрүүлэх тийм ч амаргүй байв. Гэтэл дэлхийн 2-р дайн эхэлсэнээр хэрэг явдал өөрчлөгдсөн. Ерөөсөө 2-р дайны суурийг 1-р дайн хийчихсэн байсан шүү дээ. Ямар нөхцөл бүрдэв? Ар Монгол хоёр хөрш рүүгээ хэрхэн ширтэв? Европт хэрхэн дэлхийн 2-р дайн эхлэв?

Дэлхийн 1-р дайны дараа улстөрийн болон геополитикийн зураг бүрэн өөрчлөгдсөн. Европт Франц, Англи, Орос гурав нэгдэж Германыг буулгаж авсан. Харин Франц, Англи хоёр хэтэрхий их зээл авсан тул Америк дайны төгсгөл үед оролцсон. Ингээд Герман орон Европт ганцаардсанаа ойлгож дайны асар их төлбөр төлөх өрөнд унасан. Үүний хажуугаар Азид Япон орон сэргэсэн. Гэтэл Хятад орон Франц, Англи орнуудад мэхлүүлсэнээ ойлгож Германтай ойртсон. Орос 1-р дайнаас ялагчаар үлдэж дотроо хувьсгал хийж хөгжил дэвшилийн төлөө зүтгэсэн.

Нэгэнт Герман орон Франц, Англи оронуудад мэхлүүлж тэдэнд асар их өр төлөх болсон тул яах ч аргагүй дэлхийн 2-р дайнд нууцаар шууд бэлдэж эхэлсэн.

Дэлхийн 2-р дайн эхлэх өдөр хүртэл Европ тэр чигээрээ юу ч мэдээгүй дүр үзүүлж ажилдаа явж бүтээн босголт хийж физик математикийн нээлтүүд хийж уран зохиолын Нобелийн шагналуудаа хүртээж яг л өнөөдөр шиг далайн эрэг дээрээ усанд шумбаж 20-р зууны ололт амжилтанд баясаж автомашиндаа хүүхдүүдээ суулган тэгшхэн автозамуудаар хурд тохируулан давхицгааж байлаа.

Нэгэнт олон жил жил дайнд бэлдсэн Хитлерийн буюу Гитлерийн Герман 1939 оны 9 сарын 1-ний өглөө Польш орон луу довтолж хурдан хугацааны дотор эзэлсэн. Ингэж хамгийн их үр нөлөө үрлэг зарлага амь хөнөөсөн дэлхийн 2-р дайн эхэлсэн. Герман орон Орос оронтой Польш орныг хувааж авах тул биднийг дэмжиж харилцан хэн хэнлүүгээ дайрахгүй шүү гэсэн тохиролцоо хийсэн. Польш орон Франц болон Англи орнуудаас тусламж хүлээсэн боловч ирсэнгүй. Хэдийгээр Германы эсрэг дайн зарласан гэсэн боловч Америкийн талын капиталист орнууд Польшийн ялагдалыг тоосонгүй.

Герман 1941 оны 6 сарын 22 нд Орос орон луу мэдэгдэлгүйгээр тохиролцоог эвдэн дайрсан. Энэ хооронд Герман бүхий л Европын хотуудыг буулгаж аваад зөвхөн Английн Лондон хот л үлдсэн байсан. Харин Английг хамгаалсан Америкийн зэр зэвсэгийн тусламж ирсэн тул Герман энэ бүгдийн эсрэг байлдахад түүхий эд ялангуяа шатахуун их хэмжээгээр хэрэгцээтэй болсон. Үүний шийдэл бол Орос орны газрын баялаг руу хүрэх гэж дайн зарлахаас өөр замгүй байсан.

Дэлхийн 2-р дайн асар их хохиролтойгоор 1945 оны хавар Берлин хотыг Зөвлөлт Оросууд буулгаж авсанаар Европт төгсгөл болсон. Харин Азид Японууд дайныг өдөөсөн хэвээр байсан тул Оросын арми Японтой байлдаж 1945 оны намар Хятад орныг Японы эзэрхийлэлээс чөлөөлж чадсанаар дэлхийн 2-р дайн төгсгөл болсон. Тиймээс Хятад өнөөдөр ч дэлхийн 2-р дайн Хятадаас эхэлж бас Хятад оронд төгсгөл болсон гэдэг.

Хойд хөрш Орос орон Германыг ялж бас Японыг ялж чадсан явдал Ар Монголд эерэгээр нөлөөлсөн. Орос орон урд хөрш Хятад орныг чөлөөлж чадсанаар Ар Монгол одоо цааш бие даасан улс болоход Хятад үгүй гэхгүй. Ингээд Оросууд Хятадтай ярилцаж 1949 онд Ар Монгол биеэ даасан ардчилсан бүгд найрамдах улс болох бүрэн боломжтой болсон. Гэхдээ 1950 онд Хятад, Орос хоёр нийлж Ар Монголын иргэдтэй хамтран ардчилсан социалист орон байгуулах ажилдаа орсон гэдгийг мартаж болохгүй. БНМАУ гэсэн товчлол бол улстөрийн онолоор “Бүгд Найрамдах Монгол Ардчилсан Улс” гэсэн нэрээр явах байсан. Ард ба ардчилсан гэсэн ялимгүй үгийн хувирал болохоос биш агуулгын хувьд ялгаагүй илэрхийлэл.

1950 оноос Ар Монгол улс шиг улс болох замдаа орсон. Улаанбаатар хот гэсэн анх удаагаа нийслэл хоттой болсон. Урьд өмнөх Хүрээ эсвэлд Өргөө гэсэн нэрүүд хот гэсэн зохион байгуулалтыг илэрхийлэхгүй байлаа. Улаанбаатар хот хотын даргатай болсон тул жинхэнэ хот. Тиймээс хотын түүх бол 100 хүрэхгүй жилийн түүхтэй. Түүнээс өмнө нийслэл хоттой байх боломжгүй байлаа. Яагаад гэвэл Ар Монгол бие даасан улс болж чадаагүй явсан.

Ар Монголыг босгохын тулд Улаанбаатар хотыг дэлхийн жишигтэй цахилгаан станцаас авахуулаад хуулийн байгууллагатай зам тээврээс авахуулаад нүүрсний уурхайн ажилчинтай тийм төрт улс болгох үйл хэрэг өрнөсөн. Дуурийн дуучингаас авахуулаад сургуулийн багш, тэшүүрийн спортын тамирчингаас авахуулаад сүүн ферм хүртэл бүгдийг шинээр босгоход Орос, Хятад хоёр л тусалсан. Үүнийг мөнгөөр үнэлэх боломжгүй.

Орос, Хятад иргэдээс гадна бас 2-р дайнаас олзлогдсон цэргүүд ялангуяа Японы олзлогдсон цэргүүд бүтээн босголтонд оролцсон. Улаанбаатар хотын олон барилгуудыг Японууд барьсан. Түүний хажуугаар МУИС-ыг босгоход бас Сибирт цөллөгдсөн дайнд олзлогдсон өндөр мэргэжилтэй хүмүүс түүний дотор Еврэй хүмүүс хүртэл тусалсан гэсэн яриа байдаг. Ингэж Ар Монгол босоход олон үндэстэн туссалсантай адил Хар Хорин нэртэй төв газрыг байгуулахад Азийн олон барилгачин ардууд тусалсантай түүх давтагдсан. Түүнээс гадна бас 70 онд социализм ид оргил үедээ очих үед Зүүн Европын орнууд хүртэл Оросын тушаалаар ирж аж үйлдвэрийн хотууд хүртэл бүтээн босгосон.

Ар Монгол 2-р дайны дараа цоо шинэ нийгэм цоо шинэ амьдралд өөрийн эрхгүй түрэгдэн орсон. Олон хүн ойлгоогүй бас ойлгох шаардлага ч байсангүй. Хамгийн чухал юу вэ гэхээр ажилтай болж өөрийн гэсэн цалин анх удаагаа авах бол зөвхөн амьд явах биш амьдрал амьдрах боломжтой болсон. Хөөрхий олон зуун жил ноён эсвэл сүм хийд миний хувь заяа гэж явсан хүмүүс өөрийнхөө хувь заяаны эзэн болцгоосон. Үүнийг Монгол хүн яруу тодоор ойлгосон.

Эрх чөлөөт орны эрх тэгш Монголчуудад эв нэгдэл маш чухал байсан. Яагаад гэвэл олон Монгол нэртэй ардууд нэгэн зэрэг Ар Монголд уулзалдсан. Улаанбаатар хотод Монгол хүн огт танихгүй хүнтэй хамт ажиллаж амьдрах гэдэг цоо шинэ үзэгдэл болсон. Энэ үзэгдэлийг үзэж туулахаас өөр замгүй. Цаашлаад хотын соёлд суралцах чухал. Иргэн хүн өөрөөр хэлбэл хот гэсэн олон хүн төвлөрсөн газар хэрхэн бие даасан хэнд ч хувь заяагаа даалгахгүй хэний ч сүүдэрт бялдуучилж доромжлуулахгүй иргэн хүн болж чадсан.

Тэгвэл өнөөдөр? Ар Монгол өнөөдөр хэн боловоо? Сүүлийн 20 гаруй жил яагаад буцаж 100 гаруй жилийн өмнөхдөө очив? Дахиад л бусдад буруу өгөх үү? Монголчууд өөрсдийгөө баллаж хаячихаад л бусдад буруу өгдөг зантай шүү дээ. Өнөөдөр буцаад л нутгийн хүнээ эрж хайх эсвэл нутгархаж бусадыг гадуурхах цаашлаад нутгийн зөвлөл гэж ялгарах гэсэн оролдлогууд яагаад үүсэв? Монгол хүн бие даасан хэнээс ч хамааралгүй эрх чөлөөт иргэн болсоноо умартаж буцаад 100 гаруй жилийн өмнө очлоо шүүдээ.

100 жил хүрэхгүй явагдсан Ар Монголын түүх өнөөдөр анх үүсэхдээ хэрхэн эмх замбараагүй байсан тийм л нийгэм улстөрийн байдалд хүрчээ. Материаллаг талаараа урагшилсан. Гэтэл оюуны түвшинд мэдлэг боловсролын түвшинд ярихаар 100 гаруй жилийн өмнө очлоо шүүдээ.

100 гаруй жилийн өмнөх түвшинд очсоны шалтгаан юу вэ? Энэ бол хамгийн түрүүнд мэдлэг боловсролыг сүүлийн 20 гаруй жилийн дотор бүрэн эвдсэн. Нэг түүхий залуу боловсролын сайд болсоноор эхэлсэн. Тэр сайдаас өнөөдөр яагаад ингэсэн тухай асуух хэрэгтэй. 100 жилийн өмнөх түүх өнөөдөр дахин давтагдаж Ар Монгол мэдлэг гэсэн том хямралд орлоо. Мухар сүсэг дахин хучиж авлаа. Ингээд Ар Монгол нэгэнт мэдлэгийн хямралд орсон тул дээд боловсрол ярих боломжгүй болжээ…

Ар Монгол төрөхөд дэлхийн 1-р дайн хэрхэн нөлөөлөв?

Дэлхийн 1-р дайн яг 100 жилийн өмнө Сербийн Сараево хотод Австрийн ханхүү буудуулсанаар эхэлсэн. Жижигхэн үйл явдал магад тохиолдол боловч асар том үр дагавар авчирсан. Ерөөсөө түүх гэдэг ийм л ямар нэг жижигхэн үйл явдал хэн ч төлөвлөөгүй хэн ч тооцоолоогүй тийм л бараг л жижигхэн осолоос том хэтэрхий том үр дагавартай олон сая хүний амийг хөнөөсөн хэрэг үүсдэг түүхтэй.

Австри-Унгарын импери Серби улс руу дайн зарласнаар Балкан гэж үргэлжийн зөрчилдөөнтэй бас ээдрээтэй улстөрийн зохион байгуулалтай дэлхийн зурвас газар Дэлхийн 1-р дайны гал ноцсон. Энэ гал цааш улам дүрэлзэж Герман, Орос, Франц, Англи гээд дэлхийн том имперүүд дайнд датагдан орсон. Азийн Япон, Хятад гэсэн оронууд бас л тухайн үедээ нэгэнт дэлхийн нөлөөтэй улс оронууд хэдийний болчихсон байсан тул яах ч аргагүй дэлхийн 1-р дайнд датагдан орсон. Ингээд дайны талбар тодорхой болсон. Тэгвэл одоо хэн хэний эсрэг одоо байлдах вэ? Хэнтэй нийлбэл улс орон ард түмнээ авч гарч түүний хажуугаар олз олох вэ гэдэг л асуулт гарч ирсэн. Мэдээж Америк эхлээд дайныг санхүүжүүлсэн.

Одоо тэгвэл улс болоогүй үндэстэн болоогүй хаа ч бүртгэлгүй зөвхөн Орос орон л өрөвдсөн харцаар харсан Хятад орон бүр залхаж гүйцсэн энэ Монгол нэртэй тархай бутархай гэждээ ерөөсөө талаар нэг тарсан хоорондоо үргэлжийн хэрүүл уруул хулгай дээрэмээр дүүрсэн Ази төрхийн ардуудын асуудал шийдэгдэх цаг 1-р дайнаар ирсэн. Яагаад гэвэл Манж Түвд гэсэн хоёр Азийн ардуудын гарт бүрэн орсон Ар Монголыг Хятадууд ингэсгээд явагдээ гэтэл Манжуудын асуудал шийдэгдсэн тул одоо Ар Монголыг яах вэ? Өвөр Монгол тэртэй тэргүй Хятадтай ойр тул асуудал ерөнхийдөө шийдэгдсэн. Үүний хажуугаар бас хойд хөрш Орос Буриад Монголын асуудалыг шийдсэн тул тайван байсан. Гэтэл гэнэт Манжаас суларсан энэ Ар Монголоор энд тэнд оргож дүрвэсэн гадны осолтой нөхдүүд дүүрч хилийн асуудал эвгүй болж ирсэн тул Ар Монголыг одоо бас яах вэ?

Австри-Унгарын импери Серби рүү дайн зарласан шалтгаан гэвэл 1914 оны 6 сарын 28 нд Австрийн хан хүү Сараево хотод эхнэртэйгээ хамт зочилж яваад нэгэн Боснийн Серби хүнд буудуулсан явдал байсан. Тиймээс дөнгөж колончилолоос салж шинээр зохион бүтээгдсэн Балканы орнууд буцаад дайсан болохнээ гэдэг дүгнэлт гарч тэднийг үтэр түргэн дарах дайн эхэлсэн. Нэгэнт Австри-Унгарын импери Серби рүү дайн зарласан тул Сербийн талд Оросын импери орж Австри-Унгарт дайн зарласан. Харин Австри-Унгарын талын Германы импери Орос орон луу дайн зарласан. Оросын талд Франц орсон тул Францын эсрэг Герман дайн зарласан. Англи орон Францын талд орж Германы эсрэг бас дайн зарлаж дэлхийн 1-р дайн өрнөсөн. Харин Америк орон Англи болон Франц хоёрын хүссэн зээлийг өгч санхүүжүүлсэн.

Европт ингэж дайн дэгдэж хойд хөрш Орос орон луу Герман орон дайн зарлахад Ази тивийн хоёр том орон Япон болон Хятад оронд юу болов? Яагаад гэвэл Ар Монголын асуудал урд хөршөөс дэндүү хамаатай шүү дээ. Урд хөрш Хятад орон дэлхийн 1-р дайнд бас татагдан орж Германы эсрэг дайн зарласан. Гэхдээ Хятад хөрш дайнд оролцохын тулд хамгийн их чаддаг зүйлээ зориулсан ба энэ бол хүн. Нийтдээ Франц орон луу дайнд зориулж 140 мянган ажилчин явуулж бүхий л хар ажил хийлгүүлсэн баримт бий. Мэдээж Хятад орон Германы эсрэг дайн зарлаж буйгийн цаана бас л асар их цэргийн хүч хуримтлуулсан дайсан Япон зогсож буй. Япон орон дэлхийн 1-р дайныг бараг л угтан орсон. Яагаад гэвэл Япон орон Азийг эзэлж Азийн Нэгдсэн Улсыг байгуулах ирээдүйн төлөвлөгөөтэй. Тиймээс Хятад оронд нөлөөгөө улам ихэсгэхийн тулд Япончууд Германы эсрэг дайн зарласан.

Хойд хөрш Орос, урд хөрш Хятад хоёр ингэж дэлхийн 1-р дайнд хамтдаа Германы эсрэг харин Англи, Францтай нэгджээ. 1-р дайнаас урд хойд хоёр хөршүүд хэрхэн олз олж үүний улмаар Ар Монгол зохион бүтээгдэх зайлшгүй нөхцөл хэрхэн бүрдэв?

Дайны дараа Орос оронд 1917 оны Лениний Октябрийн хувьсгал гарч Оросууд социалист орон болж биеэ дааж чадсан тул дайнаар далимдуулж Орос орны газрын баялаг руу шунаж байсан Герман, Франц, Английн мөрөөдөл төгсгөл болсон. Харин Хятад орон Франц, Англи гэсэн хамсаатан руугаа хүнээ явуулж хичнээн их тус болж хар ажил гүйцэлдүүлсэн хэдий ч дайны дараа хэдийгээр дэлхийн 1-р дайныг хамтдаа ялагчаар төгсгөсөн хэдий ч ямар ч олз авалгүй хоцорсон. Түүний хажуугаар Япон бүр Франц, Англи орнуудтай нийлж Хятадын эсрэг холбоотон болцгоожээ. Ингээд Хятад орон дэлхийн 1-р дайны дараа ганцаараа хоцорч хамсаатандаа биш ард түмэндээ найдах найдлага л үлджээ.

1917 онд Хятадын хувьсгалч Сүн Ят Сен буцаж ирсэнээр Хятад орны хувь заяа шинээр эхэлсэн. Тэр 1921 онд хаант төргүй шинээр байгуулагдах ёстой республикийг байгуулж албан бус ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. Түүнээс гадна Сүн Ят Сен Орос оронд гарсан хувьсгалыг дэмжиж Ленинтэй холбоо барьж коммунист нам байгуулах төлөвлөгөөтэй байсан ба 1923 онд улстөрийн шинэ бичиг баримтуудыг үйлдэж Хятад оронд ид өрнөж байсан иргэний дайныг зогсоох гэж хичээж байсан.
1917 онд Орос орон хаант засаггүй республик болж Хятад оронд бас хаан устаж республик болсон тэр ээдрээтэй он жилүүдэд Ар Монголд юу болов? Республик болох уу? Богд хааныг яах вэ? Үгүй ээ. Ар Монгол эхлээд Орос, Хятад хоёрыг дагаж демократ буюу өнөөдөрийн хэллэгээр ардчилсан орон болох ёстой. Тухайн үедээ Ар Монгол демократ гэдэгийг Хятад хэлнээс хөрвүүлэн “Ардын засаг” гэж орчуулжээ. Харин Ар Монгол хаант төргүй республик болоход дахиад мөн урт зам хүлээж байв.

Ямар ч л гэсэн дэлхийн 1-р дайнаас хүчирхэгжиж гарч ирсэн Орос орон Ар Монголчуудын асуудалыг шийдэх зайлшгүй асуудалтай тулгарсан. Оросын ардчилсан хувьсгалаас зугатаасан Хаант засагийнхан Ар Монголд орогнож ноёд феодалуудын толгойг эргүүлж баахан түйвээсэн. Бас түүний хажуугаар Хятадын ардчилсан хувьсгалаас айсан хуучинсаг бодлоготонгууд болон хаангүй болсон Манжууд бас Ар Монголд ирж бас л элдэв толгой эргүүлж сүм хийдийн лам нарыг хүртэл зэр зэвсэгээр хангаж байсан. Тэр үед ёстой л ороо бусгаа болж янз бүрийн гадна дотнын эх үүсвэртэй бослого хөдөлгөөн эрх чөлөөний хөдөлгөөн гэх мэт бослогууд дэгдэж олон зуун жил юу ч хийхгүй дэлхийн түүхээс дэндүү хоцорсон Богд хааныг бараадсан энэ хэсэг Монгол нэрэндээ дарагдсан хүмүүсийг гадаадынхан өөртөө татахад дэндүү амархан байв.

Орос, Хятад хоёр ийм л гамин барон хөлхөлдөж энд тэнд бослого үймээн дэгдээсэн эх нутагтаа өрнөж буй ардчилалыг эсэргүүцсэн эсэргүүнүүдийг дарах том тэмцэлтэй тулгарсан. Тиймээс гамин бароны цэргүүдийг нохотгохын тулд хамгийн түрүүнд Ар Монгол улсыг л байгуулах нэн тэргүүний асуудал үүссэн. Оросын талаас Буриад Монголыг Ар Монгол гэсэн ороныг хэрхэн бүтээхэд оролцуулах. Хятадын талаас болохоор иргэний дайн өрнөж яах бол гэсэн өөрийн асуудал. Түүний хажуугаар ямар ч гэсэн Өвөр Монгол баттай байх ёстой. Тэгэхээр Өвөр Монголыг бас Ар Монголыг босгоход оролцуулах.

Орос орон том гүрэн. Хятад бас том гүрэн. Нэгэнт Хятад орон том гүрэн тул Орос орон нэг ойртох ч биш бас холдох биш. Хөршүүд гэдэг хэцүү шүү дээ. Тиймээс Ар Монгол гэсэн ороныг зохион бүтээхээр Оросууд Хятадтай ярилцаж зөвшөөрүүлэх. Хятадууд Ар Монголыг шийдэх зав цаг ч алга өөрсдийн асуудал болох иргэний дайныг хэрхэн төгсгөх л одоохондоо чухал. Түүний хажуугаар үргэлж өнгөлзөж Манжуудыг босгож Хятадыг эзлэх гэсэн Японуудыг бас яах вэ? Бөөн асуудал нэгэн зэрэг тулгарсан. Хятадаас өөрөөр Орос орон одоо социализмаа дэлхийн коминтернтэй нийлж босгох л үлджээ.

Ийм л хачин сонин нөхцөлд Тогоонтөмөр хаанаас хойш дүрвэн зугатааж нүүдэл хийж амьдрах хувь заяандаа хаягдсан Монгол нэртэй олон аймагууд нэгдэж чадалгүй 20-р зуунтай золгосон. Тэдний нэг аймаг болох Ар Монголын энэ ард түмэн бусад Монгол аймгуудыг бодвол заяа таарч дэлхийн түүхэнд оролцох боломж олдсон. 1924 онд Богд хаан нэртэй төрийг шашинтай хослуулан барьдаг нэртэй Манж Түвдийн гар хөл ноёд феодалуудыг цол хэргэмээр шагнах үүрэгтэй энэ хүн нас барж Ар Монгол зохион бүтээгдэх боломж гарчээ. Гагцхүү Монгол ард түмнийг удирдаад аваад явах мэдлэг боловсролтой цэцэн эрдэмтэй тийм Монгол эр хараахан төрөөгүй л байлаа. Чингисээс хойш ийм хүнээр мөн ч их цангасан даа.

Ар Монголыг бүтээн босгож өөрийгөө аваад явчих хэмжээний төр улс болгоход хамгийн түрүүнд удирдагч хэрэгтэй. Тэр удирдагч морь унаж нум сум харваж бөх барилдахдаа гарамгай биш харин оюун ухаандаа гарамгай байх шаардлагтай. Оросын Ленин, Хятадын Сүн Ят Сентэй ойртохгүй ч гэсэн ядаж юм үзэж нүд тайлсан хүн байх шаардлагтай байсан. Гэтэл тийм хүн байсангүй. Энд тэнд явсан Япон хэлтэй, Орос хэлтэй гээд л гадуур дотуур хэрэн хэсэж яваад ирсэн янз бүрийн эрчүүд байсан хэдий ч тухайн нөхцөл байдлыг мэдрэхгүй хоёр хөршийгөө хуурч залилаж мэхэлж хаа хамаагүй алс холын орнуудтай холбоо сүлбээ тогтоох гэсэн эрс л хөлхөлдөж байв. Энэ бүгд Ар Монголыг шинээр зохион бүтээх гэж байсан Орос, Хятад хоёрт таалагдаагүй.

Ар Монголд тавьсан Орос, Хятад хоёрын шаардлага бол нэгд ард түмэн улс орноо бодож Ар Монгол гэсэн орон босгож ав үгүй бол асуудал өөрөөр эргэн шүү гэцгээж байсан бололтой. Ар Монголын асуудлыг шийдэх тэр Хиагтын гэрээг хүлээн зөвшөөрөх тийм эрдэмтэй Монгол эрийг хоёр хөршүүд шаардаж байлаа. Тэр үеийн мөрөөдөл болсон юун Швэйцар шиг болох. Ямар ч боломж бололцоо байхгүй шүү дээ. Түүний оронд саяхан зохион бүтээгдсэн Албани орноос жишээ авах хэрэгтэй. Тиймээс энд тэндхийн харсан улсаа дууриах гэж хоосон мөрөөдөхийн оронд эхлээд шинээр төр улстай болж авахыгаа бодоо ч гэж хоёр хөршүүд тулгаж байсан. Ямар ч л гэсэн Ар Монгол гэсэн цөөхөн Монгол ардуудад ийм биеэ даах боломж олдсон явдал бусад дэлхийгээр хэрэн нүүдэл хийдэг бусад Монгол ардуудын атаархалыг төрүүлсэн. Тэднийг бодоход Ар Монголд зая таарсан. Заяатай л Ар Монгол.

1921 онд Ар Монголыг зохион бүтээхэд Орос, Хятад хоёр хэдийний том гүрнүүд болчихсон байлаа. Тэд их сургуулиуд байгуулчихсан олон мянган залуусаа Европ руу сургахаар илгээчихсэн байлаа. Тиймээс Орос, Хятад хоёр дэлхийн том гүрнүүд болоход мэдлэг боловсролын их нөөцтэй байсан тул хувьсгалууд хийж чадсан. Харин Ар Монголд ганц ч хүн хаа нэг Европын оронд суралцаж дэлхийн том том философийн номуудыг уншиж амжаагүй байсан явдал ямар ч хувьсгал хийх тийм хүнийг төрүүлж чадаагүй. Тиймээс Ар Монголыг зохион бүтээхтэй адил бас Ар Монголыг аваад явах хэмжээний тийм Монгол эр бүтээх хэрэгтэй. Тэр хүн хэн бэ? Яаж богино хугацааны дотор боловсролтой болгох вэ? Гэтэл Ар Монгол тэр чигээрээ шашин мухар сүсэг бөө лам хуврага гээд танин мэдэхүйн гадна шүү дээ. Ядаж гадаад оронд хүн явуулж сургуулж чадаагүй бол дотооддоо хүний урманд ганц их сургууль байхгүй гэхэд дээд сургууль байхгүй шүү дээ. Хэн энэ бүгдийг бас бүтээх вэ?

Хятадын Сүн Ят Сен хэмжээний Монгол хүн хаа ч бэлтгэгдсэнгүй. Тиймээс тухайн үед ямар ч Монгол эрийг Сүхбаатар болгох боломжтой байлаа. Бодоо, Данзан, Лосол, Чойбалсан гээд Монгол эрчүүд бүгд л хоорондоо ялгарах юмгүй яахыгаа мэдэхгүй хий л хүсэл мөрөөдөлүүд байсан. Тэд тухайн үеийн дэлхийн улстөрийг мэдрээгүй бөгөөд дэлхийн 1-р дайнд Орос, Хятад хоёр ямар их үүрэг гүйцэтгэснийг хүлээн зөвшөөрч чадаагүй тул одоо Ар Монголыг үтэр түргэн босгох шаардлагатай гэдгийг ч ойлгоогүй. Тэд Ар Монгол хэзээ ч өөрөө өөрийгөө босгож чадахгүй бас Орос, Хятад хоёр хөршүүдээс өөр ямар ч орон энэ дэлхий дээр Ар Монголд туслах битгий хэл тоож харахгүй шүү дээ гэдгийг ойлгохгүй байсан явдал бол Чингисээс хойш Монгол хаадуудын хийж ирсэн гэнэн томоогүй хүсэл мөрөөдөлүүдийн үргэлжлэл байлаа.

Харин Лениний хэмжээний Монгол хүн төрөх боломж ч үгүй тийм зориг хатуужил ч Монгол эрд байсангүй. Олон зуун жил мухар сүсэгт баригдсан энэ ард түмэнд танин мэдэхүй гэдэг дэндүү тэнгэрийн зүйл байлаа. Өнөөдөр ч 100 жилийн дараа Лениний хэмжээний хүнийг бэлдэж чадсангүй.

Ямар ч л гэсэн 1921 оны хувьсгал нэртэй Ар Монголыг босгож ардчилсан орон болгосон үйл явдал олон харанхуй бүдүүлэг зөвхөн л мал хөөж амьдарсан Азийн хэтэрхий бүдүүлэг хоцрогдсон Монгол хүмүүст дэндүү том хөгжил дэвшил авчирсан. Харин ноёд феодал лам гэх мэт Манж Түвдийн нөлөөнд олон зуун жил баталгаатай амьдарсан гэр бүлүүдийн хувьд шинийг хүлээж авах уу эсвэл хуучиндаа хорогдох уу гэсэн асуулт тавигдсан. Нэгэнт ардчилсан болсон буюу тэр үеийн хэллэгээр ардын засагтай болсон Ар Монгол одоо бие даасан улс болохын тулд республик болох ёстой. Республик гэсэн ойлголтыг бас л Хятад хэлнээс хөрвүүлэн “Бүгд найрамдах” гэж орчуулсан байдаг. Хэрвээ Бүгд найрамдах улс болж чадвал ерөнхийлөгчтэй болж чадна. Ерөнхийлөгчтэй гэдэг бол удирдагчтай өөрөөр хэлбэл аавтай эцэгтэй болно шүү дээ.

Эндээс дүгнэж харахад дэлхийн 1-р дайн бол Монгол хүмүүст маш их учир утгатай бас дэндүү их үр нөлөөтэй дайн байсан. Хэдийгээр энэ дайн Европт гол дайны талбар явагдаж Герман нэгэнт Европын төвд тул бас дайны төв болж байсан хэдий ч алс холын Монгол ард түмэн Ар Монгол гэдэг орон бүтээн босгох боломж өгсөн. Ерөөсөө Хар Хорин болон Хүрээг тойрч олон зуун жил болсон Монгол хүмүүст Ар Монгол асар том ирээдүй авчирсан бол бусад Ази тивээр тархан амь зуух Монгол хүмүүст Ар Монгол зүүд шиг л үйл явдал болсон. Тиймээс ч үүний үр дагавар бол Ар Монгол руу ирэх гэсэн Монгол ардуудын тоо эрс өссөн. Ердөө л 500 мянга хүрэхгүй тоотой гэж байсан Ар Монголд цөөхөн жилийн дотор асар хурдан хүн амын тоо өссөн. Энэ тоог харгалзахгүйгээр өнөөдөр ч гэсэн хүн амын тоо яагаад өсөв гэхээр төрөлт ихэссэн гэдэг ганцхан л тайлбар хийдэг.

Ардчилсан буюу ардын хувьсгал ялсан 1921 оны дараа тэгвэл энэ их хурдан өсөж буй Ар Монгол энэ олон энд тэндээс орж ирсэн Монгол ардуудтайгаа нийлж нэг гэрт амьдарч хэрхэн хамт ажиллаж хөдөлмөрлөж тэр социализм гээчийг байгуулах вэ? Чадах уу?

Ар Монгол капитализмыг алгасаагүй дайрсан бол хөгжих байсан гэдэг. Яаж? Капитализмын суурийг мануфактур, фабрик гээд үйлдвэрлэл хөгжсөн хөгжил бүтээдэг ба түүн дээр л түшиглэж аж үйлдвэр болгон хөгжүүлдэг. Гэтэл Ар Монголд юу ч байхгүй тул капитализмыг алгасах битгий хэл зүгээр л бид эхлээд ядаж гар үйлдвэртэй болох хэрэгтэй гэхээс өөр замгүй байсан. Тиймээс социализм Ар Монголд байхгүй фабрик мануфактуруудыг байгуулах ёстой болж ноос угаах үйлдвэр, арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдийг эхлээд том хэмжээгээр байгуулсан. Өөрөөр хэлбэл социализм эхлээд Ар Монголд феодализмыг сонгодог утгаар байгуулж үйлдвэртэй болгож түүгээр орлоготой мөнгөтэй болгох асуудалтай тулгарсан. Тэр үед банк санхүү зээлийн ойлголт байсан хэдий ч жинхэнэ эдийн засаг байсангүй. Тиймээс Марксын улстөрийн нөлөөгөөр эдийн засаг босгож ирэх тухай “Капитал” ном ид хэрэгтэй байлаа.

Харин социализм ид оргил үедээ орж 80-аад онд аж үйлдвэр дөнгөж босож иртэл ардчилалын залуус нэг буурал өвгөнтэй нийлээд хувьчлал нэрийн дор капитализмд орох боломжтой болж ирсэн аж үйлдвэрээ устгасандаа. Ингээд социализм ч үгүй бас капитализм ч үгүй өнөөдөр нүүрс зэсээ бөөндөөд л сууцгааж байна. Ар Монгол нэг иймэрхүү л дэлхийн түүхийн дотно нэг орж гадна нэг гарч ирлээ. Одоо тэгээд хэзээ дэлхийн түүхэнд буцаж орсон шиг орох вэ? Үүний тулд фабрик, мануфактураас эхлэх ёстой? Гэтэл Зүүн Европт социализмын үед бэлтгэсэн мэргэжлийн ажилтанууд хаачив? Дахиад л Орос, Хятад хоёр мэргэжилтэнээ явуулах уу? Түүх урагшлахгүй харин зогсож бүр буцаад хоцрогдсон луу гаа явж дахин дахин давтагдах Ар Монголоо гэж…

Ар Монгол ердөө л 100 хүрэхгүй жилийн түүхтэй.

Түүх ярих гэдэг хуучилахыг нэрлэнэ. Тэгвэл энэ удаа Ар Монголын тухай хуучилцгаая. Бүх Монгол, бүтэн Монгол, бүрэн Монгол гэж хуучилахгүй зүгээр л Ар Монгол яаж өнөөдөрт ирээд одоо өнөөдөртэй хэрхэн харьцаж буй тухай нэг үгээр хэлэхэд нэн шинэ түүх ярьж хуучилцгаая.

Ар Монгол өөрийн 100 жилийн түүхэндээ юу бүтээв? Ар Монгол Богд хаанаас хойш л Хиагтын гэрээний ачаар үлдсэндээ. Бусад Монгол өөрсдийн хувь заяандаа орхигдсон. Хойд хөрш урд хөрштэй ярилцан тохиролцож энэ алгын чинээ газар дээр хэдэн малтайгаа 500 мянга хүрэхгүй Монгол нэр зүүсэн баруун зүүн хойд урдаас ирсэн ардуудыг нийлүүлсэн. Лам хуврага ноёд хаад бүгд л хамтран нийлж нэгэн нийгэм байгуулах соёлын хувьсгал эхэлсэн. Хот гэсэн хүн төрлөхтөний хамтарч нэгдэж амьдралаа зохион бүтээдэг хамгийн хэцүү энэ насандаа үзэж яваагүй тэр их бэрхшээлтэй Монгол нэртэй хүмүүс тулгарсан. Гэр бүл, байшин сав унтдаг ор хоол хийдэг гал тогоо, халуун ус бохирын хоолой.

Дээшээ тэнгэр харж доошоо газар шүтэж амьдрах Монгол хүнд малын бэлчээр л чухал. Мал тарган бол хүн хоолтой. Хоол чухал. Хороо чухал. Хот чухал. Хот айл гэсэн ойлголт явсаар хот Улаанбаатар болцгоосон. Ар Монголыг хүн шиг болгох Орос болон Хятадын үйл хэрэг тийм ч шүд авахтай адил амархан байсангүй. Тэдний элчүүд болох Өвөр Монгол, Халимаг Монгол, Буриад Монгол гээд олон Монголууд соёлын хувьсгалд оролцсон.

Өнгөрсөн 100 жилээс өмнөх Монгол хүнтэй хамаатай түүх бол Ар Монголд тийм ч их хамаатай биш. Яагаад гэвэл Ар Монгол бусад Монголоос хэтэрхий хөндийрч өөрийн онгой замаар хөгжсөн. Сав л хийвэл дундад зууны түүх ярих гэдэг Ар Монголчууд ёстой инээдэмтэй хүмүүсдээ. Тулгат төрийн 800 жил гэж ярих бол Ар Монголчуудын түүх биш. Ар Монгол бол 100 жил баян хангалуун цатгалан явж ирсэн бас түүхийн хажуугаар бичиг үсэгтэй болж чадсан. Нийтээрээ шүү дээ. Угтаа бол ноёд хаадын авгай хүүхэд л бичиг үсэгтэй байлаа.

Мэдлэг боловсролтой золгосон тэр түүхээс л жинхэнэ түүх эхэлсэн. Түүх хүн бүтээдэг болохоос түүх хаана нэг газараас өгөгдөхгүй. Монгол хүн ямар түүх бүтээв? Монгол түүх он дараалсан үйл явдалын жагсаалт биш харин өсөж өндийж ухаан цэгцэрч болосролтой зөрчилдөж мэдлэгтэй тулалдсан тийм л зориг хатуужилын тухай түүх байх ёстой. Энэ бол жинхэнэ түүх.

Бээжин хотоос хөөгдөж гарсан Тогоонтөмөртэй хамт явсан Азийн ард түмэн хэдийгээр Монгол гэсэн нэр зүүдэг ч тэд ихэнхдээ л төв Азийнхан байлаа. Монгол нэртэй ардууд Бээжингээс амь гарч чадсан бол урагшаа хойшоо баруун тийш зугатаасан. Ингээд зугатаасан Монгол нэртэй хүмүүсийн нүүдэл олон зуун жил үргэлжилсэн.

Чингис хааны үед шашин хоорондын дайнд ашиглуулсан. Ойрх Дорнод цаашлаад Европын шашины дайнуудад ашиглагдсан Азийн ард түмнүүд хүчтэй болцгоосон хэдий ч Хятад гэсэн том улстөрийн бодлогод уусан орж 200 гаруй жил Тогоонтөмөр зугатаан гартал наадаж наадамдаж эрэгтэй эмэгтэйгүй хөөрөг барьж хамараа тамхиар утаж өнөөдөр хүртэл найтаасаар л явцгаана даа.

100 гаруй жилийн түүх л ярих боломжтой Ар Монгол бусад Монголчуудтай хамтарч л 800 жилийн түүх ярихаас биш бүгдийг өөртөө авч бүхнийг минийх биднийх гэвэл хүүхэд зангаа дахиад л харуулна шүү. Орос, Хятад хоёр ямар Монголыг ямар болгосноо даанч мэднэ. Ар Монгол 100 жилийн өмнө хэн байж байгаад өнөөдөр хэн болов?

Түүх гэдэг судлах ёстой болохоос үнэн бэлэн түүх гэж хаа ч байхгүй. Харин хүний түүх бол худлаа биш батлах баталгаа нотлох нотолгойтой. Хүний түүх нэг үгээр хэлэхэд Монгол хүний түүх тийм ч ээдрээтэй тийм ч замбараагүй биш. Яагаад гэвэл шашин гэж зүйлтэй олигтой танилцаагүй тул шашины дайн болоогүй. Түүнээс гадна Монгол хүн маш хойно бичиг үсэгтэй болсон тул дэлхийн мэдлэг боловсролын гадна үлдсэн. Тиймээс маш цомхон түүхтэй.

800 жилийн өмнө Монголуудаар удирдуулсан Азийн ард түмэн Арабын орнуудад очиход тэнд хэдийний математик хөгжчихсөн шатар тоглоод сууж байсан. Морьтой Монголчууд шатар гэдэгтэй танилцсан. Монголууд Европын наад хэсэгт очиход тэнд хэдийний их дээд сургуулиуд байгуулагдчихсан байлаа. Харин тэр мэдлэг боловсрол гэдэгтэй Монголууд танилцаж чадаагүй.

Сүүлд 20-р зууны эхээр Ар Монгол Орос орноор дамжиж Европын мэдлэг боловсролтой өнгөцхөн танилцсан. Энэ үед Хятад оронд Манжын хаан дагаж очсон Монголууд харин бичиг үсэгтэй болж жоохон ч гэсэн хүн төрөлхтөний мэдлэгтэй бас танилцаж урд хойд хоёр хөршийнхөө хэмжээнд очих боломж гарсан. 100 жилийн өмнөх Ар Монгол ингэж Орос, Хятад хоёроос суралцаж гайгүй зүг чигтэй болсон тул Сүн Ят Сэн болон Лениний хувьсгалын дараа Ар Монгол үүсэх боломж гарч ирсэн. Заяа таарсандаа.

Ар Монгол өнөөдөр эргэн харж түүх гэж юуг хэлдэг мөн хэрхэн түүх үүсдэг тухай насанд хүрсэн хүний шинжээр харах цаг болжээ. Ерөнхийдөө Ар Монголын эхэн үед Оросоос ирсэн Буриад ардууд, өмнөөс ирсэн Өвөр Монгол ардууд болон алс холоос ирсан Халимгууд социализмд ороход тус болсон болохоос Ар Монгол биеэ даагаад энэ их мэдлэг боловсрол шаардсан социализмд орох чадваргүй байлаа. Өнөөдөр мэдлэг боловсролоос зугатаадагийн шалтгаан энэ дээ. 1 жилийн өмнө нэг яамны сайд мэдлэг боловсролгүй явсаар байгаад сайд болчихлоо гэж бахархаж билээ. 100 жилийн өмнө очсоныгоо ингэж л сайрхадаг феодал Монгол.

Түүх өнгөрсөн. Түүхийг хүн л бичнэ. Харин үлгэр домог бол маш ээдрээтэй зүйл дээ. Ар Монгол бичсэн түүхүүдтэй гэхдээ хэн бичиж орхив гэдгийг асуух хэрэгтэй. Ар Монголын 100 жилээс өмнөх Монгол хаягтай үлгэр домогуудыг түүх гэж нэрлэх боломжгүй. Үлгэр домог бол бас л захиалгаар хийгдэнэ. Гэхдээ түүхтэй адил бичигдээгүй тул яриа хэлбэрээр үлдэнэ. Цээжилсэн яриа хүнээс хүн лүү дамжихдаа өмнөх бүтэцээ алдана. Нэгэнт тархиар орж гарсан тул мартагдана, өөрчлөгдөнө, баяжуулагдана эсвэл хасагдана, ихэнхдээ гээгдэнэ. Тэр бүгдийг сонсоод цаасан буулгана. Сонсохдоо бас гээнэ эсвэл баяжуулна. Ийм социализмын үеийн түүхэн роман бичигчид бүр ч түүж бичнэ. Түүнийхээ төлөө тэд магтагдаж цол шагнал хэргэм зэрэг хүртэж эцэстээ хөшөөгөө босгуулна.

Монгол хүн яг түүхийн тухай ярихаараа Чингисийн үеийг л ярьж Чингис л болох дуртай. Гэтэл өнөөдөр 21-р зуунд Чингисээс хэд дахин илүү Чингис хэрэгтэй болчихоод байна шүү дээ.

Муу нуухаар сайн илчил гэж үг бий. Нуугаад байвал муунууд ихсээд хэзээ ч сайжрал явагдахгүй. Ерөөсөө хөгжил гэдэг бол өмнөхөөсөө буюу ээж аав эмээ өвөөгөөсөө хэд дахин давж гарахыг хэлнэ.

Нэгэнт Ар Монгол 100 хан жилийн түүхтэй тул түүнээс өмнөх түүхийг Азийн ард түмний түүхтэй хамтруулан түүх гэж хүлээн зөвшөөрч түүхийн сурах бичгүүдэд бичиж их дээд сургуулиудын түүхийн төөрөгдөлд орсон ном нэртэй байлдаантай зохиол бичдэг багш профессоруудын тархийг цэвэрлэх хэрэгтэй болжээ. Нүүдэл суудал гээд мөн ч айхтар байлдаантай ном бий дээ.

Өнөөдөр социализмын муу сурлагатанууд муугаа нууж бүгд л дипломтой болцгоож докторын цол тэдэнд юу ч биш болжээ. Үүлэн чөлөөний нар шиг мэдлэг боловсролд шамдаж явсан социализмын Монгол хүн тархины хоосролд орж түүнийгээ бясалгал хийж дүүргэхийг оролдоно. Гэтэл бясалгал хийх тархийг хөгжүүлэхгүй бүр л сулруулж оюуны доод түвшинд аваачиж яг энд хүүрнэж буй түүхийг хэрхэн завхруулдагтай адил тархийг бас завхруулна. Завхарсан тархинаас завхарсан түүхийн номууд шидэгдэн гарч ирнэ. Түүнийгээ цааш оюутан нэртэй охин хөвгүүд рүү шиднэ.

Монгол хүн түүхээ ч өөрийгөө ч нуугаад л. Өөрийгөө нуугаад л. Өрөөлийг бас нуугаад л. Монгол хүн үндэстэн болж чадаагүй гэдэгээ нуугаад л. Монгол хүн мэдлэг боловсролын түүхгүй гэдгээ нуугаад л. Монгол хүн үндэсний соёл босгож чадалгүй дуу дуулж наргиж цэнгэж концерт тоглохыгоо урлаг гэж нэрлэж нуугаад л.

Ажил хөдөлмөр хийж бүтээж өөрийгөө дайчилж чаддаггүй хулчгар найрдаг булхиатай гэдгээ нуугаад л. Монгол хүн юу ч сурч чадаагүйгээ нуугаад л. Монгол хүн нууж л нэг хийх гэснээ хийнэ. Хийснээ тооцоолж эрсдэлийг уридчилан бодох оюуны чадваргүй тул дахин дахин хийсэн алдаагаа давтана.

Монгол хүн хүүхдээрээ гэдгээ нууна. Монгол хүн насанд хүрч чадаагүй гэдгээ нуунаа.
Монгол хүн нуухын тулд хөдөлмөрийн баатар, улсын баатар, одон, шагнал цол гэх мэт хэлбэрдэж гадаад төрөхөөрөө дотоод хоосоноо нууна. Дотроо их л асуудалтай. Доторгүй. Зөвхөн гадарт л засал хийнэ. Аав ээжүүд бас л гадарууд. Авгай нөхөр бас л гадарууд. Хэрвээ дотор луу орвол асуудал үүснэ. Асуудал үүсэх тул өнгөрсөнийг зохионо. Өнөөдөрөөс зугтаана. Маргаашийг ирэхгүй мэт л түүхдэнэ. 100 жил 800 жил 1000 жил 2000 жил хамаагүй. Гэтэл хамаатай 100 жилээ нууна. Монголоо гэж…

Шашин бол ард олны хар тамхи.

Монгол хүний шашиныг ойлгож ирсэн тэр ойлголт дэндүү бүдүүлэг. Бүдүүлэг гэдгийн шалтгаан бол Монгол хүн жинхэнэ шашинтай танилцаж чадаагүй тэр түүхийн хар мөр. Түвд болон Монгол хоёрын хэл яриа болон өмссөн зүүсэн хээ угалз идэж уух яагаад адилхан бэ гэхээр шашин нэртэй ламын мухар сүсэгээр холбоотой. Ерөөсөө байлдаанч малчин ардуудыг номхотгож айдас аймшигаар дүүрэн аймхай болгож чадсан явдал бол өөр чадварлаг ардуудын амжилт бололтой.

Монгол хүний нийтлэг хамтардаг чанарыг устгаж зөвхөн өөрөө өөртэйгээ ганцаардан үлдэх тэр сүсэглэлийг тарааж чадсан явдал бол Монгол хүнийг зуун зуун жилийн хоцрогдол, мухардал, төөрөгдөлд оруулсан. Хэдийгээр социализмын үед Монгол хүнийг зөвхөн ойр орчимын хамаатан эсвэл нутгийн хүнээсээ цааш харийн хүнтэй танилцаж чаддаг болгож нутгархадаг бөглүү зангаас салгаж хамтач нийтэч зан төрхөд сургаж чадсан хэдий ч ардчилалын гэх жилүүдэд буцаад бөглүү нутгийн зөвлөл гэх эртний доод түвшиндээ буцаж очсон. Тиймээс Монгол хүн танихгүй хүнтэй уулзахаараа дандаа хаана төрсөн бэ гэж асууцгаана.

Нэг их дэлхийн мэдлэг боловсролтой ойртож чадалгүй мал дагаж Хятад бараа сонирхож Орос буу зэвсэг эзэмших дуртай Монгол хүний ертөнцийг харах тэр харц харанхуйгаар дүүрч тайлбарласан тайлбарууд бас урагшаа дэвшүүлэх биш харин айлгаж урам зориг хугалсан байдаг тул нэг ёсондоо шүтлэг бишрэлд дарагдаж ирсэн. Физик математикаас авахуулаад философи социолог хүртэл хүний ёсны амьдрал хөгжихөд хэрэгтэй тэр танин мэдэхүй Монгол хүний хувьд хэзээ ч ирэшгүй хэвээр үлдэж дөнгөж л социализмын үед хагас хугас орж ирсэн.

Хэт мухар сүсэгт автагдсан энэ Монгол хүн мэдлэгт нэгэнт харийн болж хоцрогдсон тул түүх, уран зохиол, яруу найраг гэх мэт танин мэдэхүйгээс хол олон зуун жилийн ганцаардалаа ганьсан илэрхийлсэн сонгодог биш гэхдээ сонин хачин хэллэгээр хөөцөлдөж түүнийгээ уянгын халил эсвэл найраг найруулал гэж тайлбарлах болжээ. Нэгэнт түүхийн олигтой өнгөрсөн бүтээлүүд байхгүй тул түүхэн роман гэж хүртэл үнэн худал зүйл бичиж өөрсдийгөө сэхээтэн эсвэл соён гэгээрүүлэгч гэж магтуулж цол шагналаар булуулсан харагддаг. Өнөөдөр ч бас энгэрээ медалаар дүүргэсэн сургуулийн сурагчид хүртэл нуруундаа хүртэл медал яралзуулж өвөө нараа дууриадаг болжээ. Хүүхэд хүүхэд биш болждээ.

Гаднаас орж ирэх үе үеийн шашинуудын оролдлогууд бүгд бүтэлгүйтэж байсан өнгөрсөн үеийн яриа домогууд бий. Эцэстээ Түвдийн ламын урсгал буюу ламаизм орж ирж Монгол хүнийг олон зуун жил дарласан. Дарлах ч гэждээ тэртэй тэргүй хаан нэртэй хөвгүүдэд дарлуулж олон зуун жил болсон хүмүүс одоо дарладаг эзнээ сольсон шүү дээ. Түүнийгээ хувь заяа эсвэл хувь тавилан гэж ойлгодог. Өнөөдөр цаанаасаа зурсан зураг гэж бүр орчин үеэс бүрэн тасарчээ.

Өнөөдөр төрийн хэмжээнд бас нийгмийн бүхий л хэсэгт шашин гэдэг зүйлийг олигтой чиглүүлж сэнхэрүүлсэн бишдээ. Аймхай хүмүүс сүсэг бишрэл ихтэй гэдэгтэй адил улстөрийн хүрээнд ажилладаг хүмүүс зориуд хөдөөгүүр сүм дуган босгож айдас тарааж хүмүүсийг мухар сүсэгтэй болгож явах өнөө маргаашдаа ашиг өгдөг биздээ. Хөдөө гэлтгүй их дээд сургуулийг төгсөөд диплом авлаа гэсэн залуу үе хүртэл айдасаар дүүрэн тул мэдлэг боловсрол хүлээн авах чадваргүй болтолоо айж уншсан номондоо шамдан суралцаж чадахгүй харин ламын заавар авсан ээжээсээ айж ээжтэйгээ л асуудал үүсгэх жишээтэй. Ээжүүд мухар сүсэгтэж айдсандаа хорогдсон энэ нөхцөл байдал хэдэн зуун жилийн өмнөхөөрөө. Овог яриад л овгийн нийгэм буцаад болцгоождээ. Бөө яривал бүр ч замбараагаа алдана. Дундад зуун битгий хэл эртний Хүннү Сүннү гээд дэндүү бүдүүлэг балар эртний үе рүү очих энэ нийгэм ядаж 20-р зууны түвшиндээ үлдвэл хожим 21-р зууныг ойлгох тэр цаг ирнэ биздээ.

Түвдийн ламаизм яагаад шашин гэхэд хэцүү вэ гэхээр Түвдүүд Энэтхэгийн буддизмыг олигтой иж бүрнээр авч чадаагүй. Үүний шалтгаан бол бас Монголчуудтай адилхан орчуулгын төөрөгдөлд оржээ. Өнөөдөр лам Түвд хэлтэй харин сүсэгтэнүүд юу ч ойлгохгүй манарч буй явдал бол Түвдүүдийн зорилго биздээ. Ингээд төөрөгдөл битгий хэл бүр ялагдал болсон хэвээр. Шашин нэртэй дүрээ хувиргасан ламаизм буюу ламын урсгал бол орчин үеийн хэллэгээр “new religious movement (NRM)” гэмээр хүчтэй орж ирсэн. Олон зуун жил Чингисээс хойш оргож дүрвэсэн нүүж суухаас өөр хувь заяагүй нүүх ёстой нүүдэлчин энэ Монгол гэсэн нэртэй Ази тал руугаа ард түмнийг ламын сүм хийдүүд мухар сүсэгтүүлэн эзэмдсэн. Ингээд л өөр сонин зүйлгүй. Тэнгэр бөө гэх мэт үлгэр домогоос нэг их хол гарахгүй ард олныг Түвдийн ламаизм хүч түрэмгийлэн тархи угаасан даа. Нэгэнт Манжийн төрийн ноёрхолд орсон ерөөсөө төр улсын тухай ойлголтгүй танин мэдэхүй бичиг үсгээс хэтэрхий алс энэ Монгол ардууд сүсэг бишрэлд үнэмшиж тэнд бас асуултынхаа хариултыг авдаг байсан гэж болохоор. Ардуудын буруу биш харин хаад ноёд баячуудад л ашигтай шүү дээ.

Марксын бичсэн номоос иш татсан “Religion is the opium of the people” гэсэн ойлголт бол Марксын хэлсэнээр шашин зөвхөн хүнийг хар тамхи мэт ухаан хордуулж буй биш харин ард олон шашиныг хар тамхи мэт хэрэглэж жаахан ч гэсэн амьдралын дарамтуудаас холдохыг хэлсэн. Маркс яагаад хар тамхи буюу мэргэжлийн нэрээр опиум гэсэн бэ гэхээр опиум хүний ухааныг балартуулж мэдээ алдуулж мэдрэмжийг үймүүлдэг. Өнөөдөр ч морфиумыг опиумаас гарган авч өвчин намдаахад зориулан хэрэглэдэг. Марксын хэлсэнээр төр улс хүчтэй биш бол ард түмэн төрөөс хөндийрч шашин луу хуйлардаг. Тэд шашинд л очиж хар тамхи хэрэглэсэн мэт болж төрийг зовлонгийнхоо шалтгаан биш төөрсөн төөрөгөө шалтгаан болгож түүндээ мансуурч манаран суудаг.

Өнөөдөр Монгол яг л энд бичиж буй шашин биш мухар сүсгийн урсгал болон шашинжсан буюу мухар сүсэгтсэн улстөрийн систем хоёрын дунд орших оршил гэмээр. Энэ оршихуй хүн шиг байхыг боломжгүйтүүлжээ. Хүн байх гэдэг бол хуманизмын том онол хэдий ч хүмүүнлэг орж ирээгүй тул их дээд сургуулиуд болон Шинжлэх ухааны Академи гэх мэт байгууллагууд мухар сүсгийн эсрэг тэмцэж чадалгүй харин тэдний тоглоомын хүүхэлдэй болцгоожээ. Ингээд хүн болоогүй хүүхэлдэй нийгэм өнөөдөр Улаанбаатар хотод ноёлох шивдээ.

Хүүхэлдэй нийгэм сонго гэсэн намыг сонгоно, хүүхэлдэй нийгэм унш гэсэн намтар түүхийн ном уншина, хүүхэлдэй нийгэм шагнал цолонд дуртай, хүүхэлдэй нийгэм сонс гэсэн зохиолын дуу сонсоно, хүүхэлдэй нийгэм унш гэсэн хоосон шүлэг яруу найраг амандаа үглэнэ, хүүхэлдэй нийгэм бодохгүй, хүүхэлдэй нийгэм хэлэхгүй. Хүүхэлдэй нийгэм эсэргүүцэхгүй, хүүхэлдэй нийгэм эргэлзэхгүй, хүүхэлдэй нийгэм онолгүй, хүүхэлдэй нийгэм сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй, хүүхэлдэй нийгэм ухамсараас алсад оршино. Хүүхэлдэй болсон тул есөн жорын шашин нэртэй мухар сүсгийн сүм хийдүүдээр тэнүүчлэн явж юунд ч хамаагүй үнэмшиж хэний ч тоглоом болоход бэлэн байна шүү дээ. Зарим сүм хийдүүд гэмт хэрэгийн шинжтэй залуу үеийг хүчээр татан мухар сүсэгтүүлж хэрвээ сүм хийдээс гарах гэвэл айлган сүрдүүлж яг л сүм хийдийн колончлол мэт болжээ.

Монголчуудын төр өнөөдөр шашины асуудалыг нэг тийш шийдэх хугацаа болжээ. Төрийг шашинаас тусгаарлаж шашинаас хамааралгүй болгох тухай онол бол лаицизм гэсэн онол байдаг. Энэ бол Үндсэн хуулиндаа төр шашинаас хамааралгүй тусгаар гэж зааж өгөх. Англиар “Laicism is the absence of religious involvement in government affairs as well as absence of government involvement in religious affairs.” гэсэн ойлголт ялангуяа их дээд сургуулиудад хичээл маягаар заагдах хэрэгтэй болжээ. Үндсэн хуулиас авахуулаад боловсролын систем хүртэлх нийгмийн нөлөө ихтэй салбаруудад шашинаас тусгаарлаж мухар сүсгээс ангижрахад цэвэр ухамсар гэсэн онол хэрэгтэй болжээ. Монгол төр Монгол нийгэм Монгол хүн цэвэр ухамсартай танилцах тэр түүхэн цаг үе ирсэнийг бас ухамсарлах хэрэгтэй. Үүнд саад болж буй нэг том алдаа бол далд ухамсар гэсэн дэндүү болхи дасал болсон ойлголт. Дассан олон даслуудаас ангижирч өөрчлөгдөх тэр цаг үе Монгол төрийг юм хийгээчээ гэсэн шаардлага тавих мэт.

Цэвэр ухамсар гэсэн ойлголт танин мэдэхүйн дээд хэмжээнд яригддаг ертөнцийг хараад ингэж ойлгоорой гэсэн зөв харцын тухай ойлголт. Энэ ойлголтыг нэгэнт философи орж ирээгүй өнөөдөрийн нийгэм буруу бас алдаатай тайлбарлах биш бүр худлаа тайлбарладаг болжээ. Философийн гэж гадуур нэрлээд буй шал худлаа шүү. Уншаад хэн ч ойлгох боломжгүй тул унших ч хэрэггүй. Социализмын үед хумсын чинээ багаахан орж ирсэн философийн алдаатай ойлголтуудаа засаж залруулж чадалгүй худлаа руу шилжжээ. Ертөнцийг үзэх үзэл, үзэл баримтлал, үзэл санаа гээд дэлхий дээр хаана ч байхгүй Ренчин Дамдинсүрэн нарын үеийн хүн төрөлхтөний танин мэдэхүйгээс хол энэ ойлголтуудыг Монгол хэлний тайлбар толь бичигээс хасах ёстой. Нэгэнт өнөөдөр мухар сүсэгт дэндүү дарагдсан танин мэдэхүйгээс хол ард түмэнд хөөрхий социализмын үеийн ганц хоёр жоохон мэдлэгтэй хүмүүс их л том мэт тусдаг бололтой. Өнгөрсөндөө хорогдохын шалтгаан бол ирээдүйг харж чадахгүй ирээдүйгээс айсан мухардал.

Өнгөрдөггүй өнгөрсөн гэдэг ямар ч их гай тарина вэ дээ. Ухамсар ирээгүйгийн гай. Ухамсаргүй эцэг өвгөдийн лай. Ямар ч шавь багшийгаа давах ёстой. Тэгж байж л улс орон хөгжинө. Гэтэл Монгол хүн багшийгаа давж болохгүй үргэлж шүтээстэй. Багшийгаа магтсаар дуулсаар уйлсаар. Багш ч бас олигтой мэдлэг боловсрол өгөөгүй хойно баригдаж илчлэгдэхээсээ ичиж шавийгаа дарж барьж сүүдэртээ байлгах гэж чангаана. Яаж улс орон хөгжих вэ дээ. Сэтгүүлч хүн хэзээ ч улстөрд орж болохгүй гэдэгтэй адил багш хүн хэзээ ч шавьтай байж болохгүй. Лам нар шавьтай болохоос ардын багш шавьтай биш. Яагаад гэвэл лам догма заана харин багш танин мэдэхүй заана. Танин мэдэхүй үргэлж хөгжиж дэвших тул сурагч багшаасаа илүү мэдлэгтэй болно. Ингэж л хөгжил явагдана.

Танин мэдэхүйд тулгуурлаагүй түүхч, боловсролгүй зохиолч, мэдлэггүй хэлнийхэн, мухар сүсэгтэй урлагийнхан гээд энэ нийгэмд гайтай бүхэл бүтэн салбар системүүд байна шүү дээ. Тэр хүмүүс их дээд сургуулиудаар дүүрэн. Тэд өөрсдийгөө жинхэлсэн багш гэж өргөмжлөнө. Бас л мухар сүсэг.

Танин мэдэхүйгээс хэтэрхий хол түүхэн романаас авахуулаад яруу найраг хүртэл бүгд хүний бодолд нэмэр өгөхгүй. Юу ч бодуулахгүй шүү дээ. Нэг үгээр хэлэхэд бодол хомсдуулна. Бодож чадахын тулд мэдлэг боловсрол хэрэгтэй. Бодож чадахгүй бол ёстой л боол болно. Гэхдээ гадны боол биш дотны боол. Худлаа ном бичиж орхисон хүмүүсийн боол. Худлаа номуудыг заадаг их дээд сургуулиудын төлбөр төлдөг боол болно. Мухар сүсэгтэй ламын шаардсан мөнгийг төлдөг боол болно. Ламд хууртсан ээж аавынхаа боол болно. Боол гэж хэнийг хэлэх вэ гэхээр мөнгө хүлээсэн өөрөө биеэ даагаад өөрийнхөө хүсэл зорилгын төлөө явах боломжгүй баригдсан хоригдсон хянагдсан хүмүүсийг хэлнэ.

Шашин гэсэн энэ ойлголт тэртэй тэргүй олон зуун жилийн ээдрээтэй түүхтэй. Шашны дайнууд олон зуун жил олон мянган хүний амийг хөнөөсөн. Чингис болон түүнээс хойших хаадууд ихэнхдээ Арабын болон Европын орнуудын шашины дайнуудын золиос болж тэдэнд олон жил ашиглуулсан. Загалмайтны дайн бас л хөөрхий эд бараа алт мөнгө цол шагнал хэргэм зэрэгт дуртай Азийн Монгол нэртэй Татар хочтой ардуудыг их л ашигласандаа. Энэ Монгол ардууд олон зуун жил зугатааж дэлхийгээр хэрэн тэнэсэн болохоор түүнийгээ л нүүдэлчин гэж аятайхан булзайруулдаг. Тулгат төр гэх мэт ойлголтууд өнөөдөр ярьж төртэй байсан мэтээр ойлгуулах гэж хичээдэг ч гэсэн үнэндээ бол төр байгуулаад ард иргэдээ бичиг үсэгтэй болгоод их дээд сургуулиуд санхүүжүүлээд Монгол гэсэн шинэ орон үүсгэж чадсан тийм хаадуудын төр алга даа. Хаад нэртэй олон арван тэр эрчүүд бараг хөвгүүд л байдаг шүү дээ. Тэдний ойр хавийн хүмүүс эхнэр хүүхэд энэ тэр хүмүүс магад бичиг үсэг сурсан болохоор дэлхийн түүхийн гадна үлдсэн ард олондоо их л мундаг харагддаг байсан биз.

Чи өөрөө юм сурч боловсорч ухамсартай болоо ч гэхээр эх түүх яриад л, үндэсний соёл заншил яриад л өнгөрсөндөө л хорогдоод байх жишээтэй. Урагшаа харж байгаа үйлдэл алга. Залхуу хүмүүс л өнгөрсөндөө бэлэн зэлэн хоолны найруулга хайдаг байх. Гэтэл өнгөрсөнд юу ч байхгүй шүү дээ. Өнгөрсөн дэндүү бүдүүлэг дэндүү хоосон шүү дээ. Өвөг дээдэс гэж хэний хэн гэдэг өвөөгийн тухай ярина вэ?

Шашинтай ард түмэнд шашин хар тамхи болж бага ч гэсэн өрөвдөлт амьдралаас мансууруулж мэдээ алдуулж тайвшруулдаг бол Монгол хүний хар тамхи бага ч гэсэн үүх түүх ярьж мансуурах гэж нэрлэмээр. Монгол хүн ирээдүйг төсөөлөх чадвараа алдаж цагийг үр бүтээлтэй өнгөрүүлэхээс татгалзаж баярлаж наадаж тэнүүчлэх дуртай болсон тул цаг хугацааг алджээ. Нэгэнт цаг хугацааны мэдрэмжгүй болсон тул 80 жилийн өмнөхийг 800 жилийн өмнөхтэй сийхгүй хольж хутгана. Балар түүх, эртний түүх, дундад зууны түүх, шинэ цагийн түүх, нэн шинэ түүх гээд олон түүх байх ёстой атал түүх гээд цаг хугацааг хольж хутгана. Цаг хугацааны мэдрэмж алдах гэдэг өчигдөр өнөөдөр маргаашийн тухай ямар ч ойлголтгүй болохыг хэлнэ.

Өнөөдөр Монгол хүний хар тамхи бол өнгөрсөн цаг болсон гэмээр. Өөрөөр хэлбэл Монгол хүний хар тамхи бол түүх. Харин шашины хувьд бол улстөрчидөөс авахуулаад гадаадынхан шашиныг гартаа авч тархи угаах хэрэгсэл болгох гэж зүтгэнэ…

Монгол хүн ба түүний асуудал.

Уржигдар би 10 гаруй хоног хөдөөгөөр явж байгаад ирлээ. Хөдөө л бол хөдөө юм даа. Социализмын үед хөдөө хот хоёрыг зэрэг хөгжүүлсэн. Ардчилалын үед хотжсон хөдөө устаж зэрлэгшсэн хөдөө үүсжээ. Хөдөө цаашаагаа Улаанбаатар хот руу орж ирэн хотыг хөдөө болгож бүгдээрээ л хөдөөний болжээ. Тиймээс заавал хөдөө явах шаардлагагүй болждээ гэмээр. Материаллаг талаараа бол овоо ганц хоёр зурагтаас авахуулаад машин тэрэг элбэгшжээ. Гэтэл Монгол хүний оюун ухаан хөдөөрчээ.
Хөдөөгөөр явж байхдаа ажигласан зүйл бол хөдөөний тэр сайхан сайхан эмэгтэйчүүд. Гэтэл Монголын эрчүүдийг харахад нэг л бишээ. Түрүүчийн удаа би элит байхгүй болсон Улаанбаатар хотын тухай бичиж улстөрчид ямар их боловсролгүй вэ гэж халагласан. Энэ удаа хөдөөг яагаад ингэж буцаагаад дундад зуун луу бүр Манж Түвдийн ноёрхолын үе рүү аваачаад хаячихваа гэдэг тухай бичиж сууна.
Монголын эрчүүд яана даа гэж бодох. Тэд морь уралдуулж, бөх барилдаж, архи ууж, наймаа хийж идэж уухаас өөр увидасгүй гэж үү. Ганц хоёр овоо юмуу гэсэн эрчүүд ямарч философигүй ямар ч утгагүй хоосон шүлэг бичнэ. Түүнийгээ жаахан засаад дууны үг болгоно. Ингээд л боллоо юу?
Хүн болох тэр үйл явц үгүйлэгдэнэ. Өвгөд дээдэс эсвэл ёс заншил цаашлаад уламжлалт ёс гэх зүйлүүд малчин хүнийг л бэлдэхэд хэрэг болохоос 21-р зууны иргэнлэг хүнийг бэлдэхэд даан ч тус болохгүй. Юу тус болох вэ гэвэл Монгол хүн диплом л гэж ойлгодог мэдлэг боловсрол тус болно доо. Түрүүчийн удаа би мэдлэг боловсролд дургүй сайдуудын тухай бичсэн энэ удаа бүр мэдлэг боловсролоос алсад хүмүүсийн тухай бичиж сууна.
Өнөөдөр Монгол хүнийг хүн болгох тэр шинэ төсөл дутагдана. Яагаад төсөл дутагдаж буй гэхээр Монгол оронд зорилго алга. Жижиг хүсэлтэй хүмүүс мэдээж олон гэхдээ хүсэл нэг хэрэг чадах нөгөө хэрэг. Мэдээж гайгүй хүсэлтэй улстөрчид бий л дээ. Гагцхүү тэд чадахгүй шүү дээ.
Монгол хүн мэдлэг боловсролд хүрэхэд маш их саад болж буй зүйл бол Монгол хэл. Хэл өөрөө чадваргүй тул мэдлэг боловсролыг буулгаж чадахгүй байна шүү дээ. Ямар ч утгагүй бөөн алдаатай хэлний дүрэм нэртэй зөв бичлэг. Түүний цаана хүнийг мэдлэг боловсролоо илэрхийлэхэд гэмт хэрэг шиг зэрлэгттдэг зэрлэг найруулга зүй. Ерөөсөө найруулга зүй Монгол хүний ухааныг балартуулсан. Хүн өөрийгөө өөрийнхөөрөө илэрхийлэх болохоос биш бусадын найруулсан найруулгаар илэрхийлэх гэдэг ямар том дормжлол вэ?
Социализмын үед хэлийг маш сайн барьж ямар үг хаана хэлэхийг хүртэл ёс суртахуунаар чиглүүлж байсан. Гэтэл өнөөдөр “пизда” гэсэн үгийг зүгээр ааваа ээжээ гэж дуудаж байгаа юм шиг л хэрэглэх жишээтэй. Монгол хүн хэлний асуудалд оржээ.
Яг хөгжил дэвшил гэж яривал ардчилалаас илүү социализм Монгол хүнд яг таарч байсан даа. Мэдээж социализмыг бүтээн босгох тэр боловсрол өндөр хэмжээнд очиж чадалгүй цол шагнал хэргэм зэрэг рүү хуйларсан тул бүтэлгүйтсэн. Өнөөдөр ардчилал ч үгүй социализм ч үгүй хар маасын орон болждээ. Хар маасын орон болгож чадсан улстөрийн намууд болон гадаад болон дотоодын компанууд л жаргах шиг болж байна даа.
Сумын наадам үзлээ, аймгийн төвийн худалдааны төвүүдээр орлоо. Айлуудаар орж ааруул идлээ сүүлдээ олон литр айраг уулаа даа. Тэр ч эрүүл энэ ч эрүүл гэцгээж өвчтэй хүнтэй уулзсан юм шиг л байх юмдаа. Хорхог хийж баахан мах идлээ. Энд тэнд ганц хоёр гүзээлзгэнэ түүж амандаа хүлхлээ. Хэдэн зуун жилийн өмнө ийм л байсан байхдаа. Тэр цагаас хойш материаллаг зүйлс нэмэгдсэн болохоос ухаан нэг их хөгжиж оюуны түвшин нэмэгдээгүй л харагдана.
Хятад тавганаас ааруул бяслаг амсаж, Орос шатахууныг шатааж, хуванцар савнаас айраг шимж явлаа. Алтны уурхайн доорх горхиноос хар ус залиглах шахлаа. Хоёр дахь өдөр сүү гаргахгүй гээд хориотой гэх юм. Хэн хорьсон юм болдоо. Лам хорьсон уу, Чингис хорьсон уу эсвэл нөгөө бөөнүүд хорио юу. Лам сайд бас бөө сайд дөвчигнөсөн өнөөдөр хаа л бол тэд л хорьж хааж айлгаж сүрдүүлдэг бололтой. Тэгж ч болохгүй ингэж болохгүй гээд л нэг л их аймхай Монголчууд байх жишээтэй.
Яагаад ингэж юунаасаа ингэж айгаад байдаг улс вэ дээ. Бөө улстөрч лам улстөрч хотоос очоод л бүгдийг айлгадаг бололтой. Мэдлэг боловсрол устаж танин мэдэхүй сураггүй бөглүү хөдөө явсаар бөглүү Улаанбаатар болжээ. Эд барааны бөглүү биш оюун ухааны бөглүү болждээ.
Үгүй яах вэ ингээд л хөдөөгөөрөө бөглүү байгаад байвал сайхан л байна. Гэтэл дэлхий хөгжиж байна шүү дээ. Тэр хөгжсөн улсууд нэг л өдөр Монголчуудыг бөх барилдаад шүлэг нэртэй хоосон үгийн цуглуулга бичээд сууж байх хооронд гялс манс боолчлоод л авна шүү дээ. Тэр үед юун нөгөө энгэр дүүрэн медал ханаар дүүрэн өргөмжлөл ёстой хэн ч тоохгүй дээ. Хичнээн баатар байгаад ч хичнээн Сүхбаатарын одонтон, Чингисийн шагналууд байгаад ч даанч тоохгүй.
Хөдөөгийн байдал шалдар булдар гэдэг үед эрчүүд овоо ажил хөдөлмөртэй зорилготой байждээ. Аймаг болон сумын бүтэцийг 90-ээд онд устгаснаар эрчүүдийн ажил мэргэжил устжээ. Нэгэнт эрчүүд ажил мэрэгжилгүй болсон тул эмэгтэйчүүдийн л үүрэг ихэссэн. Ингээд аавууд алдагдсан.
Монгол эрийн эцсийн зорилго юу вэ? Тэдний хүсэл мөрөөдөл юу вэ? Монгол эрчүүдэд ирээдүйн төлөө ихийг бодож ихийг бүтээх тийм эр зориг бий юу?
Ерөөсөө яг хэлэхэд Монголын эрчүүдийг эхнэрүүд л өсгөж хүмүүжүүлж ээжийн үүргийг гүйцэтгээд буй харагдах юм. Тиймээс ерөөсөө Монголын ээжүүд хөвгүүдээ өсгөж хүмүүжүүлж чаддаггүй бололтой. Ингээд эхнэрт бүх ял оноогдож дахин сурган хүмүүжил явагддаг бололтой. Аавууд өөрсдөө хөвгүүдийг хүмүүжүүлэх чадалгүй. Яагаад гэвэл тэд бас л олигтой сурган хүмүүжил аваагүй тул хөвгүүдээсээ холхон явах л өлзийтөй дөө.
Хөдөөний эрчүүдийн хажуугаар Улаанбаатар хотод гадаад явж сурсан гэх нэртэй дипломтой эрчүүд зөндөө л байна. Ярьж чадна хийж бүтээж чадах биш.
Сайн сайхан өсөж хөгжиж цэцэглэж явсан социализмын Монгол орон ингээд 5 өдөр наадамдаж 10 өдөр бороонд норж хөдөө ч хотод ч ус туулж шаварт суусан л зун болох шивдээ. Улс орон 10 хоног байтугай нэг хоног ажилгүй зогсоход эдийн засаг ямар их сүйрэл үздэгийг дэлхийн хөгжилтэй орнууд бэлээхэн хэлээд өгнө дөө. Эдийн засаг устаж зөвхөн банк санхүү ярих болсон Монгол орон наадамдаад л байж дээ.
Монгол эрчүүд нэг хэсэг боос захирал болох гэж уралдсан түүний дараа УИХ-ын гишүүн болох гэж булхиадсан одоо ч бөө болцгоох гээд л дөвчигнөх шивдээ. Маргааш юу болох бол? Харцгаая даа…

Монгол хүн ба түүний философи

Саяхан би 6 сарын сүүлчээр Германы Берлин хотод Герман Монголын 40 жилийн хамтын ажиллагаанд зориулсан фестивалд болон хуралд оролцоод ирлээ. Хурал дээр би “Монголчуудын соёлын болон урлагийн ирээдүй” сэдвээр илтгэлээ уншиж Монголчууд яагаад Орчин үеийн хөгжилөөс зугатааж ингэж их хуучиндаа хорогдож хоцрогдсонуудыгаа хөөргөж магтаж буй тухай ярилаа. Түүний хажуугаар яагаад Монгол оронд мэдлэг боловсрол биш мухар сүсэг гаарч арга билигтэнүүд улс орон баллаж буй тухай ч хэдэн үг хэллээ.

Мэдлэг боловсрол үнэртэж ханхалсан оронд очоод сайхан л байлаа. Нуух юун.

Герман талаас маш сайхан мэргэжлийн өндөр түвшинд илтгэлүүд тавигдаж бахархамаар л байлаа. Том ч профессорууд иржээ. Тэд худлаа нэрийн хуудастай биш гэдгийг энд зориуд хэлэх байна. Мэдээж Монголчуудын илтгэл дутуу дулимаг мэргэжлийн хэмжээнд биш зөвхөн өөрийнхөө санаагаа л хэлсэн болон өөрийнхөө үнэмшчихсэн зүйлээ л тоочин ярих шивдээ.

Ерөөсөө Монголчууд илтгэлийг мэдлэг ярих биш өөрийнхөө буруу ч зөвч санаагаа л хэлдэг зүйл гэж ойлгож ирсэн. Хөөрхий юм олж сонсох гэсэн Берлин хотод ажиллаж амьдардаг Монгол хүмүүс л олигтой зүйл сонсож чадалгүй буцсан даа. Дуу бүжиг хөгжим ч харин хангалттай нижигнэсэн. Баярлаж болноо гэхдээ эхлээд ажлаа сайн хийх хэрэгтэй. Гэтэл Монгол хүн ажил хийхгүй зөвхөн баярлана л гэх юм даа.

Берлин хотод нэг ичгэвтэр зүйл болсон явдал бол Герман Монголын 40 жилийн хамтын ажиллагаа болж байхад ямар ч мэдлэг боловсрол философийн тухай Монгол улсын талаас тайлан тавьсангүй. Түүний оронд гурван сайд Бат-эрдэнэ, Тэмүүжин, Болд гэх хүмүүс Берлиний Морин тойруулага дээр очиж түрүүлсэн моридын эзэд Германуудыг олон мянган доллараар шагнасан гэнэ билээ. Тэднийг харсан Берлин хотын Монголчууд нүүрээ хийх газаргүй их л ичсэн гэсэн.

Монголын боловсролгүй сайдууд боловсролтой оронд хөгөө чирцгээждээ. Одоо ч яахав Монголдоо ирчихсэн их том ажил хийж яваад ирсэн хүмүүс шиг л яваа биздээ. Хэний долларыг хэнд тарааж яваад ирэвдээ. Нөгөө хэдэн нүүрсний л доллар биздээ. Германуудад доллар хангалттай бий харин Монгол оронд доллар хэрэгтэй шүү дээ. Одоо 9 сарын 1 нд хичээл эхэлнэ. Доллар хэрэгтэй сургуулиуд их л байгаа даа.

Яагаад Монгол хүн ийм нэг феодал маягийн болчихвоо. Сурсан мэдсэн зүйлс бүгд агаарт хийсчихэв үү?

Ерөөсөө Монгол хүн яагаад мөнгө гэдэг зүйлтэй харьцаж чадахгүй байна вэ? Гурван сайдууд яагаад нэг ч мэдлэг боловсролын газруудаар орсонгүй вэ? Монголын улстөрчидийн нүүр царай төрийн хүмүүсийн ааш араншин ийм л бүдүүлэг хоцрогдсон арчаагүй байдалаар үргэлжлэх гэж үү? Сэхээтэн сайд байхгүй дандаа л феодал эрэгтэй сайдуудтай харин мухар сүсэгтэй эмэгтэй сайдууд л байна шүү дээ. Зарим эмэгтэй сайдууд дээд зэрэгтээ хүртэл мухар сүсэгтэж эсрэг хүмүүсийнхээ өөдөөс хараал хийлгүүлж юм уншуулдаг тухай ярьж байна шүү дээ.

Улс орноороо хоцрогдсон феодал юм уншуулж хараал хийлгэдэг л болчихлоо гэж үү. Ерөөсөө Монголын улстөрчид ном уншиж мэдлэг боловсролоо нэмэгдүүлэхгүй болохоор муу арга луу шилжинэ шүү дээ. Зарим сайд над шиг юу ч сурахгүй худлаа давхиад л байхад сайд болно тиймээс сургуульд сурах хэрэггүй сургуулиасаа гарцгаа гэж уриалсан гэсэн. Тэр сайдын хүүхдүүд сургуулиасаа гарсан болов уу?

Монгол улсаа төлөөлөөд байж байгаа болон аялж яваа төрийн хүмүүсийг ажихад сэхээтэн болоогүй байна шүү дээ. Сэхээтэн болох битгий хэл наад захын харьцааны соёл алга. Биеэ зөв авч явах тийм дэг журам сахилга бат алгаа. Нэг тийм Монголлог соёл үүсээгүй байна шүү дээ.

Хурал дээр илтгэл тавьсан Германы профессорууд ямар айхтар сэхээтэнлэг бас даруухан юм бэ дээ. Ийм сэхээтэнлэг даруухан ард түмэн ийм хэмжээнд хүртэл хөгжихгүй яах вэ дээ. Герман хүн яг л Германлаг. Тэгэхэд сэхээтэн байтугай сургууль төгссөн гэхэд хэцүү Монгол сайдууд морины уралдаан харж мөнгө цацаж хөөрч онгирч сагсагнаж юм үзэж нүд тайлсан ямар ч шинжгүй гадаадын доог тохуу болж л явах юмдаа. Арчаагүй улстөрчид. УИХ-ын гишүүдийн ихэнх боловсролгүй гэж бодохоор төр ийм байх арга ч үгүй шүү дээ. Ганц сэхээтэн улстөрч байхгүй л байна шүү дээ.

Ерөөсөө ард түмний баяр наадам ихсээд ирэхээрээ л буруу тал руугаа явдаг түүх их бий дээ. Архи урсаж хадаг хийсээд л.

Монгол Германы 40 жилийн хамтын ажиллагаа гэнээ? Тэгээд юугаараа хамтрав? Германуудын барьж байгуулсан зүйлсийг бүгдийг хувьчлалаар хуваагаад идчихсэн шүү дээ.

40 жил биш л дээ. Баруун Германтай 40 жил байлгүй. Харин Германы ард түмэнтэй бол 40 байтугай жилийн хамтын түүхтэй. Улаанбаатарт байгаа Германы элчин сайдын яамны барилга бол Зүүн Германы барилга шүү дээ. Зүүн Герман байгаагүй бол өнөөдөр тийм их Монголчууд Гзрман оронд ажиллаж амьдарч Герман нөхөрүүдтэй болохгүй л байсан даа. Монгол хүн бусдын тусыг амархан мартах юмдаа.

Эцсийн эцэст Монгол хүн Герман оронд очоод юу сурав? Монгол улс Германаас юу сурав? Нацагдорж гэж хүний сураг дуулддаг? Түүнээс өөр хэн ном сурав? Өөр ярих хүн байна уу? Ерөөсөө Нацагдорж юу сурсан бэ? Иймэрхүү олон асуултууд Берлин хотод байх хугацаанд бодогдож байлаа.

Гурван төрийн сайд, элчин сайдын яамны ажилтанууд ч яахав дээ. Харин Герман оронд ажилтай ажилгүй сургуультай сургуульгүй яваа Монгол хүмүүстэй ярилцах сонин байлаа. Энэ хүмүүс л Монгол орныг төлөөлж нүүр царайг илтгэж яваа үнэн бодит баримтууд. Тэдний аж амьдрал болон эх орныхоо тухай хэрхэн сэтгэл хөдөлж явдаг тухай ч сонсож ярилцлаа.

Сайдуудаас авахуулаад ажилгүй Монгол хүмүүс хүртэл бүхий л төрлийн хүмүүсийг харахад нэг л биш. Монгол хүн ерөөсөө хэн болчихвоо? Монгол хүн хэн бэ? Энэ бүх асуултуудыг өөртөө тавьж хариулах гэж оролдож байхад нэг л зүйл минимй толгойд эргэлдэж байлаа. Тэр бол ерөөсөө Монгол хүн философийн тухай ямар ч ойлголтгүй юм биш биздээ. Ерөөсөө Монгол улс философигүй байна шүү дээ. Философигүй ард түмэн баярлаж наадахаас өөр юу хийх вэ дээ. Олигтой ажиллах гэхээр тэртэй тэргүй мэдлэг боловсролгүй худлаа дипломуудаар дүүрэн хойно бултаж булзайруулж онигоотож инээлдэх л үлдэнэ биздээ. Мэдлэг боловсрол бол инээд биш харин ч ханиад шүү дээ. Ингэж би асуултынхаа хариултыг олох гэж хичээлээ.

Энэ удаа Герман орон явж Монгол хүний асуудлуудын заримтай танилцлаа. Цаашид боломж гарвал бусад оронд очиж Монгол хүн ба түүний философийн тухай ярилцахаар шийдлээ.

Монгол хүний асуудал өнөөдөр нэн тэргүүнд тавих ёстой асуудал болжээ.

“100 ухаарал” болон “Би хэн бэ” номуудын нээлт дээр хэлсэн үг. \дэлгэрэнгүй\

100 ном. 100 ухаарал. Хүмүүнлэг, танин мэдэхүй, уран зохиол гэсэн хүний нийгмийн чухал сэдвүүд. Ном унш гэхдээ уншаад ойлгоо ч гэсэн дээ бичсэн ном. Уншчихсан уу гэхээр уншчихсан гэж хариулдаг. Гэтэл ойлгосон уу за тэгээд юуны тухай ном байна ярьдаа гэхээр таг дуугүй болчихдог. Тиймээс 100 ухаарал бол 100 удаа ухаарч ойлгоорой гэсэн ном.

Мэдээж энэ номыг бичихэд амар байсангүй. 100 ширхэг номуудыг товчлон танилцуулж цаад мэссэжийг гаргаж тавих амаргүй. Гэхдээ би өөрөө энэ номуудын ихэнхийг хэдийний уншчихсан байсан тул хурдан бичсэн. Нөгөөтэйгүүр би бол сонирхогч биш мэргэжлийн хүн тул хүмүүнлэгийн тухай мэргэжлийн мэдлэгтэй бас танин мэдэхүйн сэдвээр өөрөө би олон жил ажилласан. Уран зохиолын ихэнх номуудыг би бас уншчихсан. Өөрөө би ном гэхээр ухас хийдэг мөнгө гэхээр хойш суудаг хүн.

“Би хэн бэ” нэртэй Герман хэлнээс орчуулсан философийн ном бол хүн төрөлхтөний мэдлэгийн ном. Хаа ч хүчинтэй философи бол бас хаа ч хүчинтэй мэдлэг. Ази тивд философи гэхээсээ илүү мухар сүсгийн догманууд л олон бий. Харин Платон Аристотелоос авахуулаад Кант Хэгэл гэх мэт философичидийн номууд бол жинхэнэ философийн номууд. Гэтэл тэдний хэмжээнд философийн номууд бичсэн Ази тивийн хүмүүс алга. Одооноос л Ази тивийнхэн Европт философи суралцаж дэлгэрч байна.

Философийг сурч л мэдэж авна. Тиймээс өрнийн эсвэл дорнын гэсэн ялгаа байх ёсгүй. Өрнө дорноос сурсан дорно өрнөөс л сурч ирсэн. Дэлхий хавтгай биш бөөрөнхий. Тиймээс баруун зүүн гэх нь тэнгэрийн зүг болохоос биш газар зүйн ойлголт биш. Хэрвээ газарзүйн ойлголт гэвэл яг хаана дорно эхэлдэг вэ яг хаагуур өрнө эцэслэдэг вэ.

Бөө ярьсан мухар сүсэгтсэн Монгол оронд “100 ухаарал” бол хэрэгтэй ном. Энэ ном цагаа олсон ном. “Би хэн бэ” гэсэн ном ч гэсэн яг цагаа олж орчуулагдсан ном. Германы философчийн “Би хэн бэ” ном олон оронд орчуулагдсан тул Монгол оронд ч бас орчуулагдаж Монгол хүн хэн гэдгээ мэдэхэд тустай.

Өнөөдөр бид монголчууд энэ нийгмээ харж үнэлж дүгнэх хэрэгтэй. Бидний амьдралд үүсчихээд байгаа соёлгүй нөхцөл байдлаа засаж залруулах. Цаашлаад зан заншил уламлалт ёс өвөг дээдэс бурхан шашин гэсэн мухардуулсан хойш нь чангаасан бидний маргаашийн амьдралд ямар ч ач холбогдолгүй хачин дасчихсан хоцрогдолуудаасаа салах хэрэгтэй. Үхсэнүүд үхэх л хэрэгтэй.

Та бүгд зурагтаар үзсэн байх? Нэг бөө залуу нэг охиныг үзэгчидийн дундаас гаргаж ирээд хэдийний нас барчихсан эмээтэй нь уулзуулна гэдэг. Бөө гэж боловсролгүй хүн эмгэн хүний дуу гаргаад л эмээтэй нь уулзуулах мэт л жүжиглэдэг. Сайн жүжигчин. Эмээ хаана байгаа вэ гэж охин асуусан чинь тэнгэрт байгаа гэж хэлдэг. Тэгвэл тэр эмгэн чинь үргэлж мэссэж ирэхийг хүлээгээд л тэнгэр дээр сууж байдаг хэрэг үү. Яагаад эмээг газар доор булчихсан эсвэл шатаачихсан гээд хэлчихгүй байна вэ. Очоод цэцэг тавих булшгүй болохоор булзааруулсан хэрэг үү.

Тэнгэрт чинь хав харанхуй хүйтэн цэвдэг биш билүү. Ердөө л 6 эсвэл 7 мянган метр дээш онгоцоор нисэж явахад хасах 40 градус хүйтэн гэж зарладаг биш билүү. Тэнгэрт хэн ч ямар ч эмгэн байтугай “тэнгэрийн дагинийг” хараагүй биздээ. Тэнд чинь тэнгэрийн дагина байтугай тэнгэрийн эзэн ч хөлдөж үхнэ биздээ. Хөргөгчний хөлдөөгч чинь хасах 40 градус биш билүү.

Интернационал гэдэг олон улс үндэстэнүүд хамтарсан гэсэн ойлголт бий. Энэ “100 ухаарал” ном интернационал ном тул ямар ч үндэстэнийг орхихыг хүсээгүй. Дэлхийд алдартай ном бичсэн хүмүүстэй ард түмэн л бол тэр хүмүүсийнх нь номуудыг танилцуулахыг энэ “100 ухаарал” ном хичээсэн. Мэдээж эхний 100 ном тул яаж бүгдийг нэг мөсөн багтааж амжих билээ.

Нэгэнт л энэ дэлхий дээр амьдрах бидэнд ялгараад байх онцгой зүйлгүй яагаад гэвэл бид хэн хэнээсээ суралцаж ирцгээсэн. Монгол хэл гэхэд л 7 оос 8 хэлний холимог хэл. Цэвэр Монгол хэл гэж хаа ч байхгүй.

Дэлхийн ард түмэн бид хамтарсан аж амьдралтай. Ялгагдах зүйл нэг их үгүй. Монгол хүн гадаадад боловсрол эзэмшдэг гадаад хүн Монгол оронд суралцдаг. Мэдлэг боловсролд ямар ч ялгаа байхгүй. Үүнтэй адил хайр дурлал, гэр бүл, нийгэм гээд ойлголтуудад бас л ялгаа үгүй.

Германы эсвэл Америкийн цаашлаад Хятадын эсвэл Японы гэр бүлүүд Монгол гэр бүлээс ялгаагүй. Ээж аав эмээ өвөө эр нөхөр эхнэр авгай гээд л юун их ялгарах вэ дээ. Хүүхэд шуухад ач гуч гээд л бас л адилхан. Герман нөхөртэй эсвэл Америк нөхөртэй олон Монгол бүсгүйчүүд бий. Япон авгайтай олон Монгол эрчүүд бий. Орос Монгол эсвэл Хятад Монгол хэзээнээсээ л гэр бүл болж ирсэн түүхтэй.

Ялгаатай үндэстэн гээд хайр дурлал ялгаатай биш. Тэдний сэтгэлийн хөдлөл тэс ондоо биш. Тиймээс “”100 ухаарал” номонд бичигдсэн гэр бүлийн тухай эсвэл хайр дурлалын тухай сэдвүүд зөвхөн гадаадынханд биш бас бидэнд хамаатай сэдвүүд тэр номууд бид бүгдийн тухай л бичсэн.

Тиймээс ном унших бүрдээ бидний тухай миний тухай бичжээ л гэж уншвал ном ойлгосны тэмдэг. Бид энэ номуудаас өөрсдийгөө олж танина шүү дээ. Ойлгодог нь ойлгодог ойлгодггүй нь ойлгодоггүй биш харин ойлгохыг хичээж хөдөлмөрлөж чадвал ойлгоно.

Өнөөдөр Монгол оронд оюуны болон сэтгэлийн гэмтэл учруулж хохироосон хүмүүсийн асуудал гарлаа. Ялангуяа ардчилал эхлэхэд философийн асуудал ердөө ч яригдаагүй явдал бол нээлттэй нийгэм гэхээсээ илүү нээлтэй толгой тархи хамгаалалтгүй ажилласан явдлын шалтгаан байсан.

Монголд философи байгуулагдаж чадалгүй онол орж ирэлгүй харин мухар сүсэг орж иржээ. Мухар сүсэг гэдэг шинжлэх ухааны ямар ч үнэлэмжгүй хоосон цэцэрхэл.

Монгол хүнийг оюуны гэмтэлд оруулсан хүмүүс жишээлбэл яруу найрагчид, соёл урлагын шагнал цолтой хүмүүс, шинжлэх ухааны байгууллагуудын удирдах ажилтанууд, академийн ерөнхийлөгчид, багш профессорууд болон ректорууд, дуу дуулдаг зохиолын дуучид, бөө болон лам нар, сэтгүүлчид мөн улстөрчид, өөрсдийгөө философч эсвэл физикч гэдэг дипломгүй хүмүүс, бөхчүүд болон морь уяачид, ном бичдэг гэсэн зохиолчид. Энэ хүмүүс худлаа буруу ярьж ард түмнээ оюуны гэмтэлд учруулжээ. Энэ хүмүүс хаа нэг газраас дипломтой цол зэрэгтэй гэхдээ тэд худлаа мэдлэгтэй нимгэн боловсролтой хүмүүс. Мэдээж бүгдээрээ тийм биш гэхдээ тэдний хэн нь вэ гэдгийг би энд нэрээр нь дуудаж чадна.

Хүний биеийг гэмтээсэн хүнийг шийтгэж хорьдог тэгвэл оюуны гэмтэл учруулсан дээрх хүмүүсийг хэрхэн шийтгэх вэ? Хэрхэн хашраах вэ? хэн ч хийхгүй бол энэ ажлыг би хийнэ. Тэднийг илчилж шүүмжилнэ. Философи өөрөө шүүмж шүү дээ. Яагаад мухар сүсэг төрийн хэмжээнд гаарав?

Яагаад гэвэл бидэнд хэм хэмжүүр алдагдсан. Тодорхой нэг зураасаас дээш хүчинтэй мэдлэг түүнээс доош хэцүү дээ гэсэн хүмүүсийн нэрсийг жагсааж хэм хэмжүүр тогтоох хэрэгтэй. Энэ хэм хэмжүүр бол яг л улаан шугам. Одоо яана даа гэсэн тэр хүмүүсийн тухай хэм хэмжүүр өнөөдөр хэрэгтэй болжээ. Юу мэргэжлийн бэ юу хувийн санаа вэ. Юу баталгаатай мэдлэг вэ юу онгод орсон хоосон зүүд вэ. Юу ухамсарт бүтээл вэ юу хоосон галзуурал вэ. Бурхан шашны гүн ухаан ч гэх шиг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй бурханы сургааль ч гэх шиг жинхэнэ хөөсөрч байна шүү дээ.

Энэ номууд мэргэжлийн хүмүүсийн номуудын танилцуулга. Энэ “100 ухаарал” нэртэй ном бол хэм хэмжүүр. Тиймээс энэ номыг эсэргүүцэх аргагүй бас энэ номноос зөрөх ч аргагүй. Хүн л буруу ойлгодог болохоос ном өөрчлөгдөхгүй тул ном буруу ойлгогдоно гэж хаа ч байхгүй. Ном бол үнэнээрээ байж л байна. Хүн номыг буруутгалаа гээд одоо түүнийг дагаад ном буруу болчих нь гэсэн зүйл ч байхгүй.

Хүн төрөлхтөнд хүчинтэй нэн их хөдөлмөрч хүмүүс нойронд сэргэг номонд мэргэн байж бичсэн номуудыг “100 ухаарал” нэртэйгээр Монголын соён гэгээрэлд зориулан бүтээсэн. Мэдлэг зөвхөн хүч чадал биш бас хэзээд зөв үнэн бас үнэтэй. Үнэтэй мэдлэгийг үнэлцгээе. Анхаарал тавьсанд баярлалаа.

Том улстөр. №3: Хүчтэй төр, хүчтэй улстөр, хүчтэй төр улс босгож л чадвал Монгол үлдэнэ.

Америкийн улстөр судлаач Францис Фукуяамагийн бичсэн “State building” гарчигтай ном төрийг хэрхэн босгож ирэх вэ гэж буурай хөгжилтэй орнуудад зориулсан ном. Энэ номонд Африкаас авахуулаад Латин Америк хүртэлх орнууд олигтой төр босгож чадалгүй уул уурхайгаар баяжсан баячууд болон цөөхөн гэр бүлүүдийн гарт орсоныг өөрчлөх тухай бичжээ. Фукуяама энэ л олигтой өөдлөж чадахаа больсон орнуудыг хэрхэн төрөө босгож улс орон шиг болж чадах вэ тухай бичжээ.

Ядуу буурай орнууд төрөө босгож чадахгүй бол ардчилал, эрх чөлөө, эдийн засаг ярих ямар ч боломжгүй гэжээ. Яагаад гэвэл мөнгөгүй ард түмэн эрх чөлөөгөөр юу хийх вэ дээ. Эрх чөлөө бол мөнгөтэй л хүний хийдэг ажил. Түүнээс гадна хүчтэй төр байхгүй газар эрх чөлөө биш анархизм гаарч хууль яагаад ч ажиллаж чадахгүй тул нийгэм тэр чигээрээ гэмт хэргийн л нийгэм болж хувирна.

Ардчилал ч гэсэн хоосон боловсролгүй мөнгөгүй ард түмэн дээр хэзээ ч тогтохгүй. Ардчилал босгоход төрд элитүүд хэрэгтэй. Гэтэл Монгол оронд сүүлийн 20 жилд нийт иргэд жигд амьдралтай орлоготой болж чадалгүй хар маас үүсжээ. Хар маас ихэсвэл элитүүд дээш гарах ямар ч боломжгүй болдог. Үүний жишээ бол сонгуулиар хар маас өөрсдийнхөө адил хүмүүсийг сонгодог. Тиймээс улс орныг авч явах элитүүд улстөрд орж ирсэнгүй. Элитгүй улстөр бол наймаа, хуйвалдаан, авлигал, хээл хахууль гээд л хамгийн муу муухай л дэлгэрдэг л улстөр гэдгийг харлаа.

Сингапурын ерөнхийлөгч Ли Куан Юу Ази хүмүүс ардчилалыг барууны орнуудаас арай өөрөөр л байгуулах ёстой тул эхлээд хүчтэй төртэй болох ёстой гэсэн. Тиймээс өнөөдрийн Сингапур орон бол төрийн капитализм гэсэн 20-р зууны эхэнд маш их яригддаг байсан төрийн системээр хөгжиж явна. Ли Куан Юу хэлэхдээ мөнгөнд дуртай хүмүүсийг хэзээ ч улстөрд оруулж болохгүй гэж анхааруулжээ. Монгол орон яг үүний эсрэг 20 гаруй жил явлаа шүү дээ.

Америкийн Фукуяама болон Сингапурын Ли Куан Юу нар юуг чухалчилж төрийг хүчтэй байлгахыг захиж буй вэ гэхээр төр улс ерөөсөө этик болон моралийг л эхлээд Үндсэн хуулиндаа бичихийг зөвлөж сайн сайхан үйлс дээр л төр улс тогтоно гэжээ. Тухайн улс орныг цөөхөн элитүүд л авч явдаг гэж анх Англи оронд парламент гэдгийг байгуулж доод зиндааны эрсийг хэзээ ч улстөрд оруулах боломжгүй болгожээ. Гэтэл Монгол оронд УИХ нэрийн дор хамгийн доод зиндааны эрс улстөрөөр дүүрчээ. Яг л жинхэнэ парламентийн агуулга болон зорилгын эсрэг байсан байна шүү дээ. Ингээд л ердөө мөнгө хөөсөн хүмүүс улстөрөөр дүүрсэн тул Монголын төрийг төр биш болгожээ.

Өнөөдөр Монгол оронд хүчтэй төр байж л хүчтэй Монгол орон болж чадна. Түүнээс биш баян гэр бүлүүд улам л баяжна. Баян компанууд татвар хэзээ ч төлөхгүй. Тэр ч бүү хэл татвараас чөлөөл гэж төрийг улам л хүчгүй болгоно. Мөнгөгүй төр бол хүчгүй л төр шүү дээ. Төр хүчгүй бол эрүүл мэнд устана. Төр хүчгүй бол боловсролгүй иргэд дүүрнэ. Төр хүчгүй бол хаашаа ч залж удирдах боломжгүй хар маас улам л залуургүй болж тэдний тоо ихэснэ үү гэхээс хорогдохгүй.

Монгол орон өнөөдөр яг хаана яваагаа тогтоох цаг иржээ. Хүчтэй төр, хүчтэй улстөр, хүчтэй төр улс босоход ерөнхийлөгч хүчтэй байх чухал гэдгийг Фукуяама болон Ли Куан Юу нар анхааруулжээ. Хүчтэй ерөнхийлөгчтэй Америк орон хэзээ ч төрийг сулруулах биш харин ч хүчтэй болгож чадаж байна. Хүчтэй төртэй газар ард түмэн ч улстөржөөд байдаггүй. Хүчтэй төртэй оронд тийм ч олон намууд байх шаардлагагүй. Монгол орон хүчтэй болох гэвэл эрх мэдлийг тарааж хаяж хэн ч хариуцлага хүлээхгүй болгох биш харин цөөхөн хүмүүст эрх мэдлийг төвлөрүүлж үүгээрээ хариуцлагыг цөөн хүмүүст даалгах хэрэгтэй болжээ.

Хятад, Орос хоёр хамтарсан олон жилийн гэрээнд гарын үсэг зурлаа. Энэ хоёр орон эдийн засгийн хамтарсан маш том төсөл хэрэгжүүлэхээр боллоо. Түүний цаана Англиар “BRICS” гэж товчилсон нэртэй Бразил, Орос, Энэтхэг, Хятад болон Өмнөд Африк гэсэн орнууд хамтран банк санхүүгийн нэгдэл зохион байгуулахаар боллоо. Энэ орнууд 2016 онд Дэлхийн банк болон Дэлхийн Валютийн сангийн эсрэг хамтарсан банк санхүүгийн байгууллага байгуулахаар тохиролцлоо.

Урд болон Хойд хоёр хөрш ингэж идэвхитэй эдийн засгийн бодлого явуулж байхад Монгол орон хаана явна вэ? Монгол орон хэнтэй хамтарч ямар ирээдүйн том төсөл хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байна вэ? Зоригтойхон ил тод хөгжлийн чиг хандлагын тухай ярих тийм төрийн нууц хар хайрцагны бодлого байна уу? Орос орон цаашлаад Беларус болон Казакстан хоёртой хамтран Евро-Азийн холбоо байгууллаа. Энэ гурван орон шинэ он гарангуут эрчим хүч, аж үйлдвэр болон хөдөө аж ахуйн салбарт хамтран ажиллахаар гэрээнд гарын үсэг зуржээ.

Хаашаа л харна вэ хамтарсан нэгдсэн улс орнууд эдийн засгийн хүч чадлаа идэвхжүүлсээр. Улс орны хөгжлийн төлөө цаг завгүй ажиллаж мэдлэг боловсролоо уралдуулах тийм элит улстөрч байхгүй Монгол оронд ямар ч их болхи залхуу бялдууч хоосон заль бас хэнд ч хэрэггүй амбицууд бөөгнөрөв дөө.

Улс орнууд уулзаж учирч ирээдүйгээ төвлөж явахад Монголын сайдууд болон Их хурлын гишүүд түүх ярицгааж өвөг дээдэсээ дурсаж одоо тэгээд наадамаар морио уралдуулах гээд л завгүй явах шивдээ. Хөөрхий Монгол орон ингэж ч ирээдүйн зорилго байхгүй маргаашийг төлөвлөхгүй найз нөхөд болох олигтой хамсаатан орон байхгүй дотроо бүгж хамгийн хоцрогдсон орнуудын тоонд багтаж боловсролгүй мэдлэггүй мухар сүсгийн ёстой л дундад зууны орон болсон гэмээр.

Монгол орон одоо яах вэ? Монгол орон цаашид юу хийх вэ? Экс ерөнхийлөгчидийн гэдэс цадаад чимээгүй болжээ. Экс ерөнхий сайд нарын хөрөнгө овоороод алаг болцгоожээ. Монгол орны эдийн засгийн төлөө тэд юу хийнэ вэ? Гэр орон авгай хүүхдээрээ хязгаарлагдсан энэ хүмүүсийн хөрөнгийг шалгах цаг болжээ. Эксүүдийн экс авгай нөхөрүүдийг хүртэл шалгах хэрэгтэй. Яагаад энэ хүмүүс ийм болов яагаад гэвэл хүчтэй төр биш хүчтэй наймаачид л үүссэн байна шүү дээ. Ийм байдал үүсгэхгүйн тулд өнөөдөр ерөнхийлөгч Элбэгдорж хүчтэй төрийг босгох үйл ажилдаа ормоор байна. Шийдэмгий зоригтой ажиллахгүй бол том намуудаас төрсөн феодал улстөрчид улс орныг цааш хөгжих ямар ч боломжгүй болгохын тулд идэвхитэй ажиллаж байгааг хэн ч харж л байна шүү дээ.

Монголын улстөрийн намууд өнөөдөр хүртэл элитүүд бэлтгэж чадсангүй. Элит байхгүй болохоор бүгд л адилхан чөтгөрийн тогоонд суухтай адил. Ерөөсөө Монголын улстөрийн намууд бол чөтгөрийн тогоонууд. Цаашид ажиллах сонирхолгүй, хөдөлмөр хийж чадахгүй, номын бараа харах дургүй ерөхийдөө залхуу хүмүүс л улстөрийн нам руу сүүлийн 20 гаруй жил зүтгэж гудамжинд явсан хүмүүс шууд сайд болж эсвэл УИХ-ын танхимаар дүүрлээ.

Улстөрийн намуудыг цэвэрлэж өрчлөлт хийж ажилгүй хүмүүсийн нам биш элит хүмүүсийн нам болох тийм улстөрийн намуудын хуулийг ерөнхийлөгч Элбэгдорж одоо байгаа хугацаандаа хийж ард түмэндээ бэлэг барих цаг болжээ. Тэгэхгүй бол одоо ийм намууд 2016 онд сонгуульд ороод ямар ч хэрэггүй бас утгагүй.

Ерөөсөө 90 оноос хойш төрийн сайд болон орлогч сайд мөн төрийн нарийн бичгийн даргын алба хашсан бүх хүмүүсийн нэрсийг жагсааж хөрөнгийн шалгалт хийж Монгол орны хөрөнгө хэрхэн хэний гараар орж одоо гадаадын ямар банкинд хадгалаастай байгаа олж тогтоох цаг иржээ. Төрийн мөнгийг буцааж авч болно шүү дээ.

Сайдын алба хашсан бүх хүмүүсийн нэрсийг гаргаж тэдний гэр бүл болоод хүүхдүүдийн нэр дээр буй бүх хөрөнгийг шалгаж хаана ямар сургуулиудад хэний мөнгөөр төгсөж одоо хаана ямар ажил хийж явааг бас олж тогтоох цаг болжээ.
90 оноос хойш аж үйлдвэр болон бүхий л өнгөтэй өөдтэйг хувичлал нэрийн дор хулгай хийцгээсэн. Тэр том хулгай байсан. Өнөөдөр газар доорхоо хувааж идэх их Хулгай эхэллээ. Том хулгайн дараа Их хулгай эхэлжээ.

“Чингисийн этик” номондоо би Монгол оронд хэрхэн хүн чанар бүтээх яаж хүний ёсны нийгэм болох вэ талаар бичсэн. Үнэхээр л Монголын улстөрчид сайд босс гээд л мөнгө төгрөгтэй хөрөнгө мөнгөтэй гээд л яваа хүмүүс яасан ч хүний ёсны гадуур юм бэ дээ. Америкийн баячууд хөрөнгөнийхөө тал хувийг шууд л улс орныхоо хөгжлийн төлөө зориулж бэлэглэсэн гэсэн. Монголын экс ерөнхийлөгч, экс ерөнхий сайд, экс сайдууд, олон ч банкнуудыг нурааж баяжсан хүмүүс улс орондоо хөрөнгөнөөсөө бэлэглэж эдийн засаг босгоход туслаж дэмжих цаг нэгэнт болжээ.

Ямар ч улстөрийн нам, ямар ч Үндсэн хууль, ямар ч компани, ямар ч төрийн бус байгууллага хүн ёс болон хүн чанар дээр л суурилах ёстой. Хүний ёс болон хүн чанарыг уландаа гишгэсэн улстөрийн болон эдийн засаг цаашлаад банк санхүүгийн байгууллагууд Монгол оронд ажил хэргээ явуулах ямар ч боломжгүй тийм л хүчтэй төрийг босгох үйл хэрэг Монголын төрд иржээ. Үүний дараа л улс шиг улс болох боломжтой. Үүний тулд Монголчуудын эв нэгдэл хэрэгтэй. Тус болохгүй ус болох гэсэн хүмүүсийг зайлуулах л хэрэгтэй.

Соён гэгээрэл. № 2: Монгол хэлийг зохицуулж хоёр ангилах тухай.

Өнгөрсөн семэстэрт би МУИС болон СУИС гэх мэт сургуулиудад философийн болон психологийн лекцүүд эстетиктэй холбон уншлаа. Үүний цаад зорилго Монгол оронд шашин мухар сүсэг тархахын оронд урлаг тархвал ямар их хэрэгтэй билээ л гэж соён гэгээрэл түгээх зорилготой ажиллалаа. Энд зориуд философ, психолог, мөн эстетик гэсэн ухагдахуунуудыг орчуулахгүй бичиж буйгийн агуулга бол Монгол хэлийг хоёр ангилах шаардлагатай болжээ л гэж хэлэх гэж буй.

Зөвхөн их сургуулиудад биш бас 25 лекц нэртэй нийтэд зориулсан лекц 9 сараас эхлээд хагас сайн өдөр бүр уншиж явахад Монгол хэлийг өдөр дутмын үгс ба танин мэдэхүйн үгс гэж хоёр хуваах цаг болсон мэт харагдлаа. Үүгээр л соён гэгээрэл эхэлнэ. Ерөөсөө шашны гэгээрэл шашиндаа л хүчинтэй гэтэл соёлын гэгээрэл бол танин мэдэхүйн гэгээрэл. Соёлын гэгээрэлийг бас л хэл бичгийн олигтой дүрэмгүй тул хэзээ нэгэн цагт соёл гэдэг үг соён болж хувирчээ.

Их сургуулиудад болон олон нийтэд лекц уншиж байхад хамгийн их төвөг учруулсан зүйл юу вэ гэвэл хүн төрлөхтөний мэдээжийн ойлголт болсон танин мэдэхүйн ухагдахуунуудыг дэндүү дураараа буруу орчуулж нэгэнт дасал болсон явдал цаашид мэдлэг ярих ямар ч боломжгүй болгожээ. Ерөөсөө Монгол хэлний том асуудал үүсжээ. Хэдийгээр социализмын үед Монгол хэлнийхэн том өөрчлөлт хийж крил үсэг рүү дөхүүлж Монгол хэлийг сайжруулсан ч орчуулга дээр том алдаа хийжээ. Энэ бол үг ба ухагдахуун хоёрыг ялгах ёстойг Монгол хэлний эрдэмтэд мэдлэг дутагдсанаас хийж чадсангүй. Үүний баталгаа бол маш доогуур түвшинд бичигдсэн Монгол хэлний тайлбар толь бичиг.

Монгол хэлний эрдэмтэн гэж нэрлэдэг хүмүүс танин мэдэхүй гэдэг зүйлийн талаар ойлголтгүй байсан тул бүх л гадаад үгсийг Монгол хэл орчуулж чадна гэж эндүүрчээ. Гэтэл танин мэдэхүй бол цоо шинийг мэдэж авдаг тул цоо шинэ үг зохиохоос гадна бас ухагдахууныг бүтээдэг. Нэгэнт цоо шинэ ухагдахуун цааш онол хийдэг тул мэдлэг цааш хөгждөг. Энэ л хөгжих ёстой мэдлэгийг Монгол хэлээр заавал орчуулах гэж муйхардсан Монгол хэлнийхэн танин мэдэхүй Монгол оронд орж ирэхэд саад хийж түүгээр ч барахгүй мэргэжлийн үгнүүдийг хүртэл бүдүүлэгээр орчуулж дэлхийн их сургуулийн мэдлэгийг танигдахгүй болтол өөрчилж хаяжээ.

Олон газар лекц уншиж дэлхийн мэдлэгийн номнуудыг танилцуулж байхад танин мэдэхүйн болон философийн ямар их сайхан номнуудыг болон олон улсын ухагдахуунуудыг ойртуулж биш бүр тэс ондоо орчуулсаныг хараад харамсаж явлаа. Бүх юмны шалтгаан ерөөсөө бүх зүйл болохгүй байгаагийн өвчин энд л Монгол хэлэнд буй ажээ. Нэгэнт орчуулгууд мэдлэгийг ямар ч утгагүй болгочихсон тул ямар ч шинэ мэдлэг үнэртэхгүй хаа ч байхгүй хоосон зүйл яриад буй мэдрэгддэг. Сонсож буй хүмүүс байдаг л зүйл сонсоод буй мэт ажиглагддаг. Тийм учраас Монгол ухагдахуунууд амнаас гарах бүр л хүмүүс нөгөө л буруу ойлголт руугаа орчих гээд байсан тул шинэ гэсэн ойлголтыг суулгахын тулд олон улсын хэрэглэдэг Грек болон Латин хэлээр илэрхийлдэг ухагдахуунуудыг хэрэглэхээс өөр замгүй болж байлаа. Яг тайлбарлаад худлаануудаас салгаад олон улсын ухагдахуунуудыг орчуулахгүй хэрэглэхэд хүмүүсийн нүд сэргээд л явчихдаг.

Үнэндээ өнөөдөр Монгол орон Монгол хэлний асуудалд оржээ. Энэ асуудлаа хурдан шийдэхэд хэлийг нэгдүгээрт өдөр дутмын гэж олон нийт хэл болгон үлдээж харин арин танин мэдэхүйн үгнүүдийг болон ухагдахуунуудыг тусгайлан зохицуулж их дээд сургуулиудад хэрэглэх ёстой болжээ. Танин мэдэхүйн ухагдахуунуудын гарал үүсэл бол ихэнхдээ л Грек болон Латин гаралтай үгнүүд байх жишээтэй. Үүний ач холбогдол бол оюутан хүн өнөөдөр их дээд сургуулиудад маш их хэлмэгдэж хохирч байгаагаас хурдан салах боломж олдоно.

Монгол хэлийг хоёр ангилаагүй цагт худлаа дипломууд үйлдвэрлэгдсэн хэвээр ба мэдлэггүй залуу үе үргэлжилсэн хэвээр. Ийм худлаа хүмүүс тэгээд дээшээ төрийн чухал шийдвэрлэх албанд очоод юу ч мэдэхгүй болохоор зөвлөгч нэртэй бас л гадаадад буруу толь бичиг хэрэглэж буруутсан хүмүүсийг ажиллуулдаг. Ингээд гадаад дотоодын хоёр худлаа нийлээд алдаануудаа хамтран үргэлжлүүлдэг. Энэ чөтгөрийн тойрог сүүлийн 20 жил улс орноо доош татлаа. Хөгжиж чадахгүй бол ядаж доошилж болохгүй.

Монгол хэл гэж худлаа уриалсан хүмүүс бүгдийг л орчуулах гэж бүдүүлэг дайрдаг хүмүүс мэдлэг боловсрол болон танин мэдэхүй Монгол оронд орж ирэхэд улам л саад хийх боллоо. Өмнөх Монгол хэлнийхэн үг үсгээр хөөцөлдсөн бол өнөөдөр ухагдахуунаар хөөцөлдөх цаг болжээ. Монгол хэл судлалаас гадна орчуулгын судалгаа илүү их хэрэгтэй болжээ. Монгол хэл байдгаараа л байж байгаа харин орчуулсан орчуулгууд гэмт хэрэг хийгээд байна шүү дээ.

Яагаад хүмүүс танин мэдэхүйн болон философийн ном уншаад ойлгохгүй байна эсвэл хүнд байна гэдгийн шалтгаан бол нэгэнт л шинэ ухагдахуунуудыг нэгэн зэрэг адилхан Монгол үгнүүдээр хольж хутган орчуулсан тул яаж ч хүмүүст ойлгогдох билээ дээ. Ном унших дургүй байдаг аргагүй шүү дээ. Түүний оронд ёстой л хялбархан хөнгөхөн богинохон шүлэг яруу найраг эсвэл түүхийн ном л уншвал нэгэнт танин мэдэхүйн тухай биш тул ухаан ч шаардахгүй тул тийм л номууд зарагдана. Тиймээс Монгол хэл урагш хөгжүүлэх биш хойш татаж хуучин хоцрогдсонд түлхэсэн аюултай хэл болон хувирчээ.

Монгол хэл анх эртний хүмүүсээс өгөгдсөн тодорхой тооны үгнүүдээс бүрдсэн. Тэр Монгол үгнүүдийн тоо маш хязгаардмал. Ерөөсөө дөнгөж саяхан л их дээд сургуулийн бараа харлаа шүү дээ. Тиймээс ном бичдэг хүмүүс зуун жилийн өмнө ч байсангүй. Ном бичсэн хүмүүс байлаа гэхэд Төвд хэлээр бичсэн болохоос Монгол хэлээр бичиж хэлээ хөгжүүлсэнгүй. Ихэнх Монгол хэлний үгнүүд Перс, Хятад, Төвд, гээд Азийн олон газрын үгнүүдээс гаралтай. Сүүлд социализмын үед Европоос олон үгс орж ирсэн тул Монгол хэлэнд мэр сэр Орос болон Европын орнуудын үгс бий.

Монгол хэл Азийн орнуудын хэлний холимог тул Алтай хэлний аймагт багтдаг гэдэг. Тиймээс цэвэр Монгол үгнүүдийн тухай ярихад тийм ч амар биш. Нэгэнт хүүхэд наснаасаа Монгол хэлээр ярисан болохоор өөрөөр хэлбэл дасчихсан болохоор бусад хэлнээс илүүгээр эх хэл дотно байх бол мэдээжийн. Африкчуудад Африкийн хэл л аялгуу сайхан шүү дээ.

Монгол хэл өнөөдөр хүртэл яагаад хөгжиж чадаагүй вэ мөн Монгол хэлнийхэн юуг олж мэдээгүй вэ гэхээр танин мэдэхүй шинэ үг зохиодог мөн шинэ ухагдахуунаар л танин мэдэхүй явагддаг гэдгийг мэдсэнгүй. Монгол хэлний эрдэмтэн гэж шүтдэг хүмүүс хойч үедээ олигтой хэлний бүтэц үлдээж чадсангүй. Мэдээж тэр хүмүүс тухайн үедээ олигтой боловсролтой ч байсан биш дээ. Ерөөсөө ямар ч хэл ухааны бүтээгдэхүүн. Ухааны чадвартай хүмүүс тэр хэмжээгээр шинэ мэдлэг зохиож шинэ ухагдахуун бүтээдэг. Ухааны чадвартай хүмүүс л танин мэдэхүйг бүтээнэ шүү дээ. Хүний ухаан дотор бодол, сэтгэл, төсөөлөл гээд бүгд явагдана. Ухаан ажиллахгүй бол бодолгүй, сэтгэлгүй бас төсөөлөлгүй.

Монгол хэлтэй л бол хангалттай гэж Монгол хэлнийхэн буруу ташаа ойлгож явсаар танин мэдэхүйг ухаарсангүй. Мэдлэггүй хүн Монгол хэлтэй байгаад яаж ярих мөн юу гэж илэрхийлэхээ мэдэхгүй шүү дээ. Тиймээс л даруухан дуугүй царайлаад сууж буй хүмүүсийг хэлэх гэхээр хэлгүй тул үггүй тул мөн ухагдахуунгүй тул дуугүй сууна л гэж ойлгох хэрэгтэй.

Грамматик, лингвистик, семантик гээд хэлний зөвхөн дүрэм биш утга болон өгүүлбэрийг чухалчилсан ойлголтууд орж ирсэнгүй. Монгол хэлнийхэн өнгөрсөнд ч өнөөдөр ч юу ч хийх чадваргүй гэдгээ харууллаа. Яагаад гэвэл тэдэнд мэдлэг дутагдана. Төрөхөөс сурсан Монгол хэл мэдлэг боловсролтой болоход даан ч хүрэлцэхгүй. Хэлнээс гадна бодож сурах чухал. Ганц үг юу ч хэлэхгүй. Өгүүлбэр бас чухал яагаад гэвэл эзэн биетэй холбогдож хэн юу хэлж юуг ойлгуулах гэж буй л чухал болохоос биш дөрвөн мөрт эсвэл шүлэг яруу найраг мэдлэг өгөхгүй.

Үгийн утгыг тодорхойлж толь бичгүүд хийж чадаагүй тул Монгол хэлээр ярих нэгэнт утгагүй үгээр яриж буй тул утгагүй яриа болдог. Утгыг тодорхойлж чадалгүй өнөөдөр хүрсэн тул ном уншаад ч нэмэргүй яагаад гэвэл утгагүй үгтэй тул утгагүй л өгүүлбэр байдаг шүү дээ. Түүний оронд шууд Англи хэл дээр ном уншвал боловсрол олж цааш ахихад хэрэгтэй.

Монгол хэл ярихаас өөр зүйл хийдэггүй мэдлэг бол хэзээ ч ярихгүй хэлнийхэн гэдэг хүмүүсийн бичсэн ном шүлгүүд бүгд л Монгол хэлтэйгээ зууралдаж чөтгөрийн тогоон дотроо эргэлдэж хэн хэндээ мэдэмхийрч цааш ард түмэндээ буруу ойлголтыг зориуд гэмээр тараасан болохоор өнөөдөр Монгол хэл хар ярианд л тохирсон харин танин мэдэхүйд тохирохгүй хэл болтолоо доройтожээ. Монгол хэл хөгжлийн замд гарч чадалгүй хаагдмал боогдмол болж хүн бодоход садаа болсон үгнүүд хэвээрээ мөн цааш залуу үеийг танин мэдэхэд урагшаа ахиулдаггүй ийм л хэл болон үлджээ.

Логик, этик, эстетик, диалектик, фэноменолог, метафизик гээд ямар чухал ойлголтууд вэ. Бүгдийг махлаад орчуулаад хаячихсан. Мэдлэггүй Монгол хэлнийхэн ингэж л Монгол хэлээ баллаад зогсохгүй урагш хөгжиж олон хэлний үгүүдээр дүүрсэн баялаг хэл болоход саад болжээ.

Грек болон Латиний олон үгнүүдийг шууд авч хэрэглээгүй цагт танин мэдэхүй хөгжихгүй. Яагаад гэвэл танин мэдэхүйн үг ухагдахуунууд бол үндэстэний хэлнүүдийг давсан дээгүүр ойлголт шүү дээ. Монгол хэлнийхэн шүтээд байдаг өвөг дээдсийнхээ сүүдрээс гарч Монгол хэлийг хоосон шүтэн биширч худлаа мэдлэгтэй хоцорсоноо ухаарах цаг болжээ. Шинэ цаг үе ирчихээд байна шүү дээ. Шинэ үг шинэ ухагдахуун луу урагшлах цаг иржээ. Алдар цуутай цол хэргэмтэй өвгөд арай хойч үеэ битгий урагшаа хөгжөөрэй бидний хэмжээнд л хоцорч үлдээрэй гэж захиагүй биздээ.

Өнөөдөр ч гэсэн Монгол хэлэнд битгий өөрчлөлт хий гэж тушаасаан хүн байхгүй биздээ. Монгол хэлээ аварна гэх шиг иймэрхүү ойлголтууд бол зүгээр л улс орон хөгжихөд саад болсон хүмүүс бөгөөд яг л хөшөө босгож хэнийг ч ойртуулж хир халдаахгүй гэсэн муйхар үйлдэл. Хойч үеийгээ өнгөрсөн өвөгчүүдийг давахаас хамгаалдаг хүмүүсийн ядуухан үйлдэл Монгол хэлийг хөгжүүлсэнгүй. Тэд хамгаалаад хамгаалаад хоцрогджээ. Өвгөн профессор суут эрдэмтэн агуу соён гэгээрүүлэгч гээд л ямар ч их худлаа магтаалууд вэ дээ. Монгол орныг цааш хөгжүүлэхгүй өөрсдийнхөө нэрийг л мандуулах чухал болохоос биш хойч үеэ улам цааш хөгжөөд яваасай гэсэн биш мухардуулга байжээ л гэж ойлгохоос.

Монгол хэлийг өдөр дутмын ярианы болон танин мэдэхүйн гэж хоёр ангилсанаар цаг үеийн мэдлэгт ойртоно. Мэдлэг зан заншил уламжлалт ёс болон өвгөд дээдэстэй ямар ч хамаагүй. Яагаад гэвэл тэр бүгд хоцрогдсон. Харин танин мэдэхүй бол үргэлж л урагшаа хөгжинө. Маргааш чухал бас ирээдүй хэрэгтэй. Яагаад гэвэл үр хүүхдийн хувь заяа маргаашаас хамааралтай.

Социологоос авахуулаад философи цаашлаад экономоос авахуулаад политик хүртэл цоо шинэ ойлголт маш чухал ухагдахуунуудыг орчуулахгүй шууд хэрэглэхийг өнөөдөр 21-р зуун шаардаж байна. Шинэ цаг үед ирэхгүй хуучин хоцрогдсон цаг үедээ хорогдон үлдэж хойч үедээ өнөөгийн Монгол хэлнийхэн болон түүхчид саад хийхгүй биздээ.

Залуу үед мэдлэг болоод шинэ танин мэдэхүй урд өмнөөс илүү хэрэгтэй болжээ. 50 жилийн өмнөх байтугай 5 жилийн өмнөх мэдлэг хоцрогдож буй даяарчилсан өнөөгийн ертөнцөд Монгол хэл хуучиндаа хорогдох биш шинэ рүү нээлттэй болох цаг иржээ.

Монгол хэлийг хоёр ангилж өдөр дутмын хэлэнд хар яриа, уран зохиол, шүлэг яруу найраг гэх мэт танин мэдэхүйгээс хол үгнүүдийг хамруулсан толь бичиг хэрэгтэй болжээ. Харин танин мэдэхүйн хэлэнд мэдлэгийн болон мэргэжлийн үг ухагдахуунуудыг оруулж толь бичиг тусдаа хийх шаардлагатай боллоо. Энэ хоёрдугаар толь бичигт Монгол хэлний хүмүүс юу ч заах мэдэлгүй ба зөвхөн мэргэжлийн хүмүүсийн өгсөн үгнүүдийг л хэрэглэх ёстой.

Ерөөсөө хар яриаг мэргэжлийн үгнээс ялгаж ирээгүй тул Монгол хэлнийхэн мэргэжил даван орж ирж физикт бас философт цаашлаад медицин болон юустицийн үгнүүдийг хүртэл орчуулнаа гэж орчуулга тулган шаардаж мэргэжлийг мэргэжил биш хар ярианы үгээр дүүргэж шинийг шинэ биш мэдлэгийг мэдлэг биш болгожээ. Монгол хэлнийхэний үеийн үед хийж ирсэн энэ гэмт хэргүүдээс салж мэргэжлийн хүмүүс мэргэжлээ аварч мэдлэгийг мэдлэгээр шинийг шинээр үлдээж аврах цаг иржээ.

Танин мэдэхүй нэгэнт л мэдлэгийг бүтээдэг тул хүн төрлөхтөний бүтээл бөгөөд энд үндэстэн, ард түмэн эсвэл нутаг ус ямар ч хамаагүй. Монгол хэл ч чухал биш. Мэдлэг бол хэлэнд захирагдахгүй хэлийг шинээр зохион бүтээдэг. Ингэж шинээр зохиосон үг нэгэнт Монгол хэлэнд байхгүй өөрөөр хэлбэл шинийг бодоогүй тул хуучин Монгол үгээр орчуулах гэж хичээх хэрэггүй.

Шинэ ухагдахуун бол идеа гэж яригдаж ирсэн. Монгол хэл энэ идеагаас дэндүү хол. Энэ идеа бол хүний бодолын бүтээгдэхүүн. Тиймээс хүн хэлээр боддог бас буцаагаад гүн бодол шинэ хэл шинэ ухагдахуун зохиодог. Энэ шинэ зүйл шинэ ухагдахуун шинэ хэл Монгол оронд дутагдсаар…

Үндэстэн босох цаг. №3: Сэхээтэний цаг.

20-р зуун бол сэхээтэний зуун байсан. Дэлхийн том сэхээтэнүүд ном бичиж онол боловсруулж утоп гаргаж чадсан тул 20-р зуун зөвхөн хар мөртэй зуун болж дэлхийн түүхэнд үлдсэнгүй. Өнөөдөр тэр л хүн төрөлхтөнийг ухамсарлуулсан сэхээтэнүүдтэй адил мэргэжлийн хэллэгээр интеллектуал \intellectual\ хүмүүс тэдний номуудыг улам их уншиж 21-р зууныг ойлгож авахыг хичээх болцгоолоо. Тэгвэл Монгол оронд сэхээтэн бий юу?

Социализм, Демократизм, Капитализм гээд л ердөө л философийн болон социологийн асуудлууд байсан бол сүүлдээ улстөрийн болон эдийн засагийн сэдвүүд болж эцэстээ догма болсон. Тэгсэн хэдий ч социализм, демократизм болон капитализм гурав гурвуулаа утопи хэвээрээ. Яагаад гэвэл хаа ч биелсэнгүй.

Дэлхийн ямар ч оронд социализм ч ардчилал ч бас капитализм ч жинхэнэ биелэлээ олж чадаагүй. Социализмыг монголоор эв хамтын гэж орчуулдаг. Харин демократизмыг эхлээд ардын гэж орчуулж байгаад сүүлдээ ардчилал гэж орчуулжээ. Хэрэг дээрээ бол ард түмний гэж орчуулсан бол таарах байжээ. Харин капитализмыг хөрөнгөтөн гэж орчуулсаар ирсэн хэдий ч Марксын “Капитал” номыг өнөөдөр ч улстөрийн болон философийн гэж нэртэй төрийн байгууллагууд орчуулж социализм болон капитализм хоёрын ялгааг хэлж өгсөнгүй. Энэ хоёр ухагдахууны онцлогыг тайлбарлахгүй явсаар дэд ухагдахуунууд гэдэг социалист ардчилал буюу социал демократ мөн төрийн капитализм буюу стэйт капитализм руу шилжжээ. Социализм бол нэгдүгээр ухагдахуун түүнийг демократизм гэсэн хоёрдугаар ухагдахуунаар өргөжүүлдэг. Үүнтэй адил либерализм бол хоёрдугаар ухагдахуун тул ганцаараа байх боломжгүй. Яагаад гэвэл либералист орон гэж хаа ч үгүйтэй адил либерализмтай орон гэж хаа ч байхгүй.

Социализм бол ард түмэнд ээлтэй. Харин капитализм бол зөвхөн баян хүмүүст ээлтэй. Ажил хөдөлмөрөө хийж яваа хүмүүс бол социалист хүмүүс. Харин тэднийг мөлждөг ажил хийдэггүй хүмүүс бол капиталист хүмүүс. Хэдийгээр энэ бүгдийг ойлгоход 20-р зууныг ойлгох хэрэгтэй боловч дөнгөж 21-р зуун эхлээд 10 гаруйхан жил болж байхад 20-р зууныг бараг л мартсан явдал бол Монгол орны том алдаа бөгөөд ерөөсөө сэхээтэн хүмүүс байхгүйгийн баталгаа. Сэхээтэн хүмүүс л социализм, ардчилал, капитализм гээд улстөр болон эдийн засгийн чухал сэдвүүдийг хөндөж нийгмийн зайлшгүй сэдэв болгох ёстой байсан. Гэтэл энэ бүгд зүгээр л амны уншлага болон хувирч хэн ч хаа ч мэдэмхийрдэг сэдэв болон хямдарчээ.

Монгол оронд философчоос авахуулаад социологч цаашлаад улстөрийн болон эдийн засгийн олигтой мэргэжлийн хүмүүс байхгүй тул сэхээтэн гэсэн ойлголт өнөөдөр бараг л 20-р зуунтай адил мартагдажээ. Гэтэл сэхээтэн хүмүүс л онол гаргах ёстой байсан. Өнөөдөр Монгол орон онолгүй яваагийн шалтгаан бол эрчүүд сэхээтэн болж чадалгүй эд бараа хувийн сонирхол жижигхэн ашиг хонжооны золиосууд болсоны л баталгаа.

20-р зууны үнэнийг ярилцаж ойлгоогүй цагт Монгол орон хэзээ ч 21-р зуунд ирж чадахгүй. Тиймээс ч өнөөдөр бүх л зүйл шинэ хэвээр байж түүнийг нэрлэж нэг үгээр хэлэхэд шинийг бас хүлээж авч чадахгүй байна даа. Нэгэнт шинийг хүлээж авч ойлгож чадахгүй байгаа тул ямар ч утгаггүй түүх ярих эсвэл зан заншилдаа хорогдох уламжлалт ёсондоо баригдаж буй. Одоо ингээд наадам болно. Юугаа тэмдэглэх вэ? Юу хийж бүтээсэн гэж наадах вэ?

Монголын эрчүүд сэхээтэн биш гэдгээ наадмаар л нэг яруу тод харуулдаг даа. УИХ-ын гишүүдийн бөх барилдана бас тэдний морьд уралдана. Сайд нарын морьд уралдана. Морьдоо уралдуулахын хажуугаар зэрэгцүүлэн жийп машинуудаа бас уралдуулна. Энэ жил магад нисдэг тэрэг ч уралдах болов уу. Алт, зэс, нүүрс хэн их зарсан бэ тэндний морьд жийпийнхээ хамт тоос манаруулна даа.

Наадам болгоноор л сэхээтэн улстөрчид байхгүй зөвхөн л феодал улстөрчидтэй гэдэг харагддаг. Зурагтаар ард түмэн феодалуудын наадам үзэж байгаагаа сэхээрдэггүй баярлаад л байдаг даа.

Өнөөдөр Монгол орон шинэ үүссэн нөхцөл байдалд шинэ л хариу өгөхгүй бол хуучин хоцрогдсон өвөг дээдэс эсвэл эцэг өвгөдийн ойлголтоор хариулах ямар ч боломжгүй. Өнгөрсөн хүмүүс өнгөрсөн тул өнөөдөр ямар ч тус болохгүй. Өнөөдөрт өнөөдөрийн хүмүүс л тус болно. Үүний тулд өнөөдөрийн сэхээтэн хэрэгтэй. Өнөөдөрийн сэхээтэн 20-р зууныг дүгнэж гэхдээ давтах биш харин 21-р зууныг хэрхэн бүтээхэд социализм, ардчилал, капитализм гэсэн ойлголтуудыг боловсруулах чухал. Өөрөөр хэлбэл бичигдсэн номууд хэрэгтэй болохоос хэн нэг хүн эсвэл ямар нэг улс орон жишээ болохгүй. 20-р зуунд ямар номууд дэлхийн том сэхээтэн хүмүүс бичсэн бэ тэр номуудыг өнөөдөр унших шаардлага ирлээ.

Өрнөд эсвэл дорнын гэсэн ойлголт устлаа. Япон, Өмнөд Солонгос, Сингапур гэсэн Азийн орнууд яг л Өрнөдийн орон шиг мэдлэг боловсролтой болж аж үйлдвэрийг хөгжүүлж чаджээ. Тэд Өрнөдөөс илүү Өрнөд болжээ. Тэдний араас бас Хятад болон Энэтхэг орнууд бас л хурдан хөгжиж Өрнөдөөс ялгаагүй болох гэж хичээнэ. Гэтэл Монгол орон хэдэн зуун жилийн хоцрогдсон Төвд орон ярицгааж хэдийний устсан Төвдийн ламаизим руу хуйларч мянган жилийн хоцрогдолтой бөө нар луу хөл алдацгаана.

Дорно гэж байхгүй болж Өрнөд гэж ярихаа болицгоож зөвхөн л глобалчлал буюу даяарчлал гэж ярих боллоо шүү дээ. Дуу дуулж хөгжим тоглох болохоороо дорно болж түүнийгээ урлаг гэж нэрлэж болохгүй л байх. Идэж ууж машин барьж гар утсаар ярьж шар айраг уух болохоороо өрнийн болчихоод дорныг мартчихдаг худлаа соёл үүсжээ. Худлаа соёлыг дагаад худлаа урлаг үүсжээ. Худлаа хэл бас худлаа орчуулга үүсгэжээ. Пиво гэсэн олон улсын нэрлэгээг шар айраг гээд орчуулсан явдал шар өнгөтэй болохоор өнгө харж орчуулжээ. Гэтэл одоо хар пиво гараад ирлээ шүү дээ. Тэгвэл одоо хар шар айраг гэж орчуулах уу. Ингэж улайм цайм бүдүүлэг орчуулдаг гай гудамжинд биш ШУА-аас авахуулаад их дээд сургуулиуд дотор тархжээ.
Хүн төрөлхтөний философийн болон улстөр эдийн засагийн чухал 20-р зууны номуудыг алдаатай худлаа орчуулж өнөөдөр түүний гайг эдлэж явна шүү дээ. Орчуулгын дон шүглэсэн тул Монгол хэлний болон түүхийн хүмүүс Монгол оронд сэхээтэнүүдийг устгаж чадлаа. Монгол хэлний хүмүүс бол ерөөсөө Ренчин Дамдинсүрэнгээс эхлээд Монгол оронд сэхээтэнийг төрөн гарч ирэхэд садаа болсон хүмүүс. Тэд Монгол хэлээр далимдуулан дэлхийн мэдлэг орж ирэхэд саад болсон. Үүний тод жишээ бол Монгол хэлний тайлбар толь бичиг.

Монгол хэл дэлхийн бүх номуудыг орчуулах чадваргүй. Ерөөсөө чадах ч албагүй. Англи-Монгол хэлний толь бичиг наад захын философийн ном орчуулахад хүрэлцэхгүй байна шүү дээ. Монгол хэлний тайлбар толь бичиг бол ямар ч чадваргүй хэнд ч хэрэг болохгүй бөөн алдаатай тайлбар бичиг шүү дээ. Ийм толь бичигтэй байхад яаж ч Монгол хэл цааш хөгжиж өсөж өндийх билээ. Юу үнэн бэ гэхээр Англи хэлний үг бүрт таарсан Монгол үг байхгүй шүү дээ.

Идеа гэж ямар том ухагдахуун билээ гэтэл түүний утгыг алдагдуулжээ. Идеаг даган мэдлэг боловсролоо илэрхийлэхийг идеалог гэж нэрлэдэг. Харин идеаг тууштай барин онол боловсруулахыг идеализм гэдэг. Идеализм бол ухааны бүтээгдэхүүн тул матераас ялгаатай. Матери гэж нэгэнт өгөгдсөн бүхий л зүйлсийг нэрлэж буй тул түүнийгээ даган мэдлэг боловсрол олохыг материализм гэж нэрлэдэг. Энэ бүгдийн онол байхгүй тул алдаатай орчуулж өнөөдөрч алдаатай тайлбарласан хэвээр. Тиймээс Монгол оронд идеолог ч алга бас иедеализм ч алга даа. Нэгэнт идеализм байхгүй тул материализм ч алга л байна шүү дээ.

Монгол хэл гэхээрээ үгтэй зууралдсаар өгүүлбэр гэж утгагүй болсон. Тийм ч учраас хүмүүс дөрвөн мөрт хэлэх эсвэл шүлэглэх илүү амар байдаг. Өгүүлбэр хөгжөөгүй тул Монгол оронд ном гэж зүйл хөгжсөнгүй. Тиймээс хүмүүс ном унших дургүй. Ном хөгжөөгүй тул бодол хөгжихгүй. Нэгэнт бодож чадахгүй тул сэхээтэн хүн төрөн гарах боломж алга. Ард түмэн заавал ном уншиж ойлгох албагүй. Гагцхүү сэхээтэн хүн ном унших ёстой. Харин ард түмэнд товчхон тайлбар хийх бол хаа ч байдаг амидралын практик шүү дээ.

Сэхээтэн байхгүй Монгол оронд өнөөдөр дуртай хүн ном орчуулж мөрөөдсөн хүн ном бичдэг болжээ. Сэхээтэн байхгүй газар л хэн ч хаа ч ном бичнэ. Нэгэнт сэхээтэн байхгүй тул мэргэжлийн хяналт байхгүй. Мэргэжлийн биш хүмүүсийн ном хэнд ч хэрэггүй. Хэрэггүй номнуудаа хүмүүст тулгаж буйг харахаар ичмээр. Ямар ч хэрэггүй утгагүй номнуудаа гарын үсэг зурж тараагаад л. Хэнд ч хэрэггүй ерөөсөө ном гэхэд хэцүү үгийн цуглуулагануудаа номын сангуудад очиж хандивлаж бас номоо сурталчилдаг гэсэн.

Монгол оронд яагаад нийгмийн салбар хөгжихгүй байна вэ гэвэл нэгдүгээрт Монгол хэлнийхэний хийсэн гай хоёрдугаарт асуулт хариулт гэсэн буруу сургалт. Байгалийн салбарт асуултын хариултыг шууд хэлэх боломжтой. Харин нийгмийн салбарт асуултын шууд хариулт гэж байхгүй харин ойлголт л гэж бий. Байгалийн салбарт жишээлбэл математик физикт цээжлэх боломжтой. Харин нийгмийн салбарт хэзээ ч цээжлэх шаардлагагүй харин ойлголт шаардлагатай. Гэтэл өнөөдөр нийгмийн салбарт асуулт бэлдэж түүнд таарсан харилут бас бэлдэж буй явдал бол дэндүү том эндүүрэл. Тийм ч учраас хүн бүр дураараа өөрийнхөөрөө ойлгодог. Хэзээ ч өөрийн хувийн ойлголт гэж байж болохгүй. Мэдлэг л бол мэдлэг тул мэдлэг дээр тулгуурласан ойлголт гэж бий. МУИС-ийн нийгмийн салбарыг оюутнууд юу ч ойлгож чадалгүй төгсөж байна шүү дээ. Яагаад гэвэл цээжилдэггүй газар цээжил гэж мөн шууд хариулдаггүй газар шууд хариул гэж шаардаж тэнэглэсэн тул боловсрол биш түүхийрэл болжээ.

Дэлхийн том сэхээтэнүүдийн 20-р зуунд бичсэн номуудыг уншихад өнөөдөр яагаад Украинд болон Арабын орнуудад дайн дажин хийж буйг ойлгоно. Дэлхийн том сэхээтэнүүдийн номууд өнөөдөр 21-р зуунд буцаад хэрэг болжээ. Монгол оронд нэн шинэ түүхийг эхлүүлэхийн тулд 20-р зууны шинэ түүхийг маш хурдан ардаа орхих боломжгүй болжээ. Ерөөсөө ардаа орхиж нуун дарагдуулах гэсэн оролдлого бол гэмт хүн гэлбэлзэж буйн баталгаа. 20-р зууны туршлага бидэнд хэрэггүй харин 20-р зууны том сэхээтэнүүдийн номууд бидэнд хэрэгтэй.

Өнөөдөр Монгол оронд өөрсдийгөө их дээд сургууль гэж нэрлэж буй газруудад сэхээтэн хүн байхгүй байна шүү дээ. Хэн ч 20-р зууныг дүгнэж 21-р зууны онцлогыг шинээр гаргаж чадахгүй л байна. Гэтэл түүх, арга билиг, зан заншил, шашин, мухар сүсэг ярих болохоороо бүгдээрээ профессор болчихдог. Нэгэнт их дээд сургуулиудын багш профессорууд сэхээтэн биш тул тэдний оюутанууд сургуулиа төгсөөд сэхээтэн болох ямар ч боломжгүй. Сэхээтэн төрүүлэхгүй гэвэл энэ олон их сургуулиудийн хэрэг байна уу?

Боловсролын байгууллагаас сэхээтэн төрөхгүй тул улстөр болон эдийн засагийн байгууллагуудад сэхээтэн байхгүй байх бол аргагүй шүү дээ. Сэхээтэн улстөрч байхгүй тул улстөрийн онол бичигдэхгүй байна шүү дээ. Сэхээтэн эдийн засагч байхгүй тул эдийн засаг устаж банк санхүүгийн орон боллоо шүү дээ. Улс орнууд бүтээгдэхүүнээ зарж орлого олдог байхад Монгол орон юу хийж чаддаг вэ гэвэл бонд үйлдвэрлэдэг л болждээ.

Өнөөдөр бидэнд чухал түүний цаана маргааш чухал. Ирээдүйг тодорхойлоход онол чухал. Онол хэн бичих вэ гэвэл сэхээтэн хүн бичнэ. Монгол оронд яруу найрагч сэхээтэн биш, бөх барилддаг хүмүүс сэхээтэн биш, уран зохиолч сэхээтэн биш, профессор сэхээтэн биш, улстөрч сэхээтэн биш, эдийн засагч сэхээтэн биш, улстөрчид сэхээтэн биш, сайдууд сэхээтэн биш. Сэхээтэн байхгүй тул мэдлэг байхгүй. Мэдлэг байхгүй гэдэг юу хийхийгээ мэдэхгүй. Юу хийхийгээ мэдэхгүй тул лам руу гүйнэ эсвэл мухар сүсэгтэцгээнэ.

Өмч гэдэг заавал хөрөнгө байх албагүй. Боловсрол бол маш үнэт өмч шүү дээ. Зөвхөн хувиа хичээж довоо шарлуулдаг газар нийгэм хөгжихгүй. Хөдөө ганц гэр айлд хувиа бодож довоо шарлуулж болно харин олон хүнтэй газар хот суурин газарт хувиа бодож болохгүй харин нийгмийг бусдыг бодох хэрэгтэй. Зөвхөн өөрийнхөө хүүхдийг боддог хүн бол адгийн бэртэгчин. Зөвхөн өөрийнхөө эхнэрт хайртай хүн бол хайр гэж юу байдагийг мэдэхгүй хэзээ ч хайрлаж үзээгүй хүний баримт.

Сүүлийн 20 гаруй жил боловсрол шашинжсан. Урлаг бас шашинжсан. Нийгэм бас шашинжлаа. Цаашлаад төр шашинжжээ. Шашинжсан улс орон цааш ёстой нэг алхам урагшлахгүй дээ. Тиймээс улс оронууд хөгжихийн тулд шашинаас бүрэн чөлөөлөгдсөн байдаг. Шашинаас чөлөөлөгдөхийг мэргэжлийн хэлээр сэкулар \secular\ гэж хэлдэг.

Хэрвээ сэхээтэнүүд байсан бол нийгмийн шүүмж бичицгээнэ. Хэрвээ сэхээтэнтэй байсан бол шашины шүүмж бичицгээнэ. Хэрвээ сэхээтэнтэй байсан бол түүхийн шүүмж бичицгээнэ. Хэрвээ сэхээтэнтэй байсан бол хэлний шүүмж бичицгээнэ. Хэрвээ сэхээтэнтэй байсан бол соёл урлагийн шүүмж бичицгээнэ. Хэрвээ сэхээтэнтэй байсан бол номны шүүмж бичицгээнэ. Нэгэнт сэхээтэн байхгүй тул энэ бүгд дураараа дургих газар болжээ. Нэг нэгнийгээ магтаж шагнаж цоллож өргөмжлөл өргөцгөөнө. Оюуны доод хэмжээнд очжээ.

Монгол оронд этик болон морал үндэслэж ургаж цэцэглэж чадаагүйгийн гай бол ёс зүй эсвэл ёс суртахуун гэж худлаа буруу орчуулж Монгол хэлнийхэний л хийсэн гай шүү дээ. Хэлнийхэн гэж хэлмэгдүүлэгчид.

Этикгүй газар сайн гэж мэдэхгүй. Сайн байхгүй газар муу муухай цэцэглэнэ. Муу муухай нийтийн мэдрэмж болох тул сайн сайханыг мэдрэхгүй. Мэдрэмж буруу мэдэрвэл мэдээ алдсантай адил. Этик бол мэдрэмж дээр тулгуурлаж цааш сэтгэлийг бэхжүүлдэг. Сэтгэл хөгжих чухал сэтгэл хөгжихгүй бол зэрлэгшил эхэлнэ. Зэрлэг гэдэг ичихгүй бас өрөвдөхгүй. Яагаад улстөрчид ичдэггүй вэ гэхээр тэдэнд сэтгэл хөгжөөгүй. Яагаад хүмүүс улс орноо зарж худалдаж хулгай хийдэг вэ гэхээр сэтгэл устсаны баталгаа. Нэгэнт сэтгэлгүй тул гэмших, зовох, уучлах, өөрийгөө шүүмжлэх гэх мэт наад захын хүн ёсны ойлголт мэдэхгүй. Тийм хүмүүстэй хүн чанар ярих боломжгүй. Нэгэнт улс орны хувь заяаг шийдэж яваа хүмүүс сэтгэлгүй тул хариуцлага эсвэл буруутах гэсэн ойлголт байхгүй.

Гандангийн ямар ч лам надад мөнгө хэрэггүй зүгээр л би чамд тус болох гэсэн хүсэлтэй гэсэн этик байхгүй шүү дээ. Хамгийн их морал байх ёстой шашин ийм байна шүү дээ. ШУА гэх мэт соён гэгээрэлийн байгууллага байх ёстой газар шашинд бууж өгчээ. Сэхээтэнүүдийг төрүүлэх ёстой их дээд сургуулиуд оюутны төлбөрөөр хөрөнгөжидөг байгууллагууд болжээ. Улаанбаатар хотоор дүүрэн сүм хийд. Ингэж их мухар сүсэгтэхийг хэн зориуд дэмжинэ вэ? Улаанбаатар хотыг хэн ингэж шашины хот болгож соён гэгээрэл мэдлэг боловсрол болон сэхээтэний хот болгохын эсрэг ажиллана вэ?

Шинэ цаг ирлээ. Шинэ сэхээтэний цаг ирлээ. 21-р зууныг хүлээн авч цааш бас авч явах сэхээтэнүүд үгүйлэгдэнэ. Шинийг ярицгааж маргаашийг бүтээж ирээдүйг тооцоолох цаг иржээ. Өнөөдөр ямар ч хүчинтэй биш хуучиндаа хоцрогдсондоо хорогдохгүй харин шинийг хэцүүг төвөгтэйг бариж аван тэмцэх цаг ирлээ.

Үндэстэн босох цаг. № 2: Мэдлэгийн цаг.

Хүний яг мэдсэн мэдлэг зөвхөн өөрийн санаагаа хэлэхээс эрс ялгаатай. Аливаа зүйлийн ялгааг олж чадах тэр чадвар л хүний мэдлэг, хүний бодсон бодол болон ойлгосон чадвар зэргээс хамаарна. Хүн мэдэхгүй л бол мэдэхгүй. Тиймэс ямар ч уучлалт байхгүй. Мэдэхгүйгээ нуух гэж хүн төрөхлтөний хаа ч байхгүй ойлголтууд жишээлбэл үзэл бодол, үзэл санаа эсвэл үзэл баримтлал гэх бол алдаа. Энэ бүгд ямар ч утгагүй үгс бөгөөд гадаад хэлэнд орчуулах боломжгүй үгс. Идей, идеолог, идеализм гэсэн философийн ухагдахуунууд бол хүний ухааны үйлдэлүүдийг нэрлэсэн. Тэдгээрийг ойлгох гэвэл олон зуун хуудас ном унших ажил гарна. Тиймээс зөвхөн үг биш.
Хүн мэдэхгүй л бол одоо тэгээд үзэл бодол гэсэн худлаа үгээр яах гэсэн юм бэ. Мэдлэггүй байх тийм муу зүйл биш. Гагцхүү түргэн мэдээд авах л чухал болохоос биш худлаа тойрч муриж зугатааж бишүүрхэж эгдүүцэх хэрэггүй. Би юу ч мэдэхгүй гэхдээ санаагаа хэлэх гэж байхгүй шүү дээ. Би энэ номыг уншаагүй гэхдээ энэ номын тухай санаагаа хэлмээр байна гэж буй хүмүүсийг юу гэж нэрлэх вэ?
Хүн төрөлхтөн яг л ингэж мэдлэг болон санаа хоёрыг ялгахын тулд тэр ялгааг анхааруулж үргэлж хэзээ ч мэдлэг ярих зорилготой университэт нэртэй академийн байгууллагуудыг байгуулжээ. Ерөөсөө академи гэсэн ойлголт бол анх мэдлдэгтэй ярина шүү гэсэн зорилготой дүрэмтэй газарыг нэрлэсэн бөгөөд тэндхийн мэдлэгийн төлөө ажилладаг хүмүүсийг академчид гэж нэрлэдэг. Университэт гэсэн ойлголт хүн төрөлхтөний хөгжил эхлэхэд хүчтэй нөлөөлж чадсан бөгөөд энд л мэдлэгийн төлөө академчид ажиллаж доктор, профессор гэсэн мэдлэгийн түвшинээр зэрэглэгдэж цаашид ард түмэндээ мэдлэг тараах үүрэг даалгавартай хүмүүст бэлтгэгдэх болжээ. Тиймээс доктор эсвэл профессор гэдэг бөхчүүдтэй эсвэл дуучидтай адил цол хэргэм эсвэл гуншин биш харин тогтоосон зэрэг. Бөхчүүдэд эсвэл дуучидад цол хэргэм авлаа гээд цаашид ямар ч хариуцлага хүлээхгүй бас буцаагаад өгөх ямар ч шаардлагагүй. Гэтэл доктор болон профессор хүмүүс үргэлж мэдлэгээ нэмэгдүүлж ном бичиж улам л хөгжиж дээшилдэг журамтай. Университэт гэдэг бол нийгэмд хаа ч байхгүй “өөр газар” гэж нэрлэж болно.
Университэт нэртэй энэ өөр газар ертөнцийн бүхий л асуултыг тавих ёстой. Сүм хийд нэртэй газар бурханд мөргө гэдэг бол университэтэд юунд ч мөргөхгүй харин бурхан гэж юу вэ гэж асуух ёстой. Улстөрийн нам дотор манай намын дарга мундаг гэдэг бол университэтийн академч хүмүүс мундаг нэртэй хүмүүсийг ямаршуу хүмүүс даган баясаж бас мундаг хүмүүс нийгэмд ямар их хор хөнөөл учруулж буйг судлах ёстой. Тийм л учраас университэт гэдэг бол хамгийн тусгаар тусгай нийгмээс тусдаа чухал асуулт асууж хариултаа нийлүүлдэг өөр газар байх учиртай.
Оюутан хүн анх удаагаа университэтийн хаалгаар ороод ямар газар ороод ирэв гэсэн асуулт тавих ёстой. Юугаараа өөр газар орж ирсэн бэ ямар зорилготой газар орж ирсэн бэ гэх мэт асуулт тавих ёстой. Түүний хажуугаар оюутны төлбөр төлж буй ээж аавууд ч гэсэн ямар газар хүүхдээ оруулж хэн гэдэг хүмүүст хүүхдийнхээ цэвэр ариун ухааныг даалгаж өгөв гэж асуух ёстой. Хэрвээ цэвэр ариун ухааныг хүн төрөлхтөнд хүчингүй хувийн санаа болон үнэмшилээ хичээл лекц нэрийн дор бузартуулж оюуны гэмтэл учруулбал яах вэ? Хэн хариуцах вэ? Бүгдээрээ би хариуцлага хүлээх дургүй гээд зугатаах уу? Барилга барьж дуусчихаад мэргэжлийн хяналт дууддаг. Тэгвэл МУИС-ыг төгссөн оюутны дипломыг батлах батлагаа хаана байна? Ямар багш хаана юу сурчихаад ямар гадаад хэлэнд мэдлэг олж авчихаад оюутанд хичээл заасан гэж хэлж болох зөвшөөрөлтэй вэ? Хэн хичээл заах зөвшөөрөл өгсөн бэ? Мэдлэгээр хэмжүүр хийсэн тэр үнэлгээ хаана байна вэ?
Ямар ч ялгаагүй хүмүүсийг одоо тэгээд хэн гэх вэ? Юу чаддаг юу сурсан юу мэддэг гэдгийг ялгах боломжгүй бол яах вэ? Хэн ч хэнээсээ ялгарах ялгаа байхгүй бол одоо яах вэ? Бөх хүн нөгөө бөхийгөө дэгээдээд унагаачихвал хурдан гэж ялгана. Дуучин хүн чанга дуу гаргавал цээлхэн уужим хоолойтой гэж ялгана. Гэтэл юу ч мэдэхгүй багш нарыг яаж ялгах вэ? Нутгийн багш гэж ялгах уу? Хөгшин багш гэж ялгах уу? Олон жил ажилласан гэж ялгах уу? Манай сургуулийг төгссөн манай оюутан гэж ялгах уу? Үе залгамжилсан багш гэж ялгах уу? Мэдлэгийг л үнэлж шагнаж магтахаас өөр юугаар ч хэмжиж болохгүй энэ онцлог бол зөвхөн университэтэд л байх ёстой. Университэт бол зөвхөн мэргэжил биш бас боловсролын байгууллага. Боловсрол гэдэг олон төрлийн мэдлэг байх ёстой.
Мэдлэг бол ухааны хөгжлийн баталгаа. Ухаанаа хөгжүүлэхэд ном унших, бичих болон ярих өндөр чадвар хэрэгтэй. Оюутан хүн номыг хагас жил унших наад захын хэрэг. Тэгвэл профессор хүн номыг нэг долоо хоног дотор уншиж чаддаг байх ёстой. Үүгээрээ ялгаатай. Түүнээс өөр ямар ч ялгаа байхгүй. МУИС-ыг төгсөж буй оюутан ном уншиж л төгсөх учиртай. Оюутан хүн сургуулиа төгсөхөд бараг л нэг жижигхэн хувийн номын сантай болсон байх ёстой. Ном уншихгүй бол хэний ч ухаан хөгжихгүй. Ном уншдаггүй ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй багш нэртэй хүмүүс тэгээд одоо оюутанд ямар ухаан суулгах вэ?
Юманд хил хязгаар гэж бий. Мэдлэгтэйгээс мэдлэггүйг ялгаж хязгаарлах чухал. Сайныг муугаас ялгаж хязгаарлах хэрэгтэй. Онцчуудыг бас муучуудаас ялгаж хязгаарлахгүй бол муучууд амархан толгой дээр гарна. Муучууд л муугаа нуух гэж дарга босс болох дуртай шүү дээ. Тэд ямар хариуцлага, ухамсар, ёс суртахуун гэж мэдэх биш дээ.
Хэн ч юуг ч ялгах чадваргүй бол тийм хүнийг бодож чадах чадваргүй гэж хэлнэ. Яагаад хүн ялгах чадвартай болох ёстой вэ гэвэл сонгох болон шийдэх асуудал хүн бүрт гардаг. Гэтэл ялгааг мэдэхгүй байж байгаад бурууг сонговол яах вэ? Ерөөсөө ялгаа гаргаж өгөхгүй бол яах вэ? Тэгвэл бурууг л шийднэ шүү дээ? Магистер доктор, профессор гэсэн ялгаатай зэрэглэлтэй мөртлөө мэдлэгээр адилхан ялгаагүй бол яаж сонголт хийх вэ? Тэдэнд ямар ч ялгаа байхгүй байна шүү дээ.
Хэзээ Монгол оронд мэдлэгийн нийгэм үүсэх вэ? Хэзээ мухар сүсэг, шашин, худлаа доктор, худлаа профессоруудаас салах вэ? Хэзээ Монгол оронд мэдлэгийн эрх чөлөө ярих вэ? Ямар ч мэдлэггүй хүмүүс дүүрч ямар ч мэдлэггүй хүмүүсийг үйлдвэрлэсээр л байна шүү дээ. Одоо яг энэ цаг минутад мэдлэггүйчүүд хэдэн мянган мэдлэггүйчүүдэд диплом өгөөд нийгэм рүү гаргаад эхэллээ. Мэдлэггүйгийн чөтгөрийн тойрогоос хэрхэн гарах вэ? Мэдлэггүй хүмүүс өөрсдийгөө эрдэмтэн гэдэг бас нэг худлаа сайхан нэрээр нэрлэжээ. Гэтэл эрдэмтэн гэсэн зэрэг хаа ч байхгүй. Мэдлэг л хэмжүүр. Мэдээж эрдэмийн талаар мэдлэг бас хэрэгтэй.
Ерөөсөө Монгол оронд ямар ч ялгаагүй жагсаалын цэрэгүүдийг л бүтээсэн юм бишүү? Хэн ч ялгарч болохгүй. Хэн ч зөрж болохгүй. Бүгдээрээ адилхан. Бүгд юу ч мэдэхгүй байх л чухал. Бүгдээрээ адилхан мэдлэггүй. Нэгэнт бүгдээрээ мэдлэггүй тул зөвхөн л санаатай. Хүн бүр санаагаа л хэлнэ. Санаа ямар ч байж болно. Санаа нэрийн дор юу гэж ч холион бантагнуулж, нуун дарж, хуйвалдаж, баллуурдаж болно. Нэгэнт л санаа хэлж буй тул бүгдийг зөвшөөрнө. Хил хязгаар гэж байхгүй.
Юмны ялгааг олох гэдэг эсэргүүцэх биш харин шүүмжтэй хандах. Шүүмжтэй хандах гэдэг шүүж шүүмжлэхийг хэлнэ. Юуг шүүж буй гэхээр ялгааг л олох гээд байна шүү дээ. Ямар ч ялгаагүй бол ярилцах, маргалдах, мэтгэлцэх хэрэг байна уу? Хэн нь хэн бэ гэдгийг л шүүн тунгааж ялгах гээд байна шүү дээ. Монгол хэлээр ярихаар л мэдчихсэн гэсэн ойлголт биш шүү дээ. Монгол хэл мэдэхээс гадна мэдлэг хэрэгтэй байна шүү дээ. Мэдлэгт хүрэхэд Монгол хүрэлцээгүй. Монгол хэлээр мэдлэгт хүрэх боломж тун бага даа. Яагаад гэвэл орчуулга худлаа. Орчуулагч бас хэнээс ч ялгарах ялгаагүй хоосон.
Яагаад ялгаагүй Монгол орон болов оо? Энэ хаанаас эхлэлтэй вэ? Мэдлэггүй хүмүүс л ялгарах ялгаагүй болохоор зориуд МУИС-аас авахуулаад ШУА хүртэл мэдлэгийн байгууллагуудыг хоосон худлаа газар болгож чаджээ. Хэн энэ бүгдийг хүсэв?
Муу сурлагатанууд, угаасаа л арван жилд байхдаа л хичээл хийх дургүй залхуу нөхдүүд, сурч хөгжиж дэвших дургүй, ном унших сонирхолгүй, ухаан хөгжөөгүй муу юмандаа сайн, хор найруулж баллаж баллуурдахдаа гарамгай, арван жилд хаана сурч ямар дүн авч явсанаа нууж баллуурддаг, аргалж залилаж хуйвалдаж найрч амьдардаг Монгол амьдрал улс орон ямар ч урагшлаж хөгжих боломжгүй тийм л мухар сүсгийн орон болжээ. Муу сурлагатануудын хийсэн гай ихдээ.
Мэдлэггүй байж дарга болж шийдвэр гаргах хариуцлагтай албанд бас очих дуртай. Лам байж сайд болох дуртай. Лам бол боловсрол биш.
Мэдлэггүй хүн таамгаар, барагцаагаар эсвэл хөнгөн шингэн залуу зөвлөгчийнхөө санаагаар л шийдвэр гаргана шүү дээ. Төр улсын чухал шийдвэрийг дипломгүй, мэдлэггүй, ухаангүй хүмүүс азаар изээр л гаргаж байна шүү дээ. Тиймээс л тэд азаа нэмэгдүүлэхийн тулд лам дуудна эсвэл бөөг хайцгаана. Ёстой л муу сурлагатан сайд ч болох профессор ч болох ректор ч болох боломж бол ямар ч ялгаа байхгүй гэсэн жишиг. Ерөөсөө ялгаагүй болтолоо худлаа амьдарцгаалаа.
Үндэстэн босох гэвэл ухаанаа цэнэглэх хэрэгтэй. Ухаанаа цэнэглэж чадвал ялгах чадвартай болно. Ялгаж чадвал хил хязгаар тогтоож чадна. Үүний дараа л ухаалаг төр ярих боломжтой. Ерөөсөө ухаалаг байх гэдэг ялгааг л олж чадах чадвар.
Арван жилээсээ алдаж эхэлсэн хүмүүс төрд очоод УИХ-д ороод бас л алдаа үргэлжилнэ шүү дээ. УИХ ерөөсөө алдаатангуудын нэг үгээр хэлэхэд “хичээл хийх дургүйчүүдийн бүлэг” болохоос сэхээтэнүүдийн бүлэг биш шүү дээ.
Яагаад ажил дээрээ нэр хүндгүй, мэргэжилдээ муу хүмүүс УИХ-ын танхимаар дүүрвээ. Ялгаагүй л учраас ялгаа гаргах дургүй л учраас тэр. Ялгаа гаргавал баригдана. Ялгаа гаргавал ичнэ. Ялгаа гаргавал дургүйцнэ. Ялгаа гаргавал хэн ч сонгохгүй. Ялгаа гаргавал гологдоно. Ялгаа гаргавал хөөгдөнө.
Юманд хил хязгаар гэж бий. Юмыг мэдэж хийдэг болохоос санаагаар хийдэггүй. Мэдлэгийн цаг ирэх болжээ. Ялгараад өгөө ч.

Үндэстэн босох цаг ирлээ. №1: Хариуцлагын цаг.

Москва хотын Улаан талбайд өчигдөр 5 сарын 9 нд Орос орон Германы фашистуудыг ялж эх орноо бүрэн бүтэн авч үлдэж үндэстэнээ ганцаараа бие дааж хамгаалж чадсан тэр түүхт ялалтаа тэмдэглэлээ. Усан цэргээс авахуулаад танкчин пуужингаас авахуулаад агаарын хүчин хүртэл Орос орон ямар ч дайсан ирэхэд өөрийгөө хамгаалах чадвартай хэрвээ дайсан нэгэнт тодорхой бол давшихад ч бэлэн шүү гэдгээ харууллаа.
Улаан талбайд жагсаалаар орж ирэх Орос цэрэг эрсийг харахад яасан ч цог золбоотой бас баяр баясгалантай юм бэ дээ. Тэдний царай нэг л эрүүл. Харц цэх шийдэмгий итгэл үнэмшилтэй. Сахилга бат дэг журам үнэт зүйл гэдэг ийм л байдаг ажээ. Цэрэг эрсийг харахад эх орныхоо төлөө өөрийгөө бүрэн зориулна гэсэн итгэл төгс. Тэд юунаас ч айх цочих эргэлзээ байхгүй шулуун ёстой л зоосон гадас шиг харагдана. Орос орон залуу үеэ хөвгүүдээ яаж ингэж сургаж хүмүүжүүлж бие болон оюуны өндөр дархлаатай болгож чадна вэ?
Үеийн үед бидний хойд хөрш Орос орон луу түүхэнд олон орон дайрсан хэдий ч өөрсдийгөө хэзээд авч гарсан. Наполеон Орос орон луу шунаад амжилтанд хүрээгүй. Дэлхийн 1-р дайнаар капиталист орнууд Орос орон луу дайраад амжилтанд хүрээгүй. Яагаад гэвэл Ленин гарч ирж Октябрийн хувьсгал хийж Орос орныг хувааж идэх гэж байсан Барууны ертөнцийг няцааж чадсан. 90 онд Америкийн Рэйген Английн авгай Тетчэртэй нийлж Горбачёв гэдэг Украин эрийн толгойг эргүүлж Орос орныг хувааж идэх гэсэн боловч чадаагүй. Тэд ардчилал нэрийн дор Ельциний толгойг эргүүлж түүний хажуугаар Оросын олигархуудыг жишээлбэл Ходорковскийг худалдан авч Сибирийн газар доорх баялагт шунаад бас авч чадсангүй. Одоо Украины талаас дайралт хийлээ. Өнөөдөр Путинийг унагаах дэндүү том хэвлэл мэдээлэлийн дайн явагдаж буй ч Путин Кримийг буцааж авч чадлаа.
Үндэстэн ингэж л өөрөө өөрийгөө авч явж чадах “хүчтэй төртэй” бас “хүчтэй удирдагчтай” байдаг байна шүү дээ. Сулхан төртэй байсан бол Орос орныг яг л өнөөдөр Монголыг хувааж идэж буйтай адил Орос орон балрах байсан.
Монгол үндэстэн босох цаг ирж байгаа бишүү. Сүхбаатарын талбайд цог золбоотой хараа цэх сахилга бат өндөр дэг журам дээд хэмжээнд тийм Монгол эрсийн жагсаал хэзээ болох вэ? Сүүлйин 20 гаруй жил Монгол хөвгүүдийн чанар доройтож эх орны ямар ч бахархал байхгүй хоосон либертаризм ярьсан төрийг эсэргүүцэж турхирсан төр ард түмэндээ дайсагнасан залуусыг бэлдэж байгаа бус уу. Хэн ямар улс хаанахын хэн гэж компани ингэж Монгол залуусын толгойг эргүүлж өөд өөдөөс нь хэрүүл маргаан хийлгэж үзэл бодол гэсэн балай үгээр ярдаг нохой шиг болгоно вэ? Яахаараа ингэж буруугаараа эргэдэг байнаа.
Монголоо би дуудна. Эх орон ард түмнийхээ төлөө үндэстэнээ сайн сайхан амьдруулж баяр баясгалан нүүр дүүрэн цацарсан тийм үр хүүхэд өвгөд хөгшидөө хүндэтгэж хайрлаж хамгаалах тэр Монгол эрс хаана явна вэ?
Монгол эрс маань покер тоглож, казинод өдөр өнгөрөөж гартаа хөөрөг атгаж хээр чоно элдэж өрөөнд шатар тоглож боодог идэж жийп унаж нэг нэгнийхээ бөгсийг долоож яваа бус уу. Төрийн ордонд гал түлж бөө дуудаж лам баяжиж професор худлаа ярьж босс ямар их азтайгаа гайхуулж хүний газар бусдын доог болж өөрийн нутагтаа хагартлаа баяжиж л байх шивдээ.
Монгол үндэстэн босох тэр цаг иржээ. Идэж ууж шунаж найрч хулгай хийж хуйвалдаж үрэлгэн хаясан цацсан хуурсан мэхэлсэн бялдуучилсан долигносон авгайгаа л магтсан авгайнхаа л үгийг сонсдог сав л хийвэл муу юманд толгойгоо ажиллуулдаг сайн юманд төсөөрчихсөн энэ Монгол эрс нүдэндээ цогтой нүүрэндээ галтай хэлсэн үг чанга бодсон бодол хурц болох цаг иржээ.
35 аас доош бүх насны эрсийг хэзээ ч улстөрд оруулж ирүүлэхгүй зөвхөн сурч болдовсроход өөрийгөө зориулдаг тийм хуулийг үтэр түргэн гаргахгүй бол залуус хөөрч онгирсон бардамнасан худлаа үнэн Англиар амаа жаймагнуулсан эр эмийн завсар хөвгүүд толгой дээр гарчээ. Төрийн том албанд сурч боловсорч төрийн олон эрдэмд суралцаж чангарсан эрсийг л тавьдаг үндэстэний нууц бодлоготой болох цаг иржээ.
Монгол хөвгүүдийг оюутан болохын өмнө заавал 1 жил цэрэгт явуулдаг эх орны бодлого дутагдаж байна. Солонгос кино үзээд уйлдаг эрсээр үлгэр жишээ хийдэг боллоо. Зурагтаар залуу үеэ хүмүүжүүлж эрс шулуун үнэнч шударга хатуу чанга болоход оюуны тэнхээ өгөх тийм л эх оронч ард түмнийхээ л төлөө гэсэн агуулга зорилготой кинонуудыг гаргах цаг болжээ.
Хөнгөн атлетик, хавар намрын спартакиад, өвлийн цана тэшүүр гээд нийт ард түмний бие бялдар хөгжиж цэх нуруутай хөнгөн шингэн болгох зорилготой төрийн их бодлого хэрэгтэй боллоо. “Төрийн Их бодлого” нэртэй биеийн тамирын хөдөлгөөн өрнүүлэх хэрэгтэй болжээ. Биеийн тамир гэдэг зөвхөн хагас бүтэн сайнд зугаагаа гаргах зориулалтай биш харин эрүүл чийрэг болоход зориулалттай арга хэмжээ байх ёстой.
“Төрийн Их бодлого” хаа ч хэзээ ч хувиа бодож довоо шарлуулахыг тэвчиж болохгүй. Хаа нэг газар хувиа бодох л юм бол өөрийнхөө ах эгчтэй нийлж бусдын эсрэг нийлэх л юм бол хорьж шийтгэдэг тийм төрийн хатуу чанга дэглэмтэй бодлого хэрэгтэй болжээ. Монгол хүн өөрчлөгдөх цаг иржээ.
Үндэстэн босох цаг ирлээ. Хариуцах хариуцлагатай байх цаг ирлээ.

Ухаалаг төрийн идеолог. №3.

Дэлхийн бөмбөрцөг дээр хэдийгээр дөрөвний нэг газар харин дөрөвний гурав ус хэдий ч энэ усан бөмбөрцөг дээр зэрэгцэн орших улс орнуудад өнөөдөр хүчтэй өөрчлөлт явагдаж эхэллээ. 90 оны Берлиний хана нурахад жинхэнэ түүх төгслөө гэж Америкийн улстөрийн онолч Фукуяама хэлж цэцэрхэсэн боловч 20 гаруй жилийн дараа буцаад хүйтэн дайны уур амьсгал бий боллоо.
Яагаад Фукуяама алдав? Фукуяамагийн Америк орон энэ бүгдэд буруутай биш үү? Фукуяама бусдын бурууг л харсан болохоос өөрийн орны цаад эдийн засаг санхүүг барихын тулд хийсэн улстөрийн овжин аргыг мэдсэнгүй юу эсвэл мэдсээр байж хүн төрөлхтөнийг зориуд төөрөгдүүлэв үү? Хүн төрөлхтөнийг төөрөгдүүлсэнийхээ төлөө Фукуяама ямар хариуцлага хүлээх вэ?
Мэдээж тухайн үед Фукуяама гэнэт л цэцэрхээд эхлээгүй. Тэр Германы их философч Хэгэлийн бичсэн номонд туулгуурлаж цэцэрхэсэн шүү дээ. Хэгэл тухайн үедээ түүхийн тухай философийн ном бичсэн ба үүндээ хүн төрөлхтөний хөгжил оюуны дэвшил байх ёстой гээд хэрвээ оюуны дэвшил явагдахгүй бол түүх төгсөнө гэсэн. Үүнийг Япон гаралтай Фукуяама өлгөн авч Берлиний хана нурахыг хараад Зүүн, Баруун гэсэн ойлголт өөрөөр хэлбэл коммунист, капиталист гэсэн ойлголт байхгүй болсон тул түүх төгслөө гэсэн.
Капитализм Берлиний ханыг нурааж чадсаныхаа дараа ганцаараа ноёрхож энх тайван бүтээх битгий хэл дээд цэгтээ хүртэл даварч хүн төрөлхтөнийг эдийн засгийн олон ч хямрал руу түлхэн унагаасан. Монгол орон ч үүний бас нэг том жишээ. Өнөөдөр аж үйлдвэр устсанаас болж олон эрчүүд техник технологийн боловсролгүй болцгоож оюуны хомсдолд орж тэдний ихэнх авгайдаа гологдож хийж бүтээх ажилгүй ар саар зүйлээр л өдөр өнгөрөөж ганц хийдэг ажил гэвэл ан хийж хөөрөг цуглуулж Далай ламын зургаар чимдэг болждээ.
2008 онд Лэманн Брацерс гэж нэртэй банк санхүү хөрөнгө оруулалтын чиглэлээр ажилладаг компанийг дампууруулсанаар капитализм өөрийгөө багалзуурдаж эцэслэсэн. Капитлизм хөөсөрсөн санхүүгийн өөрөөр хэлбэл хөрөнгө оруулалт нэртэй хуурамч хөрөнгийн хөөсрөл үүсгэж дэлхийг санхүүгийн хямрал цаашлаад эдийн засгийн хямрал түүний дараа улстөрийн хямрал руу түлхсэн. Тиймээ. Германы философч Маркс нэг үгээр хэлбэл Хэгэлийн лекцийг сонсож түүний сурагч явсан энэ хүн алдарт Капитал номондоо эдийн засаг буюу эконом гэсэн үгийг дангаар ерөөсөө ч хэрэглээгүй бөгөөд зөвхөн улстөр өөрөөр хэлбэл политик гэсэн үгтэй дандаа хамт хэрэглэсэн байдаг.
Маркс яагаад эдийн засгийг улстөртэй хамтруулан хэрэглэсэн бэ гэхээр эдийн засаг дангаараа хэзээ ч оршин тогнож чадахгүй гэсэн бөгөөд улстөрөөс бүрэн хамааралтай байх ёстой гэжээ. Маркс улстөрийн эдийн засаг гэсэн ойлголтыг дээд хэмжээнд хүртэл тайлбарлаж онолоор баталгаажуулсан. Сүүлд практикт эдийн засаг хэзээ ч дан ганцаар оршиж чадахгүй гэдэг батлагдсан. Өнөөдөр хүртэл Марксын Капитал номыг уншдаг Америкчуудын нэг болох Обама ерөнхийлөгчийн хийж буй улстөрийн бодлого бол цаанаа эдийн засгийн бодлого шүү дээ. ТИймээс Америк орон Марксын улстөрийн эдийн засаг буюу политикэл экономийг яах ч аргагүй биелүүлсээр.
Америк орон Марксын Капитал номоор төрийн бодлогоо тодорхойлж байхад Монгол оронд Капитал номын тухай дуу ч байхгүй. МУИС-ын 2-р байранд байрладаг социализмын үед Марксын тухай тодорхой ойлголттой явсан философийн гэж нэрлэх дуртай тэнхим Марксыг ч Капитал номыг ч оюутануудад уншихыг зөвлөх битгий хэл асуухыг хорьж буй ямар их хоцрогдол вэ. Тэд арга билиг ярьж шарын шашныг л сурталчилах шивдээ. МУИС-ын 2-р байранд Төвд хэл л ноёлож байна даа.
Ухаалаг төрийн идеолог бол улстөрийн эдийн засгийн идеолог байх ёстой. Тиймээс Марксын Капитал номыг буцаагаад МУИС-аас авахуулаад Удирдлагын нэртэй академи ч бас унших ёстой.
Ухаалаг төрийн идеолог бол дотоод асуудлаа шийдэхийн тулд бас гадаад асуудал руу илүү их анхаарах чухал. Яагаад гэвэл гадаад бодлого одоо цоо шинээр хийгдэх болсоныг анхааруулж байна шүү дээ. Гадаад бодлого болохгүй байгаагаас дотоод олон хүндрэлтэй асуудлууд үүсчихээд байгааг бүгд л харж байгаа.
Гадаад хэлтэй юм үзэж нүд тайлсан хүмүүсээр улстөр эдийн засгийн нарийн асуудал дээр дүн шинжилгээ хийлгүүлэхгүй бол Америкт очоод шүтээд ирсэн залуусаар төрийн ордоныг дүүргэвэл ухаалаг төр биш харинч залуусын төр болох аюултай. Ухаалаг төрийн идеолог мэдлэгтэй хүмүүсийг бас чадвартай хүмүүсийг төрийн дээд албанд томилох шүү дээ. Мэдлэггүй бас чадваргүй сайдуудыг үхэн хатан тогтоож болохгүй. Ялангуяа ажил саатуулж хий хөөрцөглөж гал түлж мэдлэггүй яваад байгааг харсаар байж сайд болох боломжтой гэж мулгуу үг хэлж төрийн алдаа гаргаж буй хүмүүс ухаалаг төрд саад болох тул тэднийг засгийн газраас хөөх хэрэгтэй. Мухар сүсэгт уриалан дууддаг сайдуудыг эхнээсээ шоолоод гоочлоод эхэлчихлээ шүү дээ.
Ухаалаг төрийн идеолог бол цаашид заавал сонгуульд эхний хоёрт орсон намууд л парламентэд суудал авдаг хуулийг гаргах цаг болжээ. Сонгуульд эхний хоёрт орж чадаагүй гурав эсвэл дөрөвт орсон намууд УИХ-д орж ирдэггүй тийм л ухаалаг төрийг босгоход чухал хууль хэрэгтэй болжээ. Бие даагч гэсэнойлголтыг бүрэн устгах хэрэгтэй. Тэгээгүй цагт өнөөдөр практикт УИХ ерөөсөө ажиллаж чадахгүй байна шүү дээ. Ийм байхад яаж ухаалаг төр ярих вэ. Ёстой л Мянгуужингийн үлгэр гэдэг ард түмэнд илт харагдаж байна шүү дээ. Хоёр шал өөр намууд хамтран төр барих гэдэг зүгээр л наймаа панз үсэргэх болохоос биш улстөртэй ямар ч хамаагүй.
Ухаалаг төрийн идеолог гэдэг одоо үтэр түргэн засгийн газрын гишүүдэд цэвэрлэгээ хийх үлдлээ. Түүний цаана намуудын дотор бас цэвэрлэгээ хийх баримт бичиг гаргаж төрийн гэмт хэрэг гэсэн шинэ ойлголт гаргаж буруу үг хэлэхээс авахуулаад хөрөнгө мөнгө гэнэт ихсэж буй сайдууд цаашлаад хоосон зарлага үүсгэж хагартлаа баяжиж буй улстөрчидийг шалгаж хэрвээ хулгай хийсэн батлагдах юм бол төрийн эсрэг үйлдсэн гэмт хэрэг гэж хэзээ ч улстөрд орж ирэхгүй болтол залхаан цээрлүүлэх хэрэгтэй.
Төрийн эсрэг үйлдэл хийж улс орны хөгжилд садаа болж зөвхөн намын даргынхаа төлөө ажиллаж түүнийгээ шүтэн биширч яваа намыг хүртэл цаашид сонгуульд оролцуулахгүй хориг тавьдаг тийм ерөнхийлөгчийн хуультай болохгүй бол намын даргын буюу ганц хүнийг тахин шүтсэн дотоод ардчилалгүй намууд улс орны хөгжилийн төлөө биш зөвхөн өөрийнхөө төлөө ажиллаад байна шүү дээ. Ухаалаг төрийн идеолог бол хүчтэй төрийн идеолог мөн.

Ухаалаг төрийн идеолог. №2.

Америкийн улстөрийн зөвлөгч Бржэжински “The Grand Chessboard” гарчигтай номоо 1998 оны намар хэвлүүлсэн. Энэ номондоо Евроазийг хэн гартаа оруулж чадна вэ тэр л дэлхийг журамлана гэж бичсэн. Одоогоос даруй 15 жилийн өмнө хэвлүүлсэн “Их шатарын хөлөг” гарчигтай энэ ном Төв Азид явуулах геостратегийн тухай том идеолог. Зүй ёсоор “Их идеолог”.
Америк эр энэ номондоо Монгол улсыг шатарын хөлөг дээрээ байрлуулсангүй. Асуудал ойлгомжтой гэсэн бололтой. Монгол улсын нүүдэлийг хийчихсэн үү гэж л асуумаар. Ингэж шатарын хөлөгнөөс гадна үлдэх гэдэг Монгол улсын нэр төр болон тэдний хэрхэн үнэлдэг үнэлгээ тодорхой болсон мэт. Ерөөсөө үүний эсрэг асуулт тавихад Монгол улс өөрөө бас шатарын хөлөгөө ажлуулж болохгүй гэж үү. Монгол улс энэ шатарын хөлөгийн эсрэг “Монголын хөлөг” бүтээх үү? “Монголын Их хөлөг” босгох тэр идеолог хаана байна?
Евроазийн шатарын хөлөгөөс яагаад Монгол улсыг гарган хаяж ямар ч үүрэг нөлөөгүй гэж дүгнэв. Монгол улсыг түүхийн гадна яагаад орхив? Бржэжински номондоо Монголчууд өнөөдөр 21-р зуунд Их шатарын хөлөг дээр ямар ч үүрэггүй гэсэн хандлагатай бичсэн явдал бол Монголчуудын асуудал хэдийний шийдэгдсэн тул эдний тухай бичих хэрэггүй гээ биз. 90 онд эхний нүүдэл хийх үедээ шийдсэн бололтой. Монголчууд тэртэй тэргүй одоо өөрсдийгөө авч явж чадахааргүй болсон. Юу чухал вэ гэвэл 90 оноос хойш зориуд үүсгэсэн замбараагүй байдал, аж үйлдвэрийн сөнөлт, цөөхөн баячууд гарч улс орныг эдийн засаггүй болгох, гадаадын иргэд банк санхүүг хуйвалдан барих, улстөрийг чадахгүй партизануудаар дүүргэх байжээ.
Мэдлэг боловсролоос Монгол улсыг хол байлгаж Далай лам гэх мэт шашины мухар сүсэгийн байгууллагуудаар Монгол улсыг дүүргэж тархи угааж ноомой дуугүй даруухан хүний үгээр гадныханаас бүрэн хамааралтай бараг л гадаад орнуудын хаялгыг л горьдоод суух өлзийтэй шүү гэсэн бололтой.
Монгол хүнийг хэзээ ч өндөр боловсролтой болгож оюуны өндөр чадвартай болгож болохгүй гэж МУИС-аас авахуулаад ШУА хүртэл бүгдийг мухар сүсэгээр дүүргэжээ. Өнөөдөр МУИС-ын 2-р байранд оюутнуудад энэ дэлхийн хамгийн хөгжилгүй хоцрогдсон Төвд хэлийг зааж сургасаар. Буддизмийн гүн ухаан нэрийн дор оюутан залуусын тархийг бузартуулсаар. Их шатарын хөлөгийн гадуур яваа орон ийм л хүлцэнгүй байгаа байдалдаа бууж өгөөд л явах тавиланг зохиожээ. Монгол хүмүүс 4 жилд нэг удаа сонгууль нэрийн дор хоорондоо дээд хэмжээнд бие биенээ үзэн ядаж нэг нэгэндээ дайсагнадаг жишээ бол бас л цаанаа төлөвлөсөн бололтой. Энэ бол хэзээ нэгэн цагт Монгол хүн эх орондоо хэн ч биш болохын төлөвлөгөө бололтой.
Америкийн ерөнхийлөгч Обама бүр том дуугарлаа. Сонинд ингэж бичжээ: US President Barack Obama had crossed the line when he said that Russia would have to pay a high price for its policies. Хаана төрсөн маргаантай бас хэний хүүхэд гэдэг тодорхой биш энэ эр Орос ороныг өнөөдөрийн улстөрийн үйл ажиллагааныхаа төлөө өндөр үнэ төлнө дөө гэж заналхийлжээ. Орос хүн юу гэж л энэ хаанахын хэн гэдэг тодорхой биш хүнийг тоох вэ дээ. Евроазийн төлөө Орос орон ч бас идеологтой. Түүний хажуугаар бас газрын тос болон газрын хийнд өлсөж цангасан Европын холбоо ч бас Евроазийг гартаа оруулах гэж хүснэ. Одоохондоо Хятад орон энэ тал дээр чимээгүй л байна. Тиймээс Евроазийн асуудал их л өрсөлдөөнтэй байна даа.
Монголчууд нэгэн цагт бас л Евроазийг эзэлж явсан. Гэхдээ эзлээд очоод суусан болохоос алт мөнгө эд хөрөнгийг зөөж Хар Хоринд явчран овоолж чадсангүй. Тэгсэн бол өнөөдөр ингэж ч дээдийн дээд хүсэлгүй бусдын далласан газар ил гарч далайсан газар далд орж явахгүй л байсан.
Ухаалаг төрийн идеолог бол том идеолог байх ёстой. Их идеологоос л Их зорилго үүснэ. Монголын Их хөлөг бүтээх үйл хэрэг үүсэн гарч ирлээ. Хамгийн сайн хамгаалалт бол сөрж хөдлөх шүү дээ. Монголын асуудал гэж хаа ч байх ёсгүй харин Монголын сонирхол байх ёстой. Бржэжински хэлсэнээр үндэстэн үлдэхэд хөрөнгө, үе залгамжлагч болон идеолог гурав хэрэгтэй гэжээ. Үүний цаад агуулга бол үндэстэнийг устгах гэвэл хөрөнгө мөнгөгүй ядууруулах гэжээ. Түүний дараа залгамжлах олигтой улстөрч хүн гарч ирэх боломжгүй болгох гэжээ. Энгийн хамгийн эцэст хэрэгтэй арга бол үндэстэнийг идеологгүй болгох өөрөөр хэлбэл дээдийн дээд нэгдсэн нэгэн хүсэл эрмэлзэлгүй болгох ажээ. Үүний дараа үндэстэн цааш өөрийгөө авч явах чадваргүй болох жишээтэй.
90 онд Монголчуудыг идеологгүй болгосон. Түүний дараа хөрөнгө мөнгөгүй болгож чадсан. Эцэст олигтойхон улстөрч бэлдэж гаргаж ирэх тэр улстөрийн бүтэц боломжийг устгасан. Хамгийн том жүжиг бол “Их өр” нэртэй хүмүүсийн тархийг угаасан том угаалт байсан бөгөөд үүгээр худлаа зохиомол өрийн асуудалыг Монголчуудаар өөрсдөөр эхлүүлж өр төлөх нэрээр хөрөнгө мөнгөгүй болгох алхам хийсэн. Мэдээж үүний өмнө нийт аж үйлдвэрүүдийг Монголчуудын гараар устгуулсан. Ингээд ажилгүйдэл үүсэж хамгийн чухал замбараагүйтэлийг нийгэмд үүсгэж нэг нэгнийхээ дайсан болцгоосон. Хувьчлалаас авахуулаад алт дилер хүртэл бүгд л хөрөнгө мөнгөгүй хов хоосон болгох гэсэн үйлдэл байсан. Өнөөдөр Оюу Толгой нэрийн дор хоосон хөөсөрсөн банк санхүүгийн зохиомол тоглоом үүсгэж аж үйлдвэр хөгжүүлж хөгжих ямар ч гарцгүй болгох гэж гадаадын капиталистууд чадаж байна даа. Ерөөсөө Монгол улс биш харин Оюу Толгой улс болсон юм бишүү.
Аливаа болсон үйл явдалыг тухайн үед ухаарах боломж олгохгүй шахан тулгадаг тул сүүлд эрэгцүүлэн бодох л үлддэг. 90 онд юу болсон өнөөдөр ямар байдалд хүрэв гэсэн асуулт ямар ч Монгол хүнд тавигдах ёстой. 90 оноос хойш үүсгэсэн хоорондоо дайсагнах үйл ажиллагааны гайгаар ямар гэр бүлд үхэл хагацал болов? Яагаад? Хэний буруугаас олон хүн ид хийж бүтээж амьдарч явах ёстой насандаа өнгөрч бидний дунд одоо байхгүй байна вэ? Чадахгүй хулчгарууд үхэж харин чаддагууд үлдсэн гэж арай тэнэглэхгүй биздээ.
Зүгээр инээж хөөрч баярлаж явсан ард түмэн яагаад ингэж ямар ч утгагүй нам болон хуваагдан хэнээрхэж хөрөнгө мөнгөнд шунаж хүн биш болцгоов? Яагаад өнөөдөр аав ээж эмээ өвөө ач гуч нар хоорондоо ойлголцохоо болив. Эмээ өвөө шашинуудаар хэсэн мөргөцгөөнө. Ээж аавууд хаа нэг зааланд цүнх түрийвчээ агаарт эргэлдүүлж мөнгө дуудаж эсвэл савтай хар ус соронзонгоор амь орууллаа гэж гэдсээ дүүртэл ус гударна. Залуус болохоор Христийн эсвэл Мууны сүмээр эргэлдэж хүний наймаанд өртөнө. Ингээд гурван үеийг салгаж шуудайнд хийсэн үхрийн эвэр шиг болцгоожээ.
Өнөөдөр цэвэр мэдлэгийн газарууд үгүйлэгдэж байна. Ялангуяа МУИС-ын 2-р байрнаас мухар сүсэг болон шарын шашины төлөөлөгчидийг хөөн гаргаж цэвэр мэдлэг заадаг газар болгох хэрэгтэй байна. Тэгээгүй цагт Монгол оронд мэдлэг заах ганц ч газар үлдэхгүй бүгд шашнаар дүүрлээ. Их сургуулийн байруудаар лам хувцастай хүүдүүд гүйлдэх юу ч биш болжээ.
Ерөөсөө мэдлэг шашны номтой хэзээ ч таарахгүй. Таарч явсан түүх байхгүй. Мэдлэг бол хаа ч хүчинтэй бас үнэтэй. Шашин бол сүм хийд дотор л хүчинтэй. Шашнаас салсан эрх чөлөөт их сургуулийн танхимд мэдлэг олгодог тийм зохион байгуулалттай хууль дүрэмтэй болохгүй бол цааш мухар сүсэг болон бөөгийн ноёрхол бүр гаарахнээ. Бид дотроо хурдан дэг журам тогтоож сахилга бат болон ёс суртахууныг дэлгэрүүлэх цаг нэгэнт болжээ. Энэ бол дотоодод хийх жижиг идеолог харин цааш бусадтай хамтрахын тулд том идеолог хэрэгтэй боллоо.
Ухаалаг төрийн том идеолог бол “Монголын Их Хөлөг” босгож Төв Азийн бусад улс орнуудтай нэгдэж Бржэжински гэж нас дээр гарсан Польш гаралтай эрийн “Их шатарын хөлөг” нэртэй идеологийн эсрэг толгойгоо ажиллуулж ухаан суух цаг иржээ. Монголын Их Хөлөг босгоход Азийн ямар ч орон хамтран ажиллахаас татгалзахгүй болов уу. Гагцхүү ухаалаг төр л үүнийг хийж чадна. Яагаад гэвэл Монголчуудад Их шатарын хөлөг дээр тоглож явсан түүх ч бас туршлага ч бий.

Ухаалаг төрийн идеолог. №1

Хүний онцлог бол ухаан. Хүн анх төрөхөд бие л төрөх болохоос ухаан бол суугаагүй шүү дээ. Нэгэнт өгөгдсөн биеийг ухаантай болгох тэр үйл явцыг хүн өөрөө л гүйцэлдүүлэх үүрэгтэй. Ухаанаа хөгжүүлж ухаан төрөхийг хоёр дахь төрөлт гэж нэрлэдэг. Энэ хоёр дахь төрөлт 20 оос 30 насны хооронд явагдах ёстой.
Төрсөн биеэ ухаантай болгож чадвал одоо л бүрэн хүн болох жишээтэй. Бүрэн хүн болохын тулд сурч боловсрох шаардлагатай. Хэрвээ юу ч сурч боловсроогүй гэвэл нэг сайхан төрсөн бие л алхахаас биш ухаан бол хомсхон л гэсэн ойлголт. Өөрөөр хэлбэл үзэж харсан сонссоныгоо л үнэн гэж үнэмшихээс биш цаад үнэнийг бол мэдэхгүй. Яагаад гэвэл асууж эргэлзэж шүүмжлэхгүй тул юуг ч хамаагүй тархиндаа цуглуулна гэсэн ойлголт. Гэтэл хүн үзсэн харсан сонссон болон үнэмшчихсэн зүйлсээ заавал шалгаж шүүлтүүрдэх чадвартай болох учиртай.
Энэ хорвоо дээр хүн л ухаантай болох боломжтой болохоос биш амьтан бол ухаангүй. Жишээлбэл чоно их ухаантай гэдэг бол маш буруу бөгөөд бас хүмүүсийн алдаатай үнэмшил шүү дээ. Чоно төрөхөд байгалийн сэрэл өгөгдөх ба үүнийгээ дагаад дууриаж давтаж л чонын амьдралаар амьдрана. Чононд буруу зөв эсвэл үнэн худлаа гэсэн ойлголт байхгүй.
Хүн амьдралд бол буруу зөв үнэн худлаа сайн муу гээд олон чухал үнэт зүйлс бий. Хүн сурсан зүйлээ шалгаж яагаад гэж асуух чадвартай болох боломжтой. Хүн зөв зүйлийг сурч зөв багштай таарч зөв ном уншвал алдах алдаа багасахын хажуугаар бусдын боол болохгүй явж чадна. Мэдлэг хүнийг үнэмшсэн зүйлсээ шүүлтүүрдэж өөрөөр хэлбэл шүүн тунгааж ялгах чадвартай л болгодог. Ийм хүнийг л ухаалаг хүн гэх магадтай. Эндээс хийх гаргалгаа буюу логик бол ухаалаг хүмүүс л ухаалаг төрийг бүрдүүлнэ.
Хүн төрөхөөс авахуулаад хүүхэд нас болон залуу насыг дамжин насанд хүрч бүрэн хүн болохын тулд анх үнэмшсэн зүйлүүдээ засаж залруулж жинхэнэ мэдлэгтэй болох нөр их боловсролын үйл хэрэгт оролцдог. Бага анги, дунд анги, ахлах анги гээд л ерөнхий боловсролтой болцгооно. Үүний дараа их дээд сургуулиудаар явж бүр л их мэдлэгт суралцаж байж л ухаан төрөх үйл явц явагдана. Энэ үедээ үнэмшсэн үнэмшилүүд мэдлэг биш гэдгийг таньж мэдэх чадвартай болох ёстой. Ингэж чадахгүй бол бие өсөж нас гүйцсэн ч ухаан өсөж хөгжихгүй.
Шууд мэдлэг гэхэд хэцүү үнэмшилүүдийн жишээ гэвэл хувийн санаанаас авахуулаад цуу яриа хүртэл бүх л слнссон харсан хувийн үзсэн туршлагуудыг нэрлэнэ. Гэтэл хувийн үзсэн зүйлс нийтэд хүчинтэй мэдлэг биш. Дуу шүлэг, зүйр цэцэн үг, яруу найраг, хэлсэн үг, дөрвөн мөрт гэх мэт заавал мэдлэг биш. Тэр бүгд худлаа байх боломжтой. Шал худлаа яруу найраг олон байна шүү дээ.
Түүх, домог бол батлах баталгаа байхгүй тул үнэн гэхэд хэцүү. Өнгөрсөн түүхийг хэн ч мэдэхгүй. Түүнээс гадна зурагтаар ярьж буй хүмүүсийн ярианаас авахуулаад мэдээ түүний хажуугаар сонинд бичсэн зүйл болон ярилцлагууд бүгд л шүүж тунгааж бодохгүй бол шууд үнэмших үнэн зөв мэдлэг биш шүү. Хэрвээ энэ бүгдийг шүүлтүүрдэх мэдлэг боловсрол байхгүй гэвэл зурагтаар л сонингоор л үнэнээ хийж бодит байдалаас хол амьдарч бусдын хүүхэлдэй л болно гэсэн үг шүү дээ.
Хэрвээ төрөөс ухаалаг төр гэсэн төрийн шинэ хэлбэр дүр төрхийг шаардаж уриалж байгаа бол буруу зүйлд худлаа зүйлд алдаатай зүйлд үнэмшчихсэн яваа төрийн хүмүүсийн ухааныг л засаж залруулах чухал. Төрд бол ухаан байхгүй шүү дээ. Төр гэдэг нэг бүтэц өөрөөр хэлбэл систем. Ухаалаг төртэй болох гэдэг бол мэдлэгтэй хүмүүсийг л ажиллуулна гэсэн үг шүү дээ.
Мэдээж гадаа гудамжинд, гэртээ эсвэл найз нөхөдтэйгээ мухар сүсэг ярьж мухар сүсэгтэх бол тэр хүний тухайн цаг үедээ хийж буй нэгэн гэнэн томоогүй үйлдэл. Шашны сүм хийдүүдэд нийлээд зохион байгуулалттай мухар сүсэгтэх тэртэй тэргүй тэр байгууллагын зорилго шүү дээ. Тэнд зөрөлдөх байтугай асууж ч болохгүй хориотой. Харин ажлын байранд, улстөрийн намд, улстөрчийн ярианд мухар сүсэг байж болохгүй. Энд яагаад ч үнэмшилээ ярьж болохгүй өөрөөр хэлбэл өөрийн санаагаа ч хэлж болохгүй. Яриа бүр боловсрол баталгаа аргумент дээр тулгуурлаж яригдах учиртай.
Цэвэр мэдлэг ярих газар бол их дээд сургуулиуд. Дэлхийн университэтүүд анх ард түмнийг сүм хийдийн мухар сүсэгээс холдуулж жинхэнэ үнэн мэдлэгтэй болгох зорилготой байгуулагдсан. Их дээд сургуулийн танхимууд мэдлэгийг өөрөөр хэлбэл хүн төрөлхтөний мэдлэгийг түгээж харилцан солилцох эцсийн зорилготой. Улс орны мэдлэгийн оргил болох ёстой. Америк, Европ, Япон гээд хөгжилтэй орнууд университэтүүдээ л гайхуулдаг. Монголчууд тэдний техник технологийг бүгдийг авч хэрэглэдэг хэдий ч ухаанд суулгах ёстой мэдлэгийг бол авч чадахгүй яваа бол маш том алдаа.
Олон улсын хэллэгээр сайэнсийн \science\ газар болох ШУА өнөөдөр мэдлэгийг түгээх биш бүр хэрэглэж хэрэгжүүлж аж үйлдвэрийн суурийг тавих ёстой атал Буддизмын хурал зохион байгуулж хүн төрөлхтөний мэдлэгийг уландаа гишгэдэг. Сайэнс гэдэг бол мэдлэг гэсэн ойлголт болохоос шинжлэх ухаан гэсэн ойлголт биш шүү дээ.
Ухаалаг төр гэсэн уриалга өөрөө идеологтой болох ёстой. Идеолог бол анх л идэй гэсэн үгнээс гаралтай ойлголт. Идэй гэсэн үгийг орчуулах боломжгүй харин махчилж тайлбарлах боломжтой. Идэй бол сэдэл, төсөөлөл гэсэн ойролцоо утгатай бөгөөд 2500 жилийн түүхтэй. Тиймээс ухаалаг төр гэдэг бол нэг сэдэл бөгөөд төсөөлөл гэх боломжтой. Нэг үгээр хэлэхэд бид ухаалаг төр гэхээр ямар төрийг төсөөлөх вэ гэдэг юунаас ч чухал.
Хүн төрлөхтөний мэдлэг ярихын оронд ямар ч утгагүй Өрнө эсвэл Дорно гэж ялгаа гаргах гэж оролдох бол том ташаарал. Хүн төрлөхтөний мэдлэг боловсрол Дорноос биш Өрнөөс гаралтай гэдгийг хэн ч хэлнэ. Дорноос хүн төрлөхтөнд зориулсан мэдлэгийн ном бичсэн хүн гараагүй. Дорноос дэлхийн хэмжээний физик математикч төрөөгүй. Дорноос философийн олон зуун хуудастай ном бичсэн дэлхийд нэрээ цууриатуулсан хүн бас л гараагүй. Харин Өрнөөс бол Дорныхон маш их зүйл хожим суралцаж өнөөдөр Ази тивийн олон орон хөгжиж чадлаа.
Мэдлэг гэдэг хаа ч хүчинтэй, рационал тул чанартай бас амьдралд шууд хэрэглэх боломжтой. Математикийн мэдлэгтэй бол эдийн засаг санхүүд хэрэгтэй, хими биологийн мэдлэгтэй бол эрүүл мэндэд хэрэгтэй, философийн мэдлэгтэй бол сайн муугийн ялгааг мэдэхэд хэрэгтэй.
Идеолог гэдэг олон янз. Их дээд сургуулиуд ч идеологтой байх ёстой. Жишээлбэл их дээд сургуулиудын идеолог бол зөвхөн мэдлэг л заана шүү зөвхөн мэдлэг хэм хэмжүүр шүү гэж хатуу дүрэмтэй болох ёстой. Ард түмний хүүхдүүдэд хэзээ ч хоосон санаагаа хувийн үнэмшилүүдээ лекц нэрээр тарааж түүнийгээ шалгалт нэрээр тулгаж болохгүй. Их сургуулийн хаалгыг татан орж буй оюутан ямар зорилготой орж ирж буй вэ гэхээр зөвхөн мэдлэг заадаг тийм л цорын ганц газар орж ирж буй гэдэгийг л мартаж болохгүй.
Их сургуулийн идеологоос гадна мэдээж улстөрийн идеолог гэж бас хамгийн их ээдрээтэй салбар бий. Улстөрийн идеологгүй явна гэдэг өөрсдийн үнэмшилээр л өөрөөр хэлбэл өөрийн санаагаар л явна гэсэн үг шүү дээ. Өөрийн санаа гэдэг бол яг л хар ухаантай адил мухар ухаан. Зарим хүн мэдлэгийг мэдрэмжээр орлуулах бас л буруу. Мэдрэмжээрээ явах бол амьтанаас ялгаагүй шүү дээ.
Улстөрийн идеолог гэдэг улстөрийн утоп дээр тогтох ёстой. Утоп гэдэг бол маш эерэг ойлголт бөгөөд үл гүйцэлдэх үзэл гэж буруу орчуулдаг. Гэтэл утоп бол яг энд байхгүй гэхдээ байлгах боломжтой гэсэн ойлголт. Тиймээс яг тийм улстөр энд одоо алга харин ирээдүйд тийм л улстөртэй болно гэсэн зорилго бол бас л нэг улстөрийн утоп байх жишээтэй.
Ухаалаг төрийн идеолог бол гадаа гудамжины гал түлдэг мухар сүсэг биш, ууланд хадаг хийсгэх биш, гэр оронд ярьдаг хувийн санаанууд биш, найз нөхөдтэйгээ ярьдаг үнэмшсэн бодоогүй зүйлс биш харин хатуу чанд мэдлэгт тулгуурласан идеолог байх ёстой. Мэдэхгүй хүн л алддаг шүү дээ. Мэдэхгүй хүн л бусдыг балладаг. Мэдэхгүй хүн л улс орны ирээдүйг балартуулна.
Европт хэдийд мэдлэг ноёлож эхэлсэн бэ гэхээр Соён гэгээрэлийн эрин зуунд шашныг сүм хийдэд хязгаарласан шүү дээ. Ингэж чадсан тул мэдлэгт цааш боломж олдсон. Шашин зөвхөн сүм хийд дотор л байх үүрэгтэй. Түүний хажуугаар бас шашныг төрөөс салгаж чадсан. Ингээд төр, мэдлэг, шашин гэсэн гурван тус тусдаа салбар үүссэн бөгөөд эндээс л системийн онол эхэлдэг.
Европоос суралцсан Азийн орнууд төрийг улстөрд өгсөн. Мэдлэгт зориулан университэт байгуулсан. Харин шашин зөвхөн сүм хийд дотороо л үнэн болсон. Сүм хийдийн үнэн бол шашиндаа л үнэн болохоос нийгэмд бол хүчингүй. Нийгэм бол ухаалаг төрийн идеологоор мэдлэг дээр тулгуурлах ёстой. Энд л Монгол орны ирээдүй харагдаж байна.

Том улстөр. №2: Давхар дээлт буюу гишүүний квадратууд устах тэр түүх ойртов уу.

Монголчуудын УИХ удахгүй Засагийн газарын гишүүн болчихсон мөртлөө УИХ-ын танхимын гишүүний суудал дээр суудаг давхар сандалтан давхар дээлт гишүүний квадратуудыг хөөж гаргах цаг ирж байгаа бололтой. Хэрвээ УИХ удахгүй Засагийн газарын гишүүдийг танхимаасаа хөөж тууж салж тусгаарлаж чадвал төр шиг төртэй болно доо. Энэ хоёр тусгаарлаж тус тусдаа эрхтэн болж чадвал эрх мэдэл байр байрандаа очно. Түүнээс биш хэдэн арван жил давхар эрхтэнтэй эрх мэдэлтэнгүүд эрх мэдлээ саармагжуулж Монголчуудыг ардчилсан төргүй харин олигархийн төртэй болголоо шүү дээ. Ямар их дампуурал вэ.
Монгол хүний улстөрийн боловсрол дэндүү доогуур тул ард түмнийг хоосон хуурч 20 гаруй жил төөрөгдүүлж баяжиж улстөр нэрийн дор сэтгэлийн хөдөлгөөнөөр тоглож баахан гадаад дотоодынхон баяжих шивдээ. Түүний хариуд энд тэнд зам байшин барьж өгч хуурцгаав. Нийгэмд шинэчлэлт хийж Монгол хүнийг хөгжүүлэх дээр юу ч хийсэнгүй. Монгол хүн ухамсараа алдсан сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй л байхад хэн ч Монгол оронд баяжаад л буцна.
Намууд сонгууль нэрийн дор орлогогүй тэтгэврийн хөгшидийг цаашлаад мөнгөгүй оюутны холбоонуудыг тулалдаанд мордуулж ёстой бууны нохой болгоцгоосон. Хувийн сонингууд хувийн зурагтын сувагууд нийлээд хэвлэл мэдээлэл нэрийн дор мөн ч олон жил Монгол хүнийг мэдрэх мэдрэлгүй бодох ухаангүй болгосон. Зүгээр л нэг бол за гэдэг эсвэл үгүй гэдэг автомат машинууд болгожээ.
Мэдээж бүх Монголыг, бүгд Монголыг, хамуг Монголыг, даяар Монголыг хуурч чадахгүй. Жижигхэн амьдрал жижигхэн зорилгоор хөөцөлдөгчид 20 жил УИХ-д сууж 20 жил хулгай хийсээр байгаад бүр уйдаад хийх юмаа олж ядаж гал түлдэг л болцгоох шив. Хүн удахаараа чөтгөр болдог гэдэг. УИХ-аар дүүрэн сандал дээр суусан ширээний бөглөөс болсон чөтгөрүүд дүүрэн. Чөтгөрүүдийн хажууд агаарт олон жил давьхсан хээр мориуд их л гайхаш тасардаг бололтой.
Чөтгөрүүд дотор яам сольж тоглодог сонгуулийн тойрог сольж жүжиглэдэг эрэгтэй эмэгтэй давхар болооод дан гишүүд олондоо. Тэд удахгүй хөгөө чирч нүүрээ хийх газаргүй болноо. Тэд ичихгүй байж болно ичээгээд өгөх л чухал шүү дээ. Тэдний дуусах цаг ойртож байна. Монгол хүн баярлах хэрэгтэй.
Жинхэнэ улстөр Монгол оронд ирж насанд хүрсэн юм үзэж нүд тайлсан хүмүүс УИХ-д сууцгааж Засагийн газарын гишүүдийг байцааж хаана хэдэн төгрөг зарцуулсаныг асууж лавлаж чадах ардчилсан ил тод улстөр ирэхнээ. Германы Бундэстаг нэртэй парламэнтийн хуралдаануудыг ажиглаж сонсож байхад парламэнтийн гишүүд тойроод суучихсан харин тэдний өөдөөс Засагийн газарын гишүүд сөрөөд суучихсан байдаг. Засагийн газарын гишүүд яг л шүүх хурал дээр байцаагдаж байгаа аятай ажлаа тайлагнаж шалгалтанд ордог. Стандартын Засагийн газар гэж энэ шүү дээ. Монголчууд удахгүй стандардын УИХ-тай болохнээ.
УИХ өнөөдрийг хүртэл хянан шалгах үүргээ биелүүлсэнгүй. Яагаад гэвэл шалгуулах ёстой Засагийн газарын гишүүн хамт нэг сандал дээр сууж байгаа хойно доо. Давхар дээл өмсөөд давхар сандал дээр суусан гишүүний квадратууд Монголыг улстөргүй болгосон. Нэгэнт улстөргүй болгосон тул Ард түмний төр биш олигархийн төр болсон.
Давхар дээлтэй буюу гишүүний квадратуудыг яг л автобусны жолоо ч бас зорчигч гэж бодох хэрэгтэй. Автобусны жолооч эцсийн буудал дээр ирэхэд ганцаарханаа автобус дотор сууж байна гэж төсөөлцгөөе. Энэ зорчигчгүй автобус байна гэхээр жолооч ингэж хариулах жишээтэй үгүй би зорчигч гэнэ. Тэгвэл зорчигчийнхоо мөнгийг төлсөн үү гэхээр үгүй би бас жолооч хийж байна шүү дээ гэнэ. Ингээд энэ автобуснаас ганц ч төгрөг автобусны компани авч чадахгүйтэй л адил.
Цаашаа бүр инээдэмтэй юу вэ гэхээр жинхэнэ ардчилалын зарчимаар бол УИХ, Засагийн газар, Дээд Шүүх гэсэн гурван өндөрлөг байх ёстой. Гэтэл олигархууд өөрсдийгөө шалгуулахгүйн тулд зориуд Дээд Шүүхийг эрх мэдэлгүй болгосон. Хэрвээ Монголын Дээд Шүүх зарчимаараа эрх мэдэлтэй байсан бол давхар дээлтэй гишүүний квадратууд сийх ч үгүй ичих ч үгүй бас Дээд шүүхийн гишүүн болох байсан гээд төсөөлдөө. Тэгвэл одоогийн гишүүний квадратууд Дээд Шүүхийн гишүүн болж гурван давхар дээлтэй нэг үгээр хэлэхэд гишүүний куб буюу гурван зэрэгт болох л нөхдүүд шүү дээ. Бүх зүйл утгаа алдаж буруу алдаатай болсон энэ орон өөрчлөгдөж өөрчлөн байгуулалтын цаг ирж байна. Энэ цагийг ойртуулах хэрэгтэй. 7 сарын 1 нд биш 6 сарын 1 нд Засагийн газарыг УИХ-аас хөөж гаргах хэрэгтэй.
УИХ дотоод зохион байгуулалтаа сайжруулж асууж лавлаж үргэлж хуралдаж хоорондоо ярилцаж байх боломжтой индэртэй болох хэрэгтэй байна. УИХ-ын танхимыг ардчилалтайгаар засаж зохион байгуулах цаг ирсэн. Тэр бүдүүн том номын сангийн сандал ширээнүүдийг сольж хөнгөн шингэн орчин үеийн болгох хэрэгтэй.
УИХ тэднийг хөөж гаргасны дараа сар бүрийн эцсээр ээлжлүүлэн дуудаж илтгэл тавиулдаг журам тогтоож алтаа хааш явуулсан, зэсээ хэнд зарсан, нүүрсээ хаашаа ачуулсан гээд л эдийн засгийн асуудлуудыг ард түмний өмнө ил тод тоо баримттай яриулдаг болох хэрэгтэй. Тэр боломж ойртож буй.
УИХ-ын болон Засагийн газрын давхар гишүүн болсон гишүүний квадратууд өнөөдөр хүртэл УИХ-ыг ямар ч чанаргүй болгосон. УИХ-ын гишүүд төрийн ажлаа хийхгүй засагтайгаа холилдон сууж арилжаа хийдэг шахуу тэр арилжааны танхим төрийг дампууруулсан. Төрийн дампуурал эцэслэл болохнээ.
Гишүүний квадратуудыг байхгүй болгосноор гадаад харилцаанд дэвшил гарах боломжтой болно. Өнөөдөр хүртэл Монгол Улс дэлхийн улстөрд үг хэлэх чадваргүй дуугүй болтолоо Засагийн газарын гишүүдээр амаа бариулсандаа.
Гадаад явдлын яам бол засаглал тул гадаад харилцаагаа л хийх ёстой. Харин УИХ бол гадаад харилцааны яамны сайдаас дээгүүр илүү төрийн хэмжээнд эсэргүүцэл үзүүлж хуралдаж ярилцаж ард түмэндээ асуудлыг олон талаас ярилцаж ойлгуулах учиртай.
Дэлхийн улстөрийн том тоглогчид болох Америк, Орос болон Европын холбоо яагаад Украины тэнд мөргөлдөн үүсгээд буй тухай УИХ хуралдаж нам бүрээс дэлхийн улстөрөөр мэргэшсэн хүмүүс илтгэл тавьцгааж Украины тухай улстөрийн дүгнэлтүүдийг гаргах ёстой. Гэтэл том улстөр хийж чаддаггүй УИХ-ыг ямар төрийн байгууллага гэх вэ дээ. Ийм жижигхэн юу ч чадахгүй УИХ байна гэдэг өрөвдөлтэй.
Ард иргэд Украины тухай мэдээлэлийг УИХ-ын танхимаас сонсох болохоос хаа нэг мэдээгээр сонсох учиргүй. Том улстөрийн тухай зурагтын мэдээнээс сонсох гэдэг дэндүү хямдхан арга шүү. Бүхий л сонингууд болон зурагтын сувагууд цаанаа нэг олигархуудтай бөгөөд тэр л намдаа үйлчилдэг гэдгийг хэн ч хэлүүлэхгүй мэднэ. Тиймээс мэдээлэл үнэн байхын тулд УИХ-ын танхимд Украины тухай ярилцаж ухаанаа уралдуулж ард түмэндээ үнэн бодит ойлголт өгөх хэрэгтэй.
Өчигдөр НАТО-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга Расмусэн гэж этгээд мэдээлэл хийжээ. Тэр ингэж хэнээрхсэн байна. Бид Ukrainian people буюу Украин хүмүүсийг хамгаална гэжээ. Расмусэнд хэлэхэд Украин гэдэг бол маш олон ард түмнүүдээс бүрдсэн олон үндэстэний орон тул яг Украин хүн гэж хэнийг хэлнэ вэ?
Расмусэн этгээд цааш NATO’s core task is to protect and defend our Allies гэж хэлжээ. Үүгээрээ бид хам хамсаатануудаа хамгаална гэжээ. Хэнээс хамгаалах гэж байгаа юм бэ? Ерөөсөө НАТО-гийн хам хамсаатан луу хэн дайрсан бэ? Хэн?
Расмусэн цаашаагаа бүр хэтрүүлсэн мэдэгдэл хийлээ. Тэр хэлэхдээ: We will have more planes in the air, more ships on the water, and more readiness on the land. Бид агаарын хүчин, усан дээр усан цэргийн хүчин болон газраар ч гэсэн бүх хүчээр довтолход бэлэн гэжээ. Хэн тэгээд хэний эсрэг агаараар, усаар, газраар дайрхад бэлтгээд байна вэ?
Дэлхийн 1-р болон 2-р дайнд Англи болон Америк хоёр л баяжиж ашиг олсон байдаг шүү дээ. Дайн болоход л хөөрхий Германы ард түмнийг Оросын ард түмний эсрэг дайтуулж турхирдаг арга бол шинэ биш хуучин сурсан арга даа. Германы Меркэл гэж канцлер авгайг Оросын ерөнхийлөгч Путины эсрэг өдөөгөөд хэн хожих вэ? Хэн хожих вэ гэвэл Вашингтоны администрац болон Английн Сити оф Лондон хоёр л хожно. Сити оф Лондон нэртэй банк санхүүгийн төвд манай нөхдүүд очиж алт дилер болон бонд нэрийн дор бүх хөрөнгө мөнгөө алдаад өнөөдөр өрөнд барьцаанд улам л гүн орж байгаа шүү дээ.
Монголын ард түмэн Украины ард түмний эсрэг биш бас тэдний талд ч биш, Орсоын ард түмний эсрэг ч биш бас тэдний талд ч биш, Америкийн ард түмний эсрэг ч биш бас тэдний талд ч биш, Германы ард түмний эсрэг ч биш бас тэдний талд ч биш. Монголчууд өөрийн гэсэн хэнээр ч заалгуулж турхируулахгүй тийм л том улстөртэй болоход УИХ-ын бие даасан байдал чухал байна.
Ядаж байхад яр гэгчээр энэ Сорос гэж нөхөр бол бас л аюултай этгээд байна шүү дээ. Түүний тухай сонинд ингэж бичжээ: George Soros pushes Obama to release strategic oil reserves to ‘ruin’ Russia. Орос орныг баллаж хаяавал Америкууд газрын тосоо зарах боломжтой болно гэж Обама руу турхирчээ. Мэдээж Европыг л Англи, Америк хоёр нийлээд гартаа оруулах гэж байна шүү дээ. Сорос гэж Унгар гаралтай энэ этгээд Азийг 90-ээд онд тэр чигээр нь эдийн засгийн хямралд оруулж олон ч хүнийг хохироосон доо. Гэтэл энэ хүний байгуулсан улс орнуудыг балладаг байгуулага Улаанбаатар хотод дүнхийж байна шүү дээ. Энэ тухай УИХ-д ярилцсан уу. Шалгах л хэрэгтэй бус уу.
УИХ тусгаар тогнож чадвал Засагийн газар яамандаа очиж хийх ажлаа олигтойхон хийх л үлджээ. УИХ яамны сайдуудыг тушаах тэр л цаг үе ойртох мэт. Сайн цаг ирж сайхан болохнээ. Үүний тулд хүн бүрийн хүчин зүтгэл чухал. Зөвхөн оюутны холбоо эсвэл тэтгэврийн хөгшид биш энд тэнд явж сурч боловсорсон хүмүүс үгээ хэлэх цаг иржээ. Хуучин хоцрогдсон арчаагүйдээ битгий хорогдоорой. Гараад ир.

Соён гэгээрэл. №1: Хайр дурлал гэдэг сэтгэлийн асуудал болохоос үүрдийн биш.

Enlightenment гэсэн үгийг соён гэгээрэл гэж орчуулах боломжтой ч мэдлэгийн соён гэгээрэл ба шашны соён гэгээрэл гэж хоёр тусдаа гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Шашны соён гэгээрэлд тухайн шашинд жишээлбэл Буддын болон Христийн шашинд бурханаа шүтэж яг л бурхан шиг сайхан сэтгэлтэй болчихлоо гэдгийг гэгээрсэн хүн гэдэг. Харин мэдлэгийн салбарт бол нийгэмд соён гэгээрсэн хүнийг хэлдэг. Нийгмийн соён гэгээрэл бол хэнээс ч ямар ч шашин мухар сүсэгээс хамааралгүй явж мэдлэг боловсролтой болж өөрийгөө таньж бие дааж чадах чадвартай болсон хүнийг хэлдэг.
Соён гэгээрэл бие хүний амьдралын олон асуудалуудыг зөв шийдэхэд тус болдог. Жишээлбэл хайр дурлал, аз жаргал, шашин, үхэл гээд хариулахад тийм ч амархан биш сэдэвүүдийг зөв ойлгож гэгээрэх чухал. Хүн бүр гэгээрэх боломжтой хэдий ч хүмүүс түүнээс татгалзаж бусдын боол болох нь элбэг. Тиймээс соён гэгээрэхэд зориг хатуужил чухал үүрэгтэй.
Соён гэгээрээгүй хүн хайр дурлал гэж юу гэдгийг мэдэхгүй тул хүнийг хайрлаж чадахгүй. Үүнтэй адил аз жаргал гэж юуг мэдэхгүй хүн жаргаж байгаагаа зовлон гэж ойлгох жишээтэй. Гэтэл зовлон биш жаргал байх боломжтой. Тиймээс энд тавих соён гэгээрэлийн хамгийн анхны асуулт бол: Хайр дурлал гэж юу вэ?
“Shakespeare in Love” нэртэй филмээр хайр дурлалыг харуулдаг. Мэдээж энэ хайр дурлал хосуудын хооронд маш эрчимтэй явагддаг хэдий ч сайн сайхан авчирдаггүй. Ерөөсөө хайр дурлал заавал сайн сайхан авчрахгүй тул муу муухай авчрах бас аюултай. Тиймээс хайр дурлал зарим хосуудад удаан хугацааны хамтын амьдрал авчирдаг хэдий ч зарим хосуудын хайр дурлал маш амархан унтардаг. Хайр дурлал маш олон янз бас олон нүүртэй.
Өнөөдөр хүртэл хайр дурлал гэж юу вэ гэдгийг хэн ч мэдсэнгүй. Хүн бүр өөрийнхөө санааг л хэлж чадна. Яагаад гэвэл хайр дурлал сэтгэлийн асуудал тул толгой дотор л явагдана. Хэний тархинд хэрхэн хайр дурлал үүсэж яаж явагддаг тухай өнөөдөр тархи судлаачид судалсан хэдий ч олигтой хариунд хүрэх боломжгүй гэдгийг бас мэдсэн. Тиймээс хайр дурлал үргэлж оньсого мэт үлдэх ажээ. Ямар оньсого вэ гэхээр яагаад хүмүүс хоорондоо хайртай болдог бас хайрын эцсийн зорилго юу вэ гэдэг хариулагдсангүй. Хайр дурлал дотроо романтик, сексийн болон хамт амьдрах гэсэн гурван төрлийн. Энэ гурван төрлийн хайр дурлал одоогоос 200 гаруй жилийн өмнөөс л үүссэн.
Хайр дурлалыг мэдэж авах гэсэн түүний тухай асуусан эргэлзсэн шүлэг, яруу найраг, роман, драмын жүжигээс авахуулаад кино филм хүртэл олон янзаар хайр дурлалыг энэ болов уу гэсэн таамаглал хаа сайгүй. Рок попын дуунууд хүртэл хайр дурлал гэж юу вэ гэж асуусаар л. Форэйн гэж рок группын “I want to know what love is” нэртэй дууны текстэнд хайр гэсэн сэтгэлийг би өөрийн сэтгэлдээ нэг сэтгэж үзэх юмсан гэдэг.
Ээж аавын хайр бол тодорхой зорилго бас нөхцөл тавьсан хайрууд. Зарим ээж аавууд хүүхэддээ бүхий л хайраа зориулдаг хэдий ч хэтрүүлж болохгүй. Тэгвэл хүүхэд бас давардаг. Түүнээс гадна хэтэрхий их хайраар бялхуулах хүүхдийг эрх чөлөөгүй болгодог. Гэтэл хайргүй орчинд өссөн хүүхдүүд хожим насанд хүрсэн хойноо хайр гэж мэдэхгүй тул дууриаж жүжиглэж их л сэтгэлгүй хүмүүс болдог. Иймэрхүү хүмүүс хайртай гэсэн хүнийгээ бараг л зодож хэрцгийлэхээс ч буцахгүй. Тиймээс ээж аавын хайр яг л тааруулсан хариуцлагатай хайр байх ёстой.
Залуу хосуудын хайр дурлал бол дээр хэлсэнээр таавар хэвээр. Залуусын толгойд юу эргэлдээд би чамд хайртай гэсэн ойлголтонд үнэмшээд байна вэ. Хайртай гэсэн хүн буцаагаад хайргүй гэвэл яах вэ. Хайртай гэсэн хүн хэсэг хугацааны дараа өөр хүнд бас хайртай болчихвол яах вэ гэх мэт олон асуулт хариултаа хүлээнэ.
Хүний толгой дотор л янз бүрийн дур хүсэл сонирхол үүсдэг шүү дээ. Нэгэнт толгой дотор үүссэн тул түүнийгээ харуулж батлах ямар ч боломжгүй. Тиймээс янз бүрийн үгээр л илэрхийлэх болов уу. Үгээр биш гэхэд харцаар эсвэл бэлэг өгөх гэх мэт илэрхийлнэ. Зарим хүмүүс хайртай гэдгийг шалгах гэж маш их туршиж янз үзэх жишээтэй. Гэхдээ л нэгэнт л үг хэлээр хайрыг илэрхийлж буй тул худлаа хэлэх боломж их бий.
150 жилийн өмнө бичсэн Францын “Мадам Бувуар” романы эмэгтэй дүр хөдөөний шүдний эмчтэй гэр бүл болоод ямар их аз жаргалгүй байдаг билээ. Үүгээрээ Флауберт хайр дурлал шиг ойлгомжгүй зүйл гэж байхгүйг илэрхийлсэн. Америкийн “Хиймэл оюун ухаан” гэсэн кино филмд хайр дурлал гэж юу вэ гэж асуухад ингэж хариулдаг: хайр дурлал гэдэг цусны эргэлт хурдасна зүрх хурдан цохилно нүдний хүүхэн хараа томроно гэж хариулдаг.
Мэдээж Монгол оронд хэдийгээр шилдэг уран зохиол бий гэдэг ч яг жинхэнэ хайр дурлалыг илэрхийлж зөрчилдсөн сургамж өгсөн Флауберт болон Толстойн хэмжээний номууд байхгүй. Харин өнөөдөр интернэтээр эсвэл гадаадын уран зохиол уншиж хайр дурлалын тухай ерөнхий ойлголт авахад боломжтой болжээ. Үүрдийн хайр дурлал эсвэл ганцхан чамд л хайртай гэсэн ойлголтууд шүлгэнд л байдаг болохоос амьдралд ямар ч боломжгүй зүйлс. Яагаад гэвэл хайр дурлал гэдэг толгой дотор л үүссэн сэтгэл шүү дээ.
Би чамд хайртай гэж хэлчихээд л хардаж эхэлдэг гэсэн. Хэн ч хэний ч өмч биш шүүдээ. Би чамд хайртай гэчихээд л боолчилж эхэлдэг гэсэн. Эртний боолчлолын үе өнгөрсөн шүү дээ. Би чамд хайртай гэчихээд л дуртай цагтаа ашигладаг гэсэн. Хүнийг багаж хэрэгсэл болгож болохгүй шүү дээ. Хаяад л орхиод л явах хэрэгтэй шүү дээ. Олон мянган охид хөвгүүд гадуур дүүрэн байна шүү дээ.
Монголчууд нэгэнт хайр дурлалыг сайлж бас муулсан олигтой уран зохиол кинофилм бүтээгээгүй тул хайр дурлалын тухай соён гэгээрэл явагдсангүй. Ерөөсөө дэлхийн соён гэгээрэлээс 200 жил хоцрогдолтой яваа гэдэг шүү дээ. Өнөөдөр мухар сүсэгээс авахуулаад Христийн сүм хүртэл залуу хосуудын хайр дурлалыг үгүйсгэж устгасан олон жишээнүүд бий дээ.
Бусдад хайртай гэж буй хүмүүс эхлээд өөрийгөө таних хэрэгтэй. Өөрийгөө таньж чадсан хүмүүс би чамд хайртай гэж хэлж буйгаараа чамайг хүндэтгэнэ гэж хэлж буй. Мэдээж хэрхэн хүндэтгэж чадахыгаа батлаж харуулах чухал. Хүндэтгэж буйгаа харуулах боломжтой гэтэл хайртай гэдгийг харуулж батлах ямар ч боломжгүй. Залуу хосуудын хайр дурлал мэдээж секс хийж илэрхийлдэг. Гэхдээ секс бол заавал хайр дурлалын баталгаа биш. Зөвхөн хүн биш бас амьтан ч секс хийж чадна.
Секс шиг амархан зүйл байхгүй. Секс л бол секс түүний загас наадуулах гэж орчуулах ч хэрэггүй. Хэн ч ямар ч загас наадуулдаггүй биздээ. Загас ярихын оронд секс гэж юу вэ гэдэг тухай ойлголт чухал. Яагаад секс хэрэгтэй тухай Швэйцар оронд гарсан хуулийн жишээ олон зүйл бодогдуулдаг. Швэйцар оронд тахир дутуу хүмүүст зориулан хэрвээ янханы газар очиж мөнгө төлж секс хийвэл төрөөс тэр төлсөн мөнгийг нөхөж олгох хэрэгтэй гэсэн хуулийг баталжээ. Тиймээс секс гэдэг соён гэгээрсэн оронд төрийн хэмжээнд яригдах жишээтэй.
Залуус нэг нэгэндээ хоёулаа найзлах уу гэж л асуух хэрэгтэй. Сайн найзалж чадвал үнэнч итгэлтэй найзалж чадвал ийм хүнтэй магад цааш гэр бүл болох боломжтой. Түүнээс биш зөвхөн хайртай гэж хэлээд гэр бүл болдог гэсэн ойлголт бол аз изийн л асуудал. Буруу хүнд хайртай болоод гэр бүл болчихвол бүх насаараа там шүү дээ. Хурдан салахад тийм ч амаргүй. Яагаад гэвэл энэ хооронд олон зүйл хэн хэнээс хамааралтай болчихсон бас бараг хүүхэдтэй болчихсон бол одоо түргэн салах боломжгүй. Цааш хүүхдээ бодох асуудал гарч ирнэ.
“Strangers when we meet” нэртэй филмд гардаг хоёр хосууд нэг нэгэндээ хайртай болсон хэдий ч цааш хамтран амьдрах ямар ч боломжгүйг харуулдаг. Яагаад гэвэл энэ хоёр хосууд хоёулаа ардаа гэр бүлтэй хүүхэдтэй. Ингээд гэр бүл үр хүүхдээ авч үлдэхийн тулд хайр дурлалаасаа татгалздаг.
Хэн хэнд ч үүрд хайртай болох боломжгүй. Залуу нас ердөө богинохон тул нэг их удалгүй сонирхол буурна шүү дээ. Өдөр бүр хайртай байх ямар ч боломжгүй. Ерөөсөө тэгж өөрийгөө тамлаж хөсөр хаях хэрэггүй. Хайр дурлал гэдэг богинохон хугацааны стрэсс шүү дээ. Гэхдээ л хайртай гэсэн хосууд олон арван жил хамтдаа амьдарсан жишээ олон бий. Яагаад ингээд хамт амьдраад байгаа бол сайн муу олон шалтгаантай нууц тул нууцаараа л үлдэх хөгшчүүдийн нууц.
21-р зууны нэг онцлог бол Монголын эрчүүд их гологдож эмэгтэйчүүд нөхөр болох хүн их хайцгаах болжээ. Яагаад нөхөргүй эмэгтэйчүүд олон бэ гэхээр олигтой нөхөр болчихоор ухамсартай боловсролтой насанд хүрсэн эрчүүд дутагдаж буйгийн баталгаа. Нөгөөтэйгүүр эмэгтэйчүүд эрчүүдийг голж хөөж туухын оронд өөд нь татаж хүмүүжүүлж авах бас л нэг том эрдэм шүү.
Монголын эрчүүд тоогдохын тулд соён гэгээрэх чухал. “Мартагдашгүй намар” кино филмд хайр дурлал тийм ч сайхан зүйл биш шүү гэдгийг бас харуулж чадсан. Тэр бол социализмын ухамсарт нийгмийн филм. Тэгэхээр хайр дурлал гэдэг нийгмийн соёл болон амьдралын үнэт зүйл ямар вэ түүнээс хамааралтай. Өнөөдөр нэгэнт мухар сүсэг ярьсан соёл устсан нийгэмд хайр дурлалыг сэтгэлийн хөдөлгөөнөөр тайлбарлах бол ойлгомжтой.
“In the mood for love” нэртэй филмд залуу хосууд хайр дурлалыг хэрхэн эзэмдэж удирдаж чадаж байгаа тухай гардаг. Хэдий хайртай болсон хэдий ч түүнийгээ дарж ухамсарыг сэтгэлийн хөдөлгөөнийхөө өмнүүр тавьж чаддаг. Энэ филмд хөрш хоёр залуу гэр бүлүүдийн нөхөр эхнэр хоёр цаагуураа амрагууд болсоныг гэртээ үлдсэн хөрш хоёр мэдэж яах учраа олохгүй хоорондоо уулзалдаж явалдаад байгаа эхнэр нөхөр хоёрынхоо тухай ярилцдаг. Маш тайван биеэ барьж хэн хэндээ эвгүй байдал гаргахгүй танай нөхөр манай авгайтай яваад байна гэхэд харин тийм миний нөхөр чиний авгайтай яваад байна гэж хэдий дотроо зэвүүцсэн ч түүнийгээ гаргаж хэрэлдэж маргалдахгүй ёстой л насанд хүрсэн хүмүүсийн шинжээр ярилцдаг.
Хайр дурлалыг зөв мэдэж хэрэглэхийн тулд бас л ном унших хэрэг гарна. Ном уншиж л соён гэгээрнэ шүүдээ. Ном уншиж л толгой хөгжих болохоос чихээрээ сонсоод толгой хөгжихгүй зөвхөн л хогоор дүүрнэ.

Том улстөр. № 1: Америкийн элчин сайд эмэгтэй юу бичнэ вэ?

Өдрийн сонины 4 сарын 10 ны дугаарт Америкийн элчин сайдыг ингэж бичлээ гэсэн “Украины төлөө бүгд хамтран нэгдье” гарчигтай Монгол хэл дээр нийтлэл хэвлэгджээ. Америкийн элчин сайд Монгол хэл дээр бичдэг болчихсон юм болов уу эсвэл түүний бичсэнийг орчуулсан юм болов уу бүү мэд. Ямар ч тайлбар тодруулга алга. Орчуулсан гэвэл хэн орчуулсан тухай орчуулагчийн нэр ус ч алга.
Нэгдье гээд л айхтар сүрхий улстөржсөн уриалга байхаар нь за одоо л Сүхбаатарын талбай дээр хавар бүр болдог Монголчуудын ээлжит жагсаалууд эхлэхнээ гэж битүүхэндээ талархасан боловч хэрэг бишдээд явчихлаа. Гадаадын иргэн улстөржсөн байна. Гэхдээ бүр Монголын нутаг дээр Монголын иргэдийг уриалжээ. Жижигхэн улстөртэй жижигхэн Монголыг их л сүрхий уриалжээ.
Сүүлийн 20 гаруй жил том улстөрөөс холдож жижигхэн орон нутгийн чанартай Сүхбаатарын талбай хавиар л улстөрждөг байсан ард түмнийг хил давуулан алс холын Укриануудтай нэгдээрэй гэж уриалж буйг уншихад бас овоошдээ бид бас хэрэгтэй хүмүүс байхнээ гэж хөөрцөглөв.
Саяхан Америкийн улстөрийн зөвлөх Польш гаралтай одоо Украины тэнд их л идэвхижиж яваа хуучин бууны хугархай Бржэжински Европын холбоог уриалах биш турхирсан байна билээ. Тэр сонинд ярилцлага өгөхдөө “If the EU is serious about playing a role in the world, it has to start here” гэж хэлжээ. Европын холбоо хэрвээ дэлхий дээр олигтойхон журамладаг болж томрох гэвэл өөрөөр хэлбэл том тоглогч болох гэвэл Украиныг хэрхэн гартаа оруулж чадаж буйгаараа харуулах хэрэгтэй гэж тэр хэлжээ.
Бржэжински яах вэ улстөрийн зөвлөх хүн улстөржиж болноо. Гэтэл Америкийн элчин сайд эмэгтэй дипломат ёсыг зөрчиж улстөржиж болох уу? Европт дайн эхэлчихээд байгаа юм бишүү. Монголчууд нэгдэцгээ гэжээ. Тэгвэл дайнд нэгдэх үү. Яг л Ирак руу дайрцгаасан шиг үү.
Монголчууд түүхээ эргэж санавал бас дэлхийд том тоглогч явсан даа. Өнөөдөр олон хэсэг хуваагдаж дээ. Уул нь тоолбол 200 гаруй сая Монголчууд бий. Овоо том хүч шүү. Нэгдэж чадвал харин Хамуг Монгол, Даяар Монгол, Бүгд Монгол, Бүх Монгол болж босвол бас ч үгүй Европын холбооноос дутахгүйгээр Бржэжински гуайн сонирхолыг татна даа.
Нэгэнт том улстөр ярьж байгаа тул одоо тэгээд дэлхий дээр Америкаас гадна Европын холбоо гэсэн бас нэг том тоглогч гарч ирэх төлөвтэй. Тэд нилээд хичээж Украины тэнд өөрийнхөө том гэдгээ батлах гэж буй л бололтой.
Европ ч яах вэ түүхэндээ үргэлж дайтаж явсан. Одоогоос яг 100 жилийн өмнө Дэлхийн 1-р дайн эхэлсэндээ. Түүний дараа дэлхийн 2-р дайн. Тэгээд завсарласны дараа 1999 онд Югославын дайн болсон. Өнөөдөр Украины дайн эхлэх гэж буй бололтой. НАТО-гийн цэрэг бүр Оросын хил рүү их л ойртсон гэсэн.
1990 онд Берлиний ханыг нурааж Зүүн Германыг Баруун Германтай нэгтгэхэд Горбачёв гол үүрэг гүйцэтгэж үүний хариуд НАТО хэзээ ч Зүүн Европ руу цэргээ оруулж Оросын хил рүү ойртохгүй шүү гэж хэлэхэд НАТО зөвшөөрч амласан гэсэн. Гэтэл өнөөдөр амласнаа эвдэж НАТО бүр цэргээ Крим рүү оруулах гэж өөрөөр хэлбэл Оросын нутагт шууд бусаар оруулах гэж байгаад бүтэлгүйтлээ.
Том улстөр ийм л байдаг даа. Америкийн элчин сайд Монголчуудыг том улстөрд оруулах гэж байгаа бол зөвхөн Ар Монгол хүч хүрэхгүй. Бид чинь ердөө л 3 сая хүрэхгүй шүү дээ. Тэгээд ч Атомын бөмбөг байхгүй. Ядаж Пакистантай адил Атомын бөмбөгтэй бол их л том дуу гаргахсан. Түрүүнд хэлсэнээр Хамуг Монголыг яг л Чингисийн тэр үетэй адил босгож чадвал харин ч Украины Киевийг эзэлж явсаныгаа магад өнөөдөр цайруулах боломжтой. Киевийн тухай түүхийн хуудсанд бичээтэй л байгаа даа.
Монгол түүхээ ярьвал том шүү. Америкууд яах вэ өнөөдөр дэлхийн том тоглогч болжээ. Гэхдээ түүхийг нэг л тоодоггүй дээ. Германы зохиолч Гёте номондоо бичихдээ: America, you have it better Than our old continent. Орчуулбал: “Америк чамд түүх байхгүй тийм болохоор Та нар юуг ч тоохгүй юуг ч үнэлэхгүй дураараа аашилдаг. Гэтэл Европ түүхээ хүндэлж тэгж их дураараа аашлах боломжгүй” гэсэн байдаг.
Тиймээ, Америкийн хуучин үеэ элээж улстөрөөс хөндийрсөн хоёр гадаад хэрэгийн сайд агсанууд болох Жэймэс Бэйкэр болон Хэнри Киссинжэр нар Америк оронд шинэ улстөрийн баримжаа хэрэгтэй гэж хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгсэлээр хэдэн жилийн өмнө зарласан байдаг. Тэд хэлэхдээ: “The United States should pursue a policy that couples our determination to protect our national interests”. Америкийн үндэстэний ашиг сонирхол чухал гэж чухалчилжээ.
Арабын хавар нэртэй бас л Америкийн үндэсний сонирхолд нийцэх гэсэн орнууд юу болов доо. Ардчилал байтугай зүгээр нийгмийн хэв журмыг гүйцэлдүүлж чадахгүй жинхэнэ замбараагүйтэл үүслээ шүү дээ.
Америкийн элчин сайд эмэгтэй авлигад идэгдсэн, дарангуйлагч удирдагч нарын эсрэг нэгдэцгээе гэжээ. Тэгвэл Монголын асан ерөхийлөгчөөс авахуулаад асан ерөнхий сайдууд гээд ёстой жинхэнэ авлигад идэгдсэн нөхдүүд манайд бас олон байгаа шүү дээ. Тэдний эсрэг бас Америкийн элчин сайд эмэгтэй бидэндтэй нэгдэцгээл дээ. Хариутай бол бариутай шүү дээ. Энэ чинь жинхэнэ дипломат ёс биздээ.
Муу эр дайнд хөөрнө гэсэн үг бий. Монголчууд ямар ч утгагүй Иракийн дайнд хөөрч оролцож гэмгүй ардуудын амийг хөнөөлцсөн. Ёстой л хамраараа газар шаасан.
Түүхийн тоосонд дарагдсан Монгол Америктай нэгдэх битгий хэл хоорондоо ч нэгдэж Хамуг Монгол болж чадахгүй л явна даа. Ийм л хариу барихаас.

Шударга ёс. №2: Бржэжински, Шмидт хоёртой адил төрийн хүмүүс байна уу.

90 нас дөхөж яваа Америкийн төрийн зөвлөх Бржэжински болон 90 нас гарсан Германы канцлерийн алба хашиж явсан Шмидт гэх энэ хоёр эрчүүдийг өнөөдөр харахад ярьж байгааг сонсоход хийж бүтээж яваа ажлуудыг сонирхоход үнэхээр л улс орны иргэн хүн гэж ямар байх ёстойг яруу тодоор харуулах мэт.

Энэ хоёр юм үзэж нүд тайлсан мэргэн цэцэн эрсийг харахад улс орноосоо нэр хүнд албан тушаал авсан нь үнэн тэгвэл одоо буцаагаад түүнийгээ төлөх үнэн гэсэн шударга ёсны хатуу зарчимыг барьж чаджээ. Тэд одоо ч шударга ёсыг барьсаар яваа эх орны эрс дээ.

Америкийн нийтдээ таван ерөнхийлөгчидийн зөвлөх Бржэжински гэж олон жил төр улсын асуудлаар мэргэшсэн толгой. Нэг ёсондоо Азид ч Африкт ч Латин Америкт ч Европын Козово гээд олон газруудад явагдсан сайн муу үйл явдалууд түүний гараар орсон. Бржэжински гэж хүний хувийн тунхаг бол Америк үндэстэний ашиг сонирхолын төлөө ажиллана. Англиар “national interest”.

Монголын сүүлийн 20 жилийн төрийн өндөрлөгүүд өнөөдөр ч өнгөрсөнд ч хэзээ ч ийм зөвлөгчийг бэлдэж дэмжиж бүтээж чадсангүй. Тэд чадах ч хүмүүс биш. Яагаад гэвэл тэд өөрсдөө жирэмсэн эхнэрийн бие засах газраас холдож үзээгүй. Тиймээс ч тэд мэдлэгтэй боловсролтой хүмүүсийг харах нүдгүй үнэлэх эрдэмгүй хүмүүс байсан. Өөрөөсөө илүү хүнээс суралцах биш харин ад үзэж бушуухан зайлуулдаг хүмүүс дээ.

Монголын өндөрлөг гэж өөрсдийгөө нэрлүүлж явсан хүмүүсийн зөвлөх ч гэж ёстой ичмээр дамшиг гэдэг шиг зөвлөгч гэхээсээ зөрдөггүй хүмүүс л байсан. Тэднийг яахав хажуудаа цалинжуулж өөрсдийгөө онгирооход хэрэглэдэг. Тэд ч бас сайн хөөргөнө. Өөрсдөө тэднээрээ магтуулж маяглуулсаар л явцгаасан. Өнөөдөрийн зөвлөгчид бүр ч аюултай охид хөвгүүд. Урьд өмнийн зөвлөхүүд муугаа мэддэг байсан бол өнөөдрийн зөвлөгчид муугаа мэддэггүй дээ өөрөөр хэлбэл мэдэхгүйгээ мэддэгүйдээ бүр аюултай хүмүүс.

Ерөөсөө ерөнхийлөгч явсан, ерөнхий сайд явсан, Их хурлын дарга явсан хүмүүс өнөөдөр хаана юу хийж явна вэ? Монгол үндэстэний ашиг сонирхолын төлөө ажиллаж амьдралаа зориулах тийм чансаатай ёстой эрхэмлэмээр хүмүүс байна уу?

Бржэжинскийн “Шатрын хөлөг” нэртэй номонд Евро-Азийг эзэлж чадвал тэр л орон дэлхий дээр журамлана гэж бичсэн байдаг. Үүгээрээ Европын холбоог л том болоо ч гэж турхирсан. Өнөөдөр Бржэжински хоёр дахь удаагаа Европын холбоог турхирчээ. Тэр сонинд ярилцлага өгөхдөө “If the EU is serious about playing a role in the world, it has to start here” гэж хэлжээ. Үүгээрээ Европын холбоо хэрвээ дэлхий дээр олигтойхон журамладаг болж томрох гэвэл Украиныг хэрхэн гартаа оруулж чадаж буйгаараа харуулах хэрэгтэй гэжээ.

Тиймээ Бржэжинскийн хэлсэнээр нээрээ л Украин орон луу Европын холбоог турхирч буйгийн цаана бол эрчим хүчний дайн л явагдаж байгаа шүү дээ. Өнөөдөр улстөр гэдэг бол шатахууны улстөр болсон шүү дээ. Дэлхий дээр шүү дээ. Түүнээс биш манай нөхдүүд шиг Монголчуудаа мөлжиж шатахуунаа дуртай үнээр зарахыг хэлж буй биш. Дайны цаад шалтгаан бол ард түмэндээ хэрхэн хямдхан шатахуун өгөх гэсэн л нөөцлөх гэсэн л дайн шүү дээ. Ерөөсөө ард түмнээ мөлжиж биш бусад орнуудыг мөлжих улстөр явагдаж байгааг хувиа хичээсэн бэртэгчин Монголын бизнэсмэн нэртэй улстөрөөр халхалсан нийгмийн дайснууд мэдэж л байгаа болов уу.

Украин оронд одоогоор Америкийн газрын тосны хоёр том компани орж ирчихээд ажиллаж байгаа. Тэд Оросын газрын хий болон газрын тосны компануудтай өрсөлдөхөөр ороод ирсэн. Яагаад Америкийн төрийн нарийн бичиг Керри сандран Майданы талбайд ирсэн бэ гэхээр Украиныг хувааж идэх гэж л ирсэн шшүү дээ. Өөрөөр хэлбэл Америкийн үндэстэний ашиг сонирхолыг төлөөлж ирсэн. Түүнээс биш манай төрийн өндөрлөгүүд шиг хүндэт доктор болох гэж өөрийнхөө хүүхдүүдэд далимдуулаад гэрээ байгуулж компанитай болгох гэж төрийн нэрийн өмнөөс хувийн ажлаа амжуулах гэж очоогүй шүү дээ.

Бржэжински Евро-Азийн өндөрлөгийг эзэлсэн орон л дэлхийг эзэлнэ гэж бичсэн “шатрын хөлөг” номондоо яагаад Монголчуудын тухай хүний урманд үг хэлсэнгүй вэ? Монголчууд Евро-Азийн гадна болж таарч байна уу? Эсвэл эрхэм Бржэжински зориуд Монголчуудыг юу ч биш зүгээр л Орос, Хятад хоёрын өөдөөс хуцуулах гэсэн зорилгодоо ашиглаж ямар ч үүрэггүй хэдэн ширхэг алтан дээр суусан гуйлагчингууд байдаг гэж хүний урманд харц чулуудсангүй юу? Эрхэм гэснээс манай 100 эрхэмийг бодвол эрхэм гэхээс өөр аргаүй хүн дээ.

Монголын төрийн хүмүүс гэдэг эрчүүд өөрөөсөө дээр гарахгүй гутлын өрөөсөнүүдийг зөвлөгч болгож мухар сүсэгтэж уулаар хэсч хадаг хийсүүлж архи сөгнөж агаарт ухаанаа алдаж явцгаадаг л болцгоосондоо. Тийм хүмүүс хийсвэр агаараас буцаж бодит төрийн ордондоо орж ирээд юу ч мэдрэх вэ дээ. Мэдрэлээ алдчихаад ирсэн юм хойно яаж ч суугаад ном уншиж төлөвлөгөө боловсруулж оюуны өндөр түвшинд бодож боловсруулж үндэстэнийхээ төлөө өөрийгөө зориулах вэ дээ. Хамаг сүнсээ гадаа салхинд хийсгэж хээр хэвтэх чулуунд эзгүйд ургах модонд авгай хүүхэдээ дагуулан очиж мухар сүсгийн номонд мөргөөд хий хоосонд өөрсдийгөө даатгаад ирсэн хүмүүс шүү дээ. Өөрийгөө ч гэждээ авсан идсэн уусанаа даатгадаг биз. Төрийн мөнгөөр авсан байшин барилгуудаа л даатгадаг байлгүй.

Хүний үгийг сонсдоггүй эхнэрийнхээ үгийг сонсдог эрс хувийн амьдралаа зохицуулахад хэрэг болохоос бус улс орны ажил төвхнүүлэхэд эхнэрийн үг бүр ч хортой. Өнгөрсөн түүх эхнэрүүд ямар их аюултай байсаныг батлаад өгдөг шүү дээ. Эр хүн эхнэрээрээ заалгаж зөвлүүлбэл ёстой аврал биш алдас шүү. Төрийн өндөрлөг нэртэй явсан хүмүүс бүгд мэдлэгт итгэхгүй суусан салсан авгайдаа итгэж олон том алдаануудаа хийсэн дээ.

Мэдээж одоогийн эр хүйстэй улстөрчид бол айлын том хүү шиг л эрхэлдэг эрх мэдэлд суралцаагүй хүмүүс. Эрх мэдэл бол улс орныг авч явахад хэрэгтэй хүчтэй эрдэм шүү. Эрх мэдлийн эрдэмд суралцах боломж алга даа.

Монголын төрийн өндөрлөгүүд Бржэжинскитэй адил цэцэн мэргэн эрдэмтэй улстөрийн зөвлөхтэй болж чадаагүй алдааны хажуугаар бас хийсэн хоёр дахь том алдаа бол Германы канцлер явсан Шмидтэй адил хийсэн зүйлийнхээ талаар шийдсэн асуудлуудынхаа тухай ард түмэндээ тайлан тавьж тэр тухайгаа ном бичиж харьцах тийм харьцааны соёл дутагддаг. Ялангуяа дараагийн үе үеийнхэндээ хэлэх үггүй заах туршлагагүй мэдсэн мэдлэггүй байгаад л хэргийн учир оршино. Хөнгөн шингэн гэнэн залуу үедээ зөвлөхгүй дахиад л ханаж цадахгүй Оюу Толгой, Таван толгой, Эрдэнэт, төв банк гээд л мөлжөөд л. Мөлжүүрээ үргэлжлүүлээд л.

Германы канцлер явсан Шмидт өнөөдөр 90 нас хол давсан нэгэн. Түүнийг хөгшин хөвөө гэж ад үзэж удахгүй үхэх гэж байгаа гэж өвөө болгосонгүй. Өвөө болсон юм чинь одоо тэтгэвэртээ суу гэж тушаасангүй. Өвөө гэсэн энэ үг ямар муухай хүн доромжилсон үг вэ? Эх орныхоо төлөө ажиллаж хөдөлмөрлөж яваа нас бие гүйцсэн цэцэн цэлмэг мэргэн улстөрчийг Монгол хэлээр өвөө гэж доромжлох алдас байлгүй. Бржэжински, Шмидт хоёр арай өвөөнүүд биш биздээ.

Шмидт хэдий 90 хол гарсан ч ярьсаар л. Тэр зурагтын ярилцлага хийж улстөрийг болон Германы төрийг хөндлөн гулд шүүмжлэнэ. Түүний бие сул харин ухаан чанга. Шмидт олон ном бичиж Герман орон 2-р дайны дараа ямар их ядуу байсан тухай халаглаж харин түүнээс гарч Герман орныг буцаагаад Европын намбер ван цаашлаад дэлхийд үүрэг хариуцлагатай орон болгохын тулд хэрхэн өдөр шөнөгүй хөдөлмөрлөсөн тухайгаа бичсэн байдаг.

Шмидт нэгэн удаа орой болсон хойно ажлынхаа өрөөнд хэт их хөдөлмөрлөснөөс болж ухаан алдан унасан гэдэг. Мэдээж тэр эх орныхоо төлөө хөдөлмөрлөсөн болохоос биш хор найруулж төрийн мөнгөө хулгай хийж хувьчлал нэрийн дор эх орныхоо өнгөтэй өөдтэйг булаан авч яваад ухаан алдаж эмнэлэгт хүргэгдээгүй шүү дээ. Шмидтийн хүүхэд Германы хаа нэг яаманд эсвэл энд тэндхийн элчин сайдын яамуудад ажилдаггүй бас аавынхаа нэрийг бариад хаа нэг банкны удирдах зөвлөлд суудаггүй.

Германы Шмидт шиг ном бичиж улс орныхоо төлөө үхэн хатан явах тийм чансаатай Монголын экс ерөхийлөгчид байна уу? Эх орныхоо төлөө 90 нас хүртэлээ ажиллаж хийж бүтээх Монголын экс ерөнхий сайдууд байна уу? Эсэргүүцсэн шүүмжилсэн анхааруулсан чанга ухаантай хүчтэй төрийн хүмүүс дутагдаж байна даа.

Өнөөдөрийн Монголын улстөрчидийг харахад хоосон магтаж өдөр бүр зөв байж бүх насаараа дандаа л мундаг байсан гэж өөрийгөө магтахыг хардаа. Тэд бүтээсэн намтаргүй тул паянгаа л яридаг. Тэдний зарим өөрийгөө ярихгүй авгайгийнхаа тухай ярьдаг. Айлын том хүүдүүд яана даа. Шүүмжилдэг газар хөгждөг болохоос биш магтдаг магтаалын газар ямар ч хөгжил явагдахгүй гэдгийг мэддэг болов уу. Мэдэхгүйгээ мэддэгүй дээ.

Хөөрхий Монгол эрс хүсэл жижигхэн тул дандаа л жижигхэн гэрийн авгай хүүхдийн амьдралаар амьдрана. Ерөнхийлөгч болоод ч, ерөнхий сайд болоод ч хувийн жижигхэн ашиг сонирхол мөнгө төгрөг хөөсөн ууланд авирсан гадаад руу хүүхдүүд дээрээ очиж орогносон амьралаар амьдарцгаах юмдаа. Тэд эх орноо ч жижигрүүлсээр сүүлдээ хямдхан болцгоож өчигдөр ч өнөөдөр ч бүр л хямдарсаар.

Одоогийн засгийг газрын байж байгааг хараа ч. Ийм засгийн газартай ийм төрийн удирдлагуудтай орныг Бржэжински юу ч гэж номондоо үсэг бичиж үнэ өгөх вэ дээ. Шмидт бараг Монгол орон гэж байдаг гэдгийг ч мэдэхгүй л болов уу. Тэд эх орноо сонирхдог болохоос гадаад орныг бол ашиглана шүү дээ. Ийм эх орондоо сонирхолтой гадаадынханыг ашиглаж чаддаг төрийн хүмүүс үгүйлэгдэнэ.

Шударга ёс. №1: Оюу толгой тэгээд хохимой толгой болсон уу.

Америкийн шударга ёсны онолч хэлэхдээ: “шударга ёс гэдэг бол нэг ёсондоо өгөө аваа хоёр тэнцэхийг хэлнэ” гэжээ. Монголчууд хэдэн жилийн өмнө Оюу толгойгоо гадаадын болон дотоодын компануудад өгөхдөө буцаагаад хэдэн төгрөг авна гэсэн ойлголттой л өгцгөөсөн. Өнөөдөр хүртэл амласан мөнгө ч алга. Шударга ёсыг барихгүй хэрэг үү.

Үндсэн хуулиараа бол Монголын газар нутаг үлээх салхитайгаа хамт ард түмний өмч. Эзэн хүн юмаа мэддэг тухай зүйр цэцэн үг ч бий. Гэхдээ шударга ёс бол зүйр цэцэн үг биш олон улсад хэрэгждэг нийтлэг зарчим. Олон орон дээд шүүхийн байгууллагуудаа шударга ёсны \justice\ газар гэж шууд нэрлэдэг.

Америк хүний шударга ёс Монгол хүний шударга ёс хоёрт зөрөх зүйл байхгүй. Харин ч Монгол хүний шударга ёс бол өгөө аваа тэнцэхээс дээгүүр өгч чадсан бол авч чадах ёстой гэсэн хатуу зарчим дээр тогтдог. Түүнээс гадна өгч болсон юм авч болох л байлгүй гэсэн эрхэмсэг шударга ёсыг барьдаг шүд зуусан эрмэг зоримог чанар ч Монгол хүнд бий. Дайн дажин хийж омог өрц ширүүнтэй явсан ард түмэн эрх чөлөө гэхээсээ илүү шударга ёсыг эрхэмлэж чадсан тул амжилтанд хүрсэн байх учиртай.

Хэдхэн жилийн өмнө ард түмний өмч тамгатай Оюу Толгойг хувааж идэж эхэлсэн гадаад дотоодын иргэд төртэй хамтран ард түмэндээ авсан мөнгөнөөсөө бас нэг хэсгийг өгөх хэрэгтэй болов уу гэж эрдэнийн гэх нэртэй хишиг ч юм уу эсвэл бараг л хувь ч юмуу ямар ч гэсэн хэдэн төгрөг өгцгөөе гэж зарласан. Зарлахдаа бүр сонгуулийн ид оргил үеэр зарласан даа. Сонгуулийн хуудсыг тэргүүлсэн хоёр намууд нийтдээ 2 сая 500 мянган төгрөг иргэн бүрт өгнө гэж бүр эзэмших төлбөрийн бичиг тараасан. Ард иргэд сонгочихсоныхоо дараа төлбөрийн бичгээ бариад банкуудаар хэсэн явж мөнгөө авах гэсэн боловч бараг л эрдэнийн хишгээр боссон банкуудын доог тохуу болцгоосон. Үндсэн хуулийг дахиад л зөрчсөн.

Олон хүн мөнгөө аваад юу худалдаж авах тухай их л төлөвлөгөө зохиож элбэг дэлбэг амьдарч үргэлж баяр болж энх тунх сайхан болохнээ гэцгээсэндээ. Өр лүүгээ өшиглүүлсэн дээ.

Яагаад 2 сая 500 мянган төгрөгний сураггүй болов оо. Оюу толгой арай хохимой толгой болчихсон юм биш биздээ. Овоохон мөлжүүр үлдсэн биздээ. Оюу толгойг Таван толгойгоо бодвол мөлжүүр ихтэй гэсэн биш билүү. Тухайн үедээ Фридланд, Айвенхо Майнз, Рио Тинто гээд л том том нэрнүүд ямар ч их хөрөнгө мөнгө хот суурин амлаж төрийн хэмжээнд хөөрцгөөж төрийн өндөрлөгүүд тухайн үедээ ямар ч их барьц алдав даа. Хийж бүтээхгүй зөвхөн газар дээрхийг доорхтой хамт зараад л хүн бүр саятан болохнээ гэж мөрөөдсөн. Өнөөдөр тэгээд мөрөөдлийн Оюу толгой мөлжүүргүй толгой болов уу.

Оюу Толгойгоос тэгээд одоо ард түмэндээ өөрөөр хэлбэл гадаад оронд ч эх орондоо ч амьдарч яваа 3 сая хүрэхгүй иргэддээ тараачих олигтой мөнгө төгрөг үлдэхгүй хэрэг үү. Гадаадын хэдэн ширхэг иргэд Оюу толгойгоос ханаж цадталаа авцгаасан бэ? Дотоодын хэн хэдийг авсаныг тэргэй тэргүй бүгд мэдэж л байгаа. Хэзээ нэгэн цагт илэрнэ дээ. Нууц гэж хаа ч байдаггүй. Нуугаад нуугаад нэмэргүй дээ.

Африкийн талд идэш хайж арсалдан гүйлдэх араатан амьтад барьж идсэн амьтанаа цадталаа идэж ходоодоо дүүргэсний дараа гэдсээ илээд модны сүүдэрт хэвтдэг. Тэднийг хэвтэх зуур жижиг сажиг амьтад очиж сэгэн дээр бөөгнөрч ганц чөмөг юухан хээхэн амандаа зууж хоосон ходоодоо жоохон ч гэсэн баярлуулдаг. Яг л үүнтэй адил Оюу толгойг хувааж идсэний дараа өөрөөр хэлбэл цадталаа идсэний дараа сэгэн дээр ард түмнийгээ бага ч гэсэн баярлуулах гэж эрдэнийн хишиг амалсан болов уу гэж хоосон үнэмшцгээе. Итгэх бол том хэрэг найдвар бол бүр ч том үйлдэл шүү дээ. Зүгээр л тэгж үнэмшцгээе.

Хэдэн жил өнгөрлөө. Улстөрийн байгууллага нэртэй төрийн бус байгууллагуудын нийлж амласан 2 сая 500 мянган төгрөг шууд бэлнээр таарагдахгүй байхыг харахад сэгнээс мөлжүүлэхгүй гэж байгаа юм уу эсвэл ерөөсөө сэг үлдээгүй юм уу. Хоосон араг яс үлдэж Оюу толгой хохимой толгой болсон юм биш биздээ. Эсвэл дутуу цадсан бараг цадсанаа мэддэггүй гадаад дотоодын иргэд буцаад сэг рүүгээ дайрцгаасан юм болов уу.

Нийлбэр дүнгээр 2 сая 500 мянган төгрөгөө төлбөрийн бичиг авсан Монгол хүн бүр хүлээсээр сууна. Олон хүн мөнгөө авч чадалгүй энэ хооронд нас барцгаасан. Тэдний мөнгийг үлдсэн ар гэрийнхэнд өгөх л ёстой. Шударга ёс бол хатуу шүү. Бүү март. Мартвал яадаг билээ.

Оюу толгойг хэн анх гадаадынханд зааж өгсөн бэ? Энэ газар доор аягүй их баялаг байгаа шүү дээ гэж хэн анх дагуулж аваачсан бэ? Түүний дараа гадаадынхан за тэгвэл тэр баялгаа ухаад ил гаргаад ир гэхээр хэн ухаж гаргаж эхэлсэн бэ? Одоо тэр ухаж гаргасан баялгаа зөөгөөд Хятадын хил дээр ачаад аваад ир гэж гадаадынхан хэлэхээр хэн эхэлж ачиж аваачсан бэ? Хэн? Хэрэг хуучрахгүй. Гэрч олон бий. Шударга ёс учрыг олноо.

Тэр үеийн ханшаар 2 сая 500 мянган төгрөг их мөнгө. Өнөөдөр мэдээж ханш унаж, төгрөгний худалдан авах чадвар буурсан. Тийм болохоор 2 сая 500 мянга ойролцоогоор тооцоолоход 5 сая орчим төгрөг болох болов уу. Дахин сайн санхүүгийн тооцоо хийх ажил гарахнээ. Хугацаа өнгөрөх бүр л энэ тоо өснө гэсэн үг шүү дээ.

Иргэд 5 сая төгрөгөө нэг мөсөн авч чадвал мэдээж гэр орондоо нэг мөсөн олигтойхон хөрөнгө оруулалт хийх боломж гарна даа. Тавилгаас авахуулаад автомашин авах гэх мэт худалдан авах шаардлага болоод хүсэл олон хүмүүст янз бүр л байгаа. Сургуулийн хүүхдүүдтэй айлууд сандал ширээнээс авахуулаад компютер хүртэл хэрэгцээтэй. Тэтгэвэрт гарсан хөгшүүд жилийнхээ эрүүл мэндийн даатгал, үйлчилгээ гээд л сувилалд явж биеэ тэнхрүүлэх гээд олон шаардлага байгаа. Орон байраа ч нэг засуулж өнгө үзэмжтэй болгох гэсэн олон хүмүүс байгаа шүү дээ. Ядаж л гал тогооны өрөөгөө засахаас авахуулаад хэдэн цонхоо ваакуум болгох гээд мөн ч их хэрэгцээ бий. Заавал шинэ байранд орох албатай биш. Шинэ гэхгүй хуучнаа засаад өөдлүүлж чадвал бас л шударга ёс.

Ерөөсөө хүн л юм хойно хэрэгцээ байлгүй яах вэ дээ. Зөвхөн төрийн дээгүүр алба хашиж явсан хүмүүсийн гэр бүлд л хэрэгцээ хүсэл байдаг жирийн иргэдэд ямар ч хэрэгцээ хүсэл байхгүй гэж ойлгодог юм биш биздээ. Хүн л бол хүн шүү дээ. Оюу толгойн эздүүдийн хүүхэд хүсэл шаардлага өндөртэй жирийн хүний хүүхэд хүсэл хэрэгцээ багатай гэж энэ дээгүүр нөхдүүд бас дээр байсан нөхдүүд хардаг юм биш биздээ. Үр хүүхдүүд ч гэсэн шударга ёсонд суралцах хэрэгтэй шүү. Тиймээс мөнгөтэй айлын хүүхдүүдийн мөнгөнөөс мөнгөгүй айлын хүүхдэд хүртэл хишиг хүртээх бас л шударга ёс доо. Харамч биш өглөгч болгож залуу үеэ хүмүүжүүлэх хэрэгтэй.

Алтыг аваад авдар нь үлдэх тэр цаг ойртсон юм бишүү. Монгол хүн ийм арчаагүй байж болохгүй ээ. Монгол хүн гадаад дотоодын хулгайч нарт ялагдах учиргүй. Алдсан хүн нэг тамтай авсан хүн арван тамтай гэж үг бий. Түүнээс гадна хэрэг хуучирдаггүй. Хугацаа өнгөрөх бүр Монгол хүн бүгдийг мартана гэж гадаад дотоодын эзэд горьдож суугаа бол горьдсоны гарздаа. Тархи угааж мартуулах гэсэн олон зурагтын сувгуудаас авахуулаад өнгөт зурагтай сэтгүүлүүд нэмэр болохгүй дээ. Шударга ёс Монгол хүний цусанд байдаг тул хэзээ ч мартахгүй.

Оюу толгой гэснээс Таван толгой хир мөлжигдөж байна даа. Юм үлдэх нүү. Долоон буудлын хүүг боорцог иддэг гэж дуулдаг байсан цаг саяхан. Одоо тэгвэл долоон буудлын хүүд нүүрс хэрэг болоод олон жил боллоо. Боорцог идэх биш утаа зооглодог болсон. Дараагийн өвөл ирнэ шүү дээ. Одоо ч яахав дулаарч эхэллээ. Ирэх өвөл Таван толгойн чанартай илчтэй нүүрснээс Аршаантын 18-д явуулчих чансаатай аавын хүү байна уу? Боорцог идээд л нүүрсээр дутагдаагүй тэр үе ч бас сайхан байж дээ. Налайхын уурхайн нүүрс мөн ч их олон хүнийг тэжээсэн дээ.

Таван толгойгоос ард түмэн мөлжих юм байна уу? Мөлжүүлэх үү? Таван толгойн нүүрсийг гэр хороололд түлцгээвэл ямар ч утаа гаргахгүй сайн нүүрс хойно ядаж Зайсан толгой руу утаа очихгүй шүү дээ. Оюу толгой, Таван толгойг мөлжиж Зайсан толгойд орон байртай болцгоосон гадаад дотоодын эздүүд утааны тухай анзаардаг болов уу. Мэдээж тэдний олонх утааны үеэр гадагшаа явчихдаг хэдий ч үлдсэн хэд Аршаантын 18-ын утааг амьсгалж л байгаа шүү дээ. Мартсанаас утааны үеэр зугатаагчидыг гадаад руу нисгэдэг компанууд их л баяжсан гэсэн.

5 сая төгрөгөө хүлээсэн ард түмэн түүний хажуугаар мөнгөө төлдөггүй Оюу толгой, Таван толгой, Зайсан толгой гэсэн учиртай гурван толгой гэх. Үүний хажуугаар бас хүн төрөлхтөний үнэт зүйл болох шударга ёс гэх. Юу гэлээ Америкууд өгөө аваа тэнцэхийг шударга ёс гэдэг гэл үү. Ардчилалыг нь аваад хэрэгжүүлчихсэн юм чинь Монголчууд одоо шударга ёсыг нь аваад хэрэгжүүлэх л үлдэждээ.

Түүх эхлэх цаг. №3: Улстөрчид боловсролтой болох хэрэгтэй.

Монголын улстөрчид хөрөнгө мөнгөтэй болох тусам боловсролгүйтсээр л. Боловсролгүй хүмүүс ухаалаг байтугай сэргэг ч байж чадахгүй. Хоосон хүмүүс ерөөсөө л мунхаг, бүдүүлэг, ичихгүй, шуналтай, юм болгонд үг хэлж мэдэмхийрэх гэсэн юм л бол зургаа даруулаад л, сонинд ярилцлага өгөөд л, зурагтаар өөрийгөө сурталчилж худлаа намтар зохиодогдоо.

Монголын улстөрчид паянгаа ярихаас өөр хийж бүтээсэн зүйлгүй. Тэд пан гөрөхөөс өөр сурсан зүйлгүй. Ихэнх улстөрчид 10 жилийн хүүхэд насаа нуун дардаг шүү дээ. Өнгөрсөн амьдралаа санахгүй бол тийм хүнийг хэн гэх вэ дээ. Нэгэнт худлаа хүмүүс УИХ-д ороод их л уйддаг бололтой. Олон жил УИХ-ын гишүүн байсан нөхөд ч яахав худлаагаа үнэн болгочихсон хүмүүс дээ. Ерөөсөө тэднээс яах гэж бас яагаад УИХ-ын гишүүн болсоныг асуувал юу гэж хариулах бол доо.

Улс оронд хийж бүтээх зүйл ямар их байна вэ? Гэтэл тэр чухал шийдвэрлэх цэгүүд дээр боловсролгүй хүмүүс очиж суугаад бүх ажил зогсоочихсон. Боловсролгүй байж яах гэж ингэж улс орны хөгжилд садаа болж энэ тэнд сайд хийж эсвэл Их Хурлын гишүүн гэж утгагүй царайлцгаана вэ?

Мөнгөтэй л бол бүх ажил бүтнээ ерөөсөө мөнгө л хөгжил авчирна гэсэн ойлголт ямар их эндүүрэл болохыг олон арван жилийн өмнө Япон, Өмнөд Солонгос, Сингапур гэсэн Азийн орнууд харуулсан биздээ. Тэд ядуу орнууд байж байгаад мөнгөөр биш боловсролын ач тусаар хөгжилд хүрсэн биш билүү.

Монголын улстөрчид сонгуулийн тойрогтоо очиж сүүлийн 20 жилд хэлмэгдсэн хүмүүст цэцэрхэх амархан гэтэл гадаад оронд очоод яаж шившигээ тарьдаг билээ. Англи хэл дээр өөрийгөө танилцуулж хийж буй ажлаа ярьж шинэ зүйл сурч чадахгүй ердөө л орчуулагчийн золиос болцгоодог. Гадаад оронд очоод орчуулагч гэж оюутнаар орчуулга хийлгэнэ. Оюутан орчуулагчтай төрийн хүн ёстой л ойлгох битгий хэл хүн хэлэхэд ичмээр зүйл болцгоодог. Гадаад явж хөгөө чирэхийн оронд муугаа мэдээд гэртээ л байцгаах хэрэгтэй. Олон улсын хурал дээр илтгэл тавих гэж бүр хүмүүсийн гайхшрал төрүүлчихдэг шүү дээ. Жилийн өмнө үсээ ардаа боочихсон нэг УИХ-ын гишүүн Хятад оронд оччихсон илтгэл тавих гэж бантан хутгасандаа.

Монголын төр цаашлаад улстөр 21-р зуунд ямар ч бэлтгэлгүй оржээ. Ерөөсөө 21-р зууныг хүлээж авч чадсангүй. Мухар сүсэгтээ дарагдаж түүхгүй болцгоож ердөө л улстөрчидийн паянг сонинд бичиж зурагтаар нэвтрүүлдэг паянгийн орон болжээ. Паян дэлгэрсэн газар пан гөрөгчид л улстөрч болцгоох шив дээ. Ардчилал гадаа ирсэн биш бүр алс холын болжээ.

Мэдээж ардчилал өөрөө эхлэхдээ боловсролыг доромжилж эхэлсэн. Боловсролгүй залууг сайд болгосондоо. Энэ бол том гэмт хэрэг. Тэр үед эрх чөлөө ярьж, хүний эрх шаардсан болохоос боловсрол хамгийн чухал гэдгийг нуун дарагдуулсан. Боловсролгүй ардчилалаар яах юм бэ? Боловсролгүй хүн эрх чөлөөгөөр юу хийх вэ? Боловсрол өөрөө эрх чөлөөтэй болгодог. Үүнтэй адил боловсолтой хүн л ардчилалыг байгуулна. Яагаад Арабын орнуудад болсон бослогуудын дараа ардчилал хэрэгжих боломжгүй байна вэ гэхээр шашиндаа хэтэрхий баригдсан тул ардчилал боломжгүй болсон. Өнөөдөр Монгол оронд яагаад ардчилал боломжгүй вэ гэхээр мухар сүсэг хэтэрхий их газар авлаа шүү дээ. Хөдөө орон нутагт номын сан барихын оронд сүм хийд дугана барьсаар. Ардчилал ерөөсөө шашинтай таарахгүй.

Саяхан болж өнгөрсөн эдийн засгийн форум дээр Монголын улстөрчид оролцож хүмүүсийн асуултанд хариулж чадахгүй аргаа барж ёстой л ичих нүүргүй гэдгээ харуулсандаа. Мэдээж хоосон толгойтой хүний толгойноос юу гарах вэ дээ. Хоосон л бол хоосон шүү дээ. Ямар ч ид шид ер бусын ойлголт болоод маань мэгзэм хоосонд тус болохгүй. Хичнээн мөнгө хөрөнгө байгаад ч ямар ч том дарга боссоор хамгаалуулаад ч хоосон л бол хоосон. Нуух аргагүй. Ёстой л хоосон чанар.

Хамгийн гоё юу вэ гэхээр боловсролыг буюу мэдлэгийг зальдах боломжгүй. Үүнд л Монголын улстөрчидийн ялагдал ирдэг. Тийм ч учраас Америк, Герман гэх мэт өндөр боловсрол мэдлэгтэй газар очсон улстөрийн намынхан Монголдоо байдаг шигээ зальдаж болохгүй болохоор тун удалгүй буцаж ирцгээдэг. Америк явж хоёр гурван жил болохдоо юу сурах вэ дээ? Юу ч сурахгүй шүү дээ. Юу ч сураагүй хүмүүс өнөөдөр ардчилалыг төлөөлөөд явцгааж байна шүү дээ.

Яагаад эдийн засгийн чуулган дээр намуудын удирдлагууд баруун зүүнээ тайлбарлаж онолын түвшинд ярилцаж чадахгүй хоосон толгойлцгоов? Боловсролгүйгийн л баталгаа шүү дээ. Тэд мөнгөө боловсролд зарцуулсан бол юу гэж амаа таглуулах вэ дээ.

Хятад оронд ч Америк оронд ч хоёуланд зүүний намууд бий шүү дээ. Үүнтэй адил энэ хоёр оронд хоёуланд барууны намууд бий. Америкийн Ардчилсан нам буюу одоогийн ерөнхийлөгч Обамагийн нам бол зүүний чиглэлийн нам шүү. Харин Бүгд найрамдах нам бол консерватив буюу барууны чиглэлийн нам даа.

Монголчуудын намын тухай асуудал хөндөж ярихад одоогийн АН буюу Ардчилсан Нам зүүний нам л байх учиртай. Гэтэл тэд барууны гэж консерватив болох гээд зарлаад байдаг. Харин МАН буюу Монгол Ардын Нам консерватив тал руугаа барууны чиглэлийн нам байвал зохистой.

Онол дээр ямар ч төр социалист байх зорилготой. Харин эдийн засаг капиталист байх боломжтой. Улстөрийн бүтэц ардчилалтай байх ёстой. Энэ тухай олон улс орон уриалах болжээ. Социалист төртэй, капиталист эдийн засагтай, ардчилсан улстөртэй болж чадвал магад Монгол хүн олон төөрөгдөл мухар сүсэг бялдууч арчаагүй зангуудаасаа салах боломжтой.

Төр социалист байж чадвал хүнлэг энэрэнгүй нийтэч нийгмийг байгуулж чадна. Эдийн засаг капиталист байж чадвал улс оронд хөрөнгө босгож бүтээн байгуулалт хийж өөрсдөө үйлдвэрлэж хөгжинө. Улстөр ардчилалтай болж чадвал боловсролтой хүмүүс сонгогдож хоосонууд ядаж цөөхөн улстөрд орж ирнэ шүү дээ.

Монголын улстөрчидийн боловсролын асуудлыг одоо хөндөж цаашид дахин суралцахаас авахуулаад ямар дипломтой мөн гадаад хэлээр ярьдаг эсэх гээд л олон зүйлсийг тодруулж боловсролтой улстөрчидийг бэлдэхгүй бол гудамжны цэвэрлэгчээс ялгаагүй 10-р анги ч төгсөөгүй хэзээ хэдийд хаана их дээд сургуулийн бараа харсан эсэх тодорхой биш хүмүүсийг төрийн дээд албан тушаалд тавих бол зүгээр л паянгууд давтагдана. Боловсролгүй улстөрчидийг толгой дээрээ гаргачихаад тэднээс юу найдаж юу хүлээх вэ дээ.

Монголын улстөрчид мэдлэг дээр биш зөвхөн үгээр тоглож хүнийг дуугүй болгох зорилготой мэтгэлцээн, маргаан, дебэт хийдэг уралдаан тэмцээнүүд бол бодоогүй хүмүүсийн арга хэмжээнүүд. Яагаад гэвэл ямар ч мэдлэгт тулгуурлахгүй зөвхөн л өөрийн хувийн сонссон харсан эсвэл энд тэнд уншиж цээжилсэн зүйлсээ нийтэд хүчинтэй мэдлэг мэт тулган хүлээлгэх гэсэн оролдлогууд юунд ч хүргэхгүй. Яагаад гэвэл тэд юу ч бодож ярилцаагүй.

Сэтгэх, сэтгэлгээ эсвэл сэтгэмж гэсэн үгнүүдийн үндэс нэгэнт сэтгэлийн тухай ойлголт тул бодол гэдгээс ялгаатай. Сэтгэлгээ уран сайхан уян зөөлөн гэх мэт сэтгэлийн хөдөлгөөнүүдийг илэрхийлдэг. Харин бодол бол гаргалгааг шаарддаг. Яагаад гэвэл гаргалгаа гаргаж логиктой бодож чадах чухал. Логиктой гаргалгаа бол үнэний төлөө. Харин сэтгэлгээ үнэний төлөө биш уран сайханы төлөө шүү дээ.

Монгол оронд яагаад яруу найрагч, бөө, мухар сүсэг, утга зохиол гээд дандаа сэтгэлийн тал дээр ажилладаг хүмүүс ашиг орлого их олдог вэ? Яагаад Монгол оронд боддог хүмүүс бараг л байхгүй вэ? Яагаад гэвэл бодох гэдэг логик тул түүнээс олон хүмүүс айж зугатаадаг. Логиктой болохын тулд суралцаж олон ном унших шаардлагатай.

Улстөрчид ном унших байтугай номны зорилгыг мэдэхгүй байж бас ном бичсэн гэж зарлаж өөрсдийнхөө боловсролгүй гэдгийг батлах гэж оролдох хэрэггүй. Докторын цолтой болох гэж хөөцөлдөх ч хэрэггүй. Эхлээд овоо нэг боловсролтой болох л чухал шүү дээ. Ном бичих бол дэндүү ахадсан асуудал. Хамаагүй дээгүүр зүйл шүү дээ.

Монголын экс ерөнхийлөгчид өнөөдөр хүртэл төрийн ажлыг хэрхэн зөв сайн хийх гэж хичээсэн тухайгаа ганц дурдатгал ном маягийн юм бичээгүй л явна шүү дээ. Хичээгээгүй бол юугаа ч бичих вэ дээ. Ёстой паянгаа л бичнэ биз.

Ямар ч боловсрол өөрөөс л хамаарна. Яагаад гэвэл өөрийн ухаантай болох чухал. Ялангуяа Монголын улстөрчидийг харахад өөрийн ухаангүй тул хэн гэдгээ мэддэггүй. Тиймээс тэд Би хэн бэ? гэсэн асуулт өөрсдөө хэзээ ч тавьж яваагүй гэдэг тодорхой харагддаг даа. Залуу үе Би хэн бэ? гэсэн асуулт тавиад эхэлчихсэн байна шүү дээ.

Улстөрчидийн боловсролын түвшин доогуур тул тэд асуулт тавих гэдэг зүйлийг мэддэггүй. Ямар ч асуултанд хамаагүй хариулах гэж зүтгэдэг улстөрчид гэнэн хүүхэд шиг хариулах гэж ам уралдан ярьцгаахыг харахад хэцүү л байдагдаа. Тэд аргументлах гэж ерөөсөө ч мэдэхгүй. Мэдэхгүй бол би мэдэхгүй гээд хэлчихэд юу болохгүй байнаа.

Боловсрол гэдэг хоёр туйлтай бөгөөд нэг талаас шахаж шаардах хэрэгтэй болдог ба нөгөө талаас эрх чөлөөтэй болж сурах. Шахаж шаардахгүй бол хүн юу ч сурахгүй. Нөгөөтэйгүүр эрх чөлөөнд сургахгүй бол хөгжиж дэвшиж чадахгүй. Эрх чөлөө гэдэг бэлэн өгөгдсөн зүйл биш харин түүнд суралцах ёстой.

Яагаад 100 эрхэм нэвтрүүлгээр дандаа сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй харин хэзээ ч боддоггүй хүмүүсийг гаргаж буйгийн шалтгаан бол нийт нийгэмд боддог хүнгүй тул сэтгэлийн хөдөлгөөндөө баригджээ. Боддог хүмүүс хэрэгтэй байна даа. Тэгсэн цагт л бодол бодлого болж чадна. Бодохгүй улстөрчид яаж улстөрийн бодлоготой байх вэ дээ.

Улстөрчидөд боловсрол хэрэгтэй гэдэг бол ардчилалд боловсрол хэрэгтэй гэсэн анхааруулга. Үүний дараагийн ирэх анхааруулга бол бараг л шаардлага. Тэр шаардлага бол улстөрчид сэхээтэн болох хэрэгтэй. Тэр хүртэл мөн хол зам байна даа.

Түүх эхлэх цаг. №2: Ээж аавууд насанд хүрэх хэрэгтэй.

Өнөөдөр 21-р зуун цоо шинэ нөхцөл байдал аж амьдрах аргууд болоод шийдэж хэрэгжүүлэх боломж бололцоонуудыг өгөхийн хажуугаар улам л төвөгтэй сэтгэл сарниулсан бодол бухимдуулсан итгэж үнэмшил аюул осол авчрах тийм л хэзээ ч учирч үзэж харж эдэлж яваагүй цаг үеийг авчирчээ.

Залуу үе хэдийний ээж ааваасаа илүү их мэдлэгтэй болох боломжтой болжээ. Эрт дээр үед ээж аавын амьдралын туршлага хэрэг болдог байсан бол өнөө үед эмээ өвөөгөөс авахуулаад ээж аав цаашлаад эрдэмтэн мэргэд багш нэртэй хүмүүсийн мэдлэг ч хоцорч хүчингүй болжээ. Ийм үед ээж аавууд асуудлаа хэрхэн шийдэж үр хүүхэддээ тус болдоггүй гэхэд ус болохгүйхэн шиг явцгаах вэ? Насанд хүрээгүй бараг хүүхдээрээ шахуу ээж аавууд хэрхэн өнөөгийн шаардлагад нийцэж үр хүүхэддээ гологдохгүйхэн шиг явцгаах вэ?

Ээж аавууд насанд хүрээгүй цагт үр хүүхэд болон залуу үед үргэлжийн саад хийж тэдний эрх чөлөөг хязгаарлаж мэдлэг боловсролд аюул учруулдаг гэдгийг л анхаарч явцгаа. Залуу хүн үргэлж урагшаа мэдэж сурч ээж ааваасаа илүү болдог ба үүнд атаархсан ээж аавууд эсэргүүцэж үгүйсгэж дарж дарамтлаж гэрээс яв чамд нэг ч төгрөг өгөхгүй гэвэл үр хүүхдээ баллаад зогсохгүй эх орон ард түмнээ баллаж буй гай шүү.

Нэгэнт л залуу үе урагшаа амьдрах тул тэдэнд хоцрогдсон, хуучирсан, мухар сүсэгтэй, шашинд үнэмшдэг ээж аавууд үнэ цэнээ алддаг шүү. Тиймээс ээж аавууд өөрсдийгөө хөгжүүлж залуу үеийн мэдлэг боловсролыг хүндэтгэхийн оронд зааж сургах гэж өөрийнхөө үгийг сонсгох гэж оролдох бол том гэмт хэрэг.

Ээж аавууд үр хүүхдээ хооллож хувцаслах үүрэгтэй. Харин төр үр хүүхдийн ухааныг хөгжүүлэх үүрэгтэй. Энэ ухааныг хөгжүүлж ард түмнээ ухаалаг болгох үүрэгтэй төр ажлаа нэгэнт хийх чадваргүй ухаалаг биш тул залуу үе ээж аавын барьцаанд оржээ. Залуу үеийг эрх чөлөөтэй тусгаар тогтносон байдалд оруулах төрийн үүрэгээ ухамсарлаж чадахгүй байдал тэднийг ээж аавынхаа жижигхэн хүрээн дотор баригдсан хашуулсан барьцаалагдсан болгодог. Залуу үе нэгэнт ээж аавынхаа хүслийг дагасан тэдний хэлснийг биелүүлсэн хуурамч амьдралаар амьдрах тул өөрийн гэсэн хувийн хүсэл мөрөөдлөө биелүүлж чадахгүй явцгаах жишээтэй.

Залуу үеийн хүсэл сонирхолыг дарсан залуу үеэ ингэж хөсөр хаяж хоцрогдсон эртний дээр үеийн ард хоцорсон мухар сүсэгт уриалж үс засдаг өдөр, хүнтэй хурим хийдэг өдөр гэж мухар сүсэгтүүлэн бүр үр хүүхдээ бөө болгодог ээж аавууд олширчээ. Ашигч мөнгөтэй л болж байвал үр хүүхдээ хэнд ч зарахад бэлэн ээж аавуудыг шүүж залхаан цээрлүүлэх хуулийн хэрэгцээ шаардлага гарлаа.
21-р зуунд ирээгүй дээр үеийнхээрээ ээж аавууд ямар их нүгэлтэй хүмүүс вэ?

Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүс секс хийхэд тэртэй тэргүй хүүхэд гарна. Хүүхэдтэй болох тийм том үйл явдал биш. Хүүхэд төрүүлэх бол байдаг л дэлхийн хаа ч явагддаг амьтанлаг шинжийн баталгаа шүү дээ. Аав хүн хүүдээ заах мэдлэг боловсрол байхгүй бол дуугаа татаад явах өлзийтэй. Амьдралын туршлага бол тухайн хүнд өөрт хүчинтэй болохоос биш хүүд хүчингүй гэдгийг ойлгооч. Ээж хүн охиндоо хэлэх зүйл 21-р зуунд үгүй болсон гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Охиндоо хэрэгтэй ганц хоёр төгрөг л өгч тус болохоос амьдрал зааж тус болохгүй харин ус болно шүү.
Өнөөдөр буурлын үг сосндог эрт дээр үе хоцрогдсон. Өнөөдөр буурлын үг тус болохгүй. Ахын эрдэм дүүд гэсэн үг бас хүчингүй болсон шүү. Эрдэмгүй ах эгч байтугай эрдэмгүй эрдэмтэд гудамжаар дүүрэн.

Залуу үеийн уншсан номыг уншаагүй бол харин тэр номыг олж уншиж ярилцаж адилхан хэмжээнд боддог сэтгэдэг болох гэж хичээх л үр хүүхдэдээ тус дэм болно доо. Түүнээс биш нас ахмад хөгшин л бол илүү гэсэн эрт дээр үеийн зан заншил ард хоцорчээ. Ардахаараа урдахыгаа тайлбарлах боломжгүй.

Өнөөдөр 40, 50 жилийн өмнөх яруу найрагч, багш, академич, эрдэмтэн, түүхч хүмүүсийн бичсэн номууд дэндүү хоцрогдсон. Ялангуяа яруу найрагчидын бичсэн шүлэгүүд болон дөрвөн мөртүүд шал худлаа үнэнээс дэндүү хол шүү.
Яруу найрагч, түүхчидийн цаана урлагийнхан цаашлаад хөгжмийн зохиолчид гээд залуу үеийг багш нэрийн дор балладаг хамгийн хоцрогдсон өөрийнхөө хэнд ч хүчингүй амьдралын адал явдал паянгаа ярьдаг ээж аавууд олон байх жишээтэй. Тэдний үгийг сонсох байтугай унш гэж өгсөн номуудыг ч уншиж болохгүй.

Ээж аавуудын толгойг дээрх хүмүүс эргүүлэхийн хажуугаар шашин гэдэг ауюлтай байгууллага сүм хийдүүд худлааг тараасаар. Өнөөдөр Монгол хүнд ямар ч хэрэггүй бүдүүлэг бизнэс хөөсөн лицэнц авах гэсэн тэндэрт оролцдог бондоос салгах гэсэн шашны байгууллагууд олон ээж аавуудыг хэдийний хүн биш болгожээ. Хүн биш болсон ээж аавууд өөрийнхөө муу үр хүүхдийг л зовоох болохоос мухар сүссэг тараагчидыг шүүмжилж зэмлэж илчлэх бишдээ.

Ээж аавууд залуу үеийг зүгээр л орхихын оронд тийм ч сургуульд сур гэж өөрийнхөө чадаагүйг тулгана. Тийм ч хоол ид гэж өөрийнхөө дуртай хоолоо шахна. Ийм ч хувцас өмс гэж өмсөөгүйгээ өгнө. Үр хүүхдээ өсгөх гэж хичнээн их зовж буй зовлонгоо тоочихын оронд болно бүтнэ хамтдаа тэмцэнэ дийлнэ ялалт байгуулна гэж үр хүүхдээ зоригжуулах чухал шүү дээ. Энэ бол жинхэнэ эрдэм. Ийм хүмүүсийг л эрдэмтэн гэж нэрлэх хэрэгтэй.

Чоно чонын амьдралаар амьдраад үхдэг. Чоно өөрийн чоно ээж аавын амьдралаар амьдарч чоноороо төгсдөг. Гэтэл хүн өөрийн онцгой хувийн амьдралаар амьдардаг. Хүү аавынхаа амьдралаар амьдрахгүй. Охин ээжийнхээ амьдралаар амьдрахгүй. Хүний нэг онцлог бол хүн хүн биш болох аюултай. Зарим хүн хүн биш болж төгсдөг. Ялангуяа хөрөнгө мөнгөнд шунасан баячууд хүн биш болж төгсдөг. Тэдний ард үлдсэн хүмүүс үлдээсэн хөрөнгө мөнгийг булаацалдаж бас хүн биш болдог. Үнэнээр зөвөөр сайнаар явсан хүмүүс л хүнээрээ байж чаддаг. Тэд хүн шиг төгсдөг. Тэд жинхэнэ баатарууд.

Яагаад хүн хүн биш болдог вэ гэвэл багадаа олигтой ном уншиж боловсроогүй бас дэндүү боогдмол ээж аавуудын хүмүүжүүлж чадаагүйн олон баримтуудаас хамааралтай. Эрх хүүхэд гэж байхгүй харин буруу хүмүүжил авсан хүүхэд л гэж бий. Үр хүүхдээ ирээдүйд хүн биш болгохгүйн тулд өнөөдөр ээж аавууд өөрсдөө хүн болцгоох хэрэгтэй.

Мэдээж хүн болцгоох амархан хэдий ч хүнээрээ байх л хэцүү шүү гэж хэлмээр санагдана. Хэн хэндээ хайртай гэж хэлэх яах вээ тэр бол үг. Хэргийн учир юундаа вэ гэхээр хайртай гэдгээ харуулж чадах л эрдэмтэй хүний шинж. Түүнээс биш хайрыг тулгах биш бас шаардах биш шүүдээ.

Социализмын үед оройн сургуулиудаас авахуулаад эчнээгээр хүртэл суралцах боломжууд байсан явдал бол ээж аавуудыг дахин сургах зорилготой байсан. Яагаад гэвэл зөвхөн ганц нэг мэрэгжил бол бүрэн бүтэн мэдлэг боловсролыг хэзээ ч хаана ч олгож чадахгүй.

Өнөөдөр залуу үеэс мэдлэг боловсролоор дэндүү хоцрогдсон ээж аавуудыг сургаж боловсруулах тийм байгууллагууд үгүйлэгдэнэ. Тэгээгүй цагт психологийн асуудалтай хэтэрхий мухар сүсэгтэй зан зан заншил уламжлалт ёс өвөг дээдсээ ярихаас цаашгүй гүн сэтгэлийн хямралд орсон ээж аавууд залуу үеийг оюуны эрх чөлөөтэй болоход саад хийх энүүхэнд шүү.

Монголын ээж аавууд хүүхдээ дулаан эрүүл орчинд амьдруулж эрүүл хооллож өсгөх үүрэгтэй болохоос түүнийгээ ач тус гэж нэрлэж болохгүй. Ерөөсөө ачийг хариулах гэдэг хамгийн хүн чанаргүй явдал. Ээж аавын ачийг хариулах гэж явах бол дэндүү харамсалтай үйлдэл. Үр хүүхдээсээ ачийг хариул гэж шаардах хүйтэн цэвдэг сэтгэл.

Мэдээж өдөр дутмын давтагдсан амьдрал дотор үр хүүхдээ өвчин тусгачихгүй шиг мөр бүтэн явуулж бусдын хүүхдээс дутуугүй явуулах тийм ч амар биш. Гадны болоод дотоодын дайснуудад хөөрхөн охиноо ашиглуулж цэмцгэр хүүгээ бусдын боол болгочихгүй явах гэж хичээх тийм ч санааны хэрэг биш. Гэхдээ л амьдрал бол тэмцэл. Одоо зовж байгаа мэт боловч өнгөрсөн хойно бол жинхэнэ жаргал байсан байдаг шүү.

Монголын ээж аавууд үр хүүхдээ хурдан гэрээс гаргах гэж байгаад харин яарвал даарна гэгч боловоо. Дэмий айлын хүүтэй охиноо суулгах гэж яаран тулгаж амьдралыг баллах хэрэггүй. Түүний оронд ганцаараа явах өлзийтэй. Дэмий аав ээжтэй айлын охинтой хүүгээ хурим хийлгэх гэж ятгах хэрэггүй. Эр хүнийг эрт мохоож болохгүй. Залуу хүмүүс өөрсдөө л учраа олцгооно. Учраа олохгүй бол тэр л биз. Хорвоогоор дүүрэн охид хөвгүүд байна шүү дээ. Ээж аавууд өөрсдөө дураараа амьдарчихаад одоо үр хүүхдээ дураараа амьдрах гэхээр саад хийх бол ёстой шударга ёсыг зөрчихтэй адил. Ээж аавууд шударга байцгаалдаа.

Монголын ээж аавууд хүүдээ худлаа хэлж шантрааж балласан бол уучлалт гуйх хэрэгтэй. Ээж аавууд охиндоо зааж сургах гэж байгаад уйлуулж гомдоосон бол уучлалт гуйх л хэрэгтэй. Уучлалт гуйж өөрийнхөө бурууг хүлээж чадах бол бас л нэг том эрдэм шүү. Өнөөдөр өөрийнхөө амьдрал үзсэн гэсэн царай гаргаж өнөөдөр ямар ч боломжгүй зүйлийг тулган шаарддаг ээж аавууд үр хүүхдээсээ суралцах цаг бас ирсэн шүү.

Монголын ээж аавууд хүүхдийнхээ ирээдүйн амьдралын төлөө сэтгэлээ зовоох хэрэггүй. Ирээдүй хэлж ирэхгүй хийсэж ирнэ. Зураг төөрөг гэж хаа ч байхгүй. Хувь заяа гэж хэнд ч байдаггүй. Амьдрал бол тохиолдолуудын цуглуулга. Харин тохиолдолд сайн бэлдэж чадсан бол азтай тохиох боломж өндөр шүү. Ирээдүйг хүн өөрөө л босгож өөрөө өөрийнхөө бүтээл болох учиртай. Түүнээс биш хүний бэлдсэн бүтээчихсэн амьдралд орж ирсэн залуус хүн биш болдог гэдгийг л мартаж болохгүй. Бүгд л хоосон амьдралаас эхлэж амьдралаа дүүрэн болгодог шүү дээ.

Монгол ээж аавууд насанд хүрэх цаг болжээ. Битгий хүү охиндоо заах гэж мэдэмхийрцгээ. Олон зүйл өнөөдөр ямар ч хүчингүй. Үр хүүхэддээ зааж шаардаж тулгахын оронд үр хүүхдийнхээ онцлогийг хүлээн зөвшөөрч бусдаас ялгаатайг дэмжиж бусдаас шал өөр гэдгийг нууж хаах биш ил хэлж урам хайрлаж явах л ээж аавын үүрэг шүү. Хүү охиноо бусдын хүүхэдтэй адилхан болгох гэж битгий хичээцгээ харин өөр байгаасай гэж хүсэцгээ. Ингэж чадвал ёстой л насанд хүрсэн ээж аав гэх боломжтой.

Түүх эхлэх цаг. №1: Хүчтэй төр хэрэгтэй.

Төрийн ордоноос авахуулаад бөхийн өргөө хүртэл хаа л бол худлаа буруу алдаатай зүйл яригчид бузар муухайгаа цуурайтуулж хүн гэхэд хэцүү хүмүүсийн мөнгө хийдэг цаг эцэслэж улс орон цэвэр цэмцгэр болж мэдлэг боловсрол үнэлэгдэх цагийг ойртуулах боломж ирлээ.
Чи муу сурах хамаагүй юу ч хамаагүй муу муухай хийж л чадвал над шиг сайд болно гэж цээжээ дэлдэж ухаалаг биш мунхаг хүмүүсийн хамаагүй цаг дуусаж Монгол хүн ухааны хөгжлийн бэрхшээлээс гарч хүчтэй төрийг босгох цаг гадаа иржээ.
Өнөөдөр хүртэл би улс орон хөгжих талаар номууд бичиж, улстөрийн намуудын үйл ажиллагаанд оролцож, экс ерөнхийлөгчидийг засаж залруулж, одоогийн ерөнхийлөгчид нийтдээ 6 захидал шууд хандан бичиж, олон нийтэд болон оюутнуудад олон хэлбэрээр соён гэгээрүүлэх лекцүүд уншиж, интернэтээр Монгол хүний ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн тухай 3 баримт бичлээ. Үүний цаад зорилго бол эх орондоо түүхийг эхлүүлэх л байсан. Удаан хүлээсний эцэст тууштай тэмцэсний эцэст одоо л ургац хураах цаг ирлээ.
Улс орноо өсгөж өндийлгөж хүн бүр иргэн бүр эрх тэгш амьдарцгаах тэр түүхийн шинэ цаг үе иржээ. Түүхийг дахин босгох цаг болсон. Түүх зогсоод 20 гаруйхан жил болж байна. Түүнээс өмнө Түвдийн шарын шашны үед 200 гаруй жил Монгол хүний түүх зогссон.
Өнөөдөр түүх эхлүүлэхийн тулд эхлээд хүчтэй төрийг босгож ирэх чухал. Яагаад гэвэл төрийг аваад явцгаагаарай гэж итгэж найдаж сонгосон илгээсэн хүмүүс сүүлийн 20 жилд өөрсдөө баяжиж төрийг төр биш өөртөө үйлчилдэг супермаркт болгосондоо.
Төр нэрийн дор намууд даварч төрөөс биш намаас олон зуун хүн тэрбумтан болцгоолоо. Тэд тэрбумтан болж тэдний хам хамсаатангууд тэндэр болон лицэнзийг хязгааргүй эзэмшсэн. Баячууд ихсэж нийгэм ядуурлаа. Тэднийг улс орондоо хөрөнгө оруулалт хийж хөгжүүлэх болов уу гэсэн харин гадаад руу зугатааж казинодож банкны дансаа л сахиж амьдардаг сурагтай.
Түүхгүй жилүүдэд чөлөөт зах зээл гэж хаа ч байхгүй зүйлийг ярьж хулгай хийцгээлэ. Угтаа бол шударга зах зээлийг л хэрэгжүүлэх учиртай. Дэлхийн ямар ч оронд чөлөөт зах зээлийг хайгаад олохгүй. Үүнтэй адил дэлхий дээр ардчилсан орон гэж байхгүй харин ардчилалыг хэрэгжүүлэх гэж хичээж буй туршлагатай оронууд бол бий. Гэтэл ардчилал нэрийн дор хамгийн муу эрчүүд толгой дээр гарцгаалаа. Удахгүй бууцгаанаа.
Эрх чөлөө гэдэг бол дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө наргих биш харин сонгох боломжтой олон боломжуудаас сонгож буй тэр эрх чөлөөг л хэлдэг. Хэрвээ сонголт байхгүй гэвэл ямар эрх чөлөө ярих билээ.
Ардчилал ярих гэвэл тэгш эрх, эрх чөлөө, эв нэгэдэл ярихгүйгээр ямар ч боломжгүй. Ардчилсан төр ярих гэвэл Дээд Шүүх, УИХ болон Засгийн газар гуравын эрх тэгш байдлыг ярихаас өөр замгүй. Гэтэл Монгол хүмүүс тэгш эрхтэй билүү. Монгол хүмүүс эвтэй байж магад гэтэл нэгдэлтэй билүү. Монголын төр өнөөдөр Дээд Шүүхийг УИХ-ын чинээнд эрх мэдэлтэй болгож чадсан билүү. Дээд Шүүх Засгийн газрыг шалгаж шүүдэг билүү.
Монголчууд бидэнд өнөөдөр хүчтэй төр хэрэгтэй. Зөвхөн улс орны дотоодод чиглэсэн хүчтэй төр биш бас гадаад орнууд руу чиглэсэн хүчтэй төр хэрэгтэй. Дэлхий дээр юу болж буйг ойлгож өөрсдийнхөө байр суурийг тодорхойлох цаг болжээ. Түүнээс биш хэн нэгний талд орж нөгөөгийн дайсан болох бол ёстой дипломат биш үйлдэл.
Америкууд гэхээс илүү Америкийн долларыг баридаг байгууллагууд юу хийж буйг ойлгох хамгийн шийдвэрлэх үүрэгтэй. Америкаас гадна Европыг ойлгох хэрэгтэй. Яагаад Баруун Европ Зүүн Европ руу зэвсэг нийлүүлж цэргийн хүчийг өөгшүүлж дайныг өдөөнө вэ? Европоос дахиад дайн гарах гэж байгаа юм уу? Дэлхийн 1, 2-р дайнууд Европоос бүр Баруун Европоос л угтай биздээ. 2-р дайны дараа Америк, Англи, Франц гэх мэт орнууд Орос оронтой нийлж Зүүн Европыг хуваацгаасан биздээ. Герман орныг Америкийн зон, Английн зон, Францын зон, Оросын зон гэж хуваацгаасан биздээ.
Тиймээ Монгол хүн дэлхийн түүхийг ойлгож хэнд хэзээ хаана ямар үнэлэлт дүгнэлт өгөхөө мэддэг болж нэг үндэстэн төрхтэй болмоор. Дэлхийн хэмжээнд бодож толгойгоо ажиллуулдаг ганц төрийн хүн алга уу?
Яаж хүчтэй төртэй болох вэ? Яаж өнөөдөр зэрэг зэрэг энэ тулгамдсан асуудлуудыг түргэн хөнгөхөн нэг их хүндрүүлэхгүйгээр шийдэх вэ?
Хүчтэй төр босож ирж хамгийн түрүүнд энэ олон худлаануудаас салах хуулийг гаргах ёстой. Нийгэмд тархсан худлаануудыг цол хэргэм шагнал цолнууд баталгаажуулаад байна шүү дээ. Худлааг худлаа өөгшүүлээд байна шүү дээ. Худлааг худлаа тэжээгээд байна шүү дээ.
Хүчтэй төр босгоход бэлэн үү?

Ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн тухай баримт №3: Мухар сүсэгтэнүүдийн чимээгүй ирэх аюул. Гадаад дотоодын дайснууд.

Бага гарын буюу доод лигийн Сарандаваа авгай насанд хүрсэн ээж аав нарыг цуглуулж мухар сүсэгтүүлж нэг ёсондоо бөөндөж эхэллээ. Мөнгөгүй хүмүүсийг мөнгөтэй болгоно гэнэ дээ. Хөөрхий яагаад энэ хүмүүсийг мөнгөгүй болгочихов. Хэн авах ёстой очих ёстой эрдэнийн хувийг нь өгсөнгүй вэ? Мэдээж дээд хэмжээнд мухар сүсэгтдэг улстөрчид Сарандаваагаас долоон дор шүү дээ.

Их гарын буюу дээд лигийн мухар сүсэгтэнүүд бол улстөрчид мөн. Сонгуулийн үеэр мухар сүсэгийг дээд хэмжээнд хүргэдэг жишээ олон бий.Төрийн ордны галчаас авахуулаад лам сайд хүртэл бий шүү дээ. УИХ-д пастороос авахуулаад ууланд гарч чулуу шороонд ард түмнээ даатгадаг улстөрчид хүртэл олон доо. Бүгд л мухар сүсгийг дээд цэгтээ хүртэл хөөрөгдөж өөрсдөө мухар сүсгийн золиос болсон хүмүүс дээ. Тэд хэн дээр очдог болдоо? Мэдээж тэд бөөндүүлэхгүй ганцаараа онцгой нөхцөлтэйгээр өндөр үнэтэйгээр худлаагаа хамгаалуулах гэж академич мухар сүсэгтэнүүд дээр очиж байгаа даа. Улстөрчид хулгай хийж худлаа ярьж бялдуучилж наймаалцаж тэндэрдэж лицэнцдэж цол шагнал авч худлаагийн дээд хэмжээнд тоглож түүнийгээ дарж нууж дарах гэж мухар сүсэгтдэг шүү дээ. Тэд 10 мянган төгрөгний биш 10 мянган доллар төлдөг мухар сүсэгтэнгүүд.

Сүхбаатарын талбайн лицэнзийг Сүхбаатараас аваад Чингис хаандаа өгчихсөн. Хотын төвийн газар хойно их л үнэтэй газардаа. Хөшөөнүүд зодолдуулаад л. Одоо лицэнзийг авчихсан хөшөөний талбай дээр Майдар бурхан буюу Майдар хүүхний хөшөөг барих төслийг танилцуулаад жижигхэн байшин барьчихсан. Чингис, Сүхбаатар, Майдар гурав нэг дор зэрэгцээд л. Мөн ч зугаатай хэрэг байна даа.
Улстөрчид гэждээ тэднийг юу гэж нэрлэх үг ч олдохгүй. Тэдний зарим өөрсдийгөө бүр доктор цолтой гэж намтардаа бичүүлдэг гэсэн. Хэдийд хаана ямар сэдэвээр яаж байгаад доктор болчихсон тухай ямар ч мэдээлэл алга. Өөрөө өөртөө л болсон бололтой. Юм бүрийг л чадахгүй байж би авна гэж дайрцгаахыг харахад хүүхэд шиг. Сайдууд дотор мухар сүсэгтэн олон бий. Эрүүл мэндийн дэд сайд бүр лам шүү дээ. Төр шашиныг хослуулсан зайтай л эр бололтой. Христийн пастор парламентийн гишүүн бас бий. Тэнгэрийн эзний лист дээр нэрээ бичүүлээд л боллоо. Сараз майор гэдэг шиг гудамжинд алхаж яваад л сараз их хурлын гишүүн. Гончигдорж гэж өөрийгөө тод илэрхийлдэг нуудаггүй мухар сүсэгтэн байна. Гал түлээд л сүйд болж байгаа зураг интернэтээр дүүрэн байна билээ. Хайран математикийн мэдлэг. Эсвэл худлаа доктор юм болов уу. Магад ч үгүй. Дээрээ суудлаа олохгүй бол доор хөлөө олохгүй гэх биш харин доор суудлаа олчихоод байхад дээр хөлөө олохгүй байх жишээтэй.

Сарандаваа мөнгө сайн хийснийхээ дараа мэдээж Батотгон авгайтай адил академи байгуулаад төрөөс дэмжлэг аваад төсөл биелүүлээд хандив өргүүлээд томроод явчихна биздээ. Аж үйлдвэрээс авахуулаад эд баялаг хүртэл 20 жилийн турш далдуур хулгайлж баяжсан нөхөдийн хажууд зарлаж байгаад зурагтаар сурталчлуулж байгаад баяжих бас л нэг өндөр хэмжээнд Монгол хүнийг доромжлох юм даа. Баялгаа алдсан одоо толгойгоо алдана.

Академи гэснээс энд ярихад хамгийн эмгэнэлтэй юу вэ гэхээр төр, шинжлэх ухааны академи, их дээд сургуулийн профессорууд гэх мэт мэдлэг боловсролтой байх ёстой сэхээтэний эрдэмүүдийг эзэмшсэн байх ёстой хүмүүс бас мухар сүсэгтэй шүү дээ. Тэдний ажлын өрөөнд ороход бүх шашнуудыг холиод хаячихсан дүрснүүдийг өрчихсөн байхыг яана. Өөөрийнхөө гэртээ бол юугаа овоолно вэ түүний дурын хэрэг гэтэл төрийн байгууллага дотор мухар сүсэг тараах гэдэг гэмт хэрэг бус уу. Ерөөсөө төр өөрөө гэмт хэрэг хийж буй бус уу. Ухаалаг төр ярихын оронд ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй төр ярих бус уу.
Яагаад Монгол хүн ийм болчихвоо. Ерөөсөө өнгөрсөн түүхэнд нэг их ч мэдлэг боловсролтой явсан бишдээ. Арслантайж Түвдийн шашинд урвасан цагаас л ийм болчихвуу. Сэлэм зүүсэн баатар эр 7 настай нусгай баньдаас адис авч Соронзон Гомбын 33 дугаар гүнжийн амнаас дарс уугаад ийм болчихвуу. Түвдүүд чаджээ. Ёстой Америкуудын хэлдэгээр “Yes, we can” болсон бололтой.
Яагаад Монголын нэр төртэй элит эсвэл эрхэм гээд буй хүмүүс эрдэмгүй юм бэ? Англиар виртуэ гэсэн энэ үгийг Монгол хэлэнд ч бас Турк хэлэнд ч яг адилхан “эрдэм” гэдэг. Бага байхад бидэнд эрдэм их заадаг байж дээ. Эрдэм олон төрөл. Анхаарал халамж, тууштай, хичээл зүтгэлтэй, өрөвч энэрэнгүй, даруухан, талархадаг, хүлцэл өчдөг, сахилга бат, үнэнч шударга, шийдэмгий, цэвэрч, нямбай, арвилан хэмнэдэг, үрэлгэн биш, гэмшдэг, зоригтой, өөрийгөө зориулдаг, эелдэг, нөхөрсөг, нээлттэй, нийтэч, хүнлэг, бууж өгөх чадвартай, дэг журамтай, тусч, цагийг зөв ашигладаг, хоцордоггүй, хэтрүүлдэггүй, таарч тохируулдаг, ажил хэрэгч, биеэ даасан, бусдад саад болдоггүй, бусдыг ашигладаггүй, хэлсэн үгэндээ үнэнч, эв хамтач, найрсаг, хэнээс ч хамааралгүй, хайр дурлалыг хүлээн зөвшөөрдөг, сэтгэл гаргах чадвартай, хариуцлагатай, ухамсартай, итгэж болохоор, мэргэн цэцэн, бусдад сайн нөлөөтэй, үлгэр жишээ гэх мэт.

Улстөрчидөд зориулж бараг л сонгуулийн өмнө зориуд хийсэн мэт “100 эрхэм” нэртэй нэвтрүүлгээр гарч буй хүмүүс бол яаж мөнгөтэй болох вэ биш яаж мөнгөө үрэх вэ гэсэн тусгай лигийн мухар сүсэгтэнгүүд гэдгийг бүгдээрээ харсан биздээ. 100 эрхэм нэвтрүүлэгт хүний ураманд танин мэдэхүйн тухай, ёс суртахууны тухай, ардчилалын онолын тухай, гоо зүйн болон гоо сайханы тухай ганц ном бичсэн мэдлэг боловсролтой хүмүүс оролцсонгүй. Тэнд улс орон ард түмнийхээ өнөөгийн байдалын тухай ярихгүй өөрсдийгөө сурталчилах шивдээ.
100 эрхэм дандаа л өөрийгөө магтсан би л мундаг би л айхтар гэсэн нэг их айхтар хүмүүс байна билээ. Хүүхэд насаа яриад л авгай хүүхдээ гайхуулаад л яасан ч гэнэн томоогүй хөнгөн шингэн хүмүүс вэ дээ. Даацтай үг яриатай асуудал гарган тавьсан шүүмжтэй оюуны өндөр түвшинд ёстой л нэг боловсролоор ханасан “Дээд хүн” байсангүй дээ. Ихэнхдээ л бас л нэг мухар сүсгийн төлөөлөгч нар байлаа. Эмгэнэлтэй байгаа биз. Монголчуудын дээд хэсэг л гэж 100 эрхэмүүдийг сонгосон юм байлгүй дээ. Дээд хэсэг ч гэждээ ёстой загас толгойноосоо өмхийрдөг гэдгийн л баталгаа болж буйгаа тэд мэддэг болов уу?

Сэхээтэнгүй орон гэдэг ийм л худлаа мухар сүсгээр дүүрдэг байхнээ. Бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн 100 эрхэм мухар сүсэгтэнгүүд би азтай, би төрөхийн ийм мундаг, би угаасаа ийм баян, би хүүхэд байхдаа л баатар байсан гэж ард түмнээ зурагтын бүхий л сувгаар зогсоо зайгүй мухар сүсэгтүүлээд л. 100 эрхэм ард түмнийг урам зориггүй амьдралын ямар ч идэвхигүй болгож зүгээр л ингээд сууж бай ингээд боллоо хангалттай биднийг зурагтаар хараад л биднийг сонсоод л биднийг шүтээд л явцгаа гэж улайм цайм мунхруулна. Яасан хаширдаггүй ард түмэн бэ дээ.

Эрдэмгүй хүн л өөртөө итгэлгүй, эрдэмгүй хүн л улс орноосоо хулгай хийнэ, эрдэмгүй хүн л улстөрч болж хурдан баяжих гэж хөлөө хугалах шахан гүйнэ. Эрдэмгүй хүмүүс л цол шагнал горьдож бөгс долооцгооно.

Ээж аавууд зааланд цугларан мухар сүсэгтэж, улстөрчид ордонд гал түлж мухар сүсэгтэж, 100 эрхэм өөрсдийгөө магтан зурагтаар мухар сүсэгтэж, их дээд сургуулиуд Түвд хэл зааж мухар сүсэгтэж байхад залуу үе хаана явна вэ? Залуу үеийг хэн мухар сүсэгт шинээр сургана вэ? Үүргэвч үүрсэн хоёр залуугаас эхлээд бүхэл бүтэн мухар сүсгийн байгууллагууд шашин нэрийн дор хэдийний ажлаа амжиллтай явуулсаар. Төр ямар ч ажил хийсэнгүй. Яагаад гэвэл гал түлээд завгүй байгаа хойно доо.
Гадны мухар сүсгийн байгууллагын залуус эхлээд өөрсдөө гадуур явдаг байсан даа. Одоо бүр боловсронгуй болж хоёр Монгол эмэгтэй эсвэл хоёр Монгол хөвгүүд байруудаар хэсэж Монгол охидыг сүм хийд рүүгээ аваачих гэж ятгаж байгааг харахад Монгол Монголынхоо дайсан болжээ.

Өнөөдөр залуу үе хэний хаанахын ямар сүм дотор сэтгэлээ алдаж мэдрэмжээ боймлуулж дэндүү тэнэг дэндүү бүдүүлэг дэндүү хүн чанаргүй сүм хийдүүдэд хэн ч биш болчихсон сууцгаана вэ. Монголын залуу үеийг худалдаж авах зорилготой гадны шашин нэртэй байгууллагууд ялангуяа охидуудыг авах гэж ирцгээсэн. Тэд Америкийн, Өмнөд Солонгосын, Энэтхэгийн хөгшин эрчүүдэд шашин нэрийн дор мухар сүсэглүүлж Монгол охидыг худалдах байгууллагууд шүү дээ. Олон охид хэрхэн хохирсон тухайгаа ил далд мэдээлэх л байлгүй.
Америкийн сайэнтолож, Өмнөд Солонгосын Муун, Энэтхэгийн Ошо гээд чимээгүй ирэх дайсанууд Монголын залуу үеийг хэмлэсээр л. Гадаадынхныг хэн өөгшүүлж тэдэнд зөвшөөрөл өгч газраа худалдаж сүм хийдүүдийг хамгийн төв газар хамгийн олны хөдөлгөөнтэй газар бариулав? Монголын залуу үеийг хэн гэдэг хүмүүс гадныхантай нийлж хөгшин өвгөнүүдэд худалдана вэ?

Улстөричдөөс авахуулаад 100 эрхэм хүртэл бүгдээрээ Монголчууд Монголчуудынхаа эсрэг зориуд мухар сүсэг тарааж байна уу эсвэл тэд өөрсдийнхөө юу ч мэдэхгүй хоосон гэдгээ мэдэхгүйдээ хийгээд байна уу? Хэрвээ зориуд бол тэд гэмт хэрэгтэн. Шүүх хэрэгтэй. Хэрвээ мэдэхгүйдээ хийгээд байгаа бол тэднийг мэдлэг боловсролд сургаж залуугаас нь эхлээд сургуульд явуулж соёл боловсролтой болгох хэрэгтэй.
Багш хүний хувьд зөвлөхөд сумо Давгадорж Япон орон луу буцаж их дээд сургуульд сурч номын дуу сонсож юм үзэж нүд тайлах хэрэгтэй харагддаг. Энэ их мөнгө төгрөг цол шагнал магтаал хөөрөгдөл хүнийг ална гэхээс аврахгүй. Мэдлэгээс суралцаж бас эрдэм эзэмших хэрэгтэй шүү дүү минь.
Ар Монголд 100 эрхэм биш 100 эрдэмтэй хүмүүс үгүйлэгдэнэ.

Ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн баримт №2: 90 онд яг л Украинуудтай адил алдсан шүү дээ. Энержи ялжээ. Үндэстэн задарчээ.

Монголчууд үргэлж л алддаг. Түвдийн шарын шашинд доромжлуулсан. Өнөөдөрч доромжлуулсан хэвээр. Хаа л бол Түвдийн бурхануудын зураг өлгөөстэй. МУИС-ын хананд ч бас СУИС-ын хананд ч өлгөөстэй. Ийм хойно яаж ч мэдлэг боловсролтой болох вэ дээ. Их сургуулийн номын сангуудыг Түвдийн шарын шашин бас эзэлжээ. Майдар бурхан нэртэйгээр загвар өмсөгч эмэгтэйгээ дурссан эрчүүд хүүхний хөшөөг босгох гэж яасан ч их хөөрцөглөнө вэ. Майдар бурхан биш майдар хүүхэний хөшөө босохнээ.
Монголчууд дэлхийн хэмжээнд толгойгоо ажиллуулахгүй хэдэн зуун жил болцгоождээ. Украин орон, Герман орон, Европчууд гэх мэт бүгд л Оросын энержи буюу буруу орчуулгаар эрчим хүч булаацалдаж юу болж буйг харж л байгаа байхдаа. Энержи гэдэг ийм л зүйлдээ. Украины цөөхөн хэдэн баян яг л Монголчуудтай адил энержи гэсэн бөөн хөрөнгө мөнгийг баричихсан байна шүү дээ. Тэднийхээ л эсрэг Майданы талбай дээр бослого хийсэн шүү дээ. Монголчуудын энержийг хэн баридаг билээ? Энержи ресурс гэж хэн эхэлсэн билээ?
Энержи болон хөрөнгө мөнгөний төлөө тулалдаан бол Украины дотоод асуудал байж байгаад одоо бүр бусад орнууд руу тархаж геополитикийн асуудал боллоо. Энэ бол Украины асуудал. Харин Орос орны асуудал бол шал ондоо шүү дээ.
Крим болон бусад Орос оронтой хамаатай асуудалууд бол үндэстэний асуудал болохоос энержигийн асуудал биш. Энержи ба үндэстэн гэсэн хоёр том асуудлыг ялгах хэрэгтэй болов уу.
Монголын энержийг хэдэн цөөн хүмүүс бариад Эрдэнийн хишиг нэртэй мөнгө төгрөг амлаж ард түмнээ жинхэнэ доромжилсондоо. Мөнгөө нэхсэн хүмүүсийг төлөөлж жүжиглэсэн Монгол маягийн Тимошенко, Кличко нар одоо Их хуралд сууж мөнгө төгрөгөөр бялхаж буй биздээ. Тэдний сураг ч тасарчдээ. Ядарсан Монгол хүн. Хөөрхий Монгол хүн.
Орос орон буюу Оросын федарацын бодлого бол үндэстэний асуудал. Орос орон тэртэй тэргүй газрын баялагаар дэлхийд гайхуулах хөрөнгөтэй ард түмэн. Газрын баялаг хулгайлдаг нөхдүүд жишээлбэл Ходорковски гэх мэт хүмүүсийг бүгдийг залхаан цээрлүүлсэн. Харин Монгол оронд Оюу Толгойгоос авахуулаад Таван Толгойгоос хулгай хийдэг хулгайч нарыг хэн ч залхаан цээрлүүлсэнгүй. Үүний шалтгаан бол Монголчууд үндэстэн болж чадахгүй задарсан хэвээр. Гадаад дотоодын хулгайчид Монголчуудыг үндэстэн болохын эсрэг улам задалсаар. Ухаанаа алдсан Монгол хүн. Хөөрхий Монгол хүн.
Орос орон яг л Герман орон 90 онд бас 30 онд юу хийсэн түүнээс ялгаагүй л зүйл хийж байна шүү дээ. Дэлхийн түүхийг ойлгох хэрэгтэй. 20-р зууныг ойлгох хэрэгтэй. Герман орон дэлхийн 1-р дайны дараа Франц, Англи гэх мэтийн капиталист орнуудын дарангуйлалд орж дайны өр гэх мэт дааж давшгүй хэцүү үед Гитлер гарч ирж Герман орныг босгож нэгтгэж чадсан. Гитлер Итали болон Япон орнуудтай хамтран дэлхийг эзлэх төлөвлөгөө зохиож дэндүү том зорилго тависан тул бүтэлгүйтсэн. Гэхдээ л өнөөдөр Герман орон дэлхийн том эдийнзасаг шүү дээ.
Герман орон 2-р дайны дараа баларсан хэдий ч Герман орныг хүчтэй канцлер Аденауэр босгож чадсан. Энэ үед Германы бүхий л мэдлэгтэй толгойнууд гадагшаа худалдагдсан байлаа. 2-р дайнаас хойш олон хэсэг хуваагдсан Герман орон 90 онд Берлиний ханыг нурааж Герман орон дахин нэгдсэн. Үүнийг хүчтэй канцлер Коул хийж чадсан. Коул өнөөдөрийн канцлер эмэгтэй Меркелийг шууд гаргаж ирсэн шүү дээ. 90 онд Герман орон нэгдэж байхад Монгол орон задарч байлаа. Хувичлал нэрийн дор их хулгай явагдсандаа. Монгол орон хөгшин залуу, социалист ардчилал гэж ямар муухай туйлширч задарваа.
Герман орон 90 оны дараа бүрэн бүтэн үндэстэн болж чадсан. Германчууд капитализмгүйгээр социал демократ явсаар байгаад өнөөдөр том орон болж чадлаа. Тэд либерализм эсвэл либертаризм гэх худлаа зүйлүүдэд хэзээ ч хууртагдаагүй. Тэд бүрэн үндэстэн. Монголчууд тэдэн шиг бүрэн үндэстэн болж чадсангүй. Герман орон өнөөдөр Путинийг маш сайн ойлгож байгаа. Яагаад гэвэл Орос орон цэврээрээ байхыг хүсэж капитализмаас татгалзсан.
Орос орон бол үндэстэнийг эрхэмлэдэг том үндэстэн. Тэд энержигийн төлөө биш харин үндэстэний төлөө.

Монгол хүн юу ч ойлгохгүй л явна. Дэлхийн хэмжээнд бодож чадах хүн даан ч алгадаа. Дэлхийг Улаанбаатар хотынхоо Сүхбаатарын буюу Чингисийн талбайгаас харж чадах тийм оюуны чадвартай хүмүүс дутагдана.
Дэлхийн ард түмнүүд үеийн үед нэгдэх гэж үхэн хатан тэмцэж байхад Монголчууд урдаа Монгол хүмүүстэй хиллэж бас ардаа Монгол хүмүүстэй хиллэсэн хэвээр л. Монголчууд нэгдэх битгий хэл ардчилалын жилүүдэд хачин жигтэй нэрүүдээр овоглож овгууд болон дахин жижигхэн бүлэг хүмүүс болон задарсандаа.
Монгол хүмүүсээ өөрсдийнхөө байгаа байдлыг нэг ойлгооч. Ямар ч утгагүй хөгжлийн загвар эсвэл хүний хөгжил гэж цаг үрж бөө шарын шашин 10 мянгатын дэвсгэрт алган дээрээ хөлсөөрөө норгож байхаар нэг удаа чимээгүй сууж бодооч. Ухаанаа ажиллуулаач. Өөрсдийгөө нэг хараа ч. Ямар зүс царайтай болцгоосон бас толгойдоо юутай байгаагаа нэг тодорхойлооч.
90 онд Монголчууд ардчилал нэрийн дор задарсан шүү дээ. Биднийг гаднаас орж ирж бас задалсан. Өнөөдөр задарсан Монгол оронд сайн сайхан биш муу муухай авчирсан гадныхан болон тэдний гар хөл болсон энержигийн нөхдүүд нэгэнт эзэрхийлжээ. Эдийн засаг бүрэн унаж зөвхөн банк санхүүгийн дарангуйлалд оржээ. Эзэрхийлүүлсэн Монгол хүн эзэнгүй болжээ. Хөөрхий Монгол хүн.
Олон жишээг харахад хүчтэй удирдагчтай орнууд хямралаас хурдан гардаг. Жишээлбэл Өмнөд Солонгосын Паак, Сингапурын Ли Куан, Оросын Путин гэх мэт хүмүүс ард түмнээ аварч чадсан. Тэд бас улс орноо хүчтэй орон болгож чадсан. Хүчтэй ерөнхийлөгч гэдэг хүчтэй орон гэсэн ойлголт болжээ.
Монгол орон хэзээ хүчтэй болох вэ? Саяхан эдийн засгийн Форум болж өнгөрлөө. Монголчууд бүтээцгээнэ гэсэн уриатай явагджээ. Юм үзээгүй боловсролын түвшин маруухан улстөрчид болон сайдууд оролцож хүүхэд нохойн доог болсон сурагтай.
Энержигээ хэдэн хүмүүст алдчихсан бас үндэстэн болж чадахгүй яваа Монгол хүн үнэт зүйлээ бас тодорхойлж чадахгүй үнэгүй зүйлүүдээр өөрсдийгөө хуурч 20 жил боллоо. Зарим нөхөд төр болж тоглоно, Их хурал болж тоглоно, улстөрийн нам болж тоглоно. Нэгэнт тоглоом тул булхиадна, залидана, найрна бас наймаалцана.
Ар Монголд нэгдмэл хүчтэй үндэстэн үгүйлэгдэнэ.

Ухааны хөгжлийн бэрхшээлийн тухай баримт №1: 20-р зууныг ойлгосонгүй.

 

Bild

Монголчууд яагаад орчин үе лүү орж чадахгүй түүний гадуур эргэлдэж мухар сүсэгтэнэ вэ? Яагаад зан заншил, уламжлалт ёс, өвөг дээдэс, буурал түүх гэх мэт өнгөрсөн хоцрогдсон балар үеүдээ санагалзаж ардаа орхиж чадахгүй бүхий л нийгмээ идэвхигүй, тэмүүлэлгүй, улстөрийн болон эдийн засгийн утопгүй болгоно вэ? Зүгээр л доод хэмжээнд ярилцаж бичиж уншиж суралцаж төгсөж буй тул ухааны дээд хэмжээнд очиж чадахгүй явцгаана. Зурагт үздээ, сонин уншдаа хэн нэг улстөрчийн үгийг сонсдоо. Доод хэмжээнүүд.

Нэгэнт мэдлэг боловсролоос татгалзсан тул гадны мэдлэг боловсролтой хүмүүстэй нийлцгээж бусдыгаа бас хожиж, мөлжиж, хохироож, гутааж, ичээж, хөөж тууцгаана. Муу нь муудаа дээрэлхүү гэж энэ дээ. Гадаадын компани, банкууд ч ёстой дураараа дургиж дун чөмгөөрөө наргиж байна даа. Тэднийг баян боссууд их л хамгаалах.

Монголчууд ингэж нэг нэгийгээ үзэн ядаж хохироож буйн цаад шалтгаан бол өмнөхтэйгээ салах ёс гүйцэтгэж ардаа орхиж эцэслэж түүний дараа урагшаа харж хийж ажиллаж бүтээх зүйлээ тодорхойлох чадваргүйтэй холбоотой. 20-р зууныг ойлгож түүнтэй салах ёс гүйцэтгэж чадаагүй тул 21-р зуунд орж ирж чадахгүй л явна даа.

Яагаад 20-р зууныг ойлгосонгүй вэ? Яагаад гэвэл 18 болон 19-р зуунууд эргэж ирж бүхий л нийгмийг, төрийг, боловсролыг бүрхжээ. Яг л 19-р зуунд ямар маягаар тархи ажилладаг байсан тэгж л ажиллаж буй. Мэдлэгийн оронд санаагаа ярина. Зөн билэг, зүүд гээд доод ухааны үйлдэлүүдэд баригдаж түүнийхээ золиос болцгоосон. Урлаг хуучнаараа, дуу хөгжим эртнийхээрээ, бичсэн шүлгүүд хүүхэд насны үгийн холбоосууд, уншдаг номууд үлгэр домогоос долоон дор бичсэн хүний л үнэмшилүүд, түүх ярихаараа зөвхөн л үлгэр домог ярина.

20-р зуунд Монгол хүн хамгийн шийдвэрлэх хоёрдугаар шоконд буюу доргилтонд орсон. Энэ доргилт бол сэтгэл зүйн доргилт. Ерөөсөө 20-р зуунд Монголчууд сэтгэл зүйн нэгдүгээр доргилтоос гарч хоёрдугаар доргилт руу орсон. Харин 90 онд ардчилал нэрийн дор гуравдугаар сэтгэл зүйн доргилт явагдсан. Тэр доргилтоос гараагүй л явна.

18, 19-р зуунаараа яваад буйн шалтгаан бол нэгдүгээр доргилт хүчтэй явагдсан тул тэр л үерүүгээ буцаад орчихоод буй эмгэнэл. Сэтгэл зүйн нэгдүгээр доргилт хэдийд эхэлсэн бэ гэхээр Арслантай яаж Түвдийн шарын шашин нэртэй мухар сүсэгт автагдан орж буйгаар тайлбарлагдана. Түвдийн шарын шашин бол жинхэнэ Буддизмтай ямар ч хамаагүй зөвхөн түүний нэрийн өмнөөс л мухар сүсэгтүүлдэг аюултай байгууллага даа. Сэтгэл зүйн нэгдүгээр доргилт бол Монгол баатар эрчүүд мориноосоо бууж ар гэр авгай хүүхдээ орхин сүм хийдэд завилан суусан тэр л үе. Эрчүүд ойлгохгүй Түвд үгээр маань мэгзэм бувтнаж эхэлсэн үедээ. Энэ бол дэндүү том доргилт. Хайран эрэлхэг эрчүүд.

20-р зууны эхээр явагдсан сэтгэл зүйн хоёрдугаар доргилт бол сүм хийдээс гарч мэргэжилтэй болж ажил хөдөлмөр хийж эхэлсэн үе. Хойд хөрш Орос болон урд хөрш Хятад хоёр хамтран Хиагтын гэрээнд гарын үсэг зурж Монгол хүн мэдлэг боловсролтой золгосондоо. Мэдээж мэдлэг боловсрол бол урагшаа тэмүүлсэн ухаан хөгжсөн доргилт байлаа. Сэтгэл зүйн хоёрдугаар доргилт бичиг үсэгтэй болох том зорилтоор эхэлсэн. Бичиг үсэгтэй болох гэдэг жинхэнэ эрх чөлөө шүү дээ. Мэдээж энэ бүгдийг Монголчууд сурч боловсрох гэдэг амар байсангүй. Гэхдээ л ёстой гүрийсэндээ. 20-р зуун Монгол хүнийг аварсан. Хиагтын гэрээ бол 20-р зууны хамгийн чухал баримт бичиг. Яагаад гэвэл энэ гэрээгээр Монгол хүн дэлгэсэн тэрлэг шиг газар нутагтай болж чадсан. Дэлхийн түүхийн гадна гарчихсан Монгол хүн одоо л нэг буцаж түүх рүү орж ирсэн.

Харин 90-ээд онд социализмыг барууныхан нурааж эхэлсэн тул ерөөсөө огцом хөгжиж амжилттай явсан Монгол орныг устгах гэсэн атаархсан, дургүйцсэн, муу санаатай, хорон сэтгэлтэй хүмүүс далимдуулан социализмын бүхий л бүтээн босголтыг нурааж сөнөөж газрын хөрстэй тэгшилсэн. Нэгэнт мэдлэг боловсролыг устгасан тул өнөөдөр Оюу Толгойд хамгийн өндөр цалингуудыг гадаадын инженэрүүд авахаас яах вэ дээ. Инженэрүүдээ устгачихсан хойно. Хайран мэдлэг мэргэжилтэй эрчүүд.

Монголчуудын 90-онд явагдсан гуравдугаар сэтгэл зүйн доргилт бол ухамсартай иргэд ардчилал нэртэй доод ухааны галзуурал болсон явдал. Доод ухааныг анхнаасаа далд ухамсар гэж буруу ойлгож иржээ. Энд залруулан ойлгоцгооё. Доод ухаан хүний ухамсарыг зогсоож зөвхөн сэтгэлийн хөдөлгөөн л нийт нийгмийг бүрхсэн. Дур тачаал, хор найруулах, айлгах, сүрдүүлэх, шоронд хийх, ажлаас халах, нам булааж авах, авгай булааж авах, гэр орон, байр орон сууц дээрэмдэх үйлдэлүүд зах зээл, хувьчлал, хүний эрх, эрх чөлөө нэртэйгээр онцгой байдал биш ердийн байдал болж хувирсандаа. Хайран доод ухаандаа баригдсан эрчүүд. Яаж өөрсдийгөө олж авна даа.

Сэтгэл зүйн гуравдугаар доргилтоор буцаад дэлхийн түүхийн гадна гарч хүн төрөлхтөний хөгжил цэцэглэлтээс татгалзаж бүгдийг орчуулах нэрийн дор хоцрогдсон луу гаа зугатаасан. Математик, физик, философиоос авахуулаад хөгжим, биеийн тамир гээд бүхий л хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролоос татгалзсан. Хөгжмийн зохиолч нэртэй хүмүүс мэргэжлийн ухагдахуунуудыг орчуулах нэрээр бохирдуулж жинхэнэ төгөлдөр хуур дарах хөгжимчингүй болжээ. Физик мэдэхгүй хүн ном бичиж мэргэжлийг гутаасаар. Философийн мэргэжлийн ном уншаагүй хүмүүс ахуй анхдагч ухамсар хоёрдогч гэж мэргэжил доромжилсоор л. Биеийн тамир устаж бөх нэрийн дор найрдаг бизнэс гаарчээ. Зуны олимп, өвлийн олимпод явах тамирчин залуусгүй болжээ. Хөнгөн атлетик устжээ. Спортыг сөнөөжээ.

Ийм л мэдлэг боловсролоос татгалзаж орчин үеийг хүлээж авах чадваргүй нийгэм болждээ. Яагаад 18,19-р зуунаараа явцгаана вэ? Яагаад гэвэл унших ном байхгүй. Нэгэнт ном уншихгүй тул тархи хоосон. Тархи хоосон гэдэг ухаан хөгжихгүй гэсэн үг. Ухаан хөгжөөгүй гэдэг зүгээр л дур хүсэл мөрөөдлийн цуглуулга. Гэтэл унших олигтой мэргэжлийн түвшинд бичигдсэн ном хэд билээ?

Ар Монголд ухамсар үгүйлэгдэнэ.

Монгол хүний ухааны хөгжлийн бэрхшээл.

МУИС-ын 2-р байранд Урлаг судлалын оюутнуудад лекц уншаад удаж байна. Түүний хажуугаар МУИС-ын профессор нэртэй хүмүүстэй уулзаж ярилцаж л явна. Тэдний зарим өөрсдийгөө философийн багш гэж зоригтой хэлэхийг яанаа.

МУИС өөрийгөө дэлхийд Монголын Үндэсний Их Сургууль гэж зарладаг. Мэдээж үндэсний биш үндэстэний л дээ. За тэр ч яахав нөгөө мундаг гэдэг Дамдинсүрэн, Ренчин нар л үндэсний гэж мэдэмхийрсэн байлгүй.

Монгол хүн болохоороо ийм том их сургуульд лекц ордог хувь заяандаа баярлаж л явлаа. Гэтэл баярлах биш гутрал эхлээд удаж явна. Оютнуудыг харахад хөөрхий худлаа хүмүүсийн лекцийг дэвтэртээ бичсээр байгаад бүр хачин болчихсон. Нэг ёсондоо цээж бичиг бичүүлдэг бололтой.

Би бол оютнуудтай ярилцаж яриа өрнүүлдэг. Яагаад гэвэл анх л дэлхийн университэтүүд байгуулагдахдаа нийгмээс тусдаа газар хаалттай ахуйд хамтран сууцгааж хорвоогийн бүхий л асуултуудын тухай ярилцах гэж л байгуулсан гэсэн түүх бий. МУИС бол тийм биш шууд л гудамжны сэдэвүүдийг үнэмшчихсэн хүмүүс ороод ирнэ. Түүнийгээ үнэн гэж тулгана.

МУИС-ын 2-р байр бол нэг ёсондоо Гандангийн салбар сургуультай адил Түвд ном судараар дүүрсэн газар. Тэнд жинхэнэ мухар сүсэг гаарсан газар. Мэдээж өндөр хэмжээнд мухар сүсэгтдэг хүмүүс бөхийн өргөөнд, циркт эсвэл хаа нэг том зааланд хүмүүс цуглуулаад тархи угааж мөнгө хийх бол тэдний хэрэг. Гэтэл их сургуулийн байранд Далай лам гэж бузар хүний зургийг өлгөөд түүнийг шүтэх арай ч шинжлэх ухааныг доромжилж байгаа хэрэг бишүү. Мэдлэгийн ариун ордныг бохирдуулж буй бишүү.

МУИС-ын 2-р байрнаас гадна бас ШУТИС төв байранд Далай ламын зураг өлгөөстэй. Гэтэл шинжлэх ухаанаар хаягласан бишүү. Түүний хажуугаар бас Анагаахын их сургуульд уламжлалт анагаах ухаан нэрийн дор бас л Түвдийн бузар шашин нэртэй хоцрогдсон өнөөдөр ямар ч хүчинтэй биш мухар сүсэглэлийн хичээл орж Монгол тархи бузартуулсаар.

Мухар сүсгийн хажуугаар бас яруу найрагч нэртэй Чойномын ямар ч утгагүй өнөөдөр хэрхэвч хүчинтэй биш шүлэг нэртэй доод хэмжээнд бичсэн тархины тураалд оруулахаар бичиглэлүүдийг хаа л бол иш татахыг сонсохоор яанадаа л гэж бодох. Чойном өнөөдөр ямар ч ач холбогдолгүй шүү дээ. Тэр чинь ёстой Болор цомынхонтой адил боловсролын түвшин маш доогуур хүн шүү дээ. Мэдлэгтэй сэхээтэн хүнээс айдаг хулчгар нөхөр байсан даа.

Одоо бас либерализм, либертаризм ч гэнэ үү бүр цэвэр философийн сэдэвийг буруу ярьж алдаатай тайлбарлаж ядаж байхад яр гэгчээр Монгол тархи бузартуулж буй сурагтай. Орос эмэгтэй Айн Ранд Америк оронд очиж тэр их гадаадын иргэд бөөгнөрчихсөн яахыгаа ч олохгүй үед гадаадын иргэдэд зориулж өөрөө өөрсдийг аваад явахаас өөр замгүй гэж харийн хүмүүсийг хувиа л сайн авч явцгаа гэж ном бичжээ. Тэгвэл Монгол орон чинь монголчуудын л нутаг шүү дээ. Өөрөө өөрийнхөө нутагт бүгдээрээ найрамдалтай хэн хэндээ тус дэм болж өргөж өндийлгөж явахгүй бол өөр хэн үүнийг хийх билээ. Монголчууд ямар гаднаас орж ирсэн либерализм хэрэгтэй цагаачид юм уу. Эх орондоо байгаа хүмүүст либертаризм нэрийн дор балай зүйл ярьж бараг шашинтай адил Айн Ранд авгайг шүтэн бичирч Монгол тарх бузартуулах ямар зорилго байна вэ?.

Монгол хүний тархийг гэмтээж оюуны гэмтэл учруулж буй хүмүүсийг хэн зогсоох вэ? Орчин үеийн орон болох хэрэгтэй биздээ. 21-р зуун гадаа ирчихээд хаалга тогшоод байна шүү дээ.

Одоо удахгүй Майдар нэртэй бурханыг босгоно. Босгох гэж буй хөшөөний загварыг харахад нэг загвар өмсөгч эмэгтэйтэй адил биеийн хэлбэр галбиртай яасан ч эротик тачаангуй биетэй юм бэ дээ. Бурханаа алд. Майдар хөшөөгөөр том гээчийн эротик хүүхэн харцгааж ламын нүдийг хужирлах гэж буй л байлгүй.

Шинжлэх ухааны байгууллагаас эхлээд зааланд мухар сүсэгтддэг хүмүүс нийлцгээж Монгол хүнийг ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй болгожээ. Үүний эсрэг үгээ хэлж шүүмжлэх цаг болжээ. Юуны чинь хатан ухаан, хаан ухаан цаана чинь тахир дутуу ухаантай, эрэмдэг зэрэмдэг болсон ухаантай хүмүүс дүүрэн.

Ар Монголд ухааны дархлаа үгүйлэгдэнэ.

С. Молор-Эрдэнэ.