Шинжлэх ухаан ба улстөр. Шинэ онд хийх ажил их байна.

Улстөрчид хэрхэн шинжлэх ухааныг хүлээж авч ирсээр өнөөдрийг хүрэв? Улстөрчид шинжлэх ухааныг аварч чадах уу?
ШУА бол нэг байдаг л нэг байгууллага. Энэ байгууллага устах устахгүй бол тухайн байгууллагын явж ирсэн түүх болон түүнийг удирдаж одоогийн ийм байдалд хүргэсэн ерөнхийлөгчидтөй хамаатай. Орос болон дотоодод голдуу төгссөн ШУА-ийн доктор профессорууд яагаад ч эх орондоо хэрэгтэй шинжлэх ухааныг авч явах мэдлэгийн туршлага байхгүй гэдэг ойлгомжтой. Адгалж л гадаад хэлгүй шүү дээ. Монголчууд ерөөсөө хүн төрөлхтөний мэдлэгтэй хэрхэн танилцав?
Хүн төрөлхтөн шинжлэх ухаантай тийм ч сайхан замаар танилцаж яваагүй ч ухаалаг улстөрчид шинжлэх ухаан хөгжихөд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Анх Галилей яах ч аргагүй шинжлэх ухааныг “яг мэддэг” гэсэн мэдлэгийн салбар болгох үед Францис Бэйкон “Мэдлэг бол хүч чадал” гэж хэлсэнээр шинжлэх ухааны шинэ эрин эхэлсэн.
Хүний айж ирсэн хорвоо ертөнцийг судлаж тэр ч бүү хэл дээшээ тэнгэр огторгуйг хөнгөхөн тайлбарлаж ирсэн тэр тайлбарууд өчүүхэн гэж бодож явсан хүнийг бурханы байранд тавих шиг л болсон. Алж идэж аж ахуйдаа хэрэглэдэг эсвэл үхсэн хойноо үхэр эсвэл хорхой шавьж болдог гэж амьтаны ертөнцийг тайлбарлаж ирсэн тайлбар устаж амьтан сулал эхлэж хүн сармагчин хоёр нэгэн гарал үүсэлтэй гэж хэлэхэд ямар олигтой байв гэж. Гэхдээ л энэ бол сайн муу гэж үнэлж болох ойлголтууд биш. Мэдлэгийг хэрэгтэй хэрэггүй гэж улстөржүүлж болохгүй. Шинжлэх ухаан бол яг мэддэг хүмүүсийн яг мэдсэн мэдлэг. Энэ үнэнийг хэн ч эсэргүүцэж чадахгүй.
Үүнд л том зөрчил ирдэг. Энэ бол шинжлэх ухааны үнэнийг хүлээн зөвшөөрч түүнийг санхүүжүүлж улс орныхоо болон ард түмнийхээ тусын тулд шинжлэх ухааны мэдлэгийг үнэлж дэмжиж хөгжүүлэх тэр үүрэг улстөрчидөд ноогддог. Улстөрчид санхүүжүүлэхгүй бол шинжлэх ухаан хэзээ ч хөгжихгүй. Төр муу бол шинжлэх ухаан байхгүй. Шинжлэх ухаан байхгүй бол мухар сүсэг.
Шинжлэх ухаан түрүүлж аж амьдрал дагадаг тийм хүн төрөлхтөний эрин үе эхлээд 500 хүрэхгүй жил болж байна. Монгол хүн 60 хүрэхгүй жилийн өмнөөс л шинжлэх ухаан гэж зүйлтэй танилцсан. Өнөөдөр ШУА яагаад өөрийгөө авч явж чадахгүй болчихвоо гэдэг мэдлэгтээ биш анх байгуулахад мэдэмхийрч хүн төрөлөхтөний мэдлэгийг дур мэдэн орчуулсан хэлний хүрээлэнгийнхэнээс эхлэлтэй. Эхлэхдээ л булингартай эхэлсэн дээ.
Герман оронд 300 гаруй жилийн өмнө Академи байгуулагдсан. Гэхдээ зөвхөн нэр эсвэл энд тэнд яваа залуусыгаа хамруулан нэрлээгүй. Олон зуун хүн цэвэр шинжлэх ухааныг хийж бүтээж бас хэрэглэж чадсан тэр үедээ шүү дээ. Монголчууд 60 хан жилийн шинжлэх ухааны түүхэндээ мэдлэгтэй танилцаж түүнийг хүлээж авсан болохоос биш мэдлэгийг хэрэглэж бас үйлдвэрлэх тийм цаг хугацаа байсангүй. Ерөөсөө Монгол хүүхдийг хүмүүжүүлэх гэр орон ээж аавууд мэдлэгтэй хүүхэд өсөж торних тийм боломж ч өгдөггүй. Овоо нэг ээж аавууд байлаа гэхэд мэдлэгтэй залуу үе өсөж торних тийм төрийн бодлого байхгүй. Төрийн хар хайрцагны ойлголт ч байхгүй.
Дэлхий дээр санхүүжүүлэгч төр болон хийж бүтээх шинжлэх ухаан хоёр хэрхэн уулзалдаж нэг нэгийгээ хүндэлсэн тухай олон жишээнүүд бий. Шведийн хатан хаан Францын философич, математикч Ренэ Декартыг ордондоо урин авчирч мэдлэг заалгасан. Францын хаан Наполеон ордоноосоо гарч физикийн туршилт хийж байсан Вольтагийн туршилтын тасалгаанд очиж хэрхэн цахилгаан гүйдэл үүсдэг тухай танилцаж их л сонирхож төрөөс мөнгө гаргаж дэмжихийг уриалж байжээ. Оросын хаадууд залуучуудаа Европ руу сургуульд явуулахын тулд их хэмжээний алт гаргаж төлбөр хийж байсан гэдэг. Гэх мэт нэг нэгнээсээ суралцаж нэг нэгийгээ санхүүжүүлдэг түүх олон бий.
Монгол хүмүүсийн хувьд шинжлэх ухаан гэдэг ойлголт анхнаасаа л ерөөлгүй эхэлсэн. Доктор, профессор болж баталгаатай өндөр цалин авч хэн хэндээ мэдэмхийрэх л чухал байсан. Малчин Монгол хүмүүст ард түмэндээ өөрөөр хэлбэл бусдад тус болно шүүү гэсэн ойлголт харийн байлаа. Төр улсаа авч явах улстөрч хүмүүс шинжлэх ухааны цолнуудыг шагнал медал авдаг шигээ уралдан авцгаасан. Өнөөдөр доктор улстөрчидийн цол олгосон дээд сургуулиуд устсан түүх бий. Сургуулиа төгсөөд диплом авсанаас хойш мэргэжлээрээ ганц жил ажлаагүй эмч, физикч, эдийн засагч гээд л олон хүмүүсийн жишээ төрийн ордонд бий дээ. Мэргэжилгүй улстөрчид одоо тэгээд мэрэгжилтэй шинжлэх ухааны хүмүүсийг хэрхэн санхүүжүүлэх вэ? Үүний нөгөө талд ШУА-ийн доктор, профессорууд дотоодын булхиа будлиантай дипломуудтай шүү дээ. Улстөрчид математикийн доктор гэж хөөрөх ч яахав математикийг хэрэглэж чадах ёстой ШУА-ийн хүрээлэнгүүд мэдлэг гэхээсээ илүү түүх ярьж үлгэр домогтоо шигдсэн гэхээр мэдлэг Монгол хүний хүртээл яаж ч болох вэ дээ. Төсөл нэрээр хичнээн их хөрөнгө мэдлэг бололгүй шуналын замаар орсон бол?
Философич Ницшэгийн хэлсэн “Бурхан үхсэн” гэсэн үг юуг хэлсэн бэ гэхээр одоо энэ хорвоог бүтээсэн бүтээгч байхгүй харин одоо хүн өөрөө өрийгөө бүтээх боломжтой боллоо гэсэн ойлголт байсан. Нэгэнт хүн өөрөө өөрийгөө бүтээх боломжтой болсон тул “Дээд хүн” болтолоо өөрийгөө хөгжүүлэхийг уриалж “Заратустра ингэж хэлэв” номоо бичсэн. Үүний хажуугаар Ницшэ юуг анхааруулсан бэ гэхээр хэдийгээр хүн өөрийгөө Дээд хүн болтол хөгжүүлж хичээж зүтгэх боломжтой ч бас өөрийгөө хөгжүүлэхгүй бол Доод хүн болж цаашлаад “Хүн биш” болох аюултай гэдгийг анхааруулсан. Чоно хэзээ ч чоноороо дуудсаг. Тэгвэл хүн хүнээрээ биш харин хүн биш болж дуусах аюултай гэдгийг анхааруулжээ.
2015 онд улстөрчид өөрсдийгөө доктор профессор гэж барьцахгүй харин шинжлэх ухааны доктор профессорууд өөрсдийнхөө ямар сургуульд цол диплом хэрхэн авсан бэ гэдгээ мартахгүйгээр уулзаж учрах тэр цаг ирэхнээ. Эцсийн эцэст улстөрч доктор байх чухал биш. Үүнтэй адил шинжлэх ухааны хүмүүс ямар их олон цол шагналтайгаа гайхуулах биш харин мэдлэг бүтээх чухал шүү.
Монгол хүн мэдлэгийн охийг хүртэж улс орондоо Дээд хүн олон төрөхөд шинжлэх ухаан ямар их хэрэгтэй гэдэгтэй бас танилцах тэр үнэний өдөр ирэх ойртсоор.

Advertisements

ШУА-ийг устгаж болно харин шинжлэх ухааныг устгаж болохгүй.

ШУА-ийг их сургуулиудтай нэгтгэх цуу яриа гадуур нэгэнт тархжээ. Шинжлэх ухааны тухай яриа өдөх сайхан боломжийг ашиглаж ерөөсөө “Монгол хүн ба мэдлэг” гэсэн үргэлжийн бичдэг сэдэвээ энд дахин хурцатган бичихээр зорилоо. Уншигч Та хуваалцана уу.
Хүн төрөлхтөний мэдлэгийн оргил болсон шинжлэх ухаан гэж бидний орчуулдаг “science” гэдэг ойлголттой Монгол хүн 1940-өөд онд танилцаж түүний үр шимийг хүртэж мухар сүсэг, шарын шашинаас салж ид шидийг ардаа орхиж ер бусынуудыг хээр хаяж чадсан билээ.
Гэтэл өнөөдөр яагаад Монгол хүн буцаад мухар сүсэгт тархиа эргүүлүүлж сургуулийн заалнаас авахуулаад хэдэн зуун хүн багтдаг том том заалнуудад бөөгнөрөн хуйларч эрүүл биш хүмүүсийн үгэнд үнэмшиж түрийвч цүнхээ агаарт эргэлдүүлэн мөнгө төгрөг дуудна вэ? Энерги гэж буруу ярьцгааж гэрлэн бие гэж нэг нэгнийгээ чийдэн мэт гэрэлтдэг гэж шоглох энүүхэнд болжээ. Ээж аавууд яагаад хүн ёсны доод түвшинд очиж охид хөвгүүдээ мухар сүсэгтэнүүдийн золиос болгож ламын тоглоом болгоцгооно вэ? Яагаад үр хүүхдээ шинжлэх уааны мэдлэгээс хол хөндий болгоцгоов? Энэ бүгдэд хэн буруутай вэ?
Төр шашин хоёрыг арай гэж салгаж 1940 оноос 1990 хүртэл амжилттай байсан мөртлөө 90 оноос хойш яагаад шашин төртэй холилдов? Мордохын хазгай гэгчээр лам хүртэл төрд орж сайд болцгоодог болжээ. Сайдууд мухар сүсэгтэх ердийн хэрэг. Ингэж төрийг балласан сайдуудыг яах вэ?
Их дээд сургуулиудын танхимуудаар лам дүүрч тэнхимийн профессорын өрөөгөөр далай ламын зургууд хүртэл дээгүүр залагдаж арга билиг ярьж билэгдэл гэж мангуурч Англи Америкт сураад ирлээ гэсэн залуус яагаад ээж аавыгаа даган дуурайж хөгийн царайлна вэ? Мэдлэг доромжлогдож их дээд сургуулиудад Түвд хэл заадаг жишээ ердийн болжээ.
ШУА ч бас Гандан ч зөвхөн байгууллагууд. Харин шинжлэх ухааныг авч тээж явж чадаагүйдээ ШУА шийтгэл хүлээх ёстой. Шийтгэл ч цаг үеэ олж ирлээ. Үүнтэй адилхан Гандан ч буддизм гэсэн хүн төрөлхтөний бүтээлийг яаж гутааж мушгин гуйвууллсаныхаа төлөө шийтгэл хүлээх ёстой.
Яагаад 21-р зуунд Монгол хүн бөө шүтэж, ламд доромжлуулж, хадагаар ороосон ээж модоо нар салхи үзүүлэхгүй үхүүлсээр байна вэ? Яагаад Монгол хүн шинжлэх ухаанаар дамжин мэдлэгтэй болж чадсангүй дундад зуун луу буцаад шидэгдэв? Яагаад Монгол хүн өнөөдөр дээдэс, доодос ярьж улстөрчид ташраараа ноёд феодалууд болцгоов?
Энэ бүх тэнэглэлийн цаад эзэн бол мэдлэгийг Монгол айлын гэрт оруулж чадалгүй цалин мөнгө, цол шагналдаа дарагдсан ШУА-ийн доктор, професор, хүндэт академичаас авахуулаад ШУА-ийн үе үеийн ерөнхийлөгч нар шүү дээ. Ичих нүүрээ элгэндээ наах гэгч л болж байна даа.
ШУА-ийг устгаж болно. Гагцхүү шинжлэх ухааны мэдлэг устаж хэрхэвч болохгүй. Шинжлэх ухаан уствал Монгол хүн гадаадын мөнгө хүүлэгчид дотоодын мухар сүсэгтнүүдийн тоглоом болж оюуны доод түвшинд орцгоож наад захын хүний эрх биелэгдэхгүй хэвээр үлдэх болно доо.
Өнөөдөр хүртэл ШУА яагаад Үндсэн хуулийн цэцэд Бат-Отгоноос өгсүүлээд Сарандаваа хүртэлх шинжлэх ухааныг доромжилж мухар сүсгийг түгээн дэлгэрүүлж буй хүмүүсийг шүүн хэлэлцүүлэхээр хандсангүй вэ? Арай ШУА өөрөө бөө, мухар сүсэгтэнүүдээс айдаг биш биздээ.
ШУА Ганданд ялагдсан гэж би өөрөө энэ өнгөрсөн хавар ШУА-ийн ерөнхийлөгч гуншинтай хүнд шууд хэлж байсанаа санаж байна. Тэр надад хариу юу ч хэлж чадалгүй амруугаа алгадуулсан мэт л гөлийж сууж билээ.
Яагаад ШУА Ганданд ялагдав? Яагаад гэвэл мэдлэгийг олны хүртээл болгож чадалгүй үүргээ умартаж баян чинээлэг амьдрал руу хуйларцгаасан даа. Өнөөдөр хүртэлх хугацаанд ШУА-ийн дээгүүр албаны хүмүүс хичнээн төгрөг төсөл нэрээр авч идэж уусаныг шалгах хэрэгтэй.
Яагаад шинжлэх ухааны мэдлэг Монгол хүнд хэрэгтэй вэ гэвэл шинжлэх ухаан бол улс орны дээд бүтэцэд хамаардаг. Дэд бүтэцэд зам тээвэр, эдийн засаг, банк санхүү, мал аж ахуй, газар тариалан, аж үйлдвэр хамаарч хүн ардын аж амьдралыг баталгаажуулдаг. Харин дээд бүтэц бол шинжлэх ухаан, урлаг, төр гээд хүний оюун ухааны амьдралыг тэтгэж соёлжиж иргэшиж нийгэмшихэд тус болох зорилготой.
Монголчууд зөвхөн дэд бүтэцтэйгээ зууралдсаар дээд бүтэцээ босгож чадахгүй явсаар ардчилалын 20 гаруй жилийг ардаа орхилоо. Зөвхөн ШУА мухар сүсэгтсэнгүй бас урлаг мухар сүсэгтэж хаа л бол оюуны доод түвшинд урлаг явагдаж хамгийн боловсролгүй хүмүүс яруу найрагчаас авахуулаад жүжигчид хүртэл болцгоожээ. Төр ч гэсэн мухар сүсэгтэж ордны доод давхарт гал түлцгээлээ. Тэдний зарим уулын оройд хадаг уяж ард түмнээ мэдлэгт биш уулын хад чулуунд хүртэл даатгаж мөн ч их мухар сүсэгтлээ дээ.
Эцсийн эцэст мэдлэг бол хамгийн чухал хүний эрх. Монгол хүнийг мэдлэгтэй болгох зоруилалтай боловсролын бүхий л байгууллагууд энэ эрхийг зөрчөөд олон жил болж байна. Боловсрол гэдэг эрэлт нийлүүлэлт биш төрийн үүрэг даалгавар байх ёстой. Мэдлэг боловсрол Монгол хүнийг эрх чөлөөтэй болгоно. Өөр юу ч биш. Мэдлэггүй Монгол хүн үргэлж бусдын боол золиос болохоос өөр яах вэ дээ.
ШУА-ийн устал бол хүнийг мэдлэгтэй болгох эрхийг зөрчсөний гай гамшиг шүү дээ. Үндсэн хуулийн цэц Улаанбаатарын амьдралыг мухар сүсэгтүүлсэн эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийг шүүн хэлэлцэж ёс суртахууны шүүхээр хэлэлцэх цаг болсон.
Мухар сүсэгтэнүүдээс авахуулаад лам бөө хүртэл хувьдаа ямар ч сүсэг бишрэлтэй байж болно. Энэ бол хүний эрх. Гэтэл бусдыг хууран мэхлэж худал амлаж залилан мэхлэх бол гэмт хэрэг. Тэр ч бүү хэл мухар сүсэгтэнүүд олноороо нийлж иргэдийг хууран мэхлэж буй бол бүр бүлэглэлийн шинжтэй болсоны гэрч бөгөөд зохион байгуулалтай гэмт хэрэг шүү. Нийгмийг аюулаас хамгаалахын тулд дотоодод асар их зүйл хийх хэрэгтэй болжээ. Монголчууд монголчуудыгаа л баллаж байна шүү дээ. Үүний шалтгаан бол Үндсэн хуулийн цэц ажлаа хийхгүй байна.
Хүн төрөлхтөн мэдлэгийг бүтээж чадсанаар шувуунаас хурдан нисдэг онгоц бүтээсэн. Мэдлэгийг олны хүртээл болгож чадсанаар хүн төрөлхтөн ирвэс шилүүс цаашлаад адуунаас ч хурдан давхиж чаддаг автомашин бүтээсэн.
Харин Монгол хүн мэдлэгийн сайныг хүртэж амсаж чадсангүй. Зун наадам болохоор том том жийптэнгүүд даага унасан үр хүүхдээ элдээд давхиж дэлхийн ичгүүр болдогдоо. Мэдлэгийг ингэж л ойлгож хэрэглэдэг Монгол хүн 21-р зуунд ирж чадсангүй. Жийп том хэдий ч ухаан жижигхэн үлдлээ дээ.
Монгол хүний ухаан жижигхэн үлдэх бүх нөхцөлийг ШУА өдөөж шинжилдэг ухаан биш харин мухар сүсэгтдэг ухаан болгож хаялаа. Улаанбаатараар дүүрэн академууд. Тэд юу хийнэ вэ? Тэд ганцхан л зорилготой. Тэр бол Монгол хүний тархийг тураалд биш хомсдолд оруулах.
Монгол хүн доктор, профессор, академич цол гэлтгүй ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй болцгоожэ.
Ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй болцгоосон Монгол хүнийг аврахад ШУА-ийг аврах биш шинжлэх ухааны мэдлэгийг аврах ёстой шүү гэдгийг бид хэрхэвч мартаж болохгүй. Гадаад орнуудад шинжлэх ухаан хийж яваа ирээдүйн залуу үе Монгол орноо сайхан болохыг хүлээж суух биш маргааш хүрч ирцгээж шинжлэх ухааныг аврах үйл хэрэгт оролцохыг уриалж байна.

25 лекц № 13: Сургуулийн сурагч ба их дээд сургуулийн оюутан.

Монгол хүн ба боловсрол гэсэн ойлголт өөрөө маш хүнд сэдэв. Өнөөдөр 21-р зуунд Монгол хүн хэрхэн дэлхийг ойлгож дэлхийг даван огторгуй ертөнцийг төсөөлж буй тэр төсөөлөл гэх мэт боловсролоор олгогдох тэр мэдлэг хэтэрхий мухар сүсгийн шинжтэй болжээ. Тэр ч бүү хэл 100 жилийн өмнөх шигээ боловсролыг шашины шинжтэй болгох гэж сурах бичгүүд хийдэг болжээ. Шашинд мэдлэг байхгүй гэдгийг өнөөдөр хэн ч тайлбарлаж өгсөнгүй.

Ээж аавуудын боловсрол доод хэмжээнд очжээ. Ялангуяа ардчилалын үед ээж аав болцгоосон болон түүнээс хойших үеийнхэн боловсрол гэдэг үнэт зүйлтэй танилцаж амт шимтийг эдэлж чадсангүй хэвээр. Ном унших соёл олигтой олны хүртэл болсонгүй. Унших гэдэг тийм ч амархан зүйл биш. Яагаад гэвэл ойлгох ёстой бас ярилцах ёстой.

Сурагч болон сургууль гэсэн хүн төрөлхтөний ойлголттой Монгол хүн социализмын жилүүд эхлэх үед л сүм хийдээс салж малчин ахуйгаас гарч золгосондоо. Ялангуяа нийтээрээ малчин тул мал хариулдаг хүүхэд сургуульд сурна гэдэг Монгол хүний хувьд мал хариулах хүүхдээ алдана гэсэн ойлголт. Энэ том зөрчил Монгол хүнийг боловсролтой болоход маш их саад болдог.

Хүн төрөлхтөний түүхэнд сургуулийн тухай ойлголт их эрт эхэлжээ. Яг л анхны соёлууд 4000 гаруй жилийн өмнө эхлэхэд л сургуулийн анхны хэлбэрүүд үүсжээ. Сургах үүрэгтэй сургагч хүний тухай ойлголт хүртэл тэр л үеэс эхлэж сурганы хүмүүсийг их л хүндэлдэг байжээ. Хаад ноёдын хүүхдийг сургадаг сургагчид орлого сайтай байдаг байсан бол ард түмний хүүхдүүдийг сургадаг сургагч нарыг ардууд өөрсдөө хоол өгч дэмждэг байжээ.

Ялангуяа дулаан уур амьсгалтай болон хүн их төвлөрч амьдардаг эртний Египт, Грек гэсэн ард түмнүүдэд анхны сургуулиуд үүсэж гадаа хичээллэдэг байсан түүх олон бий. Грект өндөр боловсрол олгох зорилготой анхны академи, лицэ гээд л 2500 жилийн өмнө үүсжээ. Тэр үед хүүхдийг биеийн тамираар бие бялдар хөгжүүлж хөгжимийн хичээлээр гоо сайханы сэтгэл олгож логикоор бодох чадварыг хөгжүүлэх тухай сургаж байжээ. Ингэж залуу үеийг өв тэгш хүн болгодог байжээ.

Сургуулийн сурагч жинхэнэ сурагч болохын өмнө бичиг үсэг сурч уншиж чадах болон тоо сурч тооны үйлдэлүүдийг сурч бэлддэг. Хамгийн сайн бэлтгэлтэй болсон хүүхдүүд одоо цааш жинхэнэ сурагчид бол уншиж чаддаг болсон бол одоо түүх, соёл, урлаг, байгал гээд олон зүйлийг суралцах нөр их боловсролын хөдөлмөр эхэлдэг. Мэдээж сурч боловсроход заавал сургуулийн сургагч зааж сургана. Түүх гэхээр зөвхөн өөрийн орны түүх биш дэлхийн түүх сурах. Яагаад гэвэл Монголын түүх дэлхийн түүхийн өчүүхэн хэсэг шүү дээ. Соёл гэхээр зөвхөн эд зүйлийг нэрлэх биш хэрхэн оюуны чадвараар бүтээсэн бүтээлүүдийг нэрлэнэ. Урлаг гэхээр концерт тоглож дуу дуулах биш харин уран зураг болон яруу найрагаар амьдралыг болон үнэнийг илэрхийлэх. Байгал гэхээр зөвхөн мод чулуу биш харин амьд амьтан хэдийд хаанаас үүссэн бэ гээд л олон мэдлэг шаардсан асуултад хариулж сурахыг бас л боловсрол гэнэ.

Монгол хүн өнөөдөр түүх гэхээр өөрсдийн тодорхой биш бүдэг бадаг үлгэр домогуудыг түүх гэж буй дэндүү боогдмол. Соёл гэхээр нүүдэлчин соёл яриад байдаг. Гэтэл оюуны ямар бүтээл хэн хэзээ бүтээсэн бэ тухай яривал соёлын бодит баримтуудыг тоолж тоочих боломжтой. Түүний хажуугаар жинхэнэ урлаг социализмын үед орж ирээд ардчилалын үед устаж үгүй болсон. Өнөөдөр уран зургаар амьдралыг хэн ч илэрхийлэхгүй. Ихэнхдээ бөө эсвэл бурхан зурна. Амьдралыг шүүмжилж зан заншилийг шүүн хэлэлцсэн шинэ амьдралын төлөө уриалан дуудсан ухаарал өгсөн жинхэнэ яруу найраг бүр ч устсан тул мухар сүсэг бөө л нийгмийн нийт хэсэгт үйлчилж байх шивдээ.

Монгол хүн хэдийгээр социализмын үед Түвдийн шашинаас салж сургуулийн танхимд орж чадсан хэдий ч Түвд хэлний буюу шашны нэр нэрлэгээнүүдийг сургуулийн танхимд авч орж иржээ. Багш, шавь, ном, од, оч гээд л олон үгнүүд бий дээ.

Азийн Хятадаас авахуулаад, Энэтхэг, Япон, Өмнөд Солонгос гээд л ард түмнүүд Европ руу явцгааж хүн төрөлхтөний боловсролтой эрт танилцаж өөртөө шингээж чадсан. Монголчууд дөнгөж 1930-аад онд л сургуулийн сурагч гэсэн ойлголттой болж 1950-аад оны үед мэргэжлийн боловсрол гэсэн ойлголтуудтай танилцсан.

Дээд боловсрол авах ёстой газар бол их дээд сургуулиуд байх ёстой. Яагаад гэвэл их дээд сургуулиуд арван жилийн сургуулиас ялгаатай. Их дээд сургуулиудад зааж сургах гэж байж болохгүй. Оюутан өөрөө бие дааж суралцана. Профессор гэсэн мэдлэгтэй хүнээс мэдлэг хэрхэн эзэмшиж бас мэдлэг хэрхэн өөрөө бүтээх тухай суралцана. Профессорууд зааж сургах биш харин чиглүүлж бие дааж мэдлэг эзэмших тэр үйл явцад тус болох учиртай.

Их сургуулийн өндөр боловсролтой анх удаагаа Монгол хүн социалист орнуудад очиж танилцан буцаж нутагтаа ирж үргэлжлүүлэх боломжтой байсан. Өнөөдөр ардчилалын үед боловсрол замбараагүйтжээ.

Монгол хүмүүс гадаад орнуудад очиж мэдлэгтэй танилцсан хэдий ч өөрийн нутагтаа өөрөөр хэлбэл Улаанбаатар хотод буцаж ирээд их сургуулийн өндөр боловсрол үүсгэн бий болгох боломж үгүйлэгдэнэ. Шинжлэх ухаан гэж орчуулдаг “science” гэж олон улсын хэмжээний өндөр мэдлэгтэй болох тэр нөхцөл бүрдэж чадаагүй хэвээр. Яагаад шинжлэх ухаан хөгжиж чадаагүй вэ гэхээр нэгдүгээрт мэргэжлийн Грек болон Латин гаралтай үгсийг давхар орчуулж махчилсанаар мэдлэг мөн чанараа алдсан. Хоёрдугаарт ШУА гэсэн байгууллага мэдлэгийг хэмжүүр болгож чадсангүй зөвхөн ажилсан жил гэдгээр зэрэг цол магтаал шагнал олгож мэдлэг мартагдсан.

Социализмын үед боловсролын том хувьсгал явагдсан. Ардчилалын үед боловсрол уналтанд орж хөсөр хаягдсан. Энэ бол боловсролгүй улстөрчидийн хийсэн гэмт хэрэг. Монгол хүнийг өнөөдөр ч боловсролоос хөндийрүүлж Майдар бурхан шүтдэг мухар сүсэгтэй ядуу дорой болгох гэсэн харгис хэрцгий төлөвлөгөө улам л биелэлээ олсоор. Монголчуудад боловсролын 2-р хувьсгал хэрэгтэй болжээ. Монгол хүн мухар сүсэгээс салах боломжтой болох ёстой.

Мэдээж яг өнөөдөр Монгол хүний ухаан боловсролд бэлэн биш болжээ. Хичээл зүтгэл хатуужил гэх мэт боловсролд хэрэгтэй эрдэмүүд дутагдана. Ийм эрдэмтэй болж чадвал мэдлэгт маш хурдан суралцах боломжтой.

Малчин гаралтай хөдөөнөс үүдэлтэй нүүдэлчин амьдралтай Монгол хүн иргэнших үйл явц ердөө л социализмын үед явагдаж өнөөдөр устсан тул шинжлэх ухаан Монгол хүний хүртээл болж чадсангүй. Нөгөөтэйгүүр мэдлэгээр хөгжих ёстой Монгол хүн мухар сүсэгийг мэдлэг гэж ойлгон шашиныг бас шинжлэх ухаантай хольж хутгаж төөрөгдсөн хэвээр. Шинжлэх ухааны олон үгсийг Түвд хэлний үгнүүдээр орчуулж утга алдагдсан явдал их л том алдаа байдаг.

Оюутануудад мэдлэг хэмжигдэхүүн биш Монгол доктор професоруудаас суралцах боломж тун бага гэдгийг хэн ч анхааруулсангүй.

Энэ удаагийн лекцээр боловсрол, сурагч, оюутан, сургагч, профессор гээд өнөөдөр үнэ цэнэ болон агуулга алдагдсан олон чухал ойлголтуудын тухай ярилцана.

Философийг өөр өнцөгөөс харна гэнээ.

Монгол хүний олон зуун жилийн төөрөгдөлийн баримт бол философигүй явсаны хомсдол байдаг. Энэ хомсдол өчигдөр хэсэг залуучуудтай ярилцаж байхад дахин дахин мэдрэгдэж байв. Америкийн “The Philosophers” гарчигтай филмийг өчигдөр орой Эхлэл гэж нэртэй клубийн залуучуудтай хамтдаа харцгааж түүнийхээ дараа ярилцлага явуулав. Тэднийг урисан явдалд би их талархасан. Энэ филмийн тухай болон ярилцлагын үеэр төрсөн бодлоо энд бичив. Харин сэтгэгдэл биш шүү.

Залуучуудын урилга болон философийн тухай асуусан асуултууд үнэхээр л цаг үеэ олсон олон зуун жилийн хойно Монгол хүн арай гэж философитой танилцалж буйгийн нэг л жишээ байлаа. Философи гэсэн энэ сайхан мэргэжлийг ШУА-аас авахуулаад МУИС хүртэл цаашлаад улстөрийн намуудын өөрсдийгөө филсофичид гэдэг хүмүүс бүгдээрээ баллаж хаясандаа. Удирдлагын академид хүртэл философич гэсэн хүмүүс бас байдаг гэсэн. Тиймээс энэ мэргэжлийг бүгдээрээ дор бүртээ өөрсдийн бичсэн болон орчуулсан номуудаар балласан хэвээрээ гэж ойлгох хэрэгтэй.

Яагаад би энэ тухай бичиж буй вэ гэхээр өчигдөр оройны филмийн дараа ярилцлага дуусах үеэр нэг залуу маргааш бид бас өөр философич урих гэж байгаа. Олон өнцгөөс харна гэсэн гайхмаар санагдсан зүйл байв. Яагаад?

Энэ залуу философи гэсэн мэргэжлийг олон өнцгөөс харна гэдгээрээ юу хэлнэ вэ? Аливаа мэргэжлийг мэргэжлийн биш хүн олон өнцгөөс харна гэнээ. Мэргэжлийн хүн ч гэсэн мэргэжлээ чадахгүй мэргэжилдээ хоцрогддог. Үүнийхээ дараа мэргэжлээ ойлгох гэж хичээдэг болохоос ямар ч өнцгөөс хардаггүй . Хүн нэг бол чадна үгүй бол чадахгүй.

Эндээс дүгнэх дүгнэлт бол Монгол хүмүүс мэргэжил гэдэг зүйлээс хол тасарчээ. Хэдэн сар дамжаанд явсаныгаа мэргэжилтэй болчих лоо гэж эндүүрнэ. Хоёр гурван жил Америк явсаныгаа боловсролтой болчихлоо төөрөгдөнө. Яана даа яана?

Аливаа мэргэжлийг олон талаас харах гэж ойлголт даан ч байхгүй нь харамсалтай. Аливаа асуудалд олон талаас хардаг болохоос мэргэжилд хаанаас хэдэн талаас харах гээв? Физикийн мэргэжлийг эсвэл хуулийн мэргэжлийг олон талаас харна гэж байхгүй. Гагцхүү нэг бол чадна үгүй бол чадахгүй. Физикт Эйнштэйнийг хэзээ ч олон талаас хардаггүй. Хуулийн мэргэжилд Хэгэлийн хууль зүйн тухай номыг олон талаас хардаггүй. Ойлгож л унших хэрэгтэй.

Мэдээж мэргэжил устаж, амархан диплом авч, ямар ч боловсролгүйгээр бас гадаад хэлний анхны мэдэгдэхүүнгүйгээр профессор болох боломжтой Улаанбаатар хотод юу ч ярьдаг хэн ч ярьдаг хэзээ ч ярьдаг хаа ч ярьдаг хөл толгойгүй амьдрал үргэлжилдэг хойно доо. Үүний баталгаа бол энэ “the philosophers” гарчигтай философийн мэргэжлийн оюутнуудын хэрхэн багштайгаа философдож буй тухай мэрэгжлийн олон үг ухагдахуунтай филмийг орчуулах гэж баллаж бүр сэглэж хаяжээ. Платон, Аристотел, Декарт, Нютон, Виттгэнштэйн гээд л том философичидийн онолуудыг филмээр дамжуулан их хялбархан хөнгөхөн сайхан тайлбарлаж байна лээ. Түүний хажуугаар Шекспир болон Күнзийн ганц хоёр ойлголтуудыг хүртэлхавчуулж байх шиг байсан. Мэдээж энэ сайхан ойлголтуудын тухай Монгол үзэгч аманд ч үгүй хамарт ч үгүй л үлдэж байх жишээтэй. Орчуулах гэж оршуулсан байна билээ.

Монгол хүний өнгөрсөнд ч магадгүй Чингисээс эхэлсэн болов уу өнөөдөр ч явагдаж буй том алдаа Монгол хүнийг философич болж ард түмэндээ философи түгээгүйгийн тэр тиом алдаа. Хэн ч философийн ном бичиж үлдээсэнгүй. Ядаж Энэтхэг шиг Буддатай, Хятад шиг Күнзтэй, Түвдүүд шиг Далай ламтай болсонгүй. Монгол хүнд монгол философи дутагдана.

Физик математикийн салбарт томьёотой тул бага зэрэг төөрөгддөг. Биологийн салбарыг тэртэй тэргүй орчуулгаар баллаж мэргэжил биш болгож хүн сармагчингаас төрсөн гэхээр биологчид өөрсдөө итгэдэггүй. Томьёо байхгүй мэргэжлүүд жишээлбэл хуулийн мэргэжлээс авахуулаад социолог, улстөр гэх мэт мэргэжлүүд яг л энэ философийн мэргэжилтэй адил даан ч худлаа орчуулагдаж алдаагаар дүүрэн явдаг даа.

Хүн төрөлхтөний бүтээсэн үндсэн хуулийг хүртэл хагас дутуу орчуулсан байдаг. Улстөрийг нэгэнт худлаа орчуулсан тул намуудад онол гэж байхгүй оюуны доод түвшинд байдаг шүү дээ. Философийг тэртэй тэргүй Монгол хүн ойлгохын ямар ч аргаүй болтол нөхцөлгүй болтол худлаа орчуулсан даа. Одоо ч их дээд сургуулиудад худлаа үргэлжилсээр л.

Буцаад филм рүүгээ ороход энэ филм философийн гурван чухал ойлголтын тухай өгүүлдэг. Нэгдүгээрт: логик. Хоёрдугаарт: этик. Гуравдугаарт: эстетик. Энэ гуравыг тэнцүүлэн ашиглаж хэрэглэж чадахыг ухамсар тодоорхойлдог. Гэтэл ухамсар гэсэн Англиар “reason” Германаар “vernunft” Францаар “rationale” ойлголтыг дэндүү худлаа “шалтгааны ухаан” гэж орчуулжээ. Ямар их эмгэнэл вэ? Инээдэмтэй юм шиг?

Философийн багш оюутнуудтайгаа маш чөлөөтэй ярилцаж бүх асуултуудад хариулж эсэргүүцсэн оюутнуудтай зөвхөн асуулт хариултаар л ярилцдаг. Энэ өдөр хамгийн сүүлчийн хичээл байсан тул багш оюутнууддаа гурван “бодох туршилт” хийлгэж дүн тавьдаг. Физикч хүн лаборатордоо туршилт хийхийн тулд багаж хэрэглэдэг. Тэгвэл философич хүний туршилт хийдэг газар бол тархин доторх ухаан шүү дээ. Ухаан гэсэн лабораторын багаж хэрэгсэл бол философчийн гүн бодол байдаг.

Энэ филмийн хамгийн анхны “бодох туршилт” дээр логикийн тухай ярилцаж хүн сэтгэлийн хөдөлгөөнөөс болж алдаа гаргаж буйг харуулдаг. Логик ямар их хэрэгтэйг олон жишээнүүдээр оюутнуудын тархинд ортол дүрсэлдэг. Монгол хүн логикгүй тул олигтой төрийг босгож хэзээ ч чадахгүй. Яагаад гэвэл бүхий л төр улсын ажил логик дээр явагдах ёстой. Ялангуяа улстөрчид логикийн ямар ч боловсролгүй тул Монгол хүн жинхэнэ улстөр гэсэн ойлголттой өнөөдөр хүртэл танилцаж чадалгүй явна.

Хоёрдугаар бодох туршилт дээр моралын буюу ёс суртахууны тухай өгүүлдэг ба хүнийг зөвхөн ямар мэргэжилтэй гэдгээр биш тэр хүний сэтгэлийн олон шинж төрхүүдийг үнэлж шийдэл гаргах хэрэгтэй гэсэн философийн этикийн том сэдэвийг хөнддөг. Хүн ямар мэргэжилтэй гэдэг чухал биш тэр хүний ёс суртахуун чухал гэдэг. Ёс суртахуун Монгол хүмүүсийг Улаанбаатар хотод хоорондоо танихгүй ч гэсэн ахан дүүсэг болгох ёстой. Гэтэл Улаантбаатар хот тэр чигээрээ ёс суртахуунгүй.

Харин сүүлчийн гуравдугаар бодох туршилт бол эстетикийн тухай буюу аливаа зүйлийг гоо сайханыг хэрэглэж шийдэх тухай бас л филосоийн эртний ойлголтыг ярилцдаг. Гоо сайхан гэдэг бол хүний хир эрх чөлөөтэйг харуулдаг. Гоо сайхан байхгүй газар урлаг ярих боломжгүй. Яагаад гэвэл гоо сайхан эрх чөлөөг шаарддаг. Урлаг хөгжөөгүй газар эрх чөлөө байхгүй гэсэн ойлголт. Уран зураг, сонгодог хөгжим, яруу найраг гээд урлагийн болон гоо сайханы чухал салбарууд Улаанбаатар хотод хөгжиж чадалгүй нийт олны хүртээл болж чадсангүй. Мэргэжлийн доод түвшинд хийж буй зүйлээ урлаг гэж нэрлэдэг.

Тийм л учраас энэ дэлхий дээр филсофийн мэргэжлийг хүндэтгэж олон хүн түүнээс бас айдаг. Яагаад гэвэл ганцаараа олон сараар бусдаас тусгаарлаж ганцаараа олон ном унших тийм тэвчээртэй өөрийгөө удирдаж чадах хүмүүс цөөхөн байдаг. Тиймээс философийг олон мэргэжлүүдийн дотор ховорхон цэцэг гэж нэрлэдэг.

Ийм л философийн мэргэжлийн чухал филмийг нийтийн хүртээл болгож чадсангүй. Филмийг орчуулагчид мэргэжлийн зөвлөлгөө авалгүй нөгөө Ренчин, Дамдинсүрэн, Цэвэл гээд хүмүүсийн философийн үнэр ч үгүй “тайлбар толь бичиг” номыг ашигласан бололтой. Философийн логик, этик, эстетик гэсэн үндсэн ухагдахуунуудыг тайлбарлаагүй толийг ямар толь гэх вэ дээ. Ёстой толь биш хий үзэгдэл байлгүй.

Философигүй оронд бодол ч үгүй, ёс срутахуун ч үгүй, гоо сайхан ч үгүй. Хэзээ бодож сурах вэ? Хэзээ ёс суртахуун нийгмийн үнэт зүйл болох вэ? Хэзээ жаахан ч гэсэн дэлхийн урлагаас суралцаж жинхэнэ уран бүтээл бүтээж сурах вэ?
Орчуулагчид нүгэл хийсээр л… Улаанбаатар хот 21-р зуунд ирсэн мөртлөө философигүй хэвээр…

Ахан дүүсэг болоогүй цагт эв нэгдэлтэй болж чадахгүй.

Монголчууд ахан дүүсэг болохын тулд хамаатан садан ах эгч дүү гэсэн хязгаарлагдмал орчноосоо салж хэний хүүхэд аль нутгийн гэдэг хамаагүй тийм туйлын ахан дүүсэг болцгоох нэн тэргүүэд чухал болжээ. Гэр бүл дотроо хязгаарлагдаж гэр бүлийн биш хүнийг гадуурхаж нийтлэг нийгэмшсэн амьдралд Монгол хүн социализмаас хойш орж чадсангүй. Нэгэнт ахан дүүсэг биш тул цааш эв нэгдэл буюу олон улсын хэллэгээр “solidarity” гэсэн соён гэгээрэлийн гурван урианы нэгийг биелүүлэх ямар ч боломжгүй.

Соён гэгээрэлийн гурван урианы нэг болох “чөлөөт байдал” гэсэн ойлголтыг ардчилалын жилүүдэд хэрэгжүүлэх гээд бүтэлгүйтсэн. Яагаад гэвэл чөлөөт байдал бол хамгийн түрүүнд улстөрийн чөлөөт байдал. Олон сонголтуудаас хэний ч шахалт дарамтгүйгээр өөрөө бие даан сонгох чөлөөт байдал. Энэ чөлөөт байдлыг эрхжүүлж эрх чөлөө болгож өгөөд байхад Монгол хүн улстөрийн эрх чөлөөгүй явсаар л. Нэг л намыг сонгоод түүн дотроо баригдаж ямар ч улстөрийн онолгүй намтайгаа дуусна гэсэн боолчлолын улстөржилт дэндүү харалган хэрэг мэт. Улстөрийн онолын сонголтгүй газар олон нам байх ямар ч шаардлагагүй. Энэ бол сонголт биш.

Социализмын үед соён гэгээрэлийн бас нэг уриа болох бүгдээрээ адилхан өөрөөр хэлбэл тэгш байдал гэсэн ойлголтыг хэрэгжүүлж тэгш эрх болгож чадсан. Үүгээр ядаж олон зуун жил мухар сүсэгтэж шашин нэрийн дор доод хэмжээнд хүртэл арчаагүй болсон ард түмнийг нийтээр нь бичиг үсэгтэй болгосон. Түүний хажуугаар бүгдэд адилхан боловсрох эрх олгож их дээд сургуулиуд байгуулсан. Хөдөө алс хязгаар нутгийн хүүхдүүдэд Улаанбаатар хот орж ирээд шууд Москва руу олон улсын харилцааны сургуульд явцгааж хөдөөний хүү шууд дипломат болж байсан явдал бол тэгш эрхийн нэг том жишээ. Өнөөдөр тэгш эрх устаж баян ядуу болцгоож Богдын үеийн ноёд феодал руугаа шилжиж дээ. Баян ядуу байгаа газар бүр ардчилал ярих ч боломжгүй.

Ингээд Монгол хүмүүс эрх чөлөөг хэрэглэж чадсангүй бас тэгш эрхийг устгаж орхижээ. Үүний хажуугаар ахан дүүсэг болж чадаагүй тул эв нэгдэл хэзээ ч байхгүй. Монголчуудын хувьд эв нэгдэл гэдэг бол ёстой үлгэр.

Монгол хүмүүсийг анх улстөрийн эрх чөлөөтэй болгож түүний хажуугаар бичиг үсэгтэй болгож тус болж явсан Хятад болон Оросын ард түмнүүд Монголчуудыг эв нэгдэлтэй гэж бодож яваад гэндсэн. Монголчууд тархай бутархай хэвээр үлдсэн гэдэгийг мэдээгүй. Тэд сүүлдээ тархай бутархай Монголчуудыг ойлгосон. Өнөөдөр ч гэсэн Өрнөдийн болон Америкийн капиталистууд орж ирж тархай бутархай Монголчуудыг хооронд нь зодолдуулж толгойг нь эргүүлэхэд ямар амархан гэдгийг хараад өөртөө ч итгэдэггүй.

Эв нэгдэлгүй Монголчууд ердөө л нэг нэгэндээ л дайсан болдог. Бусдад буруу өгч хэлмэгдсэн устгуулсан гэж ярих дуртай. Гэтэл Монголчууд өөрсдөө л буруутай. Өөг өөрөөсөө л хайх хэрэгтэй.

Улстөрийн намууд төрийг аваад л идэж уух хөрөнгө мөнгө хувааж эхэлдэгийн нэг жишээ бол хувьчлал. Хувьчлал бол тархай бутархайгийн маш том нотолгоо. Ахан дүүсэг биш хүмүүс хамаатан саднаараа хувьчилж аваад л нийгмээс тасарч жаргах гэсэн л зорилго шүү дээ. Нийгэмгүй газар дайсагнал.

Монголчуудын нэрлэдэг хувьчлал бол цэвэр баян ядуугийн зөрөөг улам нэмэгдүүлж цөөхөн баян олигархуудыг бүтээх гэсэн үйлдэл. Гэтэл хувьчилсанаар хариуцлага өндөршиж ашиг орлого ихсэж нийт ард түмэнд ашигтай болох ёстой гэсэн олон улсын онол бий шүү дээ. Ахан дүүсэг улстөр Монгол хүний хувьд алсад харагдах тэнгэрийн одтой адилхан байдагдаа.

Ахан дүүсэг биш Монголчуудын нэг жишээ бол мухар сүсэгтэнгүүд. Нэг нэгнийгээ ашиглаж хохироож энергитэй ус, түрийвчийг чинь мөнгөөр дүүргэнэ, хаан ухаан, хатан ухаан гэж оюуны доод хэмжээнд хүртэл аваачиж эцэстээ үр хүүхдээ залуу үеийг балладаг мухар сүсэгт ээж аавуудыг бэлтгэдэг. Ийм нийгмийн аюултай хор нөлөөтэй гэмт этгээдүүдийг улам хөөргөж шагнаж байхыг харахад буруу замаар ороод дэндүү хол явжээ.

Эв нэгдэлтэй болохын тулд ахан дүүсэг болох хэрэгтэй. Ахан дүүсэг болохын тулд мухар сүсэгтэнгүүдээс чөлөөлөгдөж жинхэнэ эрх чөлөөтэй болох хэрэгтэй. Үүний тулд бүх хүнд адилхан амьдрах боломж олгогдож тэгш эрхтэй болцгоох хэрэгтэй.

Монголчууд эрх чөлөө, тэгш эрх, эв нэгдэлтэй болохын тулд өнөөдөрт ирэх хэрэгтэй. Өнөөдөрт ирж чадахгүй бол маргаашийг бүтээн босгох боломжгүй. Монголчууд өнөөдөрт ирэхийн тулд түүх ярихаа зогсоож өвөг дээдэс гэж өнөөдөр тун бага ач холбогдолтой үлгэр домог ярихаа зогсоох хэрэгтэй. Гэр бүлээсээ гарч нийгэмшиж иргэн болох тэр үйл явц дутагдана.

Эв нэгдэлтэй болж чадахгүй тул чөлөөт байдал болон тэгш байдал хоёрыгоо эрхжүүлж чадаагүй Монгол хүмүүсийг хамгаалах ганц төрийн бус байгууллага ямар байх биш. Төрийн бус байгууллага төрийн болчихсон явж байдаг шүү дээ. Тэр ч бүү хэл төрийн бус байгууллага төртэй нийлчихсэн ажиллаж байдаг. Тийм бол төрийн бус гэж нэрлэх ямар хэрэг байна.

Монгол хүн өнөөдөрт ирэхийн тулд боловсролтой болох хэрэгтэй. Ялангуяа ээж аавуудыг боловсролтой болгож чадаагүй цагт залуу үе тэдний золиос болцгооно. Монгол хүн өнөөдөрт ирэхийн тулд өвөг дээдсээсээ ангижирч бие даасан өөрийн түүхээ бүтээх хэрэгтэй. Хүн бусдын биш харин өөрийнхөө уран бүтээл болох хэрэгтэй.

Өвөг дээдсээс авахаасаа илүү хаях зүйл их бий. 60 хүрэхгүй жилийн өмнөх хүмүүс хоцрогдчихоод байхад 600 жилийн өмнөх хүмүүс өнөөдөр даан ч ач холбогдолгүй. Түүх бол номонд бичигддэг болохоос биш өнөөдөрийн амьдралыг бүтээн босгохгүй. Өнөөдөрт өнөөдөрийн мэдлэг боловсрол ач холбогдолтой.

Монголчууд ахан дүүсэг болж чадаагүй тул өнөөдөр цоо шинээр эдийн засаг бүрэлдэж чадсангүй. Зөвхөн банк санхүүгээр л хөөцөлдөж явна. Социализмын үед Орос, Хятад, Зүүн Европын орнууд туслаж дэмжиж асар том аж ахуйн эдийн засагтай болгосон. Гэтэл ардчилалын жилүүдэд хувьчлал нэрийн дор эдийн засгаа утсгасан. Үүнийг харсан гадаадынхан Монгол хүмүүсийн ийм их ахан дүүсэг биш бие биендээ хүйтэн цэвдэгийг хараад гайхсан. Монголчууд хоорондоо ямар их дайсагнаж цөөвөр чоно шиг эдийн засгаа урж тасдаж байхыг хараад урд хойд хөршүүд мэл гайхаж цэл хөхөрсөн. Эв нэгдэлтэй ард түмэнд амар амгалан энх тайван байдаг. Харин Эв нэгдэлгүй ард түмэн бүгдээрээ нэг нэгнийхээ дайсан. Нэгэнт нэг нэгэндээ дайсан тул үргэлж бие биенийгээ хардаж сэрдэнэ.

Дайны төлөвт байгаа эв нэгдэл энх тайвангүй ард түмний нэг онцлог бол хүн бүр хууль болдог ба нэгэнт хүн бүр хууль тул хүн бүр өөрийн хуулиараа бусдыг бас залхаан цээрлүүлэх гүйцэтгэгч болдог. Зодоон цохион занал хорсол юу ч биш. Мэдээж хүн бүр өөрийн хуультай болоход эрх мэдэл хүч чадал бяр тэнхээ хэрэгтэй. Ингээд хүчирхийлэл үүсдэг. Тиймээс өнөөдөр хүртэл Монголчууд том биетэй хүнд дуртай. Олон хөвгүүдтэй айл хүчтэй гэсэн ойлголттой. Ингэж л орчин үед ирэхгүй дундад зуунаараа амьдарч байна шүү дээ.

Хэзээ Монголчууд ахан дүүсэг болох вэ? Эв нэгдэл бол дараагийн дээгүүр шат шүү дээ. Тийшээ очихын тулд ах эгч ээж аав үр хүүхдээсээ ангижирч гэр бүлээсээ гарч нийгэмших хэрэгтэй. Бусдын ээж аавыг хүндэтгэж бусдын ах эгчийг хайрлаж бусдын үр хүүхдийг яг л өөрийн үр хүүхэд мэт туслаж дэмжих хэрэгтэй. Ингэсэн цагт Монгол хүн жинхэнэ насанд хүрнэ. Хувиа битгий бодоцгоо. Надад ямар ашигтай юм бэ гэж битгий асууцгаа. Зүгээр л Монголд ашигтай гэж л бодож сурцгаа.