Шинжлэх ухаан ба улстөр. Шинэ онд хийх ажил их байна.

Улстөрчид хэрхэн шинжлэх ухааныг хүлээж авч ирсээр өнөөдрийг хүрэв? Улстөрчид шинжлэх ухааныг аварч чадах уу?
ШУА бол нэг байдаг л нэг байгууллага. Энэ байгууллага устах устахгүй бол тухайн байгууллагын явж ирсэн түүх болон түүнийг удирдаж одоогийн ийм байдалд хүргэсэн ерөнхийлөгчидтөй хамаатай. Орос болон дотоодод голдуу төгссөн ШУА-ийн доктор профессорууд яагаад ч эх орондоо хэрэгтэй шинжлэх ухааныг авч явах мэдлэгийн туршлага байхгүй гэдэг ойлгомжтой. Адгалж л гадаад хэлгүй шүү дээ. Монголчууд ерөөсөө хүн төрөлхтөний мэдлэгтэй хэрхэн танилцав?
Хүн төрөлхтөн шинжлэх ухаантай тийм ч сайхан замаар танилцаж яваагүй ч ухаалаг улстөрчид шинжлэх ухаан хөгжихөд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Анх Галилей яах ч аргагүй шинжлэх ухааныг “яг мэддэг” гэсэн мэдлэгийн салбар болгох үед Францис Бэйкон “Мэдлэг бол хүч чадал” гэж хэлсэнээр шинжлэх ухааны шинэ эрин эхэлсэн.
Хүний айж ирсэн хорвоо ертөнцийг судлаж тэр ч бүү хэл дээшээ тэнгэр огторгуйг хөнгөхөн тайлбарлаж ирсэн тэр тайлбарууд өчүүхэн гэж бодож явсан хүнийг бурханы байранд тавих шиг л болсон. Алж идэж аж ахуйдаа хэрэглэдэг эсвэл үхсэн хойноо үхэр эсвэл хорхой шавьж болдог гэж амьтаны ертөнцийг тайлбарлаж ирсэн тайлбар устаж амьтан сулал эхлэж хүн сармагчин хоёр нэгэн гарал үүсэлтэй гэж хэлэхэд ямар олигтой байв гэж. Гэхдээ л энэ бол сайн муу гэж үнэлж болох ойлголтууд биш. Мэдлэгийг хэрэгтэй хэрэггүй гэж улстөржүүлж болохгүй. Шинжлэх ухаан бол яг мэддэг хүмүүсийн яг мэдсэн мэдлэг. Энэ үнэнийг хэн ч эсэргүүцэж чадахгүй.
Үүнд л том зөрчил ирдэг. Энэ бол шинжлэх ухааны үнэнийг хүлээн зөвшөөрч түүнийг санхүүжүүлж улс орныхоо болон ард түмнийхээ тусын тулд шинжлэх ухааны мэдлэгийг үнэлж дэмжиж хөгжүүлэх тэр үүрэг улстөрчидөд ноогддог. Улстөрчид санхүүжүүлэхгүй бол шинжлэх ухаан хэзээ ч хөгжихгүй. Төр муу бол шинжлэх ухаан байхгүй. Шинжлэх ухаан байхгүй бол мухар сүсэг.
Шинжлэх ухаан түрүүлж аж амьдрал дагадаг тийм хүн төрөлхтөний эрин үе эхлээд 500 хүрэхгүй жил болж байна. Монгол хүн 60 хүрэхгүй жилийн өмнөөс л шинжлэх ухаан гэж зүйлтэй танилцсан. Өнөөдөр ШУА яагаад өөрийгөө авч явж чадахгүй болчихвоо гэдэг мэдлэгтээ биш анх байгуулахад мэдэмхийрч хүн төрөлөхтөний мэдлэгийг дур мэдэн орчуулсан хэлний хүрээлэнгийнхэнээс эхлэлтэй. Эхлэхдээ л булингартай эхэлсэн дээ.
Герман оронд 300 гаруй жилийн өмнө Академи байгуулагдсан. Гэхдээ зөвхөн нэр эсвэл энд тэнд яваа залуусыгаа хамруулан нэрлээгүй. Олон зуун хүн цэвэр шинжлэх ухааныг хийж бүтээж бас хэрэглэж чадсан тэр үедээ шүү дээ. Монголчууд 60 хан жилийн шинжлэх ухааны түүхэндээ мэдлэгтэй танилцаж түүнийг хүлээж авсан болохоос биш мэдлэгийг хэрэглэж бас үйлдвэрлэх тийм цаг хугацаа байсангүй. Ерөөсөө Монгол хүүхдийг хүмүүжүүлэх гэр орон ээж аавууд мэдлэгтэй хүүхэд өсөж торних тийм боломж ч өгдөггүй. Овоо нэг ээж аавууд байлаа гэхэд мэдлэгтэй залуу үе өсөж торних тийм төрийн бодлого байхгүй. Төрийн хар хайрцагны ойлголт ч байхгүй.
Дэлхий дээр санхүүжүүлэгч төр болон хийж бүтээх шинжлэх ухаан хоёр хэрхэн уулзалдаж нэг нэгийгээ хүндэлсэн тухай олон жишээнүүд бий. Шведийн хатан хаан Францын философич, математикч Ренэ Декартыг ордондоо урин авчирч мэдлэг заалгасан. Францын хаан Наполеон ордоноосоо гарч физикийн туршилт хийж байсан Вольтагийн туршилтын тасалгаанд очиж хэрхэн цахилгаан гүйдэл үүсдэг тухай танилцаж их л сонирхож төрөөс мөнгө гаргаж дэмжихийг уриалж байжээ. Оросын хаадууд залуучуудаа Европ руу сургуульд явуулахын тулд их хэмжээний алт гаргаж төлбөр хийж байсан гэдэг. Гэх мэт нэг нэгнээсээ суралцаж нэг нэгийгээ санхүүжүүлдэг түүх олон бий.
Монгол хүмүүсийн хувьд шинжлэх ухаан гэдэг ойлголт анхнаасаа л ерөөлгүй эхэлсэн. Доктор, профессор болж баталгаатай өндөр цалин авч хэн хэндээ мэдэмхийрэх л чухал байсан. Малчин Монгол хүмүүст ард түмэндээ өөрөөр хэлбэл бусдад тус болно шүүү гэсэн ойлголт харийн байлаа. Төр улсаа авч явах улстөрч хүмүүс шинжлэх ухааны цолнуудыг шагнал медал авдаг шигээ уралдан авцгаасан. Өнөөдөр доктор улстөрчидийн цол олгосон дээд сургуулиуд устсан түүх бий. Сургуулиа төгсөөд диплом авсанаас хойш мэргэжлээрээ ганц жил ажлаагүй эмч, физикч, эдийн засагч гээд л олон хүмүүсийн жишээ төрийн ордонд бий дээ. Мэргэжилгүй улстөрчид одоо тэгээд мэрэгжилтэй шинжлэх ухааны хүмүүсийг хэрхэн санхүүжүүлэх вэ? Үүний нөгөө талд ШУА-ийн доктор, профессорууд дотоодын булхиа будлиантай дипломуудтай шүү дээ. Улстөрчид математикийн доктор гэж хөөрөх ч яахав математикийг хэрэглэж чадах ёстой ШУА-ийн хүрээлэнгүүд мэдлэг гэхээсээ илүү түүх ярьж үлгэр домогтоо шигдсэн гэхээр мэдлэг Монгол хүний хүртээл яаж ч болох вэ дээ. Төсөл нэрээр хичнээн их хөрөнгө мэдлэг бололгүй шуналын замаар орсон бол?
Философич Ницшэгийн хэлсэн “Бурхан үхсэн” гэсэн үг юуг хэлсэн бэ гэхээр одоо энэ хорвоог бүтээсэн бүтээгч байхгүй харин одоо хүн өөрөө өрийгөө бүтээх боломжтой боллоо гэсэн ойлголт байсан. Нэгэнт хүн өөрөө өөрийгөө бүтээх боломжтой болсон тул “Дээд хүн” болтолоо өөрийгөө хөгжүүлэхийг уриалж “Заратустра ингэж хэлэв” номоо бичсэн. Үүний хажуугаар Ницшэ юуг анхааруулсан бэ гэхээр хэдийгээр хүн өөрийгөө Дээд хүн болтол хөгжүүлж хичээж зүтгэх боломжтой ч бас өөрийгөө хөгжүүлэхгүй бол Доод хүн болж цаашлаад “Хүн биш” болох аюултай гэдгийг анхааруулсан. Чоно хэзээ ч чоноороо дуудсаг. Тэгвэл хүн хүнээрээ биш харин хүн биш болж дуусах аюултай гэдгийг анхааруулжээ.
2015 онд улстөрчид өөрсдийгөө доктор профессор гэж барьцахгүй харин шинжлэх ухааны доктор профессорууд өөрсдийнхөө ямар сургуульд цол диплом хэрхэн авсан бэ гэдгээ мартахгүйгээр уулзаж учрах тэр цаг ирэхнээ. Эцсийн эцэст улстөрч доктор байх чухал биш. Үүнтэй адил шинжлэх ухааны хүмүүс ямар их олон цол шагналтайгаа гайхуулах биш харин мэдлэг бүтээх чухал шүү.
Монгол хүн мэдлэгийн охийг хүртэж улс орондоо Дээд хүн олон төрөхөд шинжлэх ухаан ямар их хэрэгтэй гэдэгтэй бас танилцах тэр үнэний өдөр ирэх ойртсоор.

Advertisements