25 Лекц № 22: Одон ба шагнал. Star, Award

Энэ удаагийн лекцээр одон медалууд болон соёрхол шагналууд ямар зорилготой болон яагаад хэн хэнээс юуны төлөө шагнал авдаг тухай ярилцана. Орчин үед бараг л феодализмын үеэс гаралтай цол гуншингуудын хэрэг байна уу гэж асууцгаана. Одон медалууд цаг үеэс хоцорсон биш үү?
Компютер, интернэт, глобалчлал гээд л оюуны хөгжил дэвшил явагдаж байхад үргэлжийн хуучиндаа хорогдон шинийг бүтээж шинэчлэгдэж чадахгүй байх гэж үү? Нөгөө ардчилал хаачсан бэ? Хэрвээ л ардчилал биелэлээ олсон гэвэл хүн бүр л хоцрогдсон ичмээр шагналуудаас эрх чөлөөгөөрөө татгалзана биздээ. Гэтэл тийм биш ажээ. Ялангуяа залуу ямар ч амьдралын туршлагагүй хүмүүс хүн цочоож төрийн соёрхол авна гэдэг ичгүүртэй харагдах. Шагнаж байгаа хүн ч гэсэн нүүрээ хаашаа нуунаа.

Өнөөдөр хэрэглэгдэж буй төрийн соёрхол улсын баатараас авахуулаад шинжлэх ухааны академич цаашлаад ардын жүжигчин ардын багш хүртэлх бүх цол хэргэм гуншин зэрэглэлүүд социализмын бүтээн байгуулалтын үеийн Орос орноос оруулж ирсэн шүү дээ. Орос орон энэ бүх шагнал цолнуудыг анх нийгмийг социалист агуулга болон бүтэцтэй болоход зориулсан байсан. Мэдээж Орос орон 1917 оны ардчилсан хувьсгалаас 1937 он хүртэлх 20 жилд Их бүтээн босголт хийж чадсан тул капиталистуудын эсрэг эх орноо хамгаалсан түүхтэй. Тэд энэ бүтээн босголтоо улам эрчимжүүлэхийн тулд онцгой хүмүүсийг урамшуулж зоригжуулж мөн үлгэр жишээ иргэдийг олны танил болгож иржээ. Оросууд Наполеоныг ялсан үеэс л одон медалыг анх зохиожээ.

Монголчууд бас социализмыг бүтээн босголцож Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэтээс авахуулаад аймгийн төв болон сумуудыг алгасалгүй Их бүтээн байгуулалт явуулсан. Энэ үйл хэрэг хөдөөнөөс дөнгөж орж ирж төв газруудыг байгуулж байсан Монгол хүмүүсийн хувьд цоо шинэ зүйл байлаа. Бүгд л бичиг үсэггүй боловсролгүй байлаа шүү дээ. Монголчууд ч гэсэн онцгой гавьяа байгуулсан хөдөлмөрийн хүмүүсийг шагнадаг байсан. Үүний нэг том жишээ бол хөдөлмөрийн баатар.
Гэтэл өнөөдөр ардчилалын гэх социализмыг үзэн ядах болсон жилүүдэд юу ч бүтээн босгохгүй байж яагаад шагнал үргэлжилж баатар болцгооно вэ? Социализмын бүтээн босголтыг нураасан мөртлөө шагналуудыг аваад үлдсэн гэхээр дэндүү өрөвдмөөр.
Социализмын үед бүтээн босголтонд зориулж төрийн шагналууд авдаг байсан бол өнөөдөр нэгэнт аж үйлдвэр устаж хөдөлмөрийн хүмүүс байхгүй болсон тул хэнийг одоо шагнах вэ? Хараад байхад нийгмийн хөгжил цэцэглэлтэнд ямар ч үүрэггүй үлгэр дууриалал биш улстөрийн намынхан, дуу дуулаач эсвэл бөх богсчингоос авахуулаад морио уралдуулдаг нөхдүүд гээд наадаж цэнгэдэг хүмүүс ихэнх өндөр үнэтэй цол шагналуудыг авдаг болжээ. Ямар ч ардчилалын үнэр алга.

Нэг түүх ярихад социализмын үед нэг хөдөөний эр Орос оронд очиж суралцаж байхдаа социализмыг байгуулдаг гэж буруу ойлгожээ. Социализмыг байгуулах гэсэн ойлголт онол дээр байхгүй шүү дээ. Зөвхөн хөгжүүлэх гэсэн ойлголт л бий. Тэр хүн сүүлдээ коммунизмыг хүртэл дараагаар бас байгуулдаг тухай бас л буруу ойлгож болдог бол социализмыг маш хурдан байгуулаад эсвэл алгасаад нэг мөсөн коммунизм байгуулбал ямар вэ гэж асууж байсан гэдэг.
Мэдээж социализмын үеийн Монголчууд хүн төрөлхтөний мэдлэгийг анх хүлээн авч байсан болохоор хагас дутуу ойлгох юу ч биш байсан цаг үе.
Гэтэл өнөөдөр олон арван жилийн дараа бүр Америкт очсон гэдэг мөртлөө бас л муйхардаж ардчилалыг байгуулдаг гэж буруу ойлгодог хэвээр. Сүүлдээ бүр ардчилалыг байгуулчихлаа одоо түүний дараагийн шууд ардчилалыг байгуулна гэж хүртэл яридаг болжээ. Ардчилалыг байгуулж цаг алдахаар шууд ардчилалыг байгуулах хэрэгтэй байсан биш үү. Социализмыг Орос хэлнээс буруу орчуулсан бол өнөөдөр ардчилалыг Англи хэлнээс буруу орчуулсан хэвээр. Мэргэжлийн биш хүмүүс юугаа ч орчуулж чадах вэ дээ.

Энэ бүгд ердөө ч байгуулдаг зүйл биш шүү. Ардчилал гэдэг улстөрийн дэг журам шүү. Англиар political order гэдэг. Харин социализм бол нийгэм эдийн засгийн идеолог буюу идеаг дагаж мөрдөх гэсэн утгатай бөгөөд Англиар social economic ideology.
Феодализмын үед бас л Манжуудаас элбэг дэлбэг цол гуншин ирж зайсан, сайд, шадар, ноён гэх мэт цол гуншингууд дэлгэрч өнөөдөр ч хүртэл хэвээрээ үлджээ. Хуучиндаа хорогдож хоцрогдсон амьдрал яагаад ямар учраас хэвээрээ үлдэж буй тухай ярилцах цаг болжээ. Мэдээж Манжууд тэр үед бичиг үсэггүй Монголчуудыг янз бүрээр л хөөргөж байсан байлгүй.

Лекцийн үеэр урьд өмнөхтэй адил сэдвээ теори болон практик талаас харьцуулан ярилцана. Монгол хүн шинийг бүтээж хуучинаасаа салж шинэчлэгдэх чадваргүй юу? Яагаад цаг үеийн биш зүйлс ингэж их цаг үеийн болчих воо? Хэн буруутай вэ?

Advertisements

25 Лекц № 21: Найз ба нөхөрлөл. Friend, Friendship.

“Чи надад таалагдсангүй” гэсэн найзыг найз гэхэд хэцүү. Сайтай ч муутай ч найз бол найз бишүү. Найзуудаа найз гэж байхгүй гэсэн үг ч бий. Мэдээж найзууд дотор найз шиг найз цөөхөн л гэж буй. Цалин мөнгө хөрөнгөний хэмжээ адилхан хоёр хүн хэзээ ч найз болдоггүй гэсэн үг ч бий. Тэд зүгээр л хамт чөлөөт цагаа өнгөрөөдөг.
Мөнгөөр найзыг худалдаж авах боломжтой гэдэг гэтэл цөөхөн найз үнэндээ хүрч чаддаг гэдэг. Найз гэдэг ойрын биш алсын. Хэрэгтэй үед найз байгаа гэж бодож явах шиг сайхан зүйлгүй. Жинхэнэ найзууд хэзээ л үргэлж уулзаж сүйд болж байлаа.
Энэ удаагийн лекцээр “Ерөөсөө найз гэж яг хэн бэ?” гэсэн асуултанд харуилахыг хичээнэ. Сайхан нөхөрлөл гэж ярьдаг тэгвэл нөхөрлөл гэж юуны тухай ярина вэ? Цаашлаад “анд” найз гэж ярих дуртай.
Хамтдаа анд явж ан хийхэд найдвартай найзыг анд явдаг анд найз гэх үү? Тэгвэл андууд гэдэг ангийн найзууд байхнээ. Эрт дээр үед мэдээж ан хийж л хоолтой болох боломжтой. Муу анч найзтай бол хоолгүй буцаж ирнэ шүү дээ. Тиймээс хоол гэртээ найдвартай авчрахын тулд жинхэн анд найз хэрэгтэй.
Өнөөдөр анд явах анд найз хэрэггүй. Тэртэй тэргүй хоолгүй болчихоод анд явж байгаа бишдээ. Хийж бүтээхгүй залхуу гэрээсээ зугатааж хээр дураараа дургих гэж л эрчүүд цатгалан мөртлөө ан хийдэгдээ.
Нөхөрлөл гэдэг сайн нөхрийг хэлдэг дутуу бүгдийг нөхөж явдаг хүнийг л нөхөр гэх мэт. Мэдээж эмэгтэйчүүд нөхөртэй болж олон дутуунуудаа нөхүүлдэг. Тэгвэл эрэгтэй хүмүүс хоорондоо нөхөрлөж юу дутуугаа нөхүүлэх вэ?
Цэрэгт эсвэл дайнд явахад нөхөр хэрэгтэй. Цэрэгт нөхөрлөх нөхөрлөл бол найз биш. Найз хэзээ ч эхлэх боломжтой. Найзаа дуртай үедээ татгалзах ч боломж бий. Тэгвэл цэрэгт явж буй цэргийн нөхөрлөл биш дуртай дургүйгийн асуудал биш үүрэг даалгавар.
Үерхэл гэдэг нас чацуу хүмүүсийн асуудал. Үерхэл залуу гэнэн үеийн адал явдал байх жишээтэй.

Монгол эр ба цагаан сар. Цочоодог эрчүүдийн жилүүд эцэслэх ойртов уу.

Цагаан сар болж шинэ сартай золгох дөхлөө. Зөвхөн Монголчууд биш дэлхийн бүх улс орон шинэ сартай золгоно. Мэдээж Азийнхан сарны хөдөлгөөнийг дагаж хуанли хийдэг тул сар шинийн баяраа тэмдэглэнэ. Харин нарны хөдөлгөөнийг дагаж хуанли хийсэн шинэ нар тэмдэглэдэг орнууд хэдийгээр шинэ сартай шөнийг өнгөрүүлэх ч гэсэн Азуудтай адил тэмдэглэхгүй.
Шинэ сартай золгож шинэ өглөө шинэ нарны тусгалтай уралдсан Монгол эрс нэг л цочоодог хэвээрээ. Одоо тэднийг шинэ онд битгий цочоогоорой гэж л анхааруулах зөв мэт. Ерөөсөө тэдний тухай бичихгүй бол цочоох л гээд буй.
Цочоодог Монгол эрс энэ өглөөг хэрхэн угтаж хэнийг цочоох болдоо. Ямар ч л гэсэн хэдий хир хөрөнгөтэй болсоноо ил харуулдаг эрчүүд хөөргөөрөө таниулах тэмдэг хийцгээх болов уу. Гадаа гараад харвал бас ямар машинтайгаараа хэр зэрэг феодал болж чадсанаа нэмж баталгаажуулах жишээтэй.
Хэрвээ цагаан сар эд баялгаа гайхуулдаггүй шашинлаг өөрөөр хэлбэл бурханлаг баяр байсан бол их л даруухан дөлгөөн хүнлэг баяр болж чадах байсан бизээ. Хөдөөнийхөн цагаан сарыг цаг агаарын урин дулаан ирлээ гэж л илүү их тэмдэглэж буй зөв шүү дээ.
Цагаан сарын өглөө Гандангийн сүм дуган руу өмнөх жилүүдэд уралдах төрийнхөн төр шашинийг салгах биш хольж буйг харахад ямар ч их цочоож байна даа гэмээр жилүүд өнгөрсөн дөө. Энэ жил яах бол доо?

Цагаан сараар гоёж гоодсон эрчүүдийг хараад нөгөө Монгол эрийн даруухан чанар хаачив аа л гэмээр. Хүүхэд эмэгтэйчүүд бол гоёж гоодолгүй яах вэ. Авгай хүүхнүүд үнэт эдлэлээ зүүх л байлгүй. Гэтэл үнэт эдлэлээр өөрийгөө чимсэн цочоодог эрсүүдийг харахад хэрэг байна уу л гэмээр. Эр хүн ухаанаар чимдэг бас эрдэмээр гоёдог биш билүү?
Ардчилалын жилүүдийн цочоодог эрчүүд ард түмэн улс орноо цочоож гэнэт эвгүй үйлдэл хийж сэтгэлийн хөдөлгөөний золиос мэдрэжмийн боол болцгоосон доо. Shock therapy нэртэй цочоолтыг Милтон Фридман гэж нэртэй бузар эр зохиож олон сайхан ард түмнүүдийг үймүүлж хичнээн хүний ажил амьдрал хохиров доо. Энэ нүглээ наминчлах гэж Фридман гуйа “I was wrong” гэж өөрийнхөө бурууг дэлхийн өмнө хүлээсэн.

Боддоггүй сэтгэдэг, ухамсаргүй мунхаг, мэдрэмжгүй гөжүүд, ханаж цадах гэж мэдэхгүй ичих, зовох, айх, хүлцэх, утопгүй, вижнгүй цочоож л ажлаа амжуулж хүссэнээ авч дурласанаа хулгайлдаг эрчүүдийн үе дуусах ойртож буй мэт. Үүний нэг жишээ гэвэл ном уншаад байх шиг. Философийн утгатай үгс урсуулаад байх шиг. Лам хүртэл философи ярьдаг болжээ. Уул уурхайн бизнэс хүртэл философитой болж гэнэ.

Цочоодог эрчүүдийн цаг дуусаж Оросын улстөрч Горбачевын “Өөрчлөн байгуулалт, шинэ сэтгэлгээ” нэртэй даацтай улстөр хийх тэр боломж ойртох болсон л баймаар. 20 гаруй жил төөрөгдүүлж өөрсдөө ч төөрөгдсөн цочоодог эрчүүд Монгол зангаа хэзээ хаях бол доо?
Горбачевийн номын гарчиг дээр “мышления” гэсэн үгийг яаж “сэтгэлгээ” гэж орчуулж болох вэ дээ. Энэ үгийг бодол гэж орчуулах байсан байна лээ дээ. Бодох дургүй сэтгэх дуртай тул хаа л бол алдаатай орчуулж хүний бодох чадварыг илэрхийлсэн логик гэсэн сайхан ойлголтыг орхигдуулна. Номны гарчиг орчуулахдаа хүртэл цочооно.
Орос-Англи хэлний толь бичиг дээр “мышления” гэсэн Орос үгийг “thinking” гээд бодол гэсэн байна шүү дээ. Одоо яая гэх вэ дээ. Ийм л орчуулга ийм л ойлголт сүүлийн 20 гаруй жилийн цочоодог эрчүүдийг төрүүллээ дээ.
Улстөрч нэртэй эсвэл боос цол гуншинтай цочоодог эрсийн цочоосон жилүүдийг харахад ямар ч сахилга батгүй, дэг журамгүй, эрдэмээс хол, эрхэм зүйлгүй, гал асааж мухар сүсэгээр л аргалах гэж оролдоно. Тэр ч бүү хэл Далай ламаар гэмт үйлдэлээ цайруулах гэж мянга мянган доллар төлж цочооно. Ийм байхад Улаанбаатар хот утаан дундаа угаарталгүй яах вэ.

Зарим цочоодог эрчүүд зохиолч гэж өөрийгөө нэрлэнэ бас урлагийн хүн гэж цол шагнал авна. Цочоодог эрчүүд сүүлдээ хагас дутуу философийн ном хүртэл орчуулдаг болжээ. Хаа сайгүй доктор профессор цолтой цочоодог эрчүүд алхалдана.

Цагаан сар ойртлоо. Уулын орой руу мацаж нар сар хэзээ ч харж байгаагүй болов уу л гэмээр сүржигнэнэ. Гардаг л сар гарч тусдаг л нар тусана шүү дээ.

Монгол эрс яаж цочоов?
Цочоодог эрс идэж уусан мөнгөөрөө ганцаараа гадуур тэнэж тоглож наадаж баясна. Ард түмэндээ зориулж хийж бүтээнэ гэж байхгүй. Бусдыг унагааж хохироож дээрэмдэж хулгайлах болохоороо нийлж хамтарч бүлэглэн бусдыг баллана.

Цочоодог эрчүүд бусдад өөрийнхөө бурууг өгдөг тул бусдаас буруутан гэж ороо авах гэж хорсоно. Тус болсон ах эгч дүү нараа мартан ороо авах гэнэ. Ээж аавынхаа бүтээсэн цаг үеийг доромжлон та нарыг үхсэн хойно л бид хөгжинө гэж хүн ёсны эсрэг зэрлэг авир гаргана.

Цочоосон эрчүүд бүтэлгүй тул цочоож байгаагаа ч мэдэхгүй. УИХ-ын танхимаас стадионы дэвжээ хүртэл, концертын тайзнаас их дээд сургуулиудын багш профессор эрчүүд хүртэл бүгд яг адилхан зүйл ярина. Хоорондоо ямар ч ялгаагүй. Мэдлэг боловсролын зөрөө ч байхгүй. Авсан дипломууд хүртэл нэг ижил. Толгой доторх ямар ч ялгаагүй гэдэг яриагаараа шууд л мэдэгдэнэ.

Цочоосон эрчүүдийг цочоодог нэг зүйл бол хэн ч хэнээсээ ялгарах үнэт зүйлгүй, зарчимгүй, хүн чанаргүй, эрдэмгүй, ул суурьтай бодолгүй, мэдлэг боловсролд суурилсан нухацтай яриагүй. Урсгалаар амидарна. Мөрөө хөөж довоо шарлуулна.

Америк, Япон, Герман, Англи орнууд руу явсан л гэнэ. Сурч диплом авч доктор болсон л гэнэ. Байгаа мэдлэгээс суралцаад цээжлээд ирэв үү байхгүй мэдлэгийг бүтээлцэж яваад ирэв үү? Англи хэл дээр улстөрийн ном уншиж явсан уу, Герман хэл дээр роман уншсан уу, Япон хэл дээр танин мэдэхүйн номууд уншсан уу? Алив яриа ч бас бичээ ч. Өөрийгөө магтаж бусдаар магтуулж цол шагнал хэргэм зэрэг соёрхолт авах ч яахав. Мэдлэггүй хүн л мэдлэггүй хүнийг шагнана шүү дээ.

Гэнэн томоогүй, дутуу, өнгөцхөн, яаруу сандруу, хүүхдээрээ эрчүүд дээ. Цочоохын оронд нэг зориглоод хэлэх гэсэн үгээ хэнээс ч айхгүй хэнд ч заалгахгүй дотроосоо өөрөөсөө гаргаад нэг хэлж үзэх хатуужил байна уу? Хэдий хүртэл ламан амьдралаар, феодал хөрөнгөөр, капиталист хүн чанаргүйгээр алхах вэ? Төр хэзээ д социалист байх ёстой. Харин эдийн засаг капиталист байх муу биш.

Инээмсэглэл чуулгын ахмад насны эрс 40 өөд жилийн өмнө дуулсан “Зүрхний үг” дуугаа улиглан дуулцгаана. 40 өөд жилийн хойно зүрх хэлэх үггүй гэжүү. Өнөөдөр хэлэх амьдралын эцэст ирээд хэлэх “Зүрхний үг” байхгүй юу? Дуулахдаа биш хэлэхдээ шүү дээ. Дуугаараа хэлэх зүйл байхгүй гэж үү. 40 өөд жилийн дараа шүү дээ. Энэ хооронд юу ч болоогүй яагаа ч үгүй юу? Зүрхний үггүй юу?

Ахмад насны цочоосон эрсийг дагаад залуу үеийн цочоосон хөвгүүд гарч ирсээр л. Тэдний тоо цөөрөх биш ихэснэ гээч. “Либерализм”, “зах зээлийн хууль”, “өрсөлдөөний зарчим”, “миний эрх” ярьсан залуухан цочоодог залуус ирээдүйн бүтэлгүй эрчүүдийн тооны өсөлтийг баталгаажуулна. Цочоодог залуус хэдийний мэдлэг боловсролд бууж өгч зөвхөн санаагаа л ярьдаг санаанаас цаашгүй хэн нэгний сүүдэрт нуугдана.

Өөр төрлийн цочоодог эрс хүний өөдөөс хараад тухтай хэдэн цаг сууж ярьж чадахгүй. Өндөлзөөд л яриандаа төвлөрч чадахгүй. Тэдний гар утас дуугарч эхнэр нь ярих жишээтэй. Эхнэрийнхээ дууг сонсоод нөгөө түрүүчийн сүрхий сайхан том бие хаатай эр зүгээр л “жаал хүү” болно гээч. Одоо тэгээд түрүүчийн сүрхий их зантай эр нэгэнт жаал хүү болохоор шийдсэн тул түүнд би одоо “ээж рүүгээ” явдаа л гэж харцаараа хэлэхээс өөр сонголтгүй болох жишээтэй.

Эцсийн эцэст жаал хүүгийн ээжүүд л цочоосон эрчүүдийг хөөргөж улс орныг ард түмнийг цочоолгуулдаг биш үү. Өөрсдөө ч яахав цочоо нь гарчихсан л биз.

Би буруутай, би алдсан, би худлаа хэлсэн, би залилсан, би мэхэлсэн, би сэргэлэнтсэн гэж хэн ч ёс суртахууны наад захын морал гаргах чадваргүй гэж үү? Яагаад гэвэл ээж загнах уу?
Энэ цагаан сараар ээжүүд өөрсдийн бүтээсэн цочоодог жаал хүүнүүд дээ зориг тэвчээр хатуужил нэмэрлэж шинэ мэдлэг боловсролд суралцах боломж өгөхгүй бол цочоогоод байх уу?

Гар сунган золгох яах вэ сэтгэлээ илчлэн сэтгэл сунган золгоорой. Ирэх жил ядаж нэг өдөр худлаа хэлж хуурч мэхлэхгүй ерөөсөө цочоохгүй гэж л золгоорой доо. Бүтэлтэй эрс болцгооно шүү. Өөрөө өөртөө аав бас өөрөө өөртөө ээж мэт л бие даасан шударга ёс барьсан сайхан эрс болцгооно шүү. Мэлмий цэх.

С. Молор-Эрдэнэ.

25 Лекц № 20: Төрөхийн үү эсвэл олдмол уу? Nature, Nurture.

Өнөөдөр өөрийгөө хүн гэж нэрлүүлж гудамжаар алхах хүмүүнүүд байгалийн өгөгдсөн өгөгдөлөөрөө аз изэнд үнэмшиж цаанаасаа гэж хувь заяандаа хаягдан алхаж буй юу эсвэл цаанаасаа зурсан зургандаа засвар залруулга хийж өөрийн хүслээ даган ээж аав багш найз нөхдөөсөө ямар ч хамааралгүй эрх чөлөөт хүн болон алхаж явна уу?
Энэ удаагийн лекцээр Монгол хүмүүс удамшилийн ген болон манай удмын хүн гэдгээр юу хэлээд буйг тайлбарлана. Түүний хажуугаар заавал удамшилдаа баригдаж ээж аавынхаа үгэнд орж бусдын бүтээл болж амьдрахын оронд өөрөө биеэ дааж өөрийнхөө бүтээл болж өгөгдсөнд биш өөрийн бүтээсэндээ баярлаж явах боломжтой тэр олон боломжуудын тухай ярина.
Ээж аав гэж нэрлэдэг хүмүүсийн үр хөврөлүүд нийлж хүн төрөх үед зөвхөн удамшсан генүүд л хүүхдийн биед тээгдэн төрөх болохоос биш хүүхдийн ухаан бол цагаан цаас шиг л юу ч бичигдээгүй байгаа. Хүүхэд удамшуулан авч буй бүх генүүдийнхээ талыг ээжээсээ үлдсэн талыг ааваасаа авах жишээтэй. Мэдээж удамшиж буй генүүд дотор сайн генүүд ч бий бас муу генүүд ч бий. Жишээлбэл аавын атаархуу зан эсвэл ээжийн гэнэн төрх удамшина. Харин сайн гэвэл аавын авьяас чадвар мөн ээж ном уншдаг боловсролтой ээж байсан бол түүний оюуны чадвар удамших жишээтэй.
Зохиолч буюу сэтгэгч Бернард Шоугийн хэлсэнээр аавынхаа царай муутай генүүдийг аваад ээжийнхээ оюунлаг биш генүүдийг аваад төрсөн хүн ёстой л энэ хорвоо дээр одоо өгөгдсөнүүдэд буюу удамдаа найдах биш харин өөрийгөө хөгжүүлэх хувийн тоглолтын асуудал гарч ирэх жишээтэй.
Философич буюу бодогч Имануэл Кантын хэлсэнээр өөрийгөө өөрчилж өөрөө өөрийгөө авч явах зоригтой байгаа ч гэж хэлсэнээр хүн заавал эдийн засагч банк санхүүгийн хүн болж мөнгө тоолохдоо биш эсвэл хуулийн мэрэгжилтэй болж ээж аавынхаа хүслийг дагах биш түүний эсрэг зөрж хүүхдийн цэцэрлэгийн багш болж хүнийг шийтгэх биш хүнийг хүмүүн болгодог ёс суртахуунтай тусч хүн болох боломжтой.
Хүн өөрөө сэтгэгч биш бодогч болох гэвэл ном их уншиж бас ном их бичиж энэ хорвоо дээр өөрөө өөрийнхөө хүчинд итгэсэн нийгмийг номоороо өөрчилж цааш хөгжиж дэвшихэд тус болж ёстой ямар их зоригтойгоо харуулж чадах жишээтэй. Өөрийн хүчинд итгэхгүй зориггүй хүмүүс бэлэн амьдрал хайж ашиглах хүн сонгож бусдыг золиослож улстөрч маягийн амьдралаар амьдардаг.
Бодож чаддаггүй зөвхөн сэтгэдэг ард түмнүүд сэтгэлийн хөдөлгөөндөө баригдаж дуулж найрлаж наадамдаж улс орноо хөгжүүлж чадахгүй бусдад өр зээл тавьж газар ухаж нутгаа түрээсэлж амьдрах жишээтэй.
Төгөлдөр хуурч ээжийн охин төгөлдөр хуурын гентэй төрөх магад өндөртэй. Гэхдээ түүний орчинд төгөлдөр хуур тоглох боломж олдохгүй бас өөрөө тэр хөгжимөө тоглох хүсэлгүй бол өгөгдсөн авьяасын хэрэг гарахгүй. Гэтэл авьяасгүй ч гэсэн төгөлдөр хуурыг сурч хөгжимийн амт шимийг эдэлж энэ хорвоод гоо зүйн таашаалаар амьдрахаар шийдсэн хүн өгөгдөлд биш хичээл зүтгэл хүсэл эрмэлзлээрээ өөрийгөө бүтээх жишээтэй. Мэдээж төгөлдөр хуур хөгжимүүдийн дотор сонгодог төрөл учраас маш их дасгал бас хувийн сахилга бат хэрэгтэй. Амархан болон нот багатай хөгжимүүд бол өөр асуудал.
Сумо аавын хүү төрөхдөө мэдээж сумогийн генүүдийг авах магад өндөр. Гэхдээ заавал сумо болж аавынхаа хүслийг дагахгүй өөрийнхөө хүслийг дагаж роман бичдэг хүн болох хүсэлтэй бол одоо тэгээд хүүгээ удирдаж эрх чөлөөг хаасан сумо аавын хүсэл биелэхгүй байх эмгэнэлтэй. Тиймээс хүү эрх чөлөөгөө эдлэж аавынхаа сүүдрээс гарч өөрөө өөрийнхөө бүтээл болж чадвал үүнийг ёстой жинхэнэ эрх чөлөө гэхээс биш хий хоосон улстөрийн эрх чөлөөтэй ямар ч хамаагүй.

25 Лекц № 19: Бодогч уу эсвэл сэтгэгч үү? Philosopher, Poet

Энэ удаагийн лекцээр нилээд том сэдвийг хөндөж ярилцана. Дэлхийн том том бодогчид бодсоор байгаад хэрхэн хүн төрөлхтөний танин мэдэхүй хөгжиж, мөн сайныг асуусаар байгаад ёс зүй буюу этик хөгжиж үүн дээр гоёыг үнэлсээр байгаад гоо зүй буюу эстетик хөгжсөн түүх бий.

Үүний зэрэгцээгээр том том сэтгэгчид хэрхэн яруу найраг буюу поэзи гэдгийг зохиож улмаар театр гэсэн хүн төрөлхтөний агуу урлагыг бүтээж ингэж чадсанаар хэрхэн урлаг гэсэн салбарыг үүсгэн байгуулсан урлагийн түүх гэж бий.

Бодогчид сүүлдээ философичид гэсэн нэртэй болцгоосон харин сэтгэгчид урлагийн салбарт их зүйл бүтээжээ. Энэ лекцээр сэтгэгчидийн дотроос поэзи бичдэг хүмүүсийг илүү их жишээ болгон ярилцана.

Философичид танин мэдэхүйг хөгжүүлсээр үнэн гэж юу вэ гэсэн асуултыг чухалчилж үнэнийг тодорхойлсон. Энэ үйл хэрэг яван явсаар өнөөдөрийн их сургууль буюу олон улсын нэрлэгээгээр университэт гэсэн хүн төрөлхтөний зөвхөн мэдэхийг хүссэн мэдлэгийн салбар үүсжээ. Их сургууль хөгжиж чадсан тул шинжлэх ухаан буюу сайэнс салбарлан хөгжих боломжтой болсон. Тиймээс бүх мэдлэгийн болон боловсролын эх үүсвэрийг философичид л тавьжээ.

Филсофичид нэгэнт сайныг асуусан тул хамгийн сайн төр болон улстөрийг тодорхойлж онол боловсруулжээ. Философичид анх ардчилалыг хртэл ундэслэж мөн Үндсэн хуулийн тухай хүртэл онолууд анх удаа гаргажээ.

Дэлхийн том сэтгэгч гэдэг яруу найрагч Гомер хүний амьдрал болон хорвоогийн сайн мууг дүрсэлж чадсан. Түүний яруу найрагт хүн хүсэл мөрөөдлөө даган хэрхэн улс орон ард түмнээ орхин явж их зүйл сурч их зүйлийг мэдэж авч чадсан зориг хатуужилтай эрчүүдийн тухай өгүүлдэг. Гэрээс гардаггүй эхнэрээсээ холддоггүй эрчүүд бол Гомерийн яруу найрагт арчаагүй хулчгар эрчүүд байдаг.

Яруу найрагчид нэгэнт сэтгэлийн хөдөлгөөний хөдөлмөр хийдэг тул тэднийг сэтгэлээсээ сэтгэгчид гэж нэрлэдэг. Сэтгэлгүй бол сэтгэхгүй. Яруу найраг гэдэг урлагийн нэг салбар. Яруу найраг үлгэр домгоос төрсөн ба цааашид улам үргэлжилсэн үгийн зохиолууд хүртэл үүсэж зөвхөн уншлага яриа биш бас бичгийн хөдөлмөр болжээ. Өнөөдөр олон хуудастай романууд бичигдэж буй бол амьдралыг улам л нарийн дэлгэрэнгүй дүрслэх том боломжтой болсон. Яруу найраг хэлэх гэснээ цөөхөн үгэнд багтааж маш их нягтруулан хэлдэг. Тиймээс яруу найрагт заавал интерпретац буюу тайлбар хэрэгтэй. Харин романуудыг уншсаны дараа хермэнойтик буюу ойлголт хэрэгтэй.

Сэтгэгчид сэтгэж чадсан тул өнөөдөр урлаг гэсэн хүн төрөлхтөний асар том нийгэмд үйлчилж хувь хүний инээдэмт болон эмгэнэлт амьдралыг дүрсэлж чаддаг олон төрлийн урлагийн салбарууд хөгжжээ. Уран зураг, хөгжим, уран зохиол, яруу найраг гэх мэт бүгд л өндөр хөгжиж чадсан тул өнөөдөр цаг үеэс хамаарахгүй хэзээ ч хоцрогдошгүй сонгодог буюу классик урлагийн бүтээлүүд бүтээгджээ. Урлаг маш сайн хөгжсөн газар урлагийнхан улстөрийг шүүмжилж нийгмийг урагш алхуулж чаддаг онцлогтой. Тиймэс жинхэнэ урлагийн хүмүүс нийгэмд нэр хүндтэй харин төрд халтай хүмүүс байдаг.

Философич хүний хийдэг гол хөдөлмөр бол бодох. Философичид бодсоор байгаад олон зуун хуудас ном олон арван номууд бичиж хүн төрөлхтөний улстөр болон эдийн засгийн онолуудыг бүтээсэн. Хүний ухааныг асууж чадсан тул бас хүний доод ухааныг хүртэл судлаж зүүд гэдэг зүйлд анхны тайлбаруудыг өгч чаджээ. Сэтгэгчид сэтгэлээрээ сэтгэдэг бол философичид сэтгэл гэж юу вэ л гэж асуудаг.

Филсофичид асуудаг тул хариултад тийм ч их дуртай биш. Яагаад гэвэл асуулт үргэлжилсэнээр улам нарийн асуултууд тавих шаардлага болон боломж гардаг. Хэрвээ шууд хариулбал асуулт зогсож өөрөөр хэлбэл хөгжил зогсоно. Шашинд үргэлж хариулт байдаг тул тэнд хөгжил гэж байдаггүй. Олон хүмүүс асуултанд биш хариултанд дурлаж гэнэн гэдгээ харуулдаг.

Философичид нэгэнт боддог тул хатуу дүрэм дээр тоглодог бөгөөд энэ дүрэм бол логик. Харин сэтгэгчид ямар ч дүрэм дээр тоглохгүй чөлөөт тоглолт хийдэг. Тэдэнд ганцхан л дүрэм бий. Тэр бол эстетик буюу гоо зүй. Ингээд философичид яруу найрагчидтай эстетик гэсэн салбар дээр уулзалддаг.

Яруу найраг эцсийн эцэст цөөн үгээр л философидож буй. Хэрвээ философигүйгээр хийгдвэл нэгдүгээрт эстетикгүй хоёрдугаарт ямар ч амьгүй хий хоосон болдог. Шекспирийн бүхий л яруу найрагууд цаанаа философийг л илэрхийлдэг. Гэхдээ урлагийн нэг том чадвар бол сэтгэлийг хөдөлгөдөг. Зарим сайн яруу найрагчид хүнийг бодолд бүрэн автагдуулдах чадвартай. Муу найрагчид зөвхөн чихний сонсгол дээр л үйлчилдэг тул дотогшоо орж чаддаггүй.

Монголчуудын хувьд философи гэсэн ойлголттой мэргэжлийн түвшинд нилээд сүүлд тааралджээ. Хэдийгээр дайн хийж явахдаа маш их философитой ард түмнүүдтэй жишээлбэл Арабын ард түмнүүдтэй уулзаж явсан хэдий ч философийн номуудыг орчуулж хэрэглэсэн баримт хараахан байдаггүй. Гэхдээ л “эрдэм” гэсэн философийн үг Монгол хэлэнд болон Перс үгэнд яг адилхан бичигдэж хэлэгддэг тул мэр сэр философийн зарим ойлголтуудтай танилцсан бололтой. Харин ийш тийш захидал бичих эсвэл тушаал гаргахдаа заавал бичгийн чадвартай хүн шаардлагатай байсан тул яруу найрагч хүмүүс үүссэн болов уу. Мэдээж тэднийг шууд сэтгэгч гэх боломжгүй.

Яагаад Монгол хүн философийг мэргэжил гэдэг утгаар их сүүлд хүлээж авсан бэ гэхээр урд хөрш Хятад болон хойд хөрш Орос хоёр философийг Европоос нилээд сүүлд суралцжээ. Тиймээс хоёр хөршүүд хойно их сургуулиуд байгуулж жинхэнэ танин мэдэхүй гэдэгтэй танилцсан.

Монголчууд харин яруу найраг болон гоо зүйн салбаруудтай нилээд эрт танилцсан байх учиртай. Гэтэл энэ тухай баримт байхгүй бас хэддүгээр зуунд ямар хүмүүс яруу найраг бичиж хэвлүүлж байсан түүх ховорхон.

Яагаад Монгол хүн яруу найрагтай эрт танилцсан байх учиртай вэ гэхээр Хятадын Күнз гэсэн сэтгэгчидийн бүтээсэн бүтээлүүд маш эрт Азийн ард түмнүүдэд тархсан. Эрт дээр үед улс орон ард түмнүүдийн хооронд ямар ч хил хязгаар байхгүй тул холилдон амьдарцгааж байсан. Тиймээс бие биенээсээ олон зүйлийг авч бас өгсөн.

Ерөөсөө Монгол хэлэнд бичигдсэн үлгэр домог болон яруу найрагууд маш их Хятад аялагтай бичигдсэн байдаг. Харин Оросын сэтгэгчидийн романууд болон уран зохиолын бүтээлүүд сүүлд социализмын үед хүчтэй орж ирсэн тул тухайн үедээ цалин авч роман бичдэг хүмүүс анх зохиолчид нэртэй болцгоожээ. Ингэж Хятад болон Оросын сэтгэгчидээс суралцацгаасан Монгол хүмүүс зохиолч нэр авцгаасан.

Дэлхийг дайнаар биш ухаанаар урагш хөгжүүлж өнөөдөрийн орчин үеийг бүтээхэд ердөө л цөөхөн философичид л гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Тиймээс хаадууд биш том том бодогчид л дэлхийг өөрчилсөн шүү дээ. Платон, Аристотел гээд л тэднээс хойших ердөө л цөөхөн тооны философичид дэлхийг өөрчилсөн.

Францын философич Декарт “I think therefore I am” орчуулбал “Би бодно тэгэхээр би байна” гэж хэлжээ. Үүгээрээ бодож чадахгүй бол чи байхгүйтэй адил гэсэн. Гэтэл өөрсдийг философич гэж нэрлэдэг мэргэжлийн биш хүмүүс “think” гэсэн үгийг бодогч биш сэтгэгч гэж орчуулж философийг балласаар л байна. Үүн дээр нэмээд бас “I am” гэдгийн “to be” буюу “Being” гэсэн “Байхын” тухай ойлголтыг “ахуй” гэж тайлбарлаж оюутан залуучуудын тархийг худлаа ойлголтоор хордуулсан хэвээр л байна. Өнөөдөр ч МУИС-ын 2 –р байранд энэ нүгэл үйлдэгдсэн хэвээр л байна даа. Монгол хүн бодохгүй зөвхөн л сэтгэнэ. Тиймээс бодоо ч гэж шаардахгүй сэтгээ ч гэдэг.

Монгол хүмүүс хүн төрөлхтөний бүтээсэн философийг ойлгож чадаагүй өнөөгийн байдал өөрийн гэсэн шалтгаантай. Нэгдүгээрт дэлхийн нэр хүндтэй сургуулиудад философи сурсан гадаад хэлтэй Монгол хүмүүс даанч цөөхөн. Хоёрдугаарт гэвэл философийн үг ухагдахуунуудыг худлаа орчуулсан. Тиймээс философийн номууд ойлгомжгүй бичигдсэн байдаг. Үүнийг дагаад уншигчид философийг ойлгомжгүй утгагүй гэж хэлэх зөв шүү дээ.

Мэргэжлийн биш философичид өөрөөр хэлбэл хобби философичидийн худлаа номуудын хажуугаар ядаж байхад яр гэгчээр хэл шинжлэлийн гэсэн цолтой өмнө хойдох хүмүүс олон улсын хэрэглэдэг үгс жишээлбэл логик, эстетик, этик гээд үгнүүдийг махчилж орчуулаад оюунлаг биш махан ойлголтууд үүсчээ. Үгийг орчуулах гэж оршуулсан.

Энэ удаагийн лекцээр дэлхийн гол том философичидтой танилцана. Түүний хажуугаар Нобелийн шагнал авсан дэлхийн том сэтгэгчидийн яруу найраг болон романуудын тухай ярина.