“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 1. \Үргэлжлэл 2\

Хэн эрх чөлөөгүй вэ?

Өөрийн мэдэлгүй хийчихлээ гэж хэлдэг. Юу болсоныг мэдсэнгүй. Болж буй үйл явцад хөтлөгдөн яваа хүн яг хаашаа явж буйгаа өөрөө бол мэдэх бус. Олны урсгалд түрэгдэн хөтлөгдөж яваа хүн бараг л сэтгэл амар мэт. Юу ч төлөвлөхгүй, юу ч шийдэхгүй, юуны ч тухай бодох хэрэггүй. Иймэрхүү хүмүүс ёстой өөрийгөө урсгалд орхиж өөрийгөө алдана. Гэтэл энэ байдлаас татгалзах эрх чөлөө бий шүү дээ.
Наашаа хүрээд ир бидэндтэй хамт нийл тэгээд хамтдаа хийе гэж дуудах хүн гараараа даллаж хүрээд ир гэж хүнийг уруу татагчид өөрөө бас урсгалд автагдсан шүү дээ. Бусдад дуудагдаж уруу татагдах хүмүүс бас бэлэн. Өөрийгөө ингэж бусдын нөлөөнд бусдад даатган орхих хүмүүс хэдийгээр би өөрөө шийдээгүй гэх ч юуг ч би шийдэхгүй гэж өөрөө шийдсэн шийдэлээ ухаарах бишдээ.
Ерөөсөө хорвоогийн жам, цаанаасаа л ийм, зурсан зураг, ийм л хувь тавилантай байждээ гэх хүмүүс ирээдүйн тухай цаг хугацааны төсөөлөлгүй хүмүүс тул тэд тохиолдол бүрт утга өгч адгийн жижиг үйл явдалд хүртэл заавал нэг шалтгаан эсвэл шалтаг хайна. Ийм л хүмүүс эрх чөлөөгүй хүмүүс шүү дээ. Яагаад гэвэл ирээгүй цаг хугацаа гэж нэрлэдэг ирээдүй бол нээлттэй. Нээлттэй ирээдүйд уриднаас мэдэж хэлэх шиг тэнэг зүйл үгүй. Харин ирээдүйг төлөвлөж төлвөлөснөөр зохицуулах боломжтой. Мэдээж олон зүйлээс хамаарах зүйл төлөвлөснөөс өөрөөр тохиох боломжтой. Ирээдүй ийм нээлттэй тул эрх чөлөө бас нээлттэй. Маргаашнаас эхлээд хэн ч эрх чөлөөгөө эдлэх боломжтой. Ерөөсөө эрх чөлөө ирээдүйд зориулсан шүү дээ.
Эргэцүүлж бодоогүй, тооцоолж баримжаалаагүй, гаргалгаа гаргаж логик явагдаагүй, эргэлзэж асууж лавлаагүй бол шийдсэн шийдэл болон хийсэн үйлдэл эрх чөлөөт биш. Яагаад гэвэл өөрөө өөртөө хөөгдсөн, өөрийгөө хүчилсэн, өөрийгөө бариж чадахгүй, бусдын тулгалт, айлгах айлгалт, сүрдүүлэх сүрдүүлгүүд, ятгасан ятгалгууд эсвэл хайрцагласан үйлдэлүүд бүгд л эрх чөлөөг устгана. Нэгэнт тухайн хүн өөрөө яах ч боломжгүй бол одоо яая гэх вэ дээ. Муугаа мэдээд л дагана. Бусдын сүүдэрт, нөмрөгт, албан тушаалд, найраанд урсан явах жишээтэй. Ийм хүмүүсийн хүсэл хэдийний мохож эрүүл хэсэг өвчтэй болж өвчтэй хэсэг архаг болсон хүмүүс.
Бүгдийг хаяад орхиод явж чадахгүй өөрөө өөртөө хөөгдөн явах хүмүүс тоглоомчид дунд олон байх жишээтэй. Ийм хүмүүс бусдаас зээл аван тоглоно юуг ч хэнийг ч хамаагүй барицаалан тоглоно. Ан хийж байгалийг эвдэгчид, морь уралдуулж амитан зовоогчид, бөх барилдуулж хүн зовоодог бүгд л тоглоомчид. Тэд ан амитан морь мал хүн ард бүгдээр тоглоно. Бөхчүүдийг нутаг ус болгон талцуулан тоглож өшөө хонзон атаа жөтөө хор найруулах хэнийг унагаж хэнийг давуулах дээр хүртэл тоглоно. Хүн хүний тоглоом болцгооно. Гэтэл татгалзах эрх чөлөө бий шүү дээ.
Хаяж чадахгүй орхиж чадахгүй тоглох тоглоомууд болон тоглоомчид яагаад хийгээд буйгаа бас юунаас болж хожих гээд илүү гарах гээд өөрийгөө магтуулж гайхуулах гэж яваад буйгийнхаа дотоод хүчин зүйл шалтгаанаа мэддэг гэвэл тэд ёстой арчаагүй хүн тоглоомчид. Хэрвээ тэд нэгэнт тэр тоглоом хэдийний донтож гадаад хүчин зүйлүүдэд автагдсан гэвэл тэд өрөвдөлтэй тоглоомын золиосууд. Өөрийгөө олоогүй насанд хүрээгүй хүмүүсийн хүүхэд насны тоглоомууд эр хүн болох зав зай өгөлгүй үргэлжилнэ. Тоглоомчид хүнийг өрөвдөх гэж үгүй. Тоглоомчид илүү харж билүү долооно.
Ингэж өөрөө өөртөө хөөгдөн яваа хүмүүс бага наснаасаа заавал түрүүлэх ёстой эсвэл давах ёстой хүмүүжигдсэн түүнийгээ одоо хүртэл орхиж чадахгүй яваа хүмүүс шүү дээ. Тэдэнтэй адил бас олимпиадад заавал алтан медал авах ёстой гэсэн ямар зорилго утгагүй тэмцээн уралдаан уралцаанууд үргэлжилнэ. Түрүүлж давсанаараа би цаашид тийм зүйл хийж бүтээнэ гэсэн алсын хараагүй зөвхөн түрүүлээд цол шагнал аваад л медал зүүх л гэсэн өрөвдөлт бусдын болон өөрийн шахалтанд баригдсан бас хөөгдсөн хүүхэд залуучууд хожиммын амидралд баларсан хүмүүс. Тэд цаашаа өөрсдийн үр хүүхдээ бас баллана. Хаана л бол уралдана. Юуны төлөө ч хамаагүй уралцана. Заавал нэгдүгээр байранд орох гэж хичээж буй хүүхэд эцэстээ хэн болох вэ? Үргэлж түрүүлэх үү? Ерөөсөө үргэлж чадах уу? Хэрвээ чадахгүй бол яах вэ? Сэтгэлээр унах уу?
Юугаа ч мэдэхгүй яагаад байгаагаа ч мэдэхгүй өөрөө өөртөө хөөгдөн явахаас гадна ямар шалтгаан болон шалтагаа мэдэхгүй өрийгөө хүчилдэг хүмүүс бас олон. Өөрийгөө хүчиллэгчид юунд ч оролцохгүй юу ч хэлэхгүй гэнэ. Ийм хүмүүс сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүлэхээс татгалзаж өөрийгөө зориуд бууж өгүүлж бүгдээс татгалзсан хүмүүс. Татгалзсан хүмүүс идэж уухаас татгалзана. Зарим хүмүүс өөрийгөө хүчиллэж үргэлж хянаж ямар ч өөгүй мэт л болгоомжилно.
Зарим өөрийгөө хүчиллэгчид юм бүрт эргэлзэж үнэнийг үгүйсгэнэ бас амидралаас татгалзана. Тэд өөрсдийгөө мундаг дипломтой бас доктор цолтой гэх болов ч түүнийхээ зорилгыг ухаараагүй хүмүүс. Иймэрхүү эрх чөлөөгүй болох нөхцөл залуу наснаас эхлэнэ. Өөрийгөө хүчиллэсэн эрх чөлөөгүй хүмүүс эхнэр нөхөрөөрөө хязгаарлагдана. Тэд гэр ороноороо хязгаарлагдах тул гадаа нийгэмээс хол тасарсан хүмүүс.
Өөрөө хийж бүтээж нийтийн тусын тулд цаашлаад нийгмийн хөгжилд оролцохгүй зөвхөн өөрөөрөө эсвэл гэр орноороо хязгаарлагдан ажиллаж амидрах хүмүүс ёстой л арчаагүй хүмүүс. Өөрөөрөө хязгаарлагдсан эрх чөлөөгүй хүмүүсийн айдас бол бусдад муу гэж харагдахаас үхтэлээ айна. Тэд хаа л бол эцсийн үг, цэцэн үг, дөрвөн мөрт, иш татлал хэлэх гэж хичээнэ. Тэд нэгэнт бусадтай хамтарч чадахгүй тул бусдыг илүү болохоос бас үхтэлээ айна. Ийм хүмүүс чадах чинээгээр бусдыг идэвхигүй байлгахын тулд ажиллана. Энд тэнд коммент бичиж бусдын ажил хөдөлмөрийг унтрааж идэвхигүй юу ч хийхгүй байлгах гэж хичээцгээнэ. Яагаад гэвэл бусад хийж бүтээгээд эхэлбэл өөрөө хоцрогдоно шүү дээ. Ийм хүмүүс өөрийгөө бол хөгжүүлэхийг хэзээ ч зорихгүй. Яагаад гэвэл тэд зориггүй хулчгар төрөлтөнүүд.
Өөрийгөө хүчиллэж өөрөөрөө хязгаарлагдсан хүмүүсийн хажууд бас юу ч байсан айдаг өөрийгөө айлган хүчиллэгчид олон байх жишээтэй. Ийм хүмүүс амидралд орж инээж баясаж алдаж онохоос үхтлээ айна. Айдаг хүмүүс өөрийгөө хүчиллэж айлгана. Айх шаардлагагүй юу ч аймаар биш байхад л хүчээр айна. Ийм хүмүүс мухар сүсэг рүү, энд тэндхийн мэддэг чаддаг гэсэн хүмүүс рүү айдасаа тээж очиж айдасаа мөнгөөр нимгэлнэ.
Өөрийнхөө эрх чөлөөгөөр биш хүмүүс өөртэйгээ зууралдсаар амидралыг барна. Тэд ийш тийш оронуудаар явж энд тэнд очиж өөрийнхөө учрыг олох гээд ч бүтэхгүй. Яагаад гэвэл буцаад ирэхэд бүх асуудал хүлээгээд байж байгаа шүү дээ. Асуудалаас зугатаагчид бас өөрийгөө алдсан хүмүүс. Яг гэртээ суугаад нэг үгээр хэлэхэд байгаа газраа төвлөрч тэндээ өөрийгөө өөрөө л танин мэдэх чухал шүү дээ. Гэтэл энэ хүмүүс өөрийгөө олох гэж гадуур тэнэнэ. Таниагүй бол олохгүй.
Бүх асуудал шийдэгдээгүй бүгд хүлээж байхад гэртээ төвлөрөх хэрэгтэй. Үүнийг л бясалгал гэдэг болохоос бусадтай нийлээд ямар ч нэмэргүй. Бясалгалыг ганцаараа төвлөрч хийдэг тул ганцаараа байх чухал. Бясалгал гэдэг өөрийгөө л танин мэдэх шүү дээ. Гэтэл үүний тулд боловсрол хэрэгтэй. Нэгэнт цаад учрыг агуулгыг мэдэхгүй хүмүүс хий хоосон даган баясна. Мухар сүсэг элдэв бишрэлтэй хүмүүс өөрийгөө хүчиллэж бусдын үгэнд орж бусдыг үг дуугүй дагана.
Өөрийгөө хүчиллэн бараг л өөрөөсөө зугатаасан хүмүүс хил даван өөрөөсөө зугатаана. Тэдний зарим зугатааж буйгаа мэдээгүй тул итгэл үнэмшил хайж явна гэж өөрийгөө тайвшруулдаг. Гэтэл тэд үнэндээ ойр орчимын хүмүүсдээ итгэдэггүй тул гадагшаа явдаг. Итгэл үнэмшилийн жуулчид жуулчлан явна. Тэд мөнгө төлж бусдыг баяжуулна. Ерөөсөө өөрийгөө хүчиллэж мухар сүсэгт баригдсан хүмүүс ирээдүйгээс л айсан хүмүүс шүү дээ. Тэд ирээдүйн өмнө зог тусжээ.
Өөртөө хөөгдөгчид болон өөрийгөө хүчиллэгчид нэг л зүйлийг хийж чаддаггүй. Тэд чөлөөтэй нааш цааш сэлүүхэн бодож чаддаггүй. Юм бүрт заавал үнэмшиж шүтэн бишрэх шаардлагагүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Тэр чигээрээ зүтгэнэ. Хүний үг сонсохгүй. Ойр дотны хүмүүсийн зөвлөлгөөг авахгүй.
Өөртөө хөөгдсөн өөрийгөө хүчилдэг хүмүүс юугаар чөлөөлөгдөх вэ? Ерөөсөө юунаас чөлөөлөгдөх вэ? Хэн нэгэн буруутай юу? Хүүхэд насандаа сэтгэл зүйн гэмтэл авсан уу? Эсвэл гэр орны нөхцөл байдлаас шалтгаалж өөрийн мэдэлгүй ийм нөхцөл байдалд унасан уу?
Хүний урдаас юу ч хэлж чадахгүй хүмүүс эрх чөлөөгүй. Тэдний ээж аав эмээ өвөө эхнэр нөхөр бүх л тойрон хүмүүс юу ч хэлүүлдэггүй болгох жишээтэй. Хамгийн дотно гэх хүмүүс хүний сэтгэл үймрүүлж зорилго алдагдуулж хүсэл мохоодог. Тэдний өөдөөс эрх чөлөөгөө эдлэн хэлэх хэрэгтэй. Яагаад ээж аавууд үр хүүхдээ баллаж өөртөө хөөгдсөн хүмүүс болгоно вэ? Яагаад эмээ нар залуу үеийг баллаж өөрийгөө чухалчилна вэ? Хүн бүр л үхлээр айлгана. Гэтэл бүгдээрээ үхнэ шүү дээ. Залуу хүмүүст урт наслах баталгаа байхгүй тул эмээгээсээ өмнө ч үхэж мэднэ. Эмээ нар үр хүүхдийнхээ хэрэгт оролцож мухар сүсэгт уриалан дуудах шаардлага байна уу? Ээжүүд үр хүүхдээ лам руу авч очих шаардлага байна уу? Иймэрхүү өөрөө өөртөө хөөгдсөн эмээ нар өөрийгөө олоогүй ээжүүд үр хүүхдийн эрх чөлөөг хулгайлагчид тул бусдыг ирээдүйгүй болгож ирээдүйг бас хулгайлдаг шүү дээ. Ингээд л өрөвдөх гомдох холилдож амидрал утгаа алдана.
Эцсийн эцэст хэн ч хэнд ч өргүй. Хэний ч ачийг хариулах тийм наймаа амидралд байж болохгүй. Авлага нэхдэггүй өглөгө шиг хүний ёс хамгийн үнэтэй. Өгөх шаардлагагүй авах гэж байх л ёстой. Худалдаанд наймаа байдаг болохоос амидралд наймаа хийхгүй шүү дээ. Ийм л үед эрх чөлөө боломжтой.
Мөнгө төгрөг эд зүйл хөрөнгө баялагт л өр тавих эсвэл өрөө төлөх гэсэн ойлголт байдаг болохоос хүний ёсонд ямар ч наймаа байж болохгүй. Үр хүүхдэдээ эрх чөлөөний өртөй байх хэрэгтэй цаашлаад ээж аавдаа эрх чөлөөний өр тавих хэрэгтэй.
Эрх чөлөөгүй хүмүүсийн дотор бусдын өөдөөс үг хэлж чадахгүйчүүдийн хажууд бас бусдын үгээр явагчид маш осолтой. Өөрийнхөө үгийг хэлэх чадваргүй харин бусдын үгийг давтан хэлдэг нөхдүүд бас л эрх чөлөөгүй. Тэд хэний үгийг давтаж хэлсэнээ нууна. Бусдын үгээр явагчид өөрийгөө алдаж өөрийгөө орхиж өөрөөсөө салсан хүмүүс шүү дээ. Ийм хүмүүсээс болж нийгэм хөгжихгүй. Мөнгө төгрөг эд баялаг хөгжил авчрахгүй эрх чөлөө хөгжил авчирдаг. Хүсэх эрх чөлөөгүй ард түмэн хэзээ ч хөгжихгүй. Олон хүмүүс шуналаа хүсэл гэж эндүүрдэг.
Хүний өөдөөс үг хэлэхгүй нууж дарж явагчид болон бусдын үгээр өөрийгөө тэвчин явагчид нууж амидарч нууж баярлана мөн тэвчиж амидарч тэвчин бууж өгнө. Ямар их эрх чөлөөгүй хүмүүс ингэж нууж амидарч тэвчиж өдөр өнгөрөөнө вэ?
Эрх чөлөөгүй өөрөөр хэлбэл хүсэх эрх чөлөөгүй болчихсон хүмүүс ойр орчиныхоо хүмүүсийн үгэнд орохоос аргагүй, бусдыг дагахаас өөр замгүй цаашлаад хамт байхаас өөр сонголтгүй хүмүүс тул тэдэнд байсан шиг байх ямар ч боломжгүй. Тэд зүгээр л оршихуйнууд. Гэтэл эрх чөлөө гэдэг бол нээлттэй. Боломжоо хаяж сонголтыг алдаж явах хүмүүс нээлттэй биш тул тэд ирээдүй гэсэн ямар ч ойлголт байхгүй. Нээлттэй ирээдүй эрх чөлөө авчирна гэдгийг бас ойлгодоггүй.
Эрх чөлөөгүй хүмүүс мэдлэг, үнэн, оршихуй, сайны онол, бодит эрх чөлөө, хариуцлага, хийж бүтээх, хүсэх хүсэл гэх мэтийн талаар мэдлэг байхгүй тул өгөгдсөн эрх чөлөөгүй амидралаа өөрчлөх бас боломжтой гэдгийг ухаарахгүй тул мэдээжийн гэж хүлээн зөвшөөрсөн хүмүүс. Мэдээжийн хүмүүс бусдыг баллана. Өгөгдсөнд хууртан мэхлүүлэн явах хэзээ ч шинэ өгөгдөл бүтээхгүй. Гэтэл шинэ өгөгдөлөөр эрх чөлөө хөгжинө.
Эцсийн эцэст хүн өөрөө эрх чөлөө надад хэдийд хаана хэрэгтэй вэ гэдгийг мэдэхгүй бол эрх чөлөө ярих ч хэрэггүй. Мэдээж нэг талд эрх чөлөө, сонголт, шийдэл, хариуцлага гэсэн маш онцгой асуудлууд байхад нөгөө талд ойлгох ойлголт, нөхцөл байдал, хуулийг биелүүлэх цаашлаад дүрэм ёс суртахуун гэсэн асуудлууд бий. Ерөөсөө хүсэх эрх чөлөө гэдэг шийдэх эрх чөлөө шүү дээ.

Зайлшгүй эрх чөлөөний тухай

Эрх чөлөөг хэрэглэхгүй бол илжирдэг гэсэн үг бий. Нэгэнт эрх чөлөөний талаар ойлголтгүй бол эрх чөлөөний хэрэг гарахгүй. Ингээд нийгмээр дүүрэн эрх чөлөөгүй хүмүүс явцгаана. Мэдээж дураараа бүдүүлэг хагас дутуу боловсролтой хүмүүс бас л эрх чөлөөгүй хүмүүс.
Эрх чөлөө боловсрол авчирна бас эрх чөлөө мэдлэг авчирна. Эрх чөлөө байхгүй гэвэл айдас аймшигт хорогдож сүсэг бишрэлд баригдан модонд мөргөж уулын оройд цугларч хадаг хийсгэж байгалийн чулуу хөдөлгөж овоолон тойрцгооно. Хүний эрх чөлөө гэж байдагтай адил байгалд бас хадгаар ороолгуулахгүй сүүгээр цацуулахгүй цэвэр онгоноороо байх эрх чөлөө бий шүү дээ. Байгалийг эрх чөлөөгүй болгох хүмүүс яаж ч өөрсдөө эрх чөлөөтэй байх вэ дээ.
Ерөөсөө нөхцөл байдалд баригдахгүй дагахгүй хүн хөөргөхгүй өөрөө түүнийгээ дагаж хөөрөхгүй үнэ өгч харц чулуудахгүй сонсож гилжийхгүй толгой үргэлж дохихгүй өөрийнхөөрөө байх бол жинхэнэ эрх чөлөө. Гэтэл эрх чөлөөгүй хоосон толгойтой хүмүүс толгойгоо дохиход хөнгөн хаашаа л бол хаашаа гулдайхдаа амархан. Энэ бүгдээс л эрх чөлөө шалтгаална. Эрх чөлөөтэй болох гэвэл нөхцөл байдалыг тоох хэрэггүй.
Хүн нөхцөл байдалыг нэг бол зохицуулна үгүй бол зохицуулахгүй. Нөхцөл байдал нэг бол шалтгаан болох боломжтой үгүй гэвэл шалтгаан болохгүй.
Энд хэлэхэд нөхцөл байдал яриад байвал эцэстээ ялагдалд хүргэнэ. Мэдээж зарчим, дүрэм, үүрэг, хариуцлага гэх мэт эрх чөлөөнд эхлээд саадтай мэт боловч эрх чөлөөг боломжтой болгодог гэдгийг мартаж болохгүй. Энэ бүгд байхгүй гэвэл хулгайч, дээрэмчин, зальтай, овтой, мэхэлдэг, сэргэлэнтдэг хүмүүс эрх чөлөөг дарж дарагдуулан дураараа дургиж жаатайхан жаалцгаана. Ийм л хүмүүс эрх чөлөөний дайсанууд шүү дээ.
Эрх чөлөөний дайсанууд өөрөө өөртөө хөөгдсөн хүмүүс. Тэднийг одоо яая гэх вэ дээ. Өөрийгөө хүчиллэж бусдын харц дагасан хүмүүсийг одоо бас яая гэх вэ дээ. Өрөвдөөд утгагүй бас гомдоод нэмэргүй. Тиймээс “Би” гэж хэлэх бие даасан хүн үүсэх тийм ч амаргүй. Мэдээж хүн бүх зүйлээс чөлөөтэй гэх боломжгүй. Шаардлага ч үгүй.
“Би” гэж хэлэх бие даасан хүмүүс яагаад үүсэхгүй шалтгаанууд гэвэл мэдээж хамгийн түрүүнд хүүхэд нас эх үндэс болдог. Хүүхэд насанд олигтой биш харин дандаа өшөө хонзонгоор ээж аав эмээ өвөө цэнэгдлэсэн бол ийм хүмүүс нийгэмд хортой. Тэд хожим хойно жинхэнэ хэлмэгдүүлэгчид болцгоосон жишээ олон бий.
Эхээс төрөх яах вэ. Ээж аав эмээ өвөө яаж хүмүүжүүлэх яах вэ тэр бүгдээс л салж чадах хэрэгтэй. Жинхэнэ “Би” л хожим төрөх чухал. Ингэж жинхэнэ “Би” төрөхөд олон зүйл шалтгаална. Жишээлбэл хүний бие, зан төрх, бодох бодол, мэдрэх мэдрэмж, сэтгэх сэтгэл, ирээдүйг төсөөлөх төсөөлөл, шинийг сэдэх сэдэл, өнгөрсөнөө санах санамж өөрөөр хэлбэл санагалзах чадвар гэх мэт хамгийн шийдвэрлэх үүрэгтэй.
“Би” гэж хэлэх боломжгүй болчихсон хүмүүс яах ч аргагүй, ингээд л явна, болж л байна даа, илүү яах вэ дээ, одоо өнгөрсөн, бүр дүүрсэн гэж хэнд ч хэрэг болохгүй гай болох үгс урсгана. Тэдний зарим байж байгаа л энэ гэж орогнох газраа хайна. Хамгийн аюултай хүмүүс жам ёсоороо, цаанаасаа, хувь тавилан, заяа төөрөг эсвэл хараал хүрсэн гэж цаг үеийн биш орчин үеэс татгалзан эртний харанхуй хоцрогдсонд хорогдож гэрэлд гарч ирэхээс айж өөрийнхөө алдааг нууцгаана. Тэд бүгд л эрх чөлөөний дайсанууд. Тэд хүний хүсэл мохоож хүсэл устгагчид.
Хэдийд тухайн хүнд хүсэл үүсэх боломжтой вэ гэхээр хүүхэд насаа сайн санах хэрэгтэй тул санамж санагалзах чухал. Түүнээс гадна аливааг зураглаж төсөөлөх чадвар хэрэгтэй. Нэмэж хэлэхэд бодох бодол хүсэл үүсэхэд маш их нөлөөлнө. Хүсэл гэдэг дур эсвэл өөрийн бодол өөртөө зөв гэсэн мухар сүсэг биш шүү дээ.
Эрх чөлөө ярина гэдэг дотоод ба гадаад харах харцыг ярина гэсэн үг. Дотоод сэтгэл болон санаагаа харж чадах. Түүнээс гадна байдал ямар билээ гэж гадагшаа харах харц чухал. Энэ хоёрыг хоёуланг харах харц хэрэгтэй.
Ямар ч боломжгүй үед ямар ч эрх чөлөөгүй гэх биш нэгэнт хүний ухаан саруул ажиллаж байвал эрх чөлөө гэдгийг эдлэж л байгаа. Саруул ухаантай байхад олон зүйл нөлөөлнө. Тиймээс саруул ухаан мэдээжийн өгөгдсөн биш. Эрх чөлөөтэй хүн л саруул ухаантай шүү дээ. Гэтэл эрх чөлөө гэдэг энд ярисан тэр л олон хүчин зүйлүүдийн нэгдэл шүү дээ.
Хүссэнийгээ биелүүлэх эрх чөлөөний тухай
Үргэлжлэл бий.

Advertisements

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 1. \Үргэлжлэл\

Хийх эсвэл орхих тухай:
Аливааг хийх гэж хийх нэг хэрэг эсвэл хийхгүй гээд орхих өөр хэрэг. Яагаад гэсэн асуулт тавигдана. Тэр залуу ингээд хийчихжээ. Яагаад? Тэр залуу үүнийг л хүсээд байна. Яах гэж? Хэн нэгэн хэрэг тарина. Өөрөө хийх гэж хийсэн үү? Эсвэл үгүй юу? Ямар өөр шалтгаан бас шалтагтай ? Ямар шалтгаан заах вэ? Юугаар шалтаглах вэ? Яагаад гэвэл бүтэлгүйтсэн шүү дээ. Тиймээс хэн шийдсэн бэ? Яг өөрөө юу эсвэл бусдын нөлөө юу? Цаашлаад хэн эхэлсэн бас хэн эхлүүлсэн бэ?
Нэгэнт тухайн хүн эрэгтэй ч байсан эмэгтэй ч байсан бусдын хүүхэлдэй мэт л үг дуугүй үгэнд орж хэлсэн бүрийг биелүүлдэг бол тэр хүнийг өөрөө шийдэж олон сонголтоос нэгийг сонгождээ гэхгүй тул буруутгахад хэцүү. Яагаад гэвэл энэ хүн өөрийнхөө үйлдэлийн эх үүсвэр биш. Хувийн хүсэл гэдэг ийм л төвөгтэй асуудал. Хувийн эрх чөлөөгүй хүн ийм л гайтай. Чи зүгээр л хийхгүй орхиж болох л байсан шүү дээ болиоч гэж өөртөө тушааж болох л байсан шүү дээ гэсэн асуулт бүх зүйл өнгөрсөн хойно хэнд ч тавигдаж үргэлж сүүдэр мэт дагана.
Хэний ч хийсэн зүйл утга учиртай. Хүн хийсэнээ өөрөө тайлбарлах асуудал гарна. Нөгөөтэйгүүр бусад хүмүүс бас хүний хэрэгт оролцож өмнөөс тайлбарлах гэж оролдоно. Хүн яагаад хийсэнийг бусад хүн яаж мэдэх вэ дээ. Тааж таамаглах эсвэл хардаж сэрдэх л боломжтой. Ухаан гэдэг далд тархин дотор гавлын ясны цаана тул харагдахгүй. Хүний ухааныг мэдэж авах гэж дурлан шашиныхан дээр үед өнөөдөр тархи судлалынхан чармайсаар. Философичид бол ухаан гэж яг юуг хэлээд байна вэ гэж л асуусаар 2500 жил болж байна. Хариу алга. Мэдээж хүний ухааныг бүрэн мэддэг хүслийг харчихдаг эрх чөлөөт ухааныг удирдаж чаддаг болчихвол улстөрийнхөн цаашлаад бизнэс нэртэй худалдааныхан мөн ч их хөөрцгөөнө дөө. Даан ч хол байна даа.
Хэрвээ би хийнээ гэсэн хувийн эрх чөлөө сонголт буюу шийдэл өөрийн хүсэлтэй ойр байж чадвал биелэгдэх боломжтой. Харин мөрөөдөл бол өөр. Мөрөөдөл бараг л биелэх боломжгүй. Хүн бүр л бага насандаа их мөрөөддөг. Залуу хүмүүс бүр ч их мөрөөднө. Мэдээж мөнгөтэй баян болох гэж мөрөөдвөл энэ мөрөөдөл биш шунал. Залуу насандаа шуналтай болвол амидрал утга учраа алдахын баталгаа.
Залуу хүмүүсийн мөрөөдөл нэгэнт биелэх боломжгүй тул насанд хүрч амидарч эхлэхээрээ маш их гутрах боломжтой. Ингээд л болоо юу гэсэн гутрал. Хүсэл биелэх тул гутрахгүй. Тиймээс залуучуудын мөрөөдөлүүдийг хүсэл болгон өөрчлөх амаргүй ажилдаа. Ингэж мөрөөдлөөс хүсэлд шилжиж чадвал ээж аав эх орон нутаг усаа үзэн ядахгүй. Хувиа бодоод довоо шарлуулаад алга болчихгүй. Хүмүүсээс тусгаарлаад энд тэнд элдэв сүм хийдээр гүйгээд эсвэл улстөрийн энд тэнд клуб эсвэл хар залуугаасаа намуудаар гүйгээд байхгүй. Тэр газруудад эрх чөлөөг жинхэнэ хориж хүнийг боол болгож хүнээр хүүхэлдэй хийдэг шүү дээ.
Англиар “dream” гэсэн үг осолтой. Яагаад гэвэл энэ үгээр шөнийн бас өдрийн зүүдийг хоёуланг нэрлэдэг. Хэн нэгэн сансарт ниснэ гэж мөрөөдвөл биелэх боломж бараг л байхгүй. Харин онгоцны нисгэгч болно гэвэл мөрөөдөх хэрэггүй шууд хүсэх хэрэгтэй. Энэ хүсэл биелэх боломжтой. Мэдээж зөвхөн хүсээд хүсэл биелэгдэх биш бас чадах чадвар хэрэгтэй. Чадахын тулд олон зүйлд суралцах хэрэг гарна. Тиймээс дараагийн алхам бол хүслээс чадварт хүрэх тэр шилжилт хэрэгтэй. Хүслээ бүрэн гүйцэд биелүүлэхийн тулд нисгэгчийн мэргэжилд суралцахад бэлэн үү гэсэн асуулт гарах жишээтэй. Энэ бол хувийн эрх чөлөө. Өөрөөр хэлбэл хүсэх эрх чөлөө. Чин зориг гаргаж хийх үү эсвэл өөр мэргэжил сонгох уу гэж татгалзах бас л хувийн эрх чөлөө.
Хүн хүссэн зүйлээ хийсэн ч яахав эсвэл орхисон ч яахав гэж өөрөө сонгож чадаж байвал энэ хүнийг эрх чөлөөтэй хүн гэнэ. Хүслийг хойшлуулж бас болох шүү дээ. Гэхдээ хүсэх эрх чөлөө гэдэг бүтчээсэй гэж залбирах, аз таарах байх гэж горьдох, аврал ирнэ гэж хоосон сүсэглээд нэмэргүй. Бүтлээ гэхэд явцгүй удаан үргэлжлэхгүй. Яагаад гэвэл ямар ч хүч хөдөлмөр орохгүй хөлс гарахгүй гэнэт л бүтсэн шүү дээ. Өөрийн бүтээл биш бусдын бүтээл. Үнэгүй хөлс гарахгүй олдсон бүх бүтсэнүүд үнэгүй л эдлэж хэрэглэгдэх тул богино настай тун удахгүй үнээ алдана.
Хүсэн хүслээ өөрөө л биелүүлж өөрөө л эх үүсвэр болох ёстой болохоос хадаг энд тэнд ороох, хэл ойлгохгүй Түвд ном уншуулах, арц уугиулах эсвэл гал түлэх өнөөдөр тус болохгүй. Яагаад гэвэл эрт дээр үед бичиг үсэггүй эрх чөлөөгүй байгалд орхигдсон тэнгэр ширтсэн үед бол сүсэг бишрэл маш их чухал үүрэгтэй байсан. Өнөөдөр бол байшин барилгад ажиллаж амьдарч эрх чөлөө гэж зүйлийг эдлэх боломжтой боллоо шүү дээ. Түүнээс гадна өнөөдөрийн хүмүүсийн бүх асуудал 100 жилийн өмнөхөөс ердөө 50 жилийн өмнөхөөс шал өөр дэндүү иж бүрэн төвөгтэй болсон. Тиймээс маш их эрх чөлөөтэй байж л өөрөө хүсэж тэр бүрийг зохицуулж цаг хугацааг мэдэрч тэмцэж хийхээс өөр зам байхгүй.
Орчин цагт ээжийнхээ үгэнд ороод гэртээ суугаад байх эсвэл ээждээ хөөгдөөд гадуур явах бүгд л маш нарийн асуудал болсон. Энэ бол зүгээр нэг уурлах эсвэл баярлах хоёроор тайлбарлагдахгүй. Яагаад гэвэл учир ойлгогдохгүй дэндүү их мэдээлэл тархсан замбараагүй нийгэм нэртэй хүмүүсийн цугларал өөрөөр хэлбэл хүмүүсийн сайхан муухай сэтгэлийн цугларал гадаа хүлээж байна шүү дээ. Гэртээ байлгаад байвал юу ч сурч туршлага суухгүй бас яв гээд хөөгөөд байвал ямар ч анхны мэдэгдэхүүнгүй гадагшаа гараад алдаад балараад буцаад ороод ирнэ. Ээжүүд заавал нөхөртэй эсвэл эхнэртэй болоо ч гээд тулгаад байвал шууд л бүхэл бүтэн амидралаа хурдан түргэн хөнгөн шийдээд үлдэх насандаа харамсан алхах л ажил гарна.
Аав ээжийнхээ сонгосон залуутай эсвэл эмэгтэйтэй гэр болоод нэмэргүй. Тэр хүнтэй зөвхөн өөрөө л амидарч жаргана эсвэл зовно шүү дээ. Тиймээс ээж аавын сонгох гээд байгаа ямар ч өөгүй зөв эр нөхөр эсвэл сайн эхнэр хаа ч байхгүй. Тэд бас л нэг ээж аавын нөлөөнд орчихсон явж байгаа шүү дээ. Залуу хүмүүсийг ээж аавууд эрх чөлөөтэй байлгаж амидрал үдэж өгөхөөс өөр замгүй сайн хэлж зааж зөвлөх л чухал. Залуус өөрсдөө л сонголт хийж өөрсдөө бас шийдэх хэрэгтэй. Муу залуутай суучихвал ээж аавтайгаа нийлээд хүмүүжүүлж авах хэрэгтэй дутуу дулимаг охинтой суучихвал нөхөж туслаж жинхэнэ амидралын ханиа болгож авах хэрэгтэй. Хэн гэр бүл болохын өмнө гайхамшигтай төгс иж бүрэн биш шүү дээ. Мэдээж эхний үед тогос шиг ганган тогоруу шиг донгодно.
Залуу явах гэдэг тийм ч амар биш. Хүүхэд насаа орхих түүний дараа насанд хүрэх том ажил хүлээнэ. Тойрохгүй дайрна. Мэдээж удаашруулж хүлээлгэж болно. Гадаа гарч найзтайгаа уулзах уу эсвэл гэртээ сууж өнөөдөртөө найзтайгаа уулзахаас татгалзах уу. Ах эгчийнхээ тулгасан хуулийн мэргэжлийг сонгох уу эсвэл эрх чөлөөгөө эдэлж хүссэн мэргэжил эмч болохыгоо сонгох уу. Мэдээж суралцахад мөнгө хэрэгтэй тул түүнийг тооцоолох хэрэгтэй. Ах эгч хуулийн мэргэжил сурвал мөнгийг чин төлнө харин өөрийнхөө хүслээ дагавал мөнгө төлөхгүй гэвэл яах вэ. Хүслээ түр хойш тавиж эхлээд мөнгө олох ажил хийж мөнгөтэй болоод дараа эмчийн мэргэжилээ сурах уу. Үгүй гэвэл ах эгчийнхээ мөнгө төлнө гэсэн хуулийн мэргэжлийг сураад насан туршдаа мэргэжилдээ дургүй ах эгчдээ буруу өгч насыг барах уу.
Ингэж мөнгө хүнийг эрх чөлөөгүй болгодогтой адил бас өөрийн чадвар хүнийг эрх чөлөөгүй болгоно. Хуулийн мэргэжил сурахад заавал чадвар хэрэггүй гэтэл эмчийн мэргэжил ялангуяа мэс заслын эмч болно гэвэл бас ч гэж чадвар хэрэгтэй. Хуулийн буруу шийдвэр гаргах болон эмчийн буруу шийдвэр гаргах хоёр хоёулаа онцгой хариуцлагатай. Тэгэхээр хоёулаа л хүний амидралыг шийдэх эгзэгтэй үетэй тулгарна. Чадвар гэснээс эмч болоход түргэн шалмаг хөдөлгөөнтэй байх хэрэгтэй. Гэтэл хуулийн мэргэжил удаан хугацаагар ширээний ард суухыг шаардана.
Ингэхээр чадваргүй байх эрх чөлөөгүй болгоно. Тиймээс эрх чөлөө бусдаас илүүтэй өөрөөс л илүү хамаатай. Ерөөсөө хүний хүсэл хамаа намаагүй биш. Гадаад хүчин зүйлүүдийг тооцох хэрэгтэй. Ингэж нөхцөл байдлыг тооцоод ирэхээр хүсэл бас өөрчлөгдөх жишээтэй.
Өөрөө шийдэх эрх чөлөөний тухай:
Авах гээхийн ухаан гэж ярих хүн олон. Тэгвэл авах уу эсвэл гээх үү гэсэн л шийдэл гаргана гэсэн ойлголт бололтой. Гэтэл энд шийдэх гэсэн том асуулт гарч ирнэ. Яаж шийдэх вэ ямар үнэлгээ хэрэглэж авна эсвэл хаяна гэж хэлэх вэ? Авах эсвэл гээх гэсэн хоёр сонголтын нэгийг шийднэ нөгөөг хаяна. Үүний тулд үнэлэмж зэрэглэл дугаарлах ажил гарна. Ямар хэмжүүрээр хэмжиж түүнийхээ дараа авахыг авч гээхийг гээх вэ. Үүний тулд ухаан ажиллах өөрөөр хэлбэл хүний ухаан ажиллаж чадах тэр чадвар чухал. Ерөөсөө хүн өөрийн ухаандаа шийдэл гаргана. Үүнийг ёстой л өөрийн ухаантай байлаа гэх тул энэ шийдэл бол өөрөө шийдсэн өөрийн эрх чөлөө.
Эрх чөлөө гэдэг шийдэх үү эсвэл шийдэх хэрэггүй юу гэсэн сонголт. Эсрэг шийдэх үү эсвэл эсрэг шийдэх үү. Энд хэлэхэд эсрэг тэсрэгийн онол гэж хаа ч байхгүй. Мэдээж юунд ч оролцохгүй юу ч хэлэхгүй гэдэг бас л нэг шийдэл шүү дээ. Харин шийдлийнхээ үр дагаварыг л тооцоолох хэрэгтэй.
Энд хэлэхэд шийдэх гэдэг тийм ч сүртэй үг биш. Нэг л их том шийдэл ярих хэрэггүй. Хэн ч юу ч бодохгүйгээр аливааг сонгох гэж хүн шийдэл гаргахгүй. Мэдээж хүмүүс өөрөө хүсээгүй ч зорилгодоо хүрэхийн тулд хийхээс өөр замгүй шийдэлүүд үргэлж л хийдэг. Жишээлбэл эмч өвчтөнийг эрүүл болгохын тулд өвтгөхөөс өөр замгүй. Өөрөө өвчин туссан бол өвтгөлөө гээд яах вэ дээ.
Нэгэнт л хүсэж байгаагаас хойш яаж хийвэл амжилттай гэж бодох л чухал. Түүнээс гадна яагаад би үүнийг хүсээд байгаа билээ гэж асуух ч бас хэрэгтэй асуулт байх жишээтэй. Тиймээс юуг түрүүлж хийх вэ түүний дараа алийг хийх вэ гэсэн шийдэлүүд заавал гэсэн шаардлагаас хамааран өөрөө өөртөө хийх хүсэл үүсгэн тухайн зүйлээ хүсэж хийвэл амжилтанд хүрнэ.
Дургүйд хүчгүй гэсэн үг бий. Гэхдээ нэгэнт шийдсэн бол ямар нэг байдлаар дуртай ч дургүй ч өөрийгөө дайчилж хүсэж хийвэл тухайн хүний хэрхэн өөрийгөө удирдах чадварыг харуулна. Дургүйд эхлээд хүчгүй. Харин сайн хичээвэл түүний дараа дургүйд бас дуртай болох жишээтэй. Энэ бүгд хүний ухааны л асуудал шүү дээ. Түүнээс биш угаасаа ийм хүн эсвэл цаанаасаа ийм гэсэн ойлголт хаа ч байхгүй. Шийдсэн бол хийх л хэрэгтэй. Алдах эсвэл онох хувь заяа эсвэл хувь тавилантай ямар ч хамаагүй. Тохиолдол хувь заяа авчрах болохоос биш эхлээд бол ямар ч хувь заяа хүлээгэд бэлэн байж байхгүй шүү дээ. Амидралыг хүчиллэж урднаас төлөвлөх боломж тун бага тул тохиолдолд орхиж амидралыг адал явдалтай утга учиртай болгох хэрэгтэй. Бүгдийг төлөвлөөд бүгдийг урднааас мэдчихсэн амидрал шиг уйтгартай хоосон зүйл байхгүй. Энэ л ёстой хоосон чанар.
Хэрвээ хэн нэгэн философич хүн боллоо гэхэд олон сар ганцаараа сууж олон зуун хуудас ном уншиж туршлага сууж их зүйл мэдсэний дараа ном бичиж бүх насаараа идэвхитэй бодож зөвхөн толгойгоороо ажиллаж чадах уу гэсэн асуулт гарч ирнэ. Өдөр сар жилээр ном уншина шүү дээ. Үүнтэй адил эмч боллоо гэхэд насаараа өвчтэй зовлонтой хүмүүстэй өдөр сар жилээр ажиллана шүү дээ гэдгийг мартаж болохгүй. Зөвхөн өвчин зовлон биш бас үхэлтэй өдөр бүр учирна шүү дээ. Цаашлаад банкны менэжэр боллоо гэхэд өдөр бүр мөнгө тоолж эсвэл компютерийн дэлгэц харж тоо тоолж дахин давтагдсан нэгэн төрлийн ажил хийж чадах уу гэсэн асуулт тавигдана. Өөрөө л шийдэх эрх чөлөө.
Аливааг хүсэж шийдэл гаргахад төсөөлөх чадвар хэрэгтэй. Өөрийгөө ирээдүйд тавиад төсөөлж чадах чухал. Сайн муу тал гэж байхгүй. Өөр өнцөгөөс харах ч гэж хаа ч байхгүй. Амидрал бол бодит. Ямар нэг эд зүйл биш тул өөр өнцөгөөс харах шаардлагагүй. Яагаад гэвэл хатуу үнэн хүлээж байгаа. Тиймээс хүсэл чухал бас шийдэл чухал. Энэ бүгд тийм ч төвөгтэй хэцүү биш. Хүссэн үү хүссэн. Нэгэнт шийдсэн бол одоо өөрийгөө төвлөрүүлэх цаашлаад биеэ барих удирдах. Ирээдүй юу ч авчирах олон магадтай. Хэн ч ирээдүйг хэлж мэдэхгүй. Тиймээс ирээдүйгээ өөрөө л гартаа авч бүтээн босгох чухал.
Мэдээж ирээдүй нээлттэй байх тийм ч амар асуудал биш. Жишээлбэл гэрээ орхин явах эсвэл нутгаа ардаа хаян явах цаашлаад эх орноосоо бүр мөсөн салаад явах хэнд ч эхлээд хүсэл байх боломжтой. Шийдсэний дараа одоо буцах замгүй. Тухайн хүн өөрөө сайн сайханыг хүсэж илүү болох гэж л явдаг. Энэ зорилго эхний үед бүдэг шүү дээ. Сурах гэж яваа хүнд бол хөнгөхөн зорилго. Харин шинэ амидрал эхэлнэ гэж яваа хүмүүст хүнд зорилго. Хэн бүхэн зорилгоо биелүүлж чадвал эрх чөлөө ирнэ.
Нэгэнт ирээдүй тодорхой биш тул янз бүрийн шалтгаанаар хүсэл биелэгдэхгүй байх боломжтой. Энэ үед буцаад хуучиндаа баригдана. Ерөөсөө зорилгоо биелүүлээгүй хүн дотроо эрх чөлөөг үргэлж хүснэ. Яагаад гэвэл эрх чөлөөний төлөө яваад бүтсэнгүй шүү дээ. Үүнээс гарахын тулд зорилгоосоо илүү өөрөө өөрөөсөө чөлөөлөгдөх хэрэгтэй. Өөрөөсөө чөлөөлөгдөнө гэдэг өөртөө баригдах биш.
Хүний хүсэл бас үргэлж солигдоно. Хүсэл эргэлдэж бас хорогдоно. Хүсэл бас ихсэнэ. Тиймээс энэ бүгдийг ялгаж ялгаварлан шийдэх хэрэгтэй гэдгийг мартаж болохгүй. Гэр бүлд илүү чухал уу эсвэл надад илүү чухал уу гэдгийг асуух л ажил гарна. Өөр ямар ч сонголт байхгүй шийдэлүүд бий. Хүү ээжийгээ орхиод явна. Охин аавыгаа орхиод хэн нэгэнтэй суугаад явна. Гадаад орон луу суралцахаар явлаа гэхэд орхиод л явна. Хүссэн хүслээ биелүүлэхээр шийдсэн шүү дээ. Шийдсэн бол одоо гүйцээх чухал.

Хэн эрх чөлөөгүй вэ?
Үргэлжлэл бий.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” гарчигтай номын тухай танилцуулга.

Хүний эрх чөлөө болон хүсэх эрх чөлөөний тухай өнгөрсөн 5 сарын дундуур болж өнгөрсөн олон улсын хурлын үеэр бодсон бодол болон өөрийн “Хүсэх эрх чөлөө болон түүний дайсанууд” сэдэвтэй өөрийн илтгэл дээр тулгуурлан ном бичихээр шийдэж түрүүчийн долоо хоногт эхэлсэн номоо интернэтээр дамжуулан танилцуулж байна.
Эхэлсэн энэ номоо хэвлэлтэнд өгөхөөс өмнө энэ удаа уншигчидад уншуулан санал сэтгэгдэл авахаар шийдэн танилцуулж байна. Хүлээн авсан зүйлсээ номондоо оруулах зорилготой бичсэн бүлгүүдээ нэг бүрчилэн танилцуулахаар шийдлээ. Энэ удаа эхний бүлэгт зориулан бичсэн бичээсээ дор буулгалаа.
Хүсэл биелэх гэдэг хүн өөрт аз жаргал авчирна. Гэхдээ аз жаргал гэхээр шууд л мөнгө бодоод эхлэж болохгүй. Мөнгөтэй хүн жаргалтай эсвэл мөнгөгүй жаргалгүй гэдгийг шууд мэдэх ч боломжгүй. Мөнгөтэй хүн ярвайгаад байвал жаргалгүй гэж ойлгох боломжгүйтэй адил бас мөнгөгүй хүн инээгээд байхаар жаргалтай ч гэж ойлгох боломжгүй. Аз жаргал гэдэг бас нэг эрх чөлөө. Мөнгөтэй байх аз жаргал заавал авчрахгүй гай ч авчрах боломжтой. Тиймээс мөнгө аз жаргал болон эрх чөлөөний баталгаа биш.
Эрх чөлөөний талаар ойлголт байхгүй хүмүүс “Freedom” болон “Free Will” хоёрын ялгааг мэдэхгүй явах харамсалтай харагддаг. Ялангуяа саяхан болж өнгөрсөн философийн хуралын үеэр энэ асуудал илүү тодорхой харагдсан. Ерөөсөө Монгол хүн эрх чөлөөтэй юу гэсэн асуулт тавигдаж буй. Түүнээс гадна Монгол хүнд олигтойхон хүсчих хүсэл байна уу гэсэн асуулт хүртэл тавигдсан.

Бүлэг 1: Хувийн эрх чөлөөний дайсан.
Эхлэл.
Хорвоо ертөнц эсвэл замбуулин хорвоо гэж нэрлэдэг доошоо дэлхийн бөмбөрцөгийн газар хатуу дээшээ үүл нүүсэн тэнгэр нэртэй огторгуйн эхлэлийн дунд өөрийг хүн гэж нрлүүлж чадвал нэрлүүлэн нэрлэхгүй бол өрийгөө сайн дураараа нэрлэн ява ердөө л төрөх үхэх хоёрын завсар цаг хугацаанд баригдан амиа авч явах хүн болж өгвөл нилээд олон хүслүүдтэй болж түүнийгээ бас ч үгүй биелүүлж чадвал заавал жар хүрнээ ухаан орноо жаран нэг хүрнээ үхнээ байх шаардлагагүй. Хүслүүдээ биелүүлж чадвал жаран нэг хүрэх ч шаардлагагүй.
Хүсэл гэж юу вэ? Хувийн хүсэл яагаад хэрэгтэй вэ? Хүсэх болон хүслээ биелүүлэх эрх чөлөө гэж юу вэ?
Орон зайн хувьд тэнгэр газрын дунд цаг хугацаагаар бол төрөх үхэхийн завсар явах хүн агаар амьсгалж харахыгаа харж, үнэртэхийгээ үнэртэж, сонсохыгоо сонсож, гараараа эсвэл биеэрээ хүрэх зүйлдээ хүрч эсвэл шүргэж амтлах гэснийгээ амтлаж буй байдлаа бодит байдал гэж эндүүрдэг ба энэ эндүүрэл хорвоо гэж бий гэсэн дараагийн эндүүрэлд аваачих жишээтэй.
Миний харсаныг нөгөө хүн яг адилхан харсан тохиолдолд бодит байдал үүснүү гэхээс нөгөө хүн өөрөөр харсан бол тэр хүний бодит байдал минийхээс ялгаатай болох жишээтэй. Тиймээс хоорондоо ярилцаж шалгасны дараа харсаныгаа нэгэн болгож нэгэнлэг бодит байдал үүсэх жишээтэй. Түүнээс биш бүх юм харьцангуй биш. Үүнтэй адил хүсэл гэдэг харьцангуй биш барьцтай.
Хүн өөрийнхөө хүслээ биелүүлж чадах тэр эрх чөлөө бол жинхэнэ эрх чөлөө байх ёстой. Эрх чөлөө гэхээр зөвхөн нэг зүйлээс зугтан чөлөөлөгдөх эрх чөлөөнөөс гадна бас тухайн зүйлийн төлөө эдлэх эрх чөлөө чухал. Нэг үгээр хэлэхэд юуны төлөө яагаад эрх чөлөө хүсээд буй вэ гэсэн асуулт өөрөө чухал.
Эрх чөлөөний тухай анхны мэдэгдэхүүнгүй хүн эрх чөлөө алдсанаа ч бас эрх чөлөө эдлэж яваагаа ч мэдэхгүй. Нөгөөтэйгүүр хүсэл гэж мэдэхгүй хүн бүтэхгүй мөрөөдөл болон өдрийн зүүд хоёрынхоо ялгааг ч мэдэхгүй тул хүсэж чадахгүй. Ямар ч хүсэлгүй хүн байдаг гэвэл тэр хүний “Би” хэрэггүй бөгөөд амьтанаас ялгаагүй.
Хүсэлийг мэдэж илэрхийлэх анхны мэдэгдэхүүн болон чадвар тухайн хүнд хэрэгтэй. Тэгж байж л хувийн эрх чөлөөний тухай ярина. Ямар эрх чөлөө вэ гэхээр хүсэх эрх чөлөө. Юу ч хүсэхгүй гэвэл хэнд ч эрх чөлөө хэрэггүй. Тиймээс эрх чөлөө гэдэг хүн бүрийн ярих зүйл ч биш. Хүсэлгүй хүн эсвэл хүслийг мохоосон хүнийг эрх чөлөөтэй гэх боломжгүй. Хүсэл мохсон өөрөөр хэлбэл хүслээ даруулж бусдын хүслээр явах гэдэг бичиг үсэггүй боловсролгүй хүмүүст л байхаас биш бага ч гэсэн боловсролтой хүнд бол баймааргүй.
Философчид өөдрөг хүмүүс тул үргэлж асууж шалгааж хөгжил дэвшилийг уриалж бас бүтээж ирсэн. Зөвхөн эрх чөлөө биш бас ардчилал ч гэсэн филофософичидийн бүтээл. Философийг сайн сураад ирэхээр юу хүсэж буйгаа мөн хэрхэн жаргалтай байж чадахыгаа хүртэл мэдээд удирдаад эдлээд явах чадвартай болдог. Тиймээс философи жинхэнэ эрх чөлөө авчирдаг. Үүнийг цэцэн мэргэн болон эрдэмтэй гэсэн эртний ойлголтуудаар тайлбарладаг. Үүгээрээ шашины салбараас ялгаатай. Түүнээс гадна шинжлэх ухааны буюу сайэнсийн салбартай олон зүйлээрээ нийлдэг ч бас ялгаатай олон зүйл бий.
Хэрвээ философичид эрх чөлөөг тунхаглаагүй бол олон ард түмнүүд өнөөдөр ч ноён дээдэс, баян тарган, сайд дарга нарт дарлуулан сүм хийдүүдэд олноороо завилан сууж ойлгохгүй хэлээр үглэж, уйтгартай, боогдмол, харанхуй орших оршилоороо үлдэх байсан. Олон ард түмнүүд энэ байдлаас 200 гаруй жилийн өмнөөс буюу соён гэгээрэл гэж нэртэй үеэс салж чаджээ. Боловсролын соён гэгээрэл бол шашины гэгээрэлээс эрс ялгаатай. Үүний адил философийн бясалгал бас шашины бясалгалаас ялгаатай.
Орших уу эсвэл эс орших уу гэдэг зөвхөн амь зуухыг нэрлэдэг бол байх уу эсвэл байсан шиг байх аа болих уу гэдэг хүслээ биелүүлэх болон эрх чөлөөг шаардсан шаардлага шүү дээ. Тиймээс эрх чөлөө гэдэг жинхэнэ эрхэм үг. Эрх чөлөөнд олон дайсанууд бий. Тэр бүгдтэй тэмцэнэ гэдэг байсан шиг байж чадсан хүний л үйл хэрэг. Хүний хүсэлийг хүүхэд залуу үед мохоодог хамгийн том дайсан бол мухар сүсэг. Монголын ээж аавууд болон эмээ өвөөнүүд үр хүүхдээ мухар сүсэгт хүмүүсийн цуглаануудад аваачиж хүсэл устгуулдаг. Үүгээр үр хүүхдээ хэзээч засаж залруулашгүй эрх чөлөөт байдлыг устгуулдаг. Ялангуяа хүн оюуны эрх чөлөөгүй явна гэдэг бусдын боол гэсэн үг.
Мухар сүсгийн дараа хүсэл мохоодог үйл ажиллагаа бол хүүхэд залуучуудыг бага насанд гэрт түгжин орхин явдаг хамгийн том гэмт хэрэг. Хүүхэд гэртээ түгжүүлнэ гэдэг бол оюуны том гэмтэл сааталд орно гэсэн үг. Зөвхөн байшинд биш эсгийн гэрт түгжүүлнэ шүү дээ. Хүсэх эрх чөлөөг ярихад хүүхэд насны өнгөрүүлсэн намтар чухал үүрэгтэй. Хүүхэд насандаа оюуны гэмтэл авсан бол хожим амьдралд юун эрх чөлөө юун хүсэх хүсэл ердөө л өөрийгөө алдан өөрийгөө танихгүй явах л намтар эхэлнэ. Гэр бүл болоод ч нэмэргүй. Эхнэрийнхээ том хүү эсвэл нөхрийнхөө бага охин болж л хувирцгаана.
Олон философичид хүүхдийн сурган хүмүүжил болон ээж аавууд ямар их хариуцлага хүлээх ёстой тухай зуу зуун жилийн өмнөөс номнууд бичсэн. Философичид төрөөгүй ард түмний түүхийг сонсоход тийм ч амар биш л байдаг. Ялангуяа хүүхэдийг яг том хүн шиг хувцаслаж том хүний эд рхэрэгсэл хэрэглүүлэх мөн том хүний тоглоом тоглуулж том хүнтэй яриж буй мэт ярианд сургах бол бас л том сурган хүмүүжилийн дутагдал.
Хүүхдийн сэтгэл зүйн асуудалтай холбоотой ноцтой жишээ бол өвөл зунгүй хүүхдүүдээр морь унуулан уралдуулах. Наадмаар хүүхдүүдийг морь уралдуулж нэг нэгний өөдөөс ташуурдуулан давхиулах бол орчин үед нийгмийн амьдралд орох тавилантай хүүхдүүдэд оюуны том цуурал тархинд явагдахыг мартаж болохгүй. Ийм хүүхдүүд том болсон хойноо нийгэмд байр сууриа олж чадахгүй. Тиймээс нийгэм гэдэг өндөр шаардлагатай. Энэ тухай дараагийн бүлэгт бичнэ.
Хувийн эрх чөлөө гэдэг эдэлж, хэрэглэж, хориж, хязгаарлаж буйгаар харагдана. Ерөөсөө эрх чөлөөтэй хүн харагддаг. Нүдний харц болон царайн хувирал гэх мэтээр хүний хир их эрх чөлөөтэй болон хүсэх хүсэлтэйг харах боломжтой. Хүсэх хүсэлгүй болсон хүний харц шууд л хэлдэг эрх чөлөөгүй хүний эдлэж хэрэглэж буй зүйлс үнэтэй ч гэсэн түүндээ дарагдан өрөвдөлтэй.
Өөрт ашигтай бусдад ашиггүйн тухай
Өөртөө ашигтай хэрэгтэй гээд нэг зүйлийг хийлээ гэхэд нөгөө хүнд өөрөөр хэлбэл таньдаг ч таньадггүй ч дотны ч дотны биш ч хүнд ашиггүй хэрэггүй бол одоо яах вэ? Миний эрх чөлөө бусдын эрх чөлөөгөөр хязгаарлагдах биш хоёулаа эрх чөлөөг эдлэх л чухал. Нэг үгээр хэлэхэд хүний эрх чөлөө бусдын эрх чөлөөгөөр илүү тэлэх хэрэгтэй. Яагаад гэвэл эрх чөлөө гэдэг муу биш сайн зүйл байх ёстой.
Миний эрх чөлөө эсвэл миний хүсэл гэж байгаад бусдыг хохироовол яах вэ? Чадаж байгаад арга байхгүй гээд явах уу? Нийгэм гэдэг өөрийн хуультай, дүрэмтэй, ёс суртахуунтай, ёс зүйтэй биш бил үү. Ёс суртахуунгүй зан заншил болон ёс зүйгүй уламжлалт ёсыг яах вэ?
Муугийн ёс биш Монголын ёс гэж байгаад бусад хүнийг баллаж хохироовол яах вэ? Бусад хүн гэдэг заавал танихгүй хүмүүс биш шүү дээ. Бусад гэдэг ээж аав, ах эгч, дүү нар ч мөн шүү дээ. Аав ээжийгээ хохироодог хүүхдүүд олон байхад хүүхдээ баллаж амьдралгүй болгодог ээж аавууд олон. Ялангуяа олон хүүхэдтэй айлын ах эгч дүү нар харилцан нэг нэгнийгээ баллаж амьдралгүй болгосон жишээ олон бий. Эр чөлөө хүсэх хүсэл ярихаар хаа нэг холын хүмүүсийн тухай ойлгох хэрэггүй ердөө л хажуугийн хүмүүсийг л хараад үнэлж дүгнэх хэрэгтэй.
Ээж ааваас өгсүүлээд ах эгч дүү нар, хамаатан садангаас өгсүүлээд өөр аймгийн танихгүй хүн хүртэл бүх хүмүүс аливааг хийж үйлдэж буй шалтгаантай бас шалтагтай. Яагаад үүнийг хийгээд хаячихав гэж асуухад заавал бодолцох олон хүчин зүйлүүд бий. Жишээлбэл тухайн хүний бодол, сэтгэл, мэдээж хүсэл цаашлаад үнэмшил бүр тэгэх болов уу гэсэн хүлээлт бүгд хамаатай. Энэ бүгдээс л шалтгаалж өөрөөр хэлбэл шалтаглаж хүн хийдэг шүү дээ. Яг хэлэхэд амжуулчихлаа гэдэг.
Хүний бодол, сэтгэл, үнэмшил гэх мэт гэнэт үүсээгүй тул тэр бүгд эхлэлтэй. Хэрхэн эхэлсэн тэр бүгндээс цааш боломжууд үүснэ. Мэдээж хүн өчигдөр лүү биш маргааш руу амьдрах ёстой. Өнгөрсөн лүү биш ирээдүй рүү амьдарч буй хүмүүс эрх чөлөөтэй. Ирээдүйгээс л хүсэх болохоос биш өнгөрсөнөөс юу ч хүсэх боломжгүй. Өнгөрсөн хоцорсон, хоцрогдсон, хуучирсан, хучигдсан. Хэн ч дахин төрөхгүй. Хэн ч хэзээ ч буцаж ирэхгүй. Үүнийг л үүрд гэнэ. Харин хорвоо ертөнц газар дэлхий бол мөнхийн биш. Гэхдээ ард түмэн болон үндэстэн үүрдийн мэт улстөрийн бодлоготой байх л чухал.
Хувийн эрх чөлөө гэхээр мэдээж олон боломжудыг өөрөө бие даан сонгохыг хэлнэ. Ганц ч боломжгүй гэвэл өөрөөр ганц сонголтгүй гэвэл эрх чөлөө яриад л хүсэл илэрхийлэх хэрэггүй. Үүнийг зурсан зураг эсвэл заяа тавилан гэх болов уу. Сонголттой бол заяа тавилан биш. Олон боломжтой бол цаанаасаа зурсан зураг хэд өөрчлөгдөнө. Өөрөө шинээр зурах ч боломжтой.
Хувийн эрх чөлөө гэдэг ямар ч замаар яаж ч явах тэр уридчилаад тааж боломгүй бас удирдах боломжгүй замаар явна гэдгийг хэлдэг. Үүгээрээ эрх чөлөө онцлогтой.
Хүний ухаанд хэрхэн шийдэл явагдаж ямар боломжуудыг яаж сонгож буйг гаднаас хэн ч мэдэх боломжгүй. Өөрөө өөрийнхөө ухаандаа яаж л бол яаж сонголт хийх боломжтой түүнийг хэн ч мэдэж чадахгүй гэдэг гайхамшигтай. Хэрвээ далдын хүч мэдэж чаддаг хэн нэг ирээдүйг хэлж чаддаг гэвэл амьдрал ямар уйтгартай бас ямар харанхуй вэ.
Би тухайн үед өөрөөр сонгох боломжтой байсан гэхдээ яаж төгсөх өнөөдөр ийм байдалд яагаад хүрсэнийг тайлбарлах тэр боломж тун бага болдогийн шалтгаан бол ганцхан өөрөөс хамаарагдахгүй явагдах үйл явц. Хувийн эрх чөлөө нэг хэрэг харин таних танихгүй хүмүүсийн дунд ороод нийгэмд хэрхэн эрх чөлөөгөө эдлэх нөгөө хэрэг. Эрх чөлөө боогдоно эсвэл уригдана. Хөдөө айл саахалтын хүмүүс нэг хэрэг гэрт хамт амидрах гэр орныхон бол бас яахав. Эцсийн эцэст танихгүй хүмүүсийг биш гэр орныхоныгоо балладаг шүү дээ. Юун нөгөө хүн ахтай дээл захтай.
Хөдөө газар эсвэл гэр орондоо хувийн эрх чөлөө гээд буруу үйлдэл хийвэл үр дагавар хор нөлөө бага. Ядахдаа л гэрийнхэнийгээ л баллана биз. Гэтэл нийгэмд алдаа хийвэл албан тушаал дээрээ алдаа гаргавал олон хүнийг баллана. Нийгэм гэдэгээр улс орныг л хэлнэ шүү дээ. Тиймээс хүний эрх чөлөөгөө эдлэн шийдсэн шийдэл болон хүслээ дагаад сонгосон сонголтыг гарсан хор уршигийг хариуцах хариуцлагатай хамт л ярина. Энэ бүгдийг салгаж болохгүй.
Хэрвээ хүн өөрөөр шийдээгүй гэвэл хариуцах хэрэггүй. Очиж асуусан лам эсвэл бөө эсвэл нөгөө мухар сүсэгтэнүүд л зааж тулгасан шүү дээ. Яах гэж лам дээр очсон бас яах гэж зааланд олон зуугаар цуглуулахад дагаад очсон тэр л буруу шийдэл. Хэрвээ хүн дагаад ятгалгаар очсон бол тэр л буруутай. Ээж дагуулаад эсвэл их дээд сургуулийн багшийн тушаалаар зааланд цугларалтанд очсон бол тэд л буруутай.
Хувийн эрх чөлөөг хуулиар хамгаалдаг гэдэг биш бил үү. Нэгэнт өөрөө хариуцахгүй гэвэл бусад буруутай. Нэгэнт бусад буруутай тул хийсэн хэргийнхээ төлөө хүн өөрийгөө буруутгах ч хэрэггүй. Бусдын өмнө гэмших ч хэрэггүй.
Хэрвээ хүнийг тойрсон нөхцөл байдал жишээлбэл гэр орон орчин тойрны хүмүүс хүний хүсэлд нөлөөлж хүсээгүй зүйлийг тулгасан хэрэг явдалд ямар хариу өгөх вэ гэсэн асуулт гарч ирнэ. Сурахгүй гэсэн мэргэжлийг сур гэж тулгах эсвэл хүсээгүй хүнтэй гэр бүл бол гэж амьдралд гар дүрэн шаардаж тооцоо хийж уйлагнаж эсвэл сүрдүүлбэл одоо ямар хариу өгөх вэ?
Хийх эсвэл хорих тухай.
Үргэлжлэл бий.