“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 2: Нийгмийн эрх чөлөө

Гэр бүлийн эрх чөлөө
Хоёр хосууд салж нийлэхэд амархантай адил бас гэр бүл амархан салж нийлдэг жишээ олон. Нэгэнт тангарга дээр болон Бурханы өмнө андгайлсан ёс суртахуун дээр суурьгүй хурим хийх болон гэрлэж буй гэрлэлтүүд зөвхөн хувийн сонирхолууд тул салах ч гэсэн сонирхолоор л явагдах жишээтэй. Бурхантай орнуудад гэр бүл болоход Бүрханы өмнө андгайлж нэг нэгэндээ бөгж зүүж өгдөг. Тийм оронд салах амаргүй ажилдаа.
Өнөөдөр гэр бүлийн эрх чөлөө ярих ёстой болсон шинэ цаг үед эмээ өвөөгийн үеийн зүйр цэцэн үгнүүд хүчингүй болжээ. Ээж аавын хэлэх амидралын туршлагууд өнөөдөр биелэгдэхгүй яагаад гэвэл хоцрогдсон. Найз нөхдийн зөвлөлгөөнүүд тус болохоосоо ус болно. Цаанаасаа зурсан зураг эсвэл хувь тавилан яриад нэмэргүй. Хэрэгтэй хэрэггүй хүмүүсийн бичсэн дөрвөн мөрт эсвэл яруу найраг шүлэг нэртэй доод түвшиний үгийн цуглуулгууд орчин үеэс хол хоцорчдээ.
21-р зууны гэр бүлийн тухай ойлголт цоо шинэ иргэншилил болон нийгэмшилийг шаардах болжээ. Үүнд Монгол хүн бэлэн биш харагдана. Ягаад гэвэл нэгэнт бүтээсэн орчин үеэ хөгшчүүд устгаж гадаадаас орчин үе авчрах чадваргүй залуусаар дүүрсэн хуучинсаг хоцрогдсон зөвхөн үгээр л тоглодог юу ч хийж бүтээдэггүй хөдөлмөрийн биш олон нийт цаг үеийг эзэлжээ. Өнөөдөр зөвхөн зүйр цэцэн үгс шүлэг яруу найраг хоцрогдсон биш бас улстөрийн нам, төрийн бодлого, боловсролын ном зохиол цаашлаад их дээд сургуулиуд хоцрогдсон.
Ардчилал нэртэй сүүлийн 20 гаруй жилийн улстөрч, төрийн сайд, ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдаас авахуулаад доктор профессор нэр хочтогууд цаашлаад төрийн олон медал шагнал гуншин цолнууд болон албан тушаалууд хоцрогдож утга агуулгаа алдаж ямар ч зорилгогүй хэвээрээ. Тэр ч бүү хэл наадам цагаан сар хүртэл Улаанбаатар хотод тохирохгүй хэтэрхий бүдүүлэг цаг үеэс мултарч үлдсэн инээдэмт хошин жүжиг шийнүүд болжээ.
Профессор цолтой хүмүүс Нарантуулын захын найманчингаас ямар ч ялгаагүй хомсхон сурч мэдсэн зүйлтэй гэхүүдээ. Яагаад ялгаагүй вэ гэхээр профессор гээд буй хүн ихэнхдээ л худлаа мэдлэг буруу боловсролоор цол хэргэмтэй болчихсон. Тэд яруу найраг хоосон шүлэг хоцрогдсон үлгэр домгоо мэдлэг боловсролтой андуурах жишээтэй. Нарантуулын захын наймаачин мөнгө төлөөд доктор болох гэвэл маш амархан байх боломжтой.
Гэр бүлийн эрх чөлөө ярина гэдэг эхнэрийн эрх чөлөө, нөхөрийн эрх чөлөө болон хүүхэдүүдийн эрх чөлөө ярина шүү дээ. Эхнэр мэдлэг боловсролтой болж иргэнших хир эрх чөлөөтэй вэ гэсэн асуулт гарч ирнэ. Нөхөр хир эрх чөлөөтэй болон гэр бүлдээ хир нэр хүндтэй хэлэх үг харуулах боловсрол ёс суртахуунтай вэ гэсэн асуултууд тавигдах жишээтэй. Хүүхэд хичээл номондоо шамдан суралцаж сурган хүмүүжил сахилга бат дэг журам гээд хүн ёсны төлөв чанаруудыг эзэмших эрх чөлөө хир вэ гээд л цаашлаад ээж ааваасаа хамааралгүй мэргэжил сонгох болон хэнтэй нийлж амидрахыгаа сонгох эрх чөоөөтэй юу гээд олон зүйлийг асуух боломжтой гэхүүдээ.
Гэр бүл гэхээсээ ам бүл гэж ярих бол хүүхэдтэй хосуудад илүү тохирох болов уу. Гэр бүл хэд вэ гэж асуухаасаа илүү ам бүл хэд вэ гэж асуудаг. Социализмын үед анх удаа үүссэн гэр бүл гэсэн ойлголт олон улсын “фамили” гэх ухагдахууныг орчуулсан байдаг. Мэдээж анх удаагаа гэр бүл гэсэн ойлголттой танилцсан Монгол хүний гайхшрал их л төөрөгдөл эндүүрэл авчирсан. Бөөнөөрөө эсгий гэрт ханаран унтдаг Монгол хүн гэнэт орон сууц байранд орж унтлагын өрөө, зочидын өрөө, хоол хийх тусдаа өрөө гээд л цаашлаад ариун цэврийн өрөө, халуун усанд орох боломж гээд л 70 хүрэхгүй жилийн өмнө ирсэн социалист амидрал Монгол хүнд өнөөдөр утга агуулгаа алджээ.
“Фамилигийн нэр” гэсэн гадаад ойлголт бол гэр бүлийн нэр буюу гэр бүл ямар нэрээр нийтэд танигддаг вэ гэсэн ойлголт. Нэгэнт Монгол хүн гэр бүлийн зохион байгуулалтанд социализмын үед л орсон тул эхний үед гэр бүлийн нэрийг эцэгийн нэрээр овоглож эхэлсэн. Эндээс л овог чин хэн бэ гэхээр эцгийнхээ нэрийг хэлдэг болсон. Мэдээж эцэггүй хүүхдүүд ээжийнхээ нэрээр буюу эхийнхээ нэрээр овоглож эхэлсэн. Ингэж гэр бүл гэсэн цоо шинэ ойдголт Монгол хүний нэр төрийг дээгүүр тавьж эрх чөлөө авчирсан хэдий ч ардчилалын үед гэр бүлийн нэр устаж овогийн нэртэй Монгол хүн үүссэн. Хамаатан садан эсвэл нутгаараа нийлэн овог болцгоож эртний хоцрогдсон хуучны амидралын хэв маяг овог нэрийн дор буцаж ирсэндээ. Сүүлдээ нэг эхийн хүүхдүүд хүртэл өөр овогтой болох жишээтэй хошин шог үйл явдалууд нийт нийгмийг бүрхсэн. Тиймээс эхийн овог ч хүчингүй болждээ. Өнөөдөр нийгэм биш, үндэстэн биш ердөө л овогуудын цугларал болжээ. Индиан овогтой адил овгууд үүсэж овгийн ахлагчтай хүртэл болцгоожээ. Ингэж орчин үе өөрөөр хэлбэл ирээдүй устсан.
Өнөөдөр гэр бүлд учирч буй ялангуяа залуу гэр бүлүүдэд дарамттай хоцрогдсон уламжлалт ёс нэртэй доромжлол болон хаа ч байхгүй бүдүүлэг хэв маягууд залуус өөрийгөө аварч тасарч хувийн эрх чөлөөгөө эдлэх эрх чөлөөг шаарддаг. Шорон мэт зан заншил мухар сүсэг болон ёс уламжлалууд гэр бүл цэвэр оршин тогтнох боломжгүй болгожээ.
Гэр бүл эрх чөлөөтэй болж чадвал хувийн эрх чөлөөгөө гэр бүл дотор илүү хэрэгжүүлэх боломжтой. Гэтэл өнөөдөр гэр бүлийн гадна болон доторх эрх чөлөө ямар билээ.
Цэвэр хайр дээр тогтсон хосуудын хамтран нэг нэгийгээ хайрлах тэр түүх домог 300 гаруй жилийн түүхтэй гэж яридаг ба Монголчууд энэ хайр дээр тулгуурлан хосууд болсон түүхийн боломж ердөө л социализмын үед орж ирсэн Орос болон Зүүн Европын соёлуудаас эх үндэстэй байдаг. “Би чамд хайртай” гэж хэлсэн цаг үе ердөө л 50-аад оноос гадны соёл орж ирэхэд эхэлсэн. Үүнээс өмнө “Би” гэсэн ойлголт нүүдэлчин ард түмэнд байсангүй. Манайхан танайхан гэсэн эсгий гэрт олноороо оршихуйн үндэс хийж өглөөнөөс орой хүртэл нартай уралдан мал маллах аж ахуй тийм ч эрх чөлөөт биш түүхтэй. Эцсийн эцэст хайр дурлал гэдэг нийгмийн үнэт зүйл гэдгийг хүмүүс ойлгосонгүй.
Хамгийн анхны гэр бүлийн эрх чөлөө Улаанбаатарт баригдсан Хуримын ордоноос эхлэлтэй. Хуримын ордны ойлголт Орос болон Европын Христийн шашинтай орноос орж ирсэн. Хосуудын бөгж Бурханы өмнө тангараглаж буй гинжин хэлхээс шүү дээ. Нэгэнт Бурханы өмнө тангарагласан тул салж сарнихад ёс суртахууны маш том хүндрэл учирдаг. Гэтэл Бурханы өмнө тангараглана гэсэн ойлголтгүй Монгол гэр бүлүүд салж сарнихад ямар ч асуудалгүй байдаг.
Хуримын ордон анх байгуулагдахдаа нийгэм өөрөөр хэлбэл улс орон хөгжиж дэвшихэд гэр бүл түүний цаана олон үр хүүхэд хэрэгтэй гэсэн зорилготой. Үүүнээс шалтгаалан социализмын үед олон хүүхэдтэй гэр бүлүүд салахад нийгмийн өмнөх хариуцлагын асуудал яригдаж салж сарниж дайжин одох эр нөхөрт эцэг хүний хариуцлага ноогддог байсан.
Өнөөдөр гэр бүлийн эрх чөлөө ярих цаг үеийн шалтгаантай. Яагаад гэвэл гэр бүл болж буй нийгмийн ойлголт тодорхой биш хэвээр. Нэгэнт социализм байхгүй болсон тул Хуримын ордоны анхны зорилго хүчингүй болсон. Тэгэхээр өнөөдөр Монгол хүмүүс хурим хийх эсвэл салах бол юунаас ч шалтгаалахгүй юунд ч хамаагүй юуны ч өмнө буруутай биш. Хэнд ч гэмшиж уучлалт гуйх тийм бурханлаг ёс суртахууны хэм хэмжээ бас байхгүй шүү дээ. Ердөө л нийгэмшсэн болон иргэншиж чадсан арай гайгүй ээж аавтай байсан эхнэр нөхрүүд салж сарнихдаа ёс суртахууныг эрхэмлэж гэмшиж үр хүүхдийнхээ өмнө хариуцлагатай хэвээр үлддэг.
Сүүлийн 20 гаруй жилийн дотор гэр бүлийн дотоод цөмд ан цав гарч өөрчлөлт явагдаж нэрлэх нэрлэгээгүй болж сүүлдээ гэр бүлийн хүчирхийлэл эсвэл феминизм гэх шиг ямар ч тохироогүй ойлгоогүй нэр нэрлэгээнүүд гарч ирсэн байх жишээтэй. Эхлээд Герман дараагаар Орос оронд 20-р зууны эхээр үүссэн феминизмийн тухай ойлголт бол ажил хөдөлмөр мэргэжил боловсролтой эр нөхрүүдийн эсрэг эмэгтэйчүүд арчаагүй байдлаасаа гарах гэсэн тэмцэл дээр суурилсан. Эмэгтэйчүдийг эрчүүдтэй адилхан эрх чөлөөтэй болгохын тулд хамгийн түрүүнд хүүхдийн цэцэрлэгийг “Kindergarten” нэртэйгээр байгуулжээ. Энэ Герман үг Англи хэлтэй орнуудад орчуулагдахгүй хэрэглэгддэг.
Монгол хүмүүсийн феминизмийн тухай ойлголт буруу явагдаж буйгийн шалтгаан гэвэл Европт гэрийн эзэгтэй нар дэндүү дээгүүр түвшиний эр нөхөрүүдийн эсрэг тэмцэж арчаагүй байдлаасаа салж адилхан эрх чөлөөтэй болсон бол Монгол эмэгтэйчүүд өөрөөсөө доод түвшиний эр нөхрийнхөө эсрэг зөрчилдөж нөхрийгөө арчаагүй байдлаас гаргах гэж цөхрөнгөө бардаг. Ихэнхдээ энэ тэмцэл бүтэлгүйтдэг. Яагаад гэвэл эрчүүд хулчгар заль мэхтэй үнэнч шударга биш тул эмэгтэйчүүд нэг бол хурдан салж эсвэл яаж ийгээд нөхрийгөө хажуудаа авч явах асуудал гардаг. Энэ хачин сонин байдалд орсоныгоо Монгол эмэгтэйчүүд феминизм гэж нэрлэдэг.
Эмэгтэйчүүд хэт давамгайлсан нийгмийн энэ онцгой байдал дотор эрэгтэйчүүд арчаагүй хэвээр аар саар зүйлээр л хөөцөлдөж өдөр өнгөрөөх жишээтэй. Тэдний ганц хийж чадах зүйл бол машин барих эсвэл уулзалттай хуралтай байна гэж юу ч хийхгүй цаг нөгцөөх жишээтэй. Эрэгтэйчүүдэд хүсэл эрмэлзэл чин зориг дутагддаг. Ийм арчаагүй амидралын хэв маягуудаа ойлгохгүй өөрөө шийдэж өөрөө асуудлаа ялан дийлэхээс зугатааж далай лам руу эсвэл мухар сүсэгтэй үздэг хардаг гэх хүмүүс рүү хуйларч буй арчаагүй байдлууд Монголын дүр зураг болжээ. Ийм үед хичнээн эр хүнийг магтаж дуу дуулж шүлэг зохиогоод буй цаашлаад гоёж гоодож энэ тэр үнэтэй хөөрөг жийп машин авч өгөөд байдлыг улам л муутгана.
Өнөөдөр ямар ч эр нөхөрийг өөр хэнээр ч орлуулах боломжтой болсон бишүү. Нэгэнт бүгдээрээ ялгарах ялгаагүй тул ганц бие эмэгтэйчүүд ганцаараа амидрахаар шийддэг байх жишээтэй. Эндээс л эмэгтэйчүүд гэр бүл толгойлох шаардлага гарсан.
Сэхээтэн үүсэх боломжгүй тул эрэгтэйчүүд яг адилхан. Эрэгтэйчүүдийн мэдлэг боловсрол устсан. Дуртай хоол эсвэл өмссөн хувцас цаашлаад хобби нэртэй залхуурал авчирсан мөрийтэй тоглоом болон анд явах л давамгайлжээ. Монгол гэр бүлийн хямрал бол Монгол эрчүүдийн хямралаас үүдэлтэй. Хаа ч байхгүй тэр үлгэгр жишээ эрчүүдийг зохиолын дуундаа л хий хоосон дуулж гунихрах жишээтэй. Аавын тухай дуунууд ч цаг үеэс хоцорчээ.
Боловсролын түвшин улс орон даяар доод хэмжээнд очсон тул өнөөгийн эрчүүд дотор элит болохоор өндөр түвшинд яриж хүний мэдэхгүйг сурч мэдлэг боловсролоор ханасан хүмүүс байхгүй бүгд мэдлэгийн хомсдолтой. Зөвхөн албан тушаал болон авсан шагнал медалуудаараа л ялгарах төдий эр хүмүүсийн орон болждээ. Эр нөхрүүд “everybody” буюу хэн хэнээс ялгаагүй болцгоож “somebody” буюу хэн нэгэн болж чадсангүй. Цаашид сайжрах төлөв харагдахгүй л байна. Хэнийг хэнээр ч солих тийм адилхан бага хэмжээний сурч мэдсэн зүйлтэй тул даргаасаа албан хаагч ялгарахгүй бас сайдаас оюутан залуус ялгаагүй байх бүрэн боломжтой.
Өнөөдөр төвөгтэй болсон ажил хөдөлмөр устсан бүх зүйл найр наадам покер чононд явж ан хийж баясаж энд тэнд хөрөнгө мөнгө нууж дарцгааж түүний хажуугаар хий дэмий залуу насаа улстөрөөр хөөцөлдөж өнгөрөөдөг эрчүүд гэр бүлийг яагаад ч авч явж чадахгүй.
Эрчүүдийн хямралд орсон энэ цаг үе гэр бүлийн эрх чөлөө ярих байтугай гэр бүлийн хомсдол үүсжээ. Хэдийгээр бие хаа том булчин шөрмөс зангирсан хэдий ч мэдлэг боловсролын хомсдолтой ухааны хөгжил явагдах боломжгүй болсон эрчүүд яаж айлын хүндэт эр нөхөр хүүхдүүдийн эрхэм эцэг болж чадах вэ дээ. Үнэт зүйл устаж хошин шог ичмээр заль мэхүүд давамгайлсан шашингүй ламаар дүүрсэн зөвхөн Монголд явагддаг ийм нөхцөл байдалд жинхэнэ гэр бүл ярих шаардлага байхгүй мэт. Яагаад гэвэл орчин үед өөрөөр хэлбэл 21-р зуунд тохирсон сурган хүмүүжил болон боловсролын үйл ажиллагаа бүрэлдэж чадаагүй. Түүнийг хажуугаар хүүхэд сургах зорилготой сурах бичиг устсан.
Ухамсартай ажил хөдөлмөр үүсэн бий болох төр улс болон засаг төрийн ямар ч бодлого байхгүй харагдана. Хүний нөөц гэсэн нэрийн дор үүдэнд суух охид хайсан боссоос авахуулаад дарга нэртэй боловсролгүй эрчүүд нийт улс орныг хөгжиж дэвжих боломжгүй болгосоор л. Чухал шийдвэр гаргаж ирээдүйн Монголыг төлөвлөх чадвартай эрэгтэй хүмүүс байхгүй.
Америкийн Харвардийн дипломуудаас авахуулаад чамин гоё дипломуудтай залуус хаа сайгүй л гайхуулагдана. Гэтэл жинхэнэ сурч мэдэж ирсэн өндөр боловсролтой эрэгтэйчүүд даан ч алга даа. Худлаа яваад худлаа сураад худлаа буцаж ирцгээждээ. Америкийн Харвардад суралцаж Англи хэлтэй болсон гэх хүмүүсээс ядаж нэг роман Англи хэл дээр уншсан уу гэж асуухад ганц ч үг хэлж хариулахгүй эргэж хараад л хатируулан зугатаах жишээтэй. Зүгээрээ одоо уншаад нөхөж авч болно шүү дээ гэж хэлээд ч сонсохоосоо өнгөрсөн харагддаг. Хаа сайгүй л дуртай газар луугаа давхин оддог хээр моринууд.
Гэр бүл эрчүүдийн хямралд орсон энэ байдал түүхэн шалтгаантай. Ердөө социализмын үед эрэгтэй хүн буюу гэрийн толгойлогч гэсэн ойлголт гарч ирсэн. Түүнээс өмнө гэр бүл гэсэн ойлголт байхгүй хуримын ордоны талаар төсөөлөл ч байхгүй байсан шүү дээ. Монгол хүмүүст нийгмийн өмнө хариуцлагатай эрэгтэй хүн өөрөөр хэлбэл эцэг хүний ойлголт байсангүй. Сүй тавих богтлох гэх мэт гэр бүлийн биш овгийн болон нутаг усны шинжтэй залуу хүмүүсийг нэг гэрт оруулдаг зан заншил 20-р зуунд хямралд орсон.
Эрт дээр үед нутаг бэлчээрээс шалтгаалан хүүхдүүдээ эрт сүй тавиж суулгадаг байсан ба харц ард нэр хочтой мал хариулж малчин хэв маягтай хүмүүс хоорондоо дэр нийлүүлж хэн хэндээ ханиуд болцгоосон тэр үе өнөөөдөр дүр төрхөө өөрчилсөн болов ч зарим хүмүүсийн дунд хэвээр үлджээ.
Хүн хэрэггүй мөнгө хэрэгтэй гэх социализмын дараах амидралын хэв маяг оюуны доод түвшинд Монгол хүнийг оруулжээ. Эрхэм биш эрчүүд зурагтаар л өөрсдийгөө хоосон магтахаас өөрөөр харуулах зүйлгүй болждээ. Олны өмнө уйлдаг эрчүүдийг харахад үнэхээр л гэр бүлүүд эр хүний хямралд орждээ.
Социализм гэж тусдаа нэг зүйл байгаагүй шүү дээ. Монгол хүмүүсийн хамтын амидралын хэв маягийг л социализм гэж нэрлэдэг байсан. Тэгэхээр социализмын онцлог бол мэргэжилтэй Монгол хүмүүсийн эв хамт амидрал байсан. Дэлхийн мэдлэг боловсролоос хэдэн зуун жил хоцрогдсон Монгол хүн шинэ амидралтай золгож гэр бүл гэж олйголттой анх танилцаж хуучин зан заншилт амидралаас салсан. Социализмын үед гэрийн нөхөр ч бас эхнэр ч яг адилхан инженэр, эмч, багш гээд мэргэжилтэй болцгоосон.
Нөхөр болон эхнэр гэсэн шинэ ойлголттой зэрэгцэн хүүхэд гэсэн шинэ ойлголт бас л Монгол хүнд хүндрэл авчирсан. Морь унадаг эсвэл мал малладаг хүүхэд гэнэт сургуульд сурч боловсролтой болж аав ээжийн туршлага үзсэн харсан хүчингүй болж эхэлсэнээр хүүхэд нийгмийн бие даасан гишүүн болсон. Социализмын үед яг аав ээжтэйгээ адил өглөө эртлэн босож гэрээс уралдан гарч сургууль руу гаа явдаг бие даасан хүүхдийн ойлголт цоо шинэ байлаа. Энэ л сүрхий хүүхдүүд сүүлд насанд хүрсэн хойноо ардчилалыг булингартаж мэдлэг чадвараар дутагдахад аварсандаа.
Хүүхэд гэдэг ойлголт шинээр үүссэн социализмын үед эхнэр, нөхөр, хүүхэд гурав гурвуулаа эрх чөлөөтэй болж чадсан. Яагаад гэвэл хүүхдийг нийгэмд зориулж хүмүүжүүлсэн болохоос биш зөвхөн гэрийнхэндээ зориулж өөрөөр хэлбэл өнөөдөр шиг ээж аавууд өөрсдөдөө зориулж өсгөж хүмүүжүүлээгүй. Хүүхэд өнөөдөр хувийн өмч мэт л болждээ. Ингээд аавынхаа үгээр амидрах хөвгүүд ихсэж ээжийнхээ хэлсэнээр аж төрөх охидууд хаагдмал боогдмол хачин сонин хэв маяг шинээр үүсжээ. Аз болж сэтгэлтэй аавын хөвгүүд гайгүй сэтгэлтэй мөн ёс суртахуунтай ээжийн охидууд л гэр бүлийн тухай баримжаатай байх жишээтэй. Мөнгөний гэр бүлүүд харин хүүхдүүдээ хүн болгох биш хүн биш болгоцгоох жишээтэй.
Социализмын үед анх удаагаа зөвхөн өөрийн эхнэртэй эсвэл эр нөхөртэйгээ амидрах тэр ойлголт эхний үед хэцүү л байсан. Хөдөөнөөс ирсэн ээж аавыгаа хамт амидруулах шаардлага анхнаасаа Монголчуудад цэвэр гэр бүл гэсэн ойлголтыг авчирч чадаагүй тул ам бүл гэсэн ойлголт дээр тогтсон болов уу. Эрт дээр үед бол хүүгийнхээ эхнэрийг өөр хүний хүүхэд төрүүлэхгүй гэж хамт амидарч сахидаг байсан. Харин охиныхоо нөхрийг гадуур хамаагүй тэнүүлэхгүй гэж ээжүүд бас хамт амидардаг байсан тул хадам гэсэн ойлголт анхнаасаа сайн нэр авчирсангүй бололтой.
Өнөөдөр гадаад орнуудад гэр бүл болохоос олон хүн татгалзаж ганцаараа амидардаг кино филмүүд олон гардаг. Яагаад гэвэл тэд тэр их том үүрэг хариуцлагаас татгалзаж Бурханы нэрийн өмнөөс тангараг тавихаасаа айж эмээдэг. Хэрвээ гэр бүл боллоо гэхэд салах гэдэг маш том ёс суртахууны асуудал гарч ирдэг тул анхнаасаа хуримаа хийхдээ олон зүйлийг тохиролцдог.
Социализмын үед “Хань” нэртэй кино филм гарч Монгол хүмүүст залуу хүмүүс гэж хэн бэ гэсэн орчин үеийн ойлголтыг харуулсан байдаг. Хөдөөнөөс ирсэн аавынхаа зан заншил уламжлалт ёстой залуу гэр бүл зөрчилдөж хоорондоо салахад хүрдэг. Энэ хоёр хосуудын найз фото зурагчин эмэгтэй бол бүр ч орчин үеийн амидралын хэв маягтай. Тэр найз эмэгтэй ганцаараа амидардаг бас хувийн машинтай байх жишээтэй. Өнөөдөр залуу нас гэсэн ойлголт устсан харагддаг. Хөгшчүүдээс илүү залуу хүмүүс хуучинсаг болж мухар сүсэгт амархан дурладаг болжээ. Яагаад гэвэл ном уншихгүй толгойгоо хөгжүүлэхгүй худлаа сурч худлаа ярисаар нийт залуу үе боловсролын хямралд автагдсан тул залуу гэр бүлүүдийн ирээдүй үүл манантай л харагдана. Зөвхөн секс хийх гэр бүлийн баталгаа биш бас сексээр далимдуулан гэр бүл болох ч цаашид явцгүй. Хайр гэдэг үнэт зүйлийг мартаж болохгүй.

Үргэлжлэл бий.

Дараагийн сэдэв: Найзуудын эрх чөлөө.

Advertisements

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 2: Нийгмийн эрх чөлөө

Хоёр хосуудын эрх чөлөө.
Хүнтэй нийлж хосууд болох цаашлаад гэр бүлийн батлагаа авах эсвэл хэзээ нэг өдөр салж хамтын харьцаагаа таслаж батлуулсан бол түүнийгээ цуцлуулах энэ бүгд хүний эрхүүд. Хүнтэй суух эрх чөлөө байхад бас салах эрх чөлөө бий. Хэн ч хэний ч өмч биш. Хэн ч хэнтэй ч заавал үхэн үхтэлээ хамт байх албагүй. Хэн ч хэний ч шаардлага шахалтаар хүнтэй суух эсвэл хүнээс салах шалтгаан байхгүй. Энэ бүгд тухайн хүний л өөрийн эрх чөлөө болохоос биш баригдсан хүлэгдсэн өрөвдсөн гомдсон гээд салж чадахгүй эсвэл заавал хамт байх шиг эрх чөлөөгүй байдал баймааргүй.
Тухайн хүн ганцаараа байхаас татгалзаж хүнтэй нийлж хос болох гэсэн шийдэл бол хосоороо хослох гэсний л хүсэл болов уу. Эрх чөлөөний онцлог бол хэн ч уриднаас мэдэхгүй өөрөөр хэлбэл мэдэх ч боломжгүй тохиолдолд дээр явагдана. Бүгдийг уриднаас мэддэг гэвэл өөрөөр хэлбэл бүх зүйл цаанаасаа гэвэл энд эрх чөлөө ярих хэрэггүй. Эрх чөлөө тохиолдол шаарддаг.
Мэдээж аав ээжийн эсвэл эмээ өвөөгийн нөлөөгөөр цаашлаад ламын эсвэл мухар сүсэгтэнүүдийн үгээр болон дарамт шахалтаар нийлсэн бол хосууд гэхээс илүү холбогдсонууд л гэх болов уу. 21-р зууны онцлог бол өөрөө шийдэх эрх чөлөөт цаг үе шүү дээ. Заавал ч хүнтэй хамт амидарч хосууд болох бас албагүй. Хөдөө газар хамт амидрах хүн хэрэгтэй. Байгалийн хүчирхийлэлд автагдсан амидралыг хамтдаа давахаас өөр замгүй. Ийм газар ганц бие хүн ёстой л ганцаардана. Хот газар болон нийгэм хөгжсөн газар заавал хосууд болох албагүй. Ганцаараа амидраад явахад ямар ч саад хүндрэл байхгүй.
Хайр дурлал дээр тогтож түүн дээрээ тулгуурлан хосууд болох тэр онцгой үйл явдал өөрийн гэсэн бас онцгой дүр төрхтэй. Хосууд болж бусдаас тусгаарлаж энэ л хүнтэй хамт байна гэсэн сонголт юунаас шалтгаалсан бэ? Хэн хэнийгээ хэрхэн юунаас болж тэгээд сонгосон бэ? Сонгох нэг хэрэг одоо цаашид хамт байж чадах уу? Эсвэл түр хугацааны сонирхол уу? Хайр гэдэг гэрээ биш. Би чамд хайртай гэж хэлээд л тайвшрах биш. Харин жинхэнэ хөдөлмөр бүтээл одоо л эхлэх жишээтэй.
Социализмын үед анх үүссэн нийгэм гэсэн ойлголт хайр дурлалын тухай анх удаагаа яриж эхэлсэн. Өөрөөр хэлбэл нийлж хосууд болохын өмнө өөрөөр хэлбэл хамтдаа амидрахын өмнө завал хайртай болсон байх шаардлагатай гэсэн. Нэгэнт хайр дээр суурилан нийлцгээсэн тул хайр байхгүй боллоо гэхэд одоо тэгвэл салах чөлөөтэй гэсэн ойлголт ч тэр л үеэс эхлэлтэй. Англи хэл дээр “I love you” Орос хэлээр “Я тебя люблю” гэсэн голдуу романаас гаралтай романтик ойлголтууд Монгол хэл дээр орчуулагдаж нийгэм журамт амидрал эхэлсэн социализмын үе Монгол хүмүүсийн ертөнцийг харах тэр харцанд асар том өөрчлөлт авчирсан.
Би чамд хайртай гэж хэлсэн хүн маргааш ч бас дараа жил ч хайртай л гэсэн зөвхөн үг биш амлалт. Түүнийг сонсон нөгөө хүн одоо тэгээд итгэх л асуудал гарна. Итгэл алдарвал хайр алдарна. Хайртай гэж буй хүн осолд ороод хачин эвгүй царайтай эсвэл гэмтэж тахир дутуу боллоо гэхэд бас хайртай хэвээрээ гэсэн ойлголт тул арчилж туслаж хамтдаа байна л гэсэн амлалт шүү дээ. Тиймээс хайр гэдэг хариуцлага үүрэг даалгавар гээд олон зүйлийг ярих хэрэг гарна. Эндээс л шалтгаалан хайр дурлалыг их романтик ойлгож эсвэл дэндүү их мэдрэмж дээр тайлбарлах боломжгүй. Түүнээс гадна сэтгэл гэсэн том ойлголт яригдах тул улам төвөгтэй болгодог. Хосууд зөвхөн бид хоёр тэгээд бусад бүх хүн хамаагүй гэсэн зарчим өөрөө хүндрэл авчирч тусгаарладаг. Ингээд хосууд болох гэдэг тийм ч амархан зүйл биш гэдэг харагддаг. Гэхдээ гэр бүл болж хүүхэдтэй болсон цагт хэрэг өөрөөр эргэнэ гэдгийг мартаж болохгүй.
Хосуудын хайр дурлал гэдэг зөвхөн баяр хөөр авчрахгүй бас зовлон бухимдал авчирна. Зовохгүй гэвэл хайр бүтэхгүй. Хосууд болсоноор хоёр хүн гэхээс бараг л нэг л хүн болсон мэт олон зүйл нийлж нэгдэх ажил гарна. Адилхан сайн муу болон сайхан муухайтай болж эхлэх бол бараг л үндсэн нөхцөл мэт. Зөрөлдөж хэрэлдэх бол эрүүл хосуудын шинж төрх болохоос муу зүйл биш. Дүмбийтэл суугаад юу ч хэлэхгүй юм нуугаад гөлийгөөд байвал байвал яалтай ч билээ. Нэг л гажиг орж гэхээс өөр аргагүй.
Хосууд хэдийгээр хамтран байх гэсэн итгэл зүтгэл тул салахын эсрэг үйл хэрэг гэхүү дээ. Мэдээж салах гэвэл тэмцэл ялагдсан гэж ойлгож болохгүй. Сална гэдэг хоёулаа биш ганцаараа байх гэсэн шийдэл шүү дээ. Өөр хүн лүү явах гэж буй бол шал өөр асуудал. Энэ тухай дараагийн гэр бүлийн сэдэвт ярилцана.
Хосууд салах гэдэг хайраас салах биш бараг л хайрыг аврах гэсэн оролдлого гэмээр. Яагаад гэвэл хайр суларч хажууд байх хугацаа багасаад ирсэн учраас шүү дээ. Салах эрх чөлөөний тухай ойлголт хэн нэгэнд ялагдах эсвэл хаягдах гэсэн хуучны ойлголт биш болжээ. Салж чадна гэдэг бас л сэтгэлийн тэнхээтэй үйл явдал. Ганцаараа байх гэдэг заавал ганцаардах биш. Хосууд салж буйгийн шалтгаан ихэнхдээ л заавал хурим хийж цааш амидрах хэрэггүй гэсэн шийдэл бөгөөд үүний шалтгаан бол хайр дурлалыг арай л өөрөөр төсөөлсөн тул сэтгэл хүрэхгүй хойно салах л хэрэг гарч буй. Ингээд цаашид хамт байх сонирхолгүй болох жишээтэй. Тиймээс хосууд хайрын тухай ойролцоо төсөөлөлтэй байх хэрэгтэй.
Хэдийгээр өнөөдөр интернэт гэх мэт бусад хүнтэй танилцах боломжууд ихэссэн хэдий ч яг зөв хүнийг олох гэдэг тйим ч амар биш гэж судлаачид дүгнэдэг. Яагаад гэвэл хот газар буюу нийгэм үүссэн газар сонголт ихтэй. Сонголт их байдал асуудалыг улам хүндрүүлнэ. Гэтэл сонголт цөөн бол сонгох бас амархан. Гэхдээ л салах нийлэх үед өөрийн нэр төрөө хамгаалж үлдэх болон өөрийнхөө үнэ цэнийг алдахгүй байх үнэлэмж мэдрэмжээ ч бас алдахгүй байх чухал.
Хайр дурлал гэж чухам юу вэ түүнийг хэрхэн эзэмшиж хэрэгжүүлэх тухай олон ном зохиолууд бий хэдий ч яг хүн өнөөдөр түүний тухай ямар ойлголттой явна вэ? Хайр дурлалт хосууд заавал гэр бүл болж хурим хийх тийм шаардлага юундаа бий вэ? Эрт дээр үед үнэхээр л хамтран амидрах зайлшгүй шаардлагатай байсан. Хөдөө хээр талд хэн хэндээ хань болж харанхуй шөнийн тэнгэрт хувь заяндаа хашигдан явахаас өөр тавилангүй. Өнөөдөр шиг эрх чөлөө гэсэн ойлголт байхгүй шүү дээ. Ерөөсөө философийн гаралтай эрх чөлөө гэсэн ойлголт 300 хүрэхгүй жилийн түүхтэй. Монгол хүн үүнтэй танилцаад 70 хүрэхгүй жил болж байна.
Хот газар байшинд амидарч мэргэжил сурч бие даасан амидралтай цаг агаараас шалтгаалахгүй хувь заяагаа өөрөө бүтээсэн социализмын үед Монгол хүн анх удаагаа нийгэм гэж зүйлтэй золгосон. Нийгэм цаашаа хайр дурлалын эрх чөлөөнд боломж өгсөн. Хэн ч хэнийг ч хулгайлах булаах эсвэл богтлох асуудал зогссон. Гэтэл тэр цаг үе өнгөрсөн мэт боловч түүнийг буцааж хэрэглэх гэсэн хүмүүс олон л бололтой. Өнөөдөр энэ эрх чөлөөтэй болсоныгоо хэрхэн унагаж бутаргаж буйг харахад бас л хачирхалтай.
Хайрт хосууд болох эрх чөлөө байхад салаад явах эрх чөлөө бий гэсэн ойлголт өөрөө нилээд төвөгтэй асуудал. Салах тухай ойлголт бас л 300 хүрэхгүй жилийн түүхтэй. Яагаад гэвэл түүнээс өмнө сүй тавиж хөрөнгө мөнгө газар нутаг барицаалж нийлцгээсэн тул салах ямар ч шаардлага байхгүй. Тиймээс ихэнхдээ хосууд ээж аав болон эмээ өвөөгийн засан хүнтэй л нийлдэг байсан.
Өнөөдөр нэгэнт хөгжил явагдаж дэлхий даяарчлагдаж техник технолог интернэт гар утас гээд маш их эрх чөлөө авчирсан үүнийгээ дагаад мэдлэг боловсрол өөр түвшинд очсон цаг үед ээж аавууд болон эмээ өвөө нар залуу үед зааж сургах асуудалтай болжээ. Эмээ өвөөгийн хэрэггүй зөвлөлгөө утгагүй л болждээ. Өөрсдөө учраа олоогүй ээж аавын тус болохгүй илүү үгнүүд асуудлыг бүр ч хүндрүүлнэ.
Олон ээж аавууд өөрсдийн хөдөө газрын зан заншилаараа хот газар залуусыг заавал бушуухан эхнэртэй эсвэл нөхөртэй болох гэсэн хувийн хэрэгцээ шаардлагууд шийдэл сонголт хийхэд муугаар нөлөөлсөөр. Олон залуус өөрсдөө санаачлагыг гартаа авч найзуудаар дамжуулж хүнтэй танилцах эсвэл интернэтээр хайж олж хайр дурлалаа бүтээн босгох гээд боломж бололцоонууд хил хязгааргүй мэт. Заавал Монгол гэхгүй гадаад иргэдтэй ч хосууд болдог жишээнүүд анх Зүүн Европт болон Оросо оронд сурцгаасан оюутнуудаас л эхлэлтэй.
Социализм нуран унахад нийгэм нуран унасан тул орчин үеийн амидралын хэв маяг устаж эртний балар бичиг үсэггүй үеийн хачин сонин зан заншил уламжлалт ёснууд үйлчилж эрх чөлөөт хайр дурлал бараг л устах шахаж хосууд өөрсдөө нэг нэгнийгээ сонгох биш ээжүүд цаашлаад эмээ нар нөлөөлж бараг л сонголт хийж тэдний заасан хөвгүүнтэй эсвэл охинтой нийлдэг хэв маяг тархжээ. Ламаас асууж эр нөхөр эсвэл эхнэр хүүхэн сонгодог хуучны хоцрогдсон бүдүүлэг зарчим үйлчлээд нэгэнт тогтсон тоглоомын дүрэм болжээ. Социализмын соёлт амидралын ул мөр устжээ. Тэр үед хосууд өөрөө өөрсдийгөө л сонгох чөлөөтэй байсан ба хэрвээ саллаа гэхэд харин ч ёс суртахууныг баридаг байсан тул тийм амархан ч салдаггүй байх жишээтэй. Ерөөсөө өнөөдөр ёс суртахуун унасан явдал хайрыг үнэлэх үнэлгээ бас устсан мэт. Тиймээс ч хосууд болох гэдэг бараг л сексийн л харьцаа гэж ойлгогдох наад захын ойлголт болжээ.
Хосууд хайр дурлал дээр тогтож хэн ч хэнтэй ч хамтран байх гэсэн тэр боломж бололцоо тийм ч эрх чөлөөтэй биш байгаагийн шалтгаан түрүүн хэлсэн ламаас асуух мухар сүсэгтэй ээж болон эмээ нарын гэмт үйлдэлүүдийн гай байдаг. Мэдээж бусад хүнээр сонголт хийлгэж танилцаж эсвэл бусдын шахалт шаардлагаар дуртай ч дургүй ч хосууд болцгоох амар мэт боловч цаашид хэн хэндээ итгэлтэй амидрал болох боломжгүй тул их л хол хөндий хүйтэн харьцаатай ихэнхдээ л жүжиглэсэн хиймэл хосууд л болох шүү дээ.
Мэдлэг мэрэгжил дутагдсаж хомсдсон өнөөгийн энэ Монгол хэв маяг 21-р зуунд ирж чадахгүй мунгинсаар. Энэ бүгдийг ашиглаж мухар сүсэг дэлгэрүүлдэг хүмүүс ч их болждээ. Өөрсдөө юу мэдэж бас ямар айхтар том амжилттай туршлагатай гэж бусдад зааж цэцэрхэнэ вэ гэсэн асуулт гарч ирэх жишээтэй. Мэдээж энд хэлэхэд ээж охин хоёрын дайсагнал их байдаг тухай сэтгэл судлаачид бишгүй л бичсэн байдаг. Тэндээс харахад ээжүүд охиндоо заах асуудал авчирдаг. Ээжүүд өөрөө дуртай хүнтэй нийлүүлэх гэнэ. Үр дагаврыг тэд тооцохгүй шууд л охиныгоо биш өөрсдийгөө л чухалчилна. Хөвгүүд бас суух гэж буй охиноороо ээжийгээ орлуулдаг тохиолдолууд байдаг тухай бас л сэтгэл судлаачид бичсэн байдаг.
Хайр дурлал дээр тогтсон хосуудын хамтын амидрал өөрөө алдаа оноо гээд л тэсэж тэвчих болон засаж залруулах олон адал явдалт өдрүүдээр дүүрэн гэдгийг мартаж боломгүй. Бүх зүйл цаанаасаа бэлэн ямар ч асуудалгүй ямар ч гачигдалгүй гэвэл жүжиглэсэн зохиомол амидрал тул үхмэл байх жишээтэй.
Хосуудын хайр гэдэг оюуны болоод сэтгэлийн соёлт түвшинд очиж чадсан хүмүүсийн эрх чөлөөгөө эдлэх боломж шүү дээ. Нэгний хайр дурлал нөгөөгийн хайр дурлалаар улам л эрх чөлөөтэй болох жишээтэй. Ийм эрх чөлөөт хүмүүс хариуцлага гэдгийг ухамсарлаж өөрийгөө залж бас бусдыг эрх чөлөөтэй байлгаж чадах өгөөмөр хүмүүс байх жишээтэй.
Хосуудын хайр хөрч буй бол нөгөө л хариуцлага ухамсар унасаны жишээ тул одоо салж явахаас өөр сонголт байхгүй. Мэдээж ийм хосууд салахад маш харамсалтай. Яагаад гэвэл тэдэнд дуртай цагтаа яваад өгөх тийм ч амаргүй. Харин дураа дагасан өнөөдөр маргаашийн наргиа цэнгээ хөөсөн бусдад харуулж бусдаас тусгаарлаж зожиг хувиа бодсон хосууд амархан салцгаана.
Олон хосууд салах эрх чөлөөгөө эдлэж чадахгүй зөвхөн сексээс болж хамт байдаг жишээ олон бөгөөд бас олон хосууд хүүхдээс болж бас хамтдаа нэг нэгэндээ уягддаг. Иймэрхүү хуурамч жүжиглэсэн оршихуй бүтэлгүйтнэ. Нэгэн философичийн хэлсэнээр янханууд хайр дурлалыг авардаг гэсэн үг бий. Яагаад гэвэл эхнэрийгээ янхан шиг хэрэглэхгүйн тулд мэргэжилийн янхан руу явах хэрэгтэй гэж хэлсэн байдаг. Үүгээр гэрийн эзэгтэй нөхрийнхөө сексийн тоглоом болж болохгүй гэдгийг анхааруулжээ.
Хайр дурлал дээр тогтсон хосуудын сонголт эрх чөлөөгүй болж буй өнөөгийн дүр төрх гэмээр. Цөөхөн хосууд хайрыг эдэлдэг бололтой. Би чамд хайртай гэж хэлсэн шүү дээ гээд л олон зүйл шаардах эсвэл олон алдаагаа уучлуулах гэсэн оролдлогууд бүтэхгүй. Хайртайгаа харуулж үзүүлж батлах л жинхэнэ баталгаа шүү дээ. Хайртай гэдгээ батлахын тулд хүндлэх чухал гэхдээ жүжиглэх биш. Хүнийг үнэлж сурах бас чухал түүнээс биш эд бараа мэт хэрэглэх биш. Эцэст хэлэхэд хайртай гэдэг харагдах л хэрэгтэй түүнээс биш тулган шаардах биш.
Хайрыг шууд хүлээн авдаг бэлэг биш гэж хэлдэг. Хайрыг хүлээн зөвшөөртөл цаг хугацаа болон олон шалгуур хэрэгтэй. Тиймээс хайртай гэж хэлээд л болчих биш. Нөгөөтэйгүүр хайр гэсэн бэлэгийг авахгүй буцаагаад өгөх эрх чөлөө бас бий.
Хайртай хосууд эртний ойлголтоор шууд гэр бүл болоод л эхлэх биш шүү дээ. Хосууд удаан хугацааны байх албагүй богино хугацааны байх ч боломжтой. Хэрвээ удааны хугацааны гэвэл харагдах л хэрэгтэй. Хайр дурлал бас интернэтээр эсвэл зурагтаар үзсэн порно буюу хүчирхийлсэн ашиглаж хэрэглэх гэсэн секс биш. Хайр дурлал дээр тогтсон секс бол хэн нэгэндээ туршилт хийж сониучлах ч биш. Эротик сексийг порногоос ялгах хэрэгтэй. Мэдээж хайртай л бол секс өөрөө хэнтэй тохирох тохирохгүйг хэлээд өгнө.
Хэн хэндээ хайртай түүн дээр хайраар сексээ тохируулсан харьцаа 21-р зуунд улам л их яригдаж үнэ цэнэ өндөр болж буй тухай судлаачид бичсээр. Яг л анх Ромео Жюлиа хоёрын романтик хайр дурлалаар сексийн хайр дурлалын хосууд үүссэн түүхэн тэр үйл явдал өнөөдөр буцаад биелэгдэх боломжтой болсоор байтал бүр ч эртний хуучны хоцрогдсон хэлбэр маягаар сонголт хийж буйг харахад гайхмаар.
Эхнэр эмэгтэй хүмүүс гэрт үлдэж хүүхдүүдээ харж хандаж эр нөхөр гадуур ажил хөдөлмөр хийж гэр орноо тэжээдэг тэр социлизмын цаг үе өнгөрчээ. Социализмын аж үйлдвэр ажил хөдөлмөр дээд мэргэжил гээд бүхий л эр хүний нэр төртэй ажил хөдөлмөр устсанаар эр нөхрийн нийгэм дэх байр суурь алдагджээ. Эр нөхөр цаг завтай хийх бүтээх үүрэг даалгаваргүй болсон мэт. Энэ тухай гэр бүлийн эрх чөлөө хэсэгт бичнэ.
Мөнгөтэй, хөрөнгөтэй, албан тушаалтай, өндөр цалинтай гээд л ашигтай хэрэгтэй хүмүүстэй сууж гэр бүл болдог Манжийн үеийн зовлонт Монгол хүний хуучин зан заншил буцаад ирсэн мэт. Нэгэнт л мэдлэг мэргэжил устаж бие хүний өөрийгөө аваад явах боломж хомсдож цалин мөнгөний гачигдал нийт улс орныг бүрхсэн тул орчин үе устаж хуучин үе буцаж ирждээ. Ёстой л баяд ноёдууд болон хар шар феодалууд ардчилал нэрийн дор дүрээ хувиргаж эрх чөлөөт амидралыг бүрэн боломжгүй болсон мэт. Энэ тухай ямар ч нийгэм судлаач болон сэтгэл судлаачид үг хэлэхгүй хэвээр. Хуучин хүү шинэ хүү биш шинэ хүү буцаад хуучин хүү болждээ.
Энд яриж буй хосуудын хайр дурлалын эрх чөлөөний сэдэв бол хүний сэтгэлтэй л холбоотой шүү дээ. Гэтэл сэтгэл гэдэг өөрөө аяндаа бий болохгүй. Сэтгэлийг чөлөөтэй тавиж бас зөв удирдаж сурахад гэр орны болон сургуулийн хүмүүжил цаашлаад боловсрол чухал. Гэтэл хаана хэн сэтгэлийн боловсролд сургадаг билээ.
Олон хүн өнөөдөр сэтгэл ярихад их л гайхдаг. Үүгээрээ хир амитанлаг вэ гэдгээ харуулдаг. Амтитанлаг хүмүүс сэтгэлгүй тул тэд зөвхөн сэрэл дээр л тогтоно. Сэрэл нэг бол дур хүргэнэ эсвэл дургүй хүргэнэ.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Гэр бүлийн эрх чөлөө

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 2: Олон нийтийн эрх чөлөөний боломж

Бүлэг 2: Олон нийтийн эрх чөлөөний боломж

Ёс суртахууны эрх чөлөө
Хууль эрхийн эрх чөлөөний тухай өмнөх сэдэвт анх удаа хууль эрх гэсэн ойлголт орж ирж Эрдэнэ эрхтэй болж Итгэлт дургүйцэж тэмцэл эхэлсэн тухай бичсэн. Энэ ёс суртахууны эрх чөлөө гэсэн хэсэгт Улаанбаатарт байгаа миний аавд гэсэн захидал хэрхэн бичигдэж Самданд анх удаагаа ам бүлийн болон эхнэр нөхөр хоёрын ёс суртахуун цаашлаад эцэг хүмүүсийн үүрэг хариуцлагын ойлголт анх удаагаа орж ирж бас л том зөрчил үүсэж орчин үе хуучин зан заншилтай тэмцэлдэж буйг харуулсан ёс суртахууны тухай бичлээ.
Хүмүүсийн хоорондын харицаа болон хамтран үйл хэрэг хийж буй ниймийн амидралд ёс суртахуун маш чухал үүрэгтэй. Хэдийд нийгэм үүссэн тэр цагт л ёс суртахуун үүссэн байх жишээтэй. Түүнээс биш нийгэм байхгүй зөвхөн ээж аав эмээ өвөө ах дүү нартайгаа аж амидрах газар бол ёс суртахууны шаардлага байхгүй. Тэнд хамгийн ахмад хүн эцсийн шийдлийг хэлээд түүний үгийг дагаад л амидрана. Тиймээс хөгшчүүд үгээ хэлж тэнд зөв буруу сайн мууг хэлж өгч туршлагаа сургана.
Өнгөрсөн үүх түүхээ сөхөхөд нийгэм болж номын сан бариж ёс суртахууны шаардлага гарч соёл хөгжсөн жишээ хомсхон. Ердөө социализмын үед Орос болон Зүүн Европоос ёс суртахууны ойлголтууд орж ирсэн. Социализм төгсөхөд ёс суртахуун устсан.
Ёс суртахуун нийгмийн асуудал тул ээж аав болон эмээ өвөө гэх мэт хүмүүсийн зааж сургасан бараг л хүчингүй. Багш болон боловсролын байгууллагууд л ёс суртахууныг зааж сургах үүрэгтэй. Тиймээс нийгмийн дүрэм болох эрх үүрэг устахад ёс суртахуун устсан.
Ёс суртахууны ойлголтоор хэрхэн эрх чөлөөтэй байх вэ?
Ёс суртахууны онол социализмын үед маш эрчимтэй хүмүүсийн дунд хэрэглэгдэж үүрэг хариуцлага хүндэтгэл уучлал орж ирсэнээр нийгэм анх удаагаа үүсэх боломж бий болсон. Энэ их ёс суртахууны орчин тун удалгүй социализм унахад хамт нуран унаж ардчилал эхлэхэд ёс суртахуун хэдийний устсан тул нийгэм бас устаж нийт улс орон социализмын өмнөх ёс суртахуунгүй төлөвт шилжсэн. Тиймээс хар шар феодалуудын цаг ирсэн. Ноён дээдэс гээд хулгайч аж амидрал эхэлсэн.
Европоос эхлэлтэй Оросооор дамжин орж ирсэн ёс суртахуун гэсэн энэ сэдэв нийгэмд болон олон нийт үүсэхэд хэрэгтэй бөгөөд улс орон зүг чигээ олж үнэт зүйлсийн хэмжүүрээ хийхэд чухал үүрэгтэй. Тиймээс Үндсэн хуулийн цэцийн амин сүнс байх ёстой. Үндсэн хуулийг хянагчид хянаж биелэлтийг шалгах ёстой бол цэцийн цэцэн хүмүүс ёс суртахууныг хянаж шалгах үүрэгтэй байх ёстой. Мэдээж зөв буруутаж сайн гэнэт муу болж түүний оронд муу гэнэт сайн болсон арлдчилалын жилүүдэд хөл толгойгоо олохоо больсон тул Үндсэн хуулийн цэцийн ч агуулга зорилго алдагдсан.
Өнөөдөр Улаанбаатар хотод Эрдэнэтэй адил шинийг бүтээж улс орондоо буян үйлдэх хүн цөөрч Самдан шиг ёс суртахуунтай айлын эцэгүүд алдагдаж ааваасаа ёс суртахуун шаарддаг хүүдүүд мохож ёс суртахууны эрх чөлөө зайлшгүй ярих цаг нэгэнт болжээ.
Ёс суртахууны эрх чөлөө алдагдсан бөөгнөрсөн хүмүүсийн Улаанбаатар хотод шашин шашин биш мухар сүсэг болж буцаад нүүдэлчин үеийн бөөгийн доод хэмжээний амидрал тархаж бараг л Түвдээс лам нар орж ирэхээс өмнө 200 гаруй жилийн өмнөх мэдлэг боловсролгүй төлөвт очсон мэт харагдана. Мэдээж эдэлж хэрэглэсэн бараа таваар тусаж буй тусгал нүд хуурам бас нүд далдирам. Гэтэл тусгал нэг хэрэг цаад жинхэнэ байх буюу байгаа байдал өөр хэрэг.
Энд хэлэх нэг хэцүү асуудал юу вэ гэхээр Буддизм биш Түвдийн буюу Далай ламын ламын мухар сүсэг орж ирсэн явдал асуудлыг бүр л хүндрүүлнэ. Будда г өнөөдөр л нээн олж анх удаагаа хөшөөнүүд босгоцгоолоо.
Ёс суртахуун мэдээж анх шашинаас биш философоос үүссэн хэдий ч шашин ёс суртахууныг тосон авч дэлхийн сүм хийдүүд ёс суртахууны гол төвүүд болсон түүх яривал энд олон хуудас бичих шаардлага гарах тул дараа өөр номонд бичих хэрэгтэй болов уу.
Социализмын үед шашины ёс суртахууныг шинэчлэн философийн ёс суртахуун луу буцааж аваачиж нийгмийн ёс суртахуун гэсэн том үйл хэрэг явагдсан. Нийгмийн ёс суртахуунтай болж чадсанаар хувь заяа, хоосон чанар, заяа төөрөг, хорвоогийн жам, хүний зовлон дуусахгүй, жаргаж үзсэнгүй, бясалгал гэх мэт юу ч хийхгүй зүгээр сууж яах ч боломжгүй ингээд боллоо гэсэн олон мухар сүсэгүүдээс салгаж чадсан. Яагаад мухар сүсэг вэ гэхээр ийм ойлголтууд хаанахын ч шашинд тэр ч бүү хэл Буддын шашинд ч байдаггүй.
Муугийн ёс биш Монголын ёс гэсэн үг маш том алдаа. Муу муухай орчин үед саад хийсэн ёснууд олон бий шүү дээ. Ёс уламжлал зан үйл яриж байгаад хүний амидрал баллаж амь нас хүртэл бүрэлгэдэг ёснууд осолтой бас аюултай. Шалгаж шүүх л хэрэгтэй.
Ёс суртахуун гаднаас хүчтэй орж ирсэн социализмын жилүүдэд Христийн шашины зарим ёс дүрэмүүд буюу эрдэмүүд орж ирсэн. Жишээлбэл өрөвдөх, туслах, дэг журам, сахилга бат, ариун цэвэр, хичээл зүтгэл. Үүгээр олон хүн амидралын эрдэмүүдтэй болж чадсан тул мэргэжил мэдлэгт суралцаж орчин үеийн иргэд үүссэн. Орчин үеийн болж чадсан иргэд социализмын дараа Европын болон Америкийн Христийн эрдэмтэй орнуудад очиж маш амжилттай ажиллаж амидарч чадсан. Харин тэдний үр хүүхэд ардчилалын жилүүдэд эрдэмд суралцаагүй тул асуудалд орсон жишээнүүд олон бий.
Өрөвдөх гэсэн эрдэм бол Бурханы өрөвдөлийг бурханлаг хүн л хэрэгжүүлж бурханы даалгаварыг биелүүлдэг болохоос зөвхөн тухайн хүний өрөвдөл бол бяцхан өрөвдөл. Үүнтэй адил гомдох гэсэн эрдэм Бурханы гомдолыг хэрэгжүүлж биелүүлж буй хүний жижигхэн хэсэгхэн гомдол шүү дээ. Тиймээс Гандангийн лам нарыг хараад байхад жинхэнэ Бурхан гэсэн ойлголт орж ирээгүй л байдаг. Эндээс л бурхангүй газрын бумба галзуурна гэсэн үг гаралтай болов уу.
Өнөөдөр Бурхан ч үгүй бас Будда ч үгүй Майдартай л болох гэж буй. Бас л том мухар сүсэг. Ёс суртахуун хаа ч ярихгүй хэвээр. Ёс суртахуунгүй хүмүүс Майдар босгож ёс суртахуунгүй хүмүүсийн хотхон үүсэхэд олон хүн шагширч буй бололтой.
Өнөөдөр ёс суртахуун байхгүй тул зэрлэг бүдүүлэг хулгайч боловсролгүй нэгэн үеийнхэний дураараа зарчим эрдэмүүдийн оронд очиж эзэлжээ. Дураараа хүмүүс дээгүүүр доогуур энд тэнд албан тушаал хашиж компан нэртэй худалдаа хийж гадаадын байгууллагад зарцлуулж улс орны хөрөнгө мөнгийг сорж шимэн амидарч нийгэм үүсэх боломжыг устгаж хувийн жижигхэн бяцхан хэсэгхэн амидралаар баясан өдөр өнгөрөөж энд тэнд зугаалж улс орноо хөгжих ирээдүйг босгоход үл оролцоно. Энэ л ёстой хоосон чанар байхдаа.
Ёс суртахуун устсан газар оюунлаг ухаантай хүмүүс эрх чөлөөтэй ажиллаж амидрах орчин боогдож хаагдаж боловсролтой хүн харахаараа эвэртэй туулай үзсэн мэт зугатаана эсвэл Түгжилтэй адил араас хутга дүрэх гэж оролдон энд тэнд утгатай утгагүй коммент бичиж худлаа цуу яриа тараана. Тэдний зарим бүр зохион байгууллалтай коммент бичдэг ажилтай гэдэг. Ингээд комментчин гэсэн мэргэжил үүссэн бололтой.
Хууль эрхийн эрх чөлөө гэсэн өмнөх сэдэвт хууль эрхийн дээр мухар сүсэг гарсан тухай жишээнүүд ярисан. Одоо энд ёс суртахууны эрх чөлөө сэдэв ярих үед ёс суртахууны дээр задгай ямар ч зөвгүй буруугүй эрсдэл ихтэй хүчирхийлэлтэй хүмүүсийн бөөгнөрөл Улаанбаатар хотод үүсжээ. Нийгэм болж чадаагүйгийн шалтгаан бол нийтээрээ соёлгүй, боловсролгүй ердөө л ганцхан мухар сүсэг гэсэн ганцхан шүтэх сэдэвтэй болжээ.
Ёс суртахуунгүй газар улстөрийн хонзон өшөө авалт гаарч хулгай зэлгий ихсэж 90-оноос эхэлсэн хүний эрх зөрчсөн төр улсын үйл ажиллагаанууд дээд цэгтэй хүрч том гэмт хэрэгтэнүүд гадаад оронд орогнож шууд бас шууд бишээр байшин бариж түрээслэх л том мөрөөдөлтэй болохоос аж амидралыг амгалан тайван аз жаргалтай болгох ямар ч зорилгогүй харагдана.
Ёс суртахууны эрх чөлөөгүй өнөөгийн хүмүүс “Би” болж чадахгүй тул насанд хэзээ ч хүрэхгүй. Гэтэл ээж аавууд эмээ өвөө нар насанд хүрэх шаардлагатай байна шүү дээ. Ингэж байж л нийгэм үүснэ. “Би” байхгүй бол “Бид” байхгүй.
Нэгэнт нийгэм үүсээгүй байхад ямар ч утгагүй эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн өрсөлдөөн дээд цэгтээ тулсан байх жишээтэй. Эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдтэй өрсөлдөж барицаж бараг л эрэгтэй хүн болох гээд буй гайхмаар. Эрэгтэй хүн эмэгтэй хүнийг заавал өөрөөсөө илүү болгохгүй гээд хичээгээд буй хачирхалтай. Ёс суртахууны эрх чөлөө боломжтой бол энэ бүгдийн асуудал өөрөө шийдэгдэнэ шүү дээ.
Ёс суртахуун тийм ч амар сэдэв биш. Тиймээс хэн ч энэ тухай ярихгүй боломж гарвал зугатаагаад байгаа. Ялангуяа 90-ээд онд ёс суртахууны эсрэг залуучууд хувьсгал нэртэй үймээн дэгдээсэн. Яагаад гэвэл ёс суртахуун сэтгэлийн хөдөлгөөнийг хянах эрдэмд сургадаг. Сэтгэлийн хөдөлгөөнөө хянах тийм ч хурдан явагдахгүй. Ёс суртахуун хүнийг тухайн агшинд буюу тухайн хоромд гэнэт үүсэх сэрэлийг дарахад сургадаг. Сэрэлийг удирдах тийм ч өнөө маргаашийн цээжилээд дүн авчихдагтай адил биш. Яагаад гэвэл бусадыг хуурахад амархан хэдий ч өөрийгөө хүн хуурч чадахгүй. Энэ хувьсгал нэртэй үймээн ёс сурахуунаас өөрөөр хэлбэл нийгмээс татагалзсан. Түүний дараа хувиа бодсон хүмүүсийн бөөгнөрөл тархай бутархай амидрал гаарсан.
Эцсийн эцэст ёс суртахуунтай болж чадсан бол одоо боловсролын үйл ажиллагаа эхэлнэ шүү дээ. Яагаад өнөөдөр ч боловсролын бүх байгууллагууд бүтэлгүй зөвхөн цол шагнал дипломоор л амиа аргалдаг вэ гэхээр ёс суртахууны эх үндэс байхгүйгийн баталгаа. Ёс суртахуунтай байсан бол хүмүүс цол шагналаас татгалзаж диплом буцааж өгч үнэн жинхэнэ боловсрол шаардах эрх чөлөөтэй болно шүү дээ.
Яагаад энд ёс суртахууны эрх чөлөө яриж буй вэ гэхээр эрх чөлөөгөө эдлэж болноо гагцхүү эдэлсэний дараа сэтгэл ханамжтай юу гэсэн асуулт чухал шүү дээ. Үүнтэй адил ёс суртахуунтай болж чадвал хийсэн бүх ажлын дараа хүн сэтгэл ханамжтай байх боломжтой. Яагаад гэвэл ёс суртахуун өөрөө үнэний хэмжүүр шүү дээ.
Шашин ерөөсөө сүм хийд дотроо хүчинтэй. Гэтэл боловсрол нийгэмд буюу улс оронд хүчинтэй. Шашины номууд боловсролтой хамаагүй. Харин боловсролын номууд нийгэмтэй хамаатай. Мэдээж энэ хоёр номууд хоорондоо зохицож чадвал нийгэмд хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл хуучин үе шинэ үетэй цаашлаад хөгшчүүд залуучуудтай зохицно гэсэн үг шүү дээ.
Яагаад энд заавал шашиныг яриад буй гэхээр бүх шүүмжллэлүүдийн хамгийн үндсэн суурь шүүмжлэл бол шашины шүүмж гэж Карл Маркс номондоо бичсэн байдаг. Тиймээс Улс орноо шүүмжлэхийн өмнө шашиныг эхлээд шүүмжлэхээс өөр сонголтгүй.
Ерөөсөө эрх чөлөө гэдэг ёс суртахуунтай холбоотой. Тиймээс эрх чөлөөг эдлэх гэвэл ёс суртахууныг эдлэх шүү дээ. Яагаад гэвэл ёс суртахуун буруу зөв хоёрыг ялгаж өгдөг. Одоо нэгэнт буруу зөв хоёрыг мэддэг болсон бол эрх чөлөөгөөрөө зөвийг шийднэ. Хэрвээ буруу зөвийг мэдэхгүй бол юу хийж буйгаа мэдэхгүй тул ямар эрх чөлөө ярих вэ дээ. Энэ үед зөвхөн сэтгэлийн хөдөлгөөн цаашлаад агшин зуурын сэрэлүүд удирдлагыг гартаа авна.
Ёс суртахууныг хамгийн түрүүнд ойлгох ёстой хүмүүс бол найз нөхдийн хоорондын ёс суртахууны эрх чөлөө чухал. Энэ тал дээр харахад маш их доголтой.
Ээж аавуудын хувьд тийм ч амар биш. Яагаад гэвэл ээж аав бол хүүхэд гарахад л эх үүсвэр болсон хүмүүс болохоос биш жинхэнэ хуулийнхаа хувьд хариуцлага үүрэг хүлээх ёстой хүмүүс бол эцэг эх шүү дээ. Тиймээс эхнэр нөхрүүд салсаны дараа эцэг эх байхаа больж зөвхөн аав ээж л болдог. Энэ хүмүүст нэгэнт хууль үйлчлэхгүй тул ёс суртахуун л аврах ёстой.
Ёс суртахуун цаашлаад дарга ба ажилтан хоёрын хоорондын зөв харицааны түлхүүр. Ажилтан зарц биш дарга ноён биш шүү дээ.

Энд яриж буй нийгмийн сэдэвүүдийг дараагийн хэсэгт тодорхой бичнэ.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Нийгмийн ёс суртахууны эрх чөлөө.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 2.

Олон нийтийн эрх чөлөөний боломжуудын тухай
Хувийн эрх чөлөө нэг хэрэг олон нийтийн дунд хувийн эрх чөлөө хэрхэн боломжтой болох вэ гэдэг нөгөө хэрэг. Хувийн эрх чөлөө олон нийтийн дунд явагдах тул нэг бол хаагдаж боогдоно эсвэл илүү их боломжтой болж шинэ шинэ дараагийн боломжууд нээгдэх жишээтэй.
200 гаруй жилийн хоцрогдолтой орж ирсэн эрх чөлөө, хувийн эрх чөлөө, бие хүн гэх мэт хүн төрөлхтөний орчин үеийн хүн ёсны ойлголтууд социализмаас хойш үнэ цэнээ алджээ. Олон нийтээрээ ажилтай мэргэжилтэй болох боломж олдсон социализм нуран унангуут зөвхөн дураараа дуртай өөрийн зоргоороо зэрлэг бүдүүлэг зан төрх үйл ажиллагаанууд нийтлэг хэм хэмжээ болсоноор олон нийт гэсэн чухал нийгмийн үндсэн хэсэг социализмд дөнгөж бүрэлдэн тогтоод цааш өсөж хөгжиж чадалгүй хэвэндээ үлджээ.
Дуртайгаа өөрөөр хэлбэл дураараа байгаагаа хаана ч хэзээ ч дур зоргоороо аашилж буйгаа эрх чөлөө гэсэн 90-ээд оны эндүүрэл андууралууд төгсгөл болох цаг улам хойшлогдсоор. Эрх чөлөө гэсэн идэй орж ирсэнээс хойш нэг их онолын түвшинд яригдсангүй хоосон үг иш татлалын хэмжээнээс хэтэрсэнгүй. Тиймээс энэ түүхэн ойлголт түүхийнхээ ойлголт гэдгээр өндөр авч чадсангүй. Олон зуун жилийн өмнөөс хүн төрөлхтөн сүм хийд хаад ноёд дээдэс баячуудаас чөлөөлөгдөх гэсэн анхдагч хүсэл явсаар эрх чөлөө гэсэн түүхэн ойлголтыг хэрэгжүүлж чадсан. Энэ анхдагч хүсэл өнөөдөр нэгэнт хүн төрөлхтөнд биелэлээ олж оюуны түвшинд ухааралын түвшинд онолчид эрх чөлөөг ярих болжээ.
Олон нийтийн эрх чөлөө ярих цаг болсон харагдана. Олон нийт гэсэн ойлголт яагаад олигтой бүрэлдэж чадахгүй байгаа гэхээр шашин, улстөр болон эдийн засаг гэсэн ердөө гуравхан сэдэв нийт хэвлэл мэдээлэл болон хүмүүсийн өдөр дутмын амидралын хэв маяг болжээ. Шашин биш шашины нэр барисан байгууллагууд ихсэж мухар сүсэг болжээ. Шашиныг заавал шүтэх ёстой мэт хэрэглэсэн хэвээр. Улстөр бараадаж өөрийнхөө олж аваагүйгээ олж авах гэсэн цорын боломж гэж үнэлсэн хэвээр. Улс орон ярихаараа эдийн засаг л яридаг өөр боловсрол эсвэл эрүүл мэнд гэх сэдэвүүд эдийн засагтай хамт нэгэн түвшинд яригдах боломжгүй хэвээр.
Эдийн засгийг яриад байна уу гэхээр бас биш банк санхүү яриад байх жишээтэй. Хүнийг өрөнд оруулж хэнч биш болгодог 20-р зууны эхэн үеийн зэрлэг капитализмын сүүлчийн мөрүүд ажиглагдсаар. 100 гаруй жилийн хойно өөрсдөө сайн дураараа өр гэсэн том мунхруулгын золиос болох жишээтэй. Татвар төлөхөөс зайлахгүй гэж хүмүүсийг хөөргөдөг байсан бол одоо өр тавихаас зайлахгүй гэсэн бараг л уриа нийт уур амисгалыг эзлэх мэт.
Ерөөсөө ийм сайхан эрх чөлөө гэсэн үнэт зүйлийг үнэгүйтүүлж социализмын өмнөх төлөвт очиж дахин лам нарт доромжлуулж ноёд дээдэс гэж сэтгүүл гаргаж зурагтаар дээдэс баячууд гэж шагширан явах энэ л ухамсарт биш уур амисгал иргэд нэртэй бүртгэгдсэн хүмүүсийн ганц сэтгэлээ тайвшруулж ганц оройг таашаалтай өнгөрүүлдэг хэв маяг болсон мэт. Энэ л өрөвдөлт бие даасан биш шүтэн биширч оролцсон мэт өөрөөр хэлбэл зурагтаа асааж амжиж харсаныгаа тэдний нэгэн хэсэг мэт хөөрөн баясахыг харахад ямар ч доогуур түвшинд өөрийгөө түлхэн оруулна вэ дээ гэж гайхширал төрөх жишээтэй.
Олон нийт бүрэлдэн тогтож хүчтэй байж чадвал улстөрчид гөлөгнөж эхэлнэ бас банк санхүүгийнхэн ч өрөнд оруулж боолчилдог зангаасаа ч татгалзаж эхэлнэ шүү дээ. Ийм жишээнүүд 20-р зууны дунд үеэс хөгжилтэй орнуудад өрнөж чадсан. Тиймээс олон нийтийн санал асуулгаар улстөрийн бүхий л нарийн төвөгтэй асуудлуудыг шийддэг бараг л уламжлал тогтжээ. Тэгэхээр уламжлал гэдэг ийм тус нэмэртэй болохоос биш морь уралдуулж бөх барилдахыгаа уламжлал гэх албагүй ажээ. Асуулга нэртэй гар утасаар асууж компютерт дүн гаргадаг инээдэмт өрөвдөлт үйл ажиллагаанууд эрх чөлөө гэсэн үнэт зүйлийг улам л хямдруулсаар. Ерөөсөө гар утсаар мунхруулдаг гар утсаар хянадаг айхтар хяналтыг харахад Жорж Орвелийн “1984” нэртэй роман 70 гаруй жилийн дараа бас л моод Монголоор дуусна гэдэгтэй адил хэрэгжээд эхэлжээ.
Эд бараанд хууртагдаж сэтгэл устсан оюуны өндөр түвшинд юу ч яригдахаа болиж ямар ч мэдлэг мэрэгжилгүй хүмүүсийн бөөгнөрөл болсон энэ цаг үеийг магад хамгийн шийдвэрлэх эгзэгтэй цаг үе гэмээр. Хаа л бол үнэн худал мэдэгдэхгүй хоосон тархитай хүмүүс амны чинээгээрээ чих дөжиртөл ярисаар байгаад нүүрний тосоо ч зарна уул ус хосолсон нутаг ороноо ч зарна цаашлаад газрын доорх баялаг нэртэй нүүрс зэсээ ч зарна. Сүүлдээ бүр хүн ч зарж улстөрч болгоно хүүхдээ зарж өндөр албан тушаалд суулгах жишээтэй. Ерөөсөө үүнээс өмнө олигтой байсан бил үү гэсэн асуулт тавигдах жишээтэй. Бүх хүн бичиг үсэгтэй гэр оронтой авгай хүүхэдтэй мэргэжилтэй болох боломжтой албан ёсны хууль дүрэм үйлчлээд ердөө л 70 гаруйхан жил болж байна даа.
90-ээд онд авгайгаасаа татгалзаж, хүүхдээсээ зугатааж, мэргэжилээс дайжиж гэр орноосоо оргон явцгааж орчин үеийн амидралаас татгалзаж ноён дээдэс болох гэж их ч хөөрсөндөө. Өнөөдөр бүгд амаа бариж харамсаад барахгүй. Олон нийт устаж ганц нэг хүмүүсийн өөрөө өөрийгөө баясгаж толгойгоороо тоглож тоосноосоо бусгадаг цаг ирсэн дээ. Энэ цагийг эхлүүлэхэд “Үл мэдэх ба түүний нөхөд” ам булаалдан мэдэмхийрч олны толгойг эргүүлж овоо их хөрөнгө мөнгө салган авцгааж өнөөдөр хэдийний бяцхан олигарх болчихсон инээн баясан суугаа биз. Хүний ёс алдагдаж хүн чанар доромжлогдож баян бол хүн гэнэн ядуу бол буруу гэнэ. Хаанаас ийм үг сураад авсан бүү мэд. Юмны учир мэдэхгүй цаад агуулгыг ойлгохгүй зөвхөн л тоть шиг л давтана.
Олон нийт үүсэж чадахгүй эрх чөлөө олигтой хөгжиж хүмүүсийн хүртээл болж чадахгүй байгаа явдал бол хүмүүс маш их аймхай айдастай байгаагийн баталгаа. Түүнээс гадна хүсэл үүсэх өөрөөр хэлбэл хүсэх чадвар сул дорой байгаагийн тэмдэг. Цаашлаад эрх чөлөөнд саад болж буй хүмүүсийг харахад өөртөө маш их итгэлгүй. Энэ байдлуудаас шалтгаалан сав л хийвэл мухар сүсэгтэнүүд рүү очих эсвэл ганданд шалдан баньд нараар ном уншуулж айдасаа дарцгаана. Эрх чөлөөгүй байх ингэж л бусдын тоглоом тохуу болдог. Үүнийг 100 хүрэхгүй жилийн өмнө анхааруулсан даа. Гэртээ суугаад өөрөө өөрийгөө засаж залруулж өөртөө төвлөрч чадахгүй байгаа явдал эрх чөлөөний ямар ч боломжгүй болгожээ.
Энэ сэдвээр ярихад нилээд төвөгтэй тул философийн түвшинд л ярих боломжтой болохоос биш халин ярилцах болоогүй. Одоохондоо олон нийтийн эрх чөлөөний талаар тодорхой судалгаа хийгдээгүй зөвхөн л улстөрийн түвшинд л ганц хоёр өнгөцхөн дүгнэлт ажиглалтууд хийгдсэн хэвээр. Нөгөөтэйгүүр нэгэнт философийн түвшинд яригдаж чадаагүй тул бусад салбаруудад яригдах хараахан боломжгүй сэдэв тул хүний ухамсарт амидралын төлөвлөгөө хир их эрх чөлөөтэй вэ гэсэн асуултын хэмжээнд л энд яриж буй.
Олон нийт гэсэн ойлголт эрх чөлөөт гэсэн ойлголттой нийлэн өндөр түвшинд бодож дээд түвшинд ярилцах ухамсарт үйлдэлийг шаарддаг тул заавал сэхээтэн хүмүүсийн ярилцлага чухал байдаг. Гэтэл хаана сэхээтэнүүд байдаг билээ. Ерөөсөө сэхээтэн бас л эрх чөлөөтэй адил үүсэж сайн бүрэлдэн тогтолгүй устсан биш билүү. Чөлөөт хүсэл жинхэнэ сэхээтэний наад захын шинж тэмдэг биш билүү. Тэгвэл чөлөөт хүсэл үгүй ядаж эрх чөлөөний онолын номууд бичигдээгүй гэвэл ямар сэхээтэн ярих вэ дээ. Сэхээтэн өнөөдөр байхгүй байгаагийн баталгаа ерөөсөө мухар сүсэг гаарч хадаг бүгдийг ороож хадаг бүгдийг хүлсэн хадагт амидрал үүссэний баталгаа биш үү. Сур сур бас дахин сур биш хадаг хадаг бас дахин хадаг биш үү.
Сэхээтэн хүн наадам үзэхгүй шүү дээ. Улстөрчидийн мориний уралдаан улстөрчидийн нутгийн бөхүүд барилдаж байгааг харж тэгж доод түвшинд очоод юугаа хийх вэ дээ. Амидралын утга учир морио уралдуулж бөхөө барилдуулах тэр доод хэмжээнд очно гэдэг ёстой гайхамшигтай.
Олон нийтийн эрх чөлөө ярихад зөвхөн “Би” гэж ярих биш “Бид” гэсэн ойлголт байх ёстой. Энэ “Бид” дотор зөвхөн ойр дотны хүмүүс биш өөр нутгийн хүмүүс яваа шүү дээ. Энд нутгийн бөх гэсэн ойлголт байхгүй шүү дээ. Ерөөсөө яагаад “Бид” болж чадахгүй явсаар 21-р зуунтай золгосон адал явдалт гэнэн томоогүй үйлдэлүүд энэ бүлэгт яригдана.
Хүмүүсийг харахад хамтран амидрах тэр оньсон түлхүүрийг хэн ч олж чадсангүй зөвхөн доод түвшиний өрсөлдөөн дээр тогтож өнөөг хүрсэн болохоор ёс төр, гэгээрэл боловсрол, оюунлаг бодол гэх мэт эзэмшсэн том номын бичээч хүмүүс хараахан төрөөгүй мэт. Өнгөрсөн үеийг харахад түүхийг сөхөхөд ард түмнийг шударга ёс эрх чөлөөний том том онолын номууд бичиж ухааруулж сэхээрүүлж сэрээсэн тийм хүмүүс олдохгүй хэвээр тул ийм доод түвшинд байх аргагүй л биздээ. Олдоогүй л учраас яриан хэлнээс бичгийн хэлний түвшинд аваачих бичгийн хүмүүс төрсөнгүй. Цагаан толгойн хэдэн үсгийг урьд хойно оруулж гээнэ гээхгүй гэж эгшигтэй зууралдсаар цагийг барах шив. Хэл бичиг найруулан бичих түвшинд үлджээ. Орчуулгын хэдэн номууд болон ойлгосон зүйлсээ буруу зөвгүй ярилцаж маргалдсаар номын соёл бас л дөнгөж үүсээд боогджээ. Ном гэсэн үг өөрөө ямар хэлнээс гаралтай билээ.
Өнөөдөр философийн суурийг тавих ёстой эрх чөлөө, шударга ёс цаашлаад аз жаргал гэх мэт ойлголтуудыг философийн түвшинд ярилцаж тодорхой болгоогүй байж шууд л антрополог буюу хүн судлал, психолог буюу сэтгэл судлал, социолог буюу нийгэм судлал цаашлаад политик буюу улстөр ярилцах гээд ямар ч боломжгүй. Энэ салбаруудын тухай байгаа мэт маргалдаад байдаг. Үнэндээ хууль эрх гэсэн ойлголт ч философийн номуудгүйгээр боломжгүй шүү дээ.
Нэг нэгэндээ мэдэмхийрэх гэж яарч уралдан ярих хүмүүсийг зурагтаар харахад ямар их нимгэн мэдлэг болчимгүй боловсролын нөхцөл байдалд буй ил тод харагддаг.
Яг одоо хүний хүсэл, эрх чөлөө, шударга ёс гээд олон нийтийн чухал сэдэвүүдийг нухацтай ярилцах цаг хугацаа нэгэнт болсон мэт. Боловсрол мэдлэг дээр суурилаагүй гэнэн жижигхэн үнэмшсэн зүйлсээсээ салах зайлшгүй түүхэн цаг үе иржээ. Боловсрол гэхээр нэг л цээжилсэн шүлэг эсвэл аман зохиолын ном биш шүү дээ. Физик математиктаа сайн л бол боловсролтой гэсэн ойлголт ч байхгүй. Ерөөсөө анхдагч боловсрол бол хүсэл зорилго гэж юу байдаг түүнд суралцах бөгөөд түүнийхээ дараа хүний хүсэл эрмэлзэл үргэлж эсэргүүцэл зөрчил болон бусдын дургүйцэлтэй тулгарна гэдгийг ойлгож мэдэх шүү дээ. Ингэж л чадаж байвал боловсрлолтой болсоны баталгаа. Хүсэл зорилго болон эрх чөлөө хүмүүст боловсрол шаардана. Боловсролгүй хүн эрх чөлөөгүй.
Мэдээж олон нийт гэдэг хориж хааж хамгаалуулдаг олон хүмүүсийн нэгдэл биш харин нээлттэй ааш сайтай биеэ барисан хүмүүсийн хамтрал болохоос бусдад гайхуулж бусдын нэр хүндийг гутаадаг газар биш. Цэрэг армид цолоороо ялгарч дээрэлхэдэг гэтэл сүм хийдэд лам шавийгаа доромжилж зарц хийдэг бол олон нийт тийм биш. Олон нийт бол амар амгалан бүгдээрээ адил эрхтэй бас тэгш боломжтой хүмүүсийн нэгдэн амидрах орчин нөхцөл шүү дээ. Олон нийтийн амин сүнс бол хэн хэнийгээ зарцлахгүй бас хэн хэнийгээ дээрэлхэхгүй шүү гэсэн зарчим.
Мэдээж хөдөөгүүр яагаад лам нар баяжиж мухар сүсэг дээд цэгтээ хүрсэн явдал бол тэнд нийгэмших нөхцөл байдал устсаны баталгаа шүү дээ. Хөдөөнөөс хотод орж ирээд бас л хотын соёлыг хүндлэхгүй мухар сүсэг лам шүтээний бүдүүлэг үйлдэлүүдээ үргэлжлүүлж буй явдал болон жишээнүүд хотыг хот биш болгодог хамгийн том гэмт хэрэг шүү дээ. Хөдөө хадаг хэрэгтэй бол хотод хадаг биш боловсрол хэрэгтэй.
Ердөө л маш цөөхөн хүн иргэн болж чадсан тул арай гэж л ламаас ч мухар сүсгээс ч хэдхэн хүн ангид явж чадаж буй бол эрх чөлөө ярихад маш хэцүү болсоны баталгаа. Тийм ч учраас одоо энэ цаг үед ёстой жинхэнэ эрх чөлөөг бүр ч их ярих хэрэгтэй. Яагаад гэвэл эрх чөлөөг хэрэглэхгүй л бол эрх чөлөө устах тул эрх чөлөөний дайснуудын эсрэг тэмцэл зарлахаас өөр замгүй.
Олон нийт боломжтой болж чадна гэдэг ерөөсөө иргэншиж бас нийгэмшиж чадсаны л тэмдэг шүү дээ. Олон нийтийг мэдээж бие хүмүүс л бүрдүүлнэ. Тэгвэл тэр бие хүмүүсийн амидралыг ойлгох ойлголт чухал. Ерөөсөө энэ хүмүүс төрөх болон үхэлийн талаар хэлэх үг юу вэ. Хүний оршихуй цаашлаад хүн байх гээд мөн ч их асуудлууд яригдахгүй хүлээсээр л.
Өнөөдөр олон хүн сонголт байгаа мэт хууртаж буй зөвхөн дэлгүүрийн бараануудыг хараад л хууртдаг. Гэтэл олон нийт болох ёстой нийгэм дотор сонголт олон бий юу мэргэжилээ сонгож сургуулиа төгссөний дараа олон сонголт бий юу гэдгийг асуух л хэрэгтэй. Олон нийт үүсэхэд чухал шаардлагатай эрх чөлөөний тухай бодох бодол цаашлаад шударга ёсны тухай төсөөлөх төсөөлөлд оролцож чадаж байна уу гэсэн тухайн хүний оролцоо ямар вэ энэ тухай л ярилцах гээд байна шүү дээ.
Хөдөөнөөс хот руу орж буй хүмүүсийн эрх чөлөөний тухай бодол болон дуртайгаа хийж дураа дагахаас ямар ялгаатай тухай бодсон уу, хотод ирж орон сууцанд орж эсвэл хотын захад гэр бариж хашаа татсаны дараа хотын суурин аж амидрал эхлэнэ. Энэ үед хамгийн чухал тоглоомын дүрэм бол эрх чөлөө. Энэ эрх чөлөө гэсэн үнэт зүйлийг эзэмшүүлж чадах уу. Мэдээж хотоор шууд дамжаад гадаад руу явж л байгаа. Тэд гадаадад эрх чөлөөг эдлэх боломжтой юу.
Олон нийтийн эрх чөлөөний талаар энэ бүлэгт иргэн хүн болоход шаардлагатай хэд хэдэн сэдэвүүдийг хөндөж ярина. Эрх чөлөөнөөс зугатаах нэртэй Герман зохиолчын номыг эрх чөлөөнөөс дайжих гэж орчуулсан байдаг. Гадаад орнуудад тэгж зугатаагаад дайжаад байдаг эрх чөлөөнүүд байдаг л биз. Тэгвэл зугатаагаад дайжаад байх тийм их овоорсон эрх чөлөө Монгол хүмүүст байна уу.
Олон нийтийн дунд хүслээ биелүүлж сайхан амидрахад эд хогшил ярихаас өмнө нийгмийн соёл, залуусын хүмүүжил, гудамж талбайн ариун цэвэр, хашааны доторх дэг журам цаашлаад өндөр төмөр тор татсан хамгаалалттай хашааны гаднах соёлт амидралын боломж гэх мэт ил тод ярих л сэдвүүд шүү дээ. Тийм биш гэвэл хөгжил ярих гэж ам булаалдаад төсөл хийж энд тэнд социологийн судалгаа хийгээд ямар ч хэрэггүй. Хүний одоогийн соёлд хөгжил явагдаж чадвал хуучин соёлоосоо салж илүү дээд соёлд хүрч л олон нийт хөгжинө.
Нүүдэлчин соёлоос мэдээлэлийн соёлд алхан орох амархан ч түүн дотроо учраа олж тууштай явах тийм ч амар биш. Мэдээлэл хүнийг тулах цэггүй болгож ухаан сарниулж зүг чиг алдагдуулна. Ялангуяа тов тодорхой байгалийн эрхшээлд баригдан явсан хүмүүс эцэс төгсгөлгүй мэдээлэл дунд орж ирээд хөл алдах бол наад захын асуудал. Гагцхүү мэдээлэлийг шүүн тунгааж ухааруулдаг оюунлаг хүмүүс өөрөөр хэлбэл сэхээтэн хүмүүс олон нийтэд зайлшгүй шаардлагатай болдог ба үүнийг хангалттай биелүүлэх тэр хүмүүст эрх чөлөө чухал байдаг. Сэхээтэн хүмүүс эрх чөлөөтэй ажиллаж амидрах боломжгүй газар мухар сүсэг шашин шүтлэг хоосон профессор өнгөцхөн зохиолч яруу найрагчид тэнэглэлийг дээд хэмжээнд аваачиж буй ажиглагддаг.
Олон нийтийн эрх чөлөө өнөөдөр нэгэнт боломжгүй болсоор байгаа өнөөгийн байдлын жишээ гэвэл хотын доторх хотхонд бүр цаашлуулбал хотхоны хашаан дотор хаагдмал боогдмол амидрал нийгэмшилд саад болсоор. Бусдаас нууж хаах ил гаргахгүй нууцтай хүмүүс өөрсдийгөө хашаалаад хот хот биш болж буй бол социализмын үед ганц удаа олдсон өндөр соёлыг устгахын тэмдэгүүд. Хот гэдэг дэн буудлын газар биш зочид буудлуудын цуглуулга биш.
Хотын соёл дахин сэргэж чадахгүй удааширсан явдал олон шалтгаантай. Хот мэдэхгүй хүмүүс хотын төлөвлөлтийг бусниулах жишээтэй. Соёл хөгжих бүр эрх чөлөө авчрах болохоос баригдсан хоригдсон зан заншил уламжлалт ёс эрх чөлөөтэй ямар ч хамаагүй. Хот бол орчин үеийн илэрхийлэл байх ёстой. Тиймээс энд яригдсан бүх сэдэвүүдийг задалж нухацтай ярилцахад дор бичсэн олон нийтийн эрх чөлөөний боломжийн тухай сэдэвүүд тус болох болов уу. Эхний сэдэв болгож хууль эрхийн асуудлууд эрх чөлөөг хэрхэн боломжтой эсвэл боломжгүй болгодог тухай бичлээ.
Хууль эрхийн эрх чөлөөний боломжийн тухай
Философийн гаралтай эрх чөлөөний тухай ойлголтыг хуулийн хүмүүс болон хуулийн онолчид тодорхой болгож хүн бүрт хэрэгсүүр өөрөөр хэлбэл хэрэглэгдэхүүн болгох тэр онол чухал байдаг. Ялангуяа сургуулиа төгсөөд шинээр хуулийн мэргэжлийн ертөнцөд орж ирэхэд хамгийн түрүүнд сурах ёстой онол бол иргэний эрх чөлөөний боломжууд шүү дээ. Хууль эрх гэдэг ганц нэг хүмүүст биш олон нийтэд болон тэдний амар амгаланд зориулсан. Харин эрүү шүүлт бол гэмт хэрэгтэнд зориулсан.
Хүмүүсийн амар амгаланд зориулж хийгдсэн хууль эрх хир хүчээ авч чадсан бэ гэдэг асуулт энд тавигдана. Ямар ч үед хүн бага ч гэсэн жаргах өөрөөр хэлбэл жаргаж үзэх гэсэн ойлголттой явж ирсэн. Нэгэнт хүн гэж өөрийгөө нэрлэхийг хүсэж цаашлаад хүн шиг амидрах гэж хүсэж байгаа бол эцэстээ жаргах л гэж буй. Жаргал гэдэг цол шагнал магтаал албан тушаал биш. Хүн төрөлхтөний түүхийг харахад цол шагнал авсаныгаа жаргал гэдэг ард түмнүүдийн баримт олддоггүй. Худал мунхруулгыг тоохгүй ард түмэн нийгэм болж чадсан ба хамтран эв найрамдалтай амидарцгааж энх тайван гэдэг үнэт зүйлийг амталж чадацгаажээ.
Эцсийн эцэст жаргах гэдэг сэтгэлийн төлөв шүү дээ. Жаргасан сэтгэлийг эдлэхийн тулд сайн сайхан амидрах хэрэгтэй л болов уу. Гэтэл сайн сайхан гэж юу билээ. Сайныг хэн хаана тодорхойлж дүрэм журам тогтоох вэ. Сайханыг хэн хаана үнэлж үнэлэмжийн жагсаалт гаргаж түүгээр үнэт зүйлээ үнэлж дээгүүр байрлуулах вэ. Энэ тухай судалгаа хийж номууд бичигдэхгүй хүлээгдсээр. Ерөөсөө бичигдэж байсан уу?.
Жаргалын тухай их дээд сургуулиуд болон арван жилийн сургуулиудад хичээлүүд зааж байна уу. Ингэснээрээ бүгд нэгэн ойлголттой болж чадсан уу. Эсвэл эмээ өвөө аав ээж үр хүүхэд цаашлаад залуу үе бүгдээрээ хоорондоо дэндүү ялгаатай хачин сонин үнэлэмж мэдрэмжүүдтэй юу.
Сайн сайхан амидрах гэдэг хэн нэгнийгээ гоочилж гадуурхаж тасран тусгаарлан хашаанд өөрийгөө хориж хамгаалалтынханаар өөрийгөө тойруулах биш л болов уу. Ийм газар олон нийт ярих боломжгүй. Англи хэлэнд унаж ухаан алдсан хүмүүсийн “town” гэж хотхоноо нэрлэснийг харахад яаж ч хот хот байж чадах вэ дээ. Хотоос жижигхэн суурин газруудыг хотхон гэдэг болохоос биш хотын дотор хотхон байх хэрэг байна уу.
Олон зуун жилийн өмнө хийгдсэн Ромын хуулиудаас авахуулаад Европ болон Америкийн Үндсэн хуулинд эцсийн эцэст хүнийг л эрх чөлөөтэй амидарч өөрийнхөө хүслээ биелүүлэхэд төр ч бас хуулийн агуулга ч зориулагдах ёстой гэж философийн эх үндсээс гаралтай зааж өгсөн байдаг. Хуулиа дээдлэх биш хуулиар дамжуулан хүнийг дээдлэх гэж бичсэнийг уншихад үнэхээр сонирхолтой.
Яг тойрон буй хүмүүсийн хуулийн тухай ойлголт болон Үндсэн хуулийн тухай мэдлэг даанч нимгэн байдаг явдал угаасаа Манжийн үеэс гаралтай ял, ялтан, эрүү шүүлт, залхаан цээрлүүлэх гэх ойлголтуудаас салаагүй харагддаг. 21-р зуунд ялтан ярих хэрэг байна уу. Өнөөдөр хүнийг засаж залруулж хүмүүжүүлэх болохоос биш хэн хэнээсээ илүү билээдээ. Хорихын хашаан доторхоос гаднахууд тийм их дээр гэж үү. Бүгдээрээ л сайн дураараа хашаанд орчихсон байна шүү дээ.
Зөвхөн хуулийн ойлголтуудаас гадна засаг төрийн нэрсүүд болох их засаг, шадар сайд, яамны сайд гэх мэт ойлголтууд бас л үеэ өнгөрөөж өнөөдөр хоцрогдох ёстой атал даан ч өргөн дэлгэр хэрэглэж буй төөрөгдөлийн баталгаа. Яамдууд ердөө л 40-өөд оны хавиас л өөрийн гэсэн байшинтай зохион байгуулалт бүтэцтэй болсон болохоос биш түүнээс өмнө яам байсан гэж ярих тийм ч амархан асуудал биш. Улаанбаатар хот 70 хүрэхгүй жилийн өмнөөс л дүр төрхөө олсон шүү дээ. Хүрээ бол нийслэл гэж нэртэй болохоос жинхэнэ хот байж чадаагүй. Ерөөсөө өөр хотуудыг ч нийслэл болгож болох шүүдээ.
Хуулийг ярих гэдэг эрх чөлөөг ярих тул цоо шинэ асуудлууд гэдэг тодорхой. 20-р зууны дунд үеэс л эрх гэсэн ойлголт гарч ирсэн бололтой. Тунгалаг тамирын Эрдэнэ анх удаагаа эрхтэй болж буйд баян Итгэлт их л дургүйцдэг. Энэ дургүйцэлүүд ихэссээр нэг нэгийгээ хэлмэгдүүлж эхэлсэн ч байх магадтай. 40-өөд оноос хөгшин залуугүй бичиг үсэгтэй болцгоож чадсан явдал юугаар ч солих ёсгүй ололт амжилт. Тэрнээс биш зөвхөн хаад ноёд болон тэдний үр хүүхдүүд л бичиг үсэгтэй байсан 100 хүрэхгүй жилийн өмнө энгийн бичиг үсэггүй ардуудад тэд их л дээдэс хүмүүс шиг харагддаг байсан биз.
Анх 40-өөд оноос орчин үеийн хуулиуд орчуулагдан хэрэглэгдэж эхэлсэн ба түүний дараа 90-ээд онд залруулга засварууд хийгдэж нилээд их хуулийн сууриуд хийгдсэн боловч хүмүүсийн дунд хуулиас илүү мухар сүсэг хүчинтэй хэвээр үлджээ. Яагаад хуулийн дээр мухар сүсэг гарсаны шалтгаан үнэхээр сонирхолтой.
Мухар сүсэгтэй хүнийг мэдлэг боловсролтой хүн шүүмжлэхэд ердөө л үзэл бодол зөрчилдлөө гэж тайлбарлаж буй том төөрөгдөлийн жишээ. Мэдлэг гэдэг үзэл бодол биш. Мэдлэг гэдэг боловсрол. Боловсрол гэдэг мухар сүсгийн дээр. Мухар сүсгийг халах гэж хүн төрөлхтөн боловсрол гэж бүтээж сургуулиуд байгуулсан. Хэрвээ мухар сүсэг үзэл бодол гэсэн гоё ганган нэртэй болж боловсролын дээр гарсан бол сургуулиудын хэрэг байна уу.
Хүмүүс мухар сүсгээс салж шашин шүтлэгээ гэртээ орхиж хүмүүсийн дунд эрх чөлөөг хэрэглэж сурах тэр цаг хугацаа ойртох биш холдож буйг ажиглахад шалтгаан юунд вэ гэсэн түүхийн холбогдолтой асуудал гарч ирдэг.
Эрх чөлөө гэхээр эрхжүүлж чөлөөт байдал буюу эрхт чөлөөт үйлдэл. Хэрвээ эрхжүүлээгүй өөрөөр хэлбэл эрхгүй буюу эрхт биш чөлөөт гэвэл хуулийн гадуур гэсэн ойлголт болох уу. Эрх гэсэн үг хуультай нийлж хууль эрх болоод л эсвэл чөлөөттэй нийлж эрх чөлөө болоод л хамаа намаагүй хэрэглэгдэж буй бүхий л улстөрийн болон Үндсэн хуулийн агуулга ба зорилгуудыг бүдгэрүүлжээ. Үгийн хослолуудаар ингэж тоглож болох уу?
Үндсэн хуулийг хууль биш эрх гэж л нэрлэх бус уу. Тиймээс Үндсэн хууль биш “Үндсэн эрх” шүү дээ. Бүр ам ангайж болохгүй хэл ээдрээд эвлэрэхгүй байгаа бол “Үндсэн хууль эрх” гэж нэрлэх ч боломжтой.
Үг хэл буруу бол бодол буруу явагдана. Нэгэнт бодол буруу явагдвал сэтгэл буруу сэтгэнэ. Сэтгэл буруу сэтгэвэл мэдрэмж буруу мэдэрнэ. Ингээд буруу сэтгэл мэдрэл үүснэ. Нэгэнт сэтгэл мэдрэл буруутсан газар юу ч хийгээд нэмэргүй солиорол явсаар галзуурал болох жишээтэй. Нэгэнт буруу шийдэлээс буруу үйлдэл хийгдэх тул үр дагавар эсвэл үр нөлөө өгөөж ярих ч хэрэггүй.
Эрх чөлөө гэхээр нэг л их том сэдэв ярих гэж буй ойлголт байж болохгүй. Яагаад гэвэл өнөөдөр орчин үед эрх чөлөө мэдээжийн зүйл болсон шүү дээ. Хуулиар эрх чөлөөг хангах мөн хуулиар эрх чөлөөг хамгаалах тухай ярихын оронд харин эрх чөлөө хэрэгжүүлээд юунд хүрэх мөн эрх чөлөөгөө эдэлсэн хүн тэгээд сэтгэл ханамжтай байна уу үгүй юу гэсэн асуулт бас чухал сэдэв. Энэ тухай дараагийн сэдвээр ярилцана.
Хуулиар заагдсан эрхээр зөвшөөрөгдсөн чөлөөт гэдэг бол зөв буруу тодорхой байх жишээтэй. Эрх гэхээр зөвийг л хэлдэг шүү дээ. Энд бөө эсвэл шашин ямар ч үүрэггүй. Хуулийг л дагана. Хийсэн зүйл чин бусдыг баллаагүй олон хүнийг хохироож залилан хийгээгүй биз. Зах зээлийн зүй тогтол эсвэл хүний эрх яриад залуу үеийг эсвэл ээж аав нарыг молигдоогүй биз.
Хүний чөлөөт байдал бусдын чөлөөт байдлыг хязгаарлана. Харин эрхжсэн чөлөөт байдал бусдын эрхжсэн чөлөөт байдлыг улам боломжтой болгоно. Тэгэхээр миний эрх чөлөө бусдын эрх чөлөөг хязгаарлах биш илүү дэмжинэ. Эрхжээгүй дураа дагасан зэрлэг чөлөөт байдал бусдын чөлөөт байдлыг хааж дарж дарамталж эцэстээ ямар ч чөлөөт биш байдал үүсэх жишээтэй.

Үргэлжлэл бий.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 1. \Үргэлжлэл 3\

Хүссэнийгээ биелүүлэх эрх чөлөөний тухай
Эрх чөлөө гэдэг хөгжих ёстой хөгжилийн асуудал. Эрх чөлөөг хөгжүүлэхгүй бол эрх чөлөө унтарч мөхнө. Хүн юм мэдэхгүй гэдэг ичгэвтэр хэрэг биш харин юуг ч шинээр сурах хүсэлгүй гэвэл ичгэвтэр гэж үг бий. Үүнтэй адил эрх чөлөөгөө эдэлж чадахгүй заавал ашигтай бол хийнэ ашиггүй бол хийхгүй гэх эсвэл хүний шахалтаар хийж дүр үзүүлэх гэх мэт өөрөө өөрийгөө хөгжүүлэхгүй үргэлжийн завтай хэзээ ч хэнийг ч дуудсан бэлэн хүмүүс харамсалтайгаар насыг барж хөгширдөг.
Эрх чөлөө гэдэг зүгээр нэг сониучлах эсвэл хийгээд өнгөрөх биш. Зориуд хийж бүтээж өөрийгөө хөгжүүлж чадаж буй хүн эрх чөлөөтэй. Эрх чөлөөг баяжуулж баян болгож чадвал эрх чөлөөг илүү их эдэлнэ. Ядуухан эрх чөлөөтэй хүмүүс хэвэндээ үлдэж ойр ойрчимынхоо хүмүүсийн магтаал сонсож хөөрхийлүүлж хэзээ ч хүссэн хүслээ амидралдаа биелүүлж чадахгүй. Тэд бусдын жишээлбэл найзуудынхаа хүслийн дагуу хүссэн сэдвийг яриж дараа уулзах баталгаагаа хийж авна.
Өөрийнхөө хүслийг биелүүлж өөрийнхөө хүссэнийг биелүүлэх чадваргүй хүмүүс найзынхаа чаатлахыг хүлээж хэн нэг утасдахыг хүлээж цагаа барж өөртөө цаг зориулж чадахгүй өөрийгөө хүчиллэж энд тэнд интернэтээр тэнүүчилж хог уншиж толгойгоо хогийн дөрвөн мөрт иш татлалуудаар дүүргэнэ. Олон хуудас ном уншиж толгойгоо хөгжүүлэхээс татгалзаж хоёр гурван өгүүлбэрээр л хязгаарлагдана.
Хүсэл гэдэг дур эсвэл тачаал цаашлаад шүтэх болоод бишрэх гэх мэттэй ямар ч хамаагүй. Хүсэлийг ухамсартай холбож ойлгох хэрэгтэй. Ухамсар гэдэг хүний ухаанд үүсэх сайныг болон зөвийг хийх гэсэн тухайн хүний биеэ авч явж буй шинж төлөв шүү дээ. Ухамсарыг ухаанаас ялгаж чадахгүй хүмүүс хүсэлийг дур сонирхолоос бас ялгаж чадахгүй. Сэтгэлийг мэдрэмжээс ч ялгаж чадахгүй хүн олон. Ийм хүмүүсийн гай балаг их тэд олон хүнийг өнөөдөр ч балласаар байгаа. Харамсалтай юу вэ гэхээр ухамсаргүй ээж аав эмээ өвөө нар залуу үеийг хохироодог. Ойр дотны хүмүүсийн балаг их. Харин нийгмийн талаас балладаг багш профессоруудын талаар дараагийн бүлэгт бичнэ.
Хүний амидралын хөдөлгөгч хүч болсон цаашлаад маргааш нөгөөдөр дараа жил гээд ирэдүйд аваачих хүсэл гэдэг суралцах ёстой оюуны чадвар болохоос өнгөцхөн хямдхан зүйл биш. Түүнээс гадна хэн нэгэн хүн гаднаас шаардаад эсвэл зөвлөөд хийлгэчихдэг ч зүйл биш. Мэдээж хүсэл үүсэхэд нөлөөлсөн өндөр мэдлэг боловсролтой ухамсартай хүмүүс тараалдвал үүн шиг аз гэж байхгүй. Залуу хүмүүст ийм л оюунлаг номын ард түмнүүдийн нэрлэдэг “Мастер” хүмүүс хэрэгтэй. Тийм учраас аав хүүгээ эр хүн болгож чадахгүй ээж охиноо эмэгтэй хүн болгож чаддаггүй гэсэн үг бий. Мэдээж хүүгээ хүссэн хүсээгүй айлын бүсгүйгийн нөхөр эсвэл охиноо хүссэн хүсээгүй хэн нэгний эхнэр болгох амархан.
Хэрвээ хэн нэгэн хүн амнаасаа хүсэл гэж үгийг гаргаж хэлэх гэвэл юуны тухай ярих гэж буйгаа маш сайн бодох хэрэгтэй. Хүсэл яагаад хэрэгтэй вэ гэхээр зорилгоо биелүүлэхэд хэрэгтэй. Тиймээс маш их хүсэлтэй хүний хүсэлийг бас тэмүүлэл гэж нэрлэдэг. Дур эсвэл тачаалыг зорилго гэж нэрлэхгүй зөвхөн шалтгаан гэж л нэрлэнэ. Дураа дагаж хийх биш сэтгэлээсээ хийх хэрэгтэй. Тэгж чадвал түр зуурын биш хөнгөн шингэхэн өнгөцхөн биш. Сэтгэл чанга бол хүсэл чанга.
Хүсэл гэдэг биелэгдэх ёстой тодорхой тууштай үйл хэрэг. Тиймээс тухайн хүн нилээд боловсорч эхлэхээр зорилгодоо хүрэх гэсэн өөрийн хүссэн хүсэл үүснэ. Хүслээ биелүүлэх гэсэн шийдэл чухал бөгөөд ингэснээр шийдсэн бол одоо биелүүлэх ажил эхэлнэ. Тиймээс хүсэл гэдэг төлөвлөж буй үйлдэл шүү дээ. Хэн нэгэн төлөвлөгөө байхгүй гэвэл хүсэл гэж ярих хэрэггүй.
Хүсэл биелэхэд бас зарим хүсдэг зүйлээс татгалзах хэрэг гардаг. Жишээлбэл залхуурах цаашлаад амархан аргаар амидрах гэсэн дутагдалуудаасаа салах хэрэгтэй. Ингэж зарим зүйлийг хүсэхээ болиж бас хүслээ биелүүлэх жишээтэй. Тэгэхээр хүслээ биелүүлэхэд тэсвэр хатуужил гэх мэт тууштай үйлдэл шаардлагатай. Үүний тулд тухайн хүн өөрөө сайн төвлөрч чадах чадвар чухал үүрэгтэй.
Ойр орчимын олон хүн хүсэл мохоож эсвэл эсэргүүцэх тул үүнээс шалтгаалж хулчийж бууж өгч болохгүй. Мэдээж хүсэл биелэхгүй тохиолдолд гутрах явдал гарч зог тусж илийрч гөлөрч хачин болно. Мэдээж ийм үйл явдал гарна шүү дээ. Үүнтэйгээ учраа олж сурах ажил гарна. Ингэж л амидралын туршлагатай хатуужилтай болно шүү дээ. Энэ бүгдийг ухаарахад өөрийн ухаантай байх л чухал. Өөрийн ухаангүй хүмүүс бусдад өөрийгөө алдана.
Хүсэл гэдэг бусдын тусламжтайгаар эсвэл азаар биелэгдсэн тохиолдолд мэдээж хүслээ биелүүлсэн гэж хэлэхэд хэцүү. Энэ тохиолдолд хүсэл биш харин санаж явсан зүйл биелэлээ гэж л хэлэх болов уу. Эндээс л санаж явбал бүтнэ гэж сулхан ойлголт гаралтай болов уу.
Хүслээ биелүүлэхийн тулд эрх чөлөөтэй байх хэрэгтэй. Эрх чөлөөтэй байхын тулд залуу хүмүүс өөрсдөө маш их зүйлээс татгалзаж сурах хэрэгтэй. Жишээлбэл утсаа унтрааж интернэтээ хааж бодож сууж цаасан дээр төлөвлөж амидралыг төсөөлж цаг хугацаагаа тооцоолох хэрэгтэй.
Цаг хугацаа харвасан сум шиг өнгөрч нэг л мэдэхэд юу ч сураагүй хоосон толгойтой ээж аавууд болцгооно. Ингээд секс хийгээд гаргачихсан хүүхэддээ юун ээж аав болох ирээдүйн ямар ч амидралгүй өөрийнхтөйгөө адил хүүхэд биш насаар амидруулна. Хүүхдэд хичнээн ч мөнгөтэй байгаад тус болохгүй харин мэдлэгтэй байж чадвал тус болно. Үгүй гэвэл хорвоод байр сууриа олоогүй ээж аавтайгаа адил цаг өнгөрөөсөн биеэ чагнасан худлаа жүжиглэсэн хүмүүс л болцгооно доо.
Энд нэг ярих зүйл бол хүмүүс зүгээр цаг завтай юу ч хийсэн яахав өнөөдөр хаачисан ч яахав гэж хий дэмий цаг үрж байгаагаа эрх чөлөөтэй гэж хэлж буй үнэхээр өрөвдөлтэй. Хийж бүтээж сурч боловсорч буй үйл хэрэг бол жинхэнэ эрх чөлөө. Яагаад гэвэл ирээдүйд л зориулж эрх чөлөөг хэрэглэдэг. Ирээдүйг төлөвлөөгүй хүнд эрх чөлөөний хэрэг ч гарахгүй. Эрх чөлөөгөөрөө юу хийх гэж буй л сонин шүү дээ. Ерөөсөө эрх чөлөөтэй үедээ л хүн хийж бүтээнэ шүү дээ. Хийж бүтээхгүй гэвэл залхуураад л ээж аавынхаа өгөх мөнгийг хүлээгээд л сууна гэсэн үг.
Эрх чөлөөгүй хийсэн зүйлс бол даалгавар, захиалга, зах зээлд зориулах, богинохон хугацаанд амжилтанд хүрэх гэсэн заль мэх болохоос эрх чөлөөтэй ямар ч хамаагүй.
Урлагийн нэг салбар болох уран зурагт урлагийн бүтээл гэж ярих дуртай. Гэтэл сүм хийдийн захиалгаар бурхан зурчихаад эсвэл гуйлан бурхан хийчихээд түүнийгээ урлагийн бүтээл гэдэг. Гэтэл түүнийг эрх чөлөөгүй хийсэн тул урлагийн бүтээл биш захиалгат бүтээл гэж л нэрлэнэ. Зах зээлд зориулж тодорхой үнэ шаардаж бүтээсэн бүтээлийг эрх чөлөөт урлагийн бүтээл гэж нэрлэхгүй. Урлаг гэдэг цэвэр эрх чөлөө болохоос баригдсан зориулагдсан биш. Иймэрхүү жишээ яривал олондоо.
Хүсэх эрх чөлөө өөрөөр хэлбэл хэнээс ч хамааралгүй юунаас ч шалтгаалахгүй цэвэр хүсэл үүсэж түүнийгээ биелүүлэх гэсэн эрх чөлөө хүний хөдөлгөх хүч болсон цагт хүнээс маш их шинэ сонин содон бусдыг цочоосон бусдыг дургүйцүүлсэн бүтээлүүд гарч чаддаг. Хүнийг шинэчлэх гэж хийж бүтээдэг болохоос хуучиныг санагалзуулж магтуулж шагнуулах гэж хийсэн бол эрх чөлөөгүй боогдмол доо.
Энд яриж буй хүсэл бол хүний өөрийн хөдөлгөгч хүч. Эрх чөлөөт хүсэл хөдөлгөгч хүч болж чадвал дэвшилтэт шүүмжит урагшаа амидрал эхлэх боломжтой. Үгүй гэвэл хоосон хөндий хуучин зогсонг агуулгагүй ажил амидрал үргэлжилнэ. Ийм эрх чөлөөгүй хүмүүстэй уулзаж ярилцахад даан ч уйтгартай.
Идэвхит амидралгүй хүмүүс бусдын идэвхит амидралыг устгана. Идэвхигүй авгайтай идэвхит нөхөр суугаад идэвхигүйжих аюултай. Идэвхигүй уйтгартай эр нөхөртэй болчихвол дагаж идэвхигүй болж ёстой болохгүй. Салж нийлэх бол жинхэнэ эрх чөлөө шүү дээ. Энэ тухай дараагийн бүлэгт ярилцана.
Хүссэнийгээ биелүүлэх гэсэн тэр эрх чөлөө бол өөрийнхөөрөө шийдэж чадсан шийдэл бөгөөд өөрийгөө хөдөлгөх боломж ба нөгөөтэйгүүр хүссэнийгээ өөртөө зориулах бас нэг боломж. Эрх чөлөөгүй хүмүүс өөртөө зориулж чаддаггүй. Тэд бусдын хэлж заасанаар өдөр өнгөрөөнө.
Олон хүмүүс гадаадад амидарч гадаадад аялж яваагаа эрх чөлөө гэж нэрлэдэг. Энэ бол зөвхөн хөдөлгөөний эрх чөлөө болохоос биш оюуны эрх чөлөө биш. Яагаад би энэ ард түмний эх оронд ирчихээд байж байгаа билээ гэсэн асуулт чухал. Хүн сурч мэдэж өөрчлөгдөж хөгжих гэж л алсыг зоридог биш билүү. Ингээд яг нарийн бодвол эрх чөлөөгүй гэдгээ ухаарч заавал аялал хийж мөнгө үрэх шаардлагагүй гэдгээ хүлээн зөвшөөрөх жишээтэй.
Хүссэнээ биелүүлэх гэж яваа эрх чөлөөт хүн бол өмнө бичсэн өөрөө өөртөө хөөгдсөн хүн ч биш бас өөрийгөө хүчиллэж өөрийн мэдэлгүй яваа хүн ч биш. Хүн хүсэж эхэлж хүслээ тооцоолж эхэлсэнээр өөр дээрээ ажиллаж эхлэх жишээтэй. Хэн нэгэн хүслээ биелүүлж чадлаа гэвэл эрх чөлөөгөө эдэлсэн гэвэл одоо энэ хүн өмнөхөөсөө өөрчлөгдөж сайн тал руугаа хөгжиж сайхан зүйл бүтээж бусадтай илүү ойр дотно болж бусдыг эрх чөлөөтэй болоход туслаж дэмжиж эхэлдэг.
Хүн хүсэхээ зогсвол идэвхит амидрал зогсоно. Хүсэлгүй хүн шиг эндэгдэл эрсдэл гэж хаа ч байхгүй. Хүсэлгүй хүмүүс бусдыг дууриана. Хүсэлгүй хүмүүс бусдыг дагаж сүүдэрт сажлан явцгаана. Олон хүн хүслээ дагаж биш хорсол өшөө авалт хөрөнгө мөнгө нутаг ус гэх мэт өөр шалтгаануудаар нэгдэж нийлцгээх явдал үнэхээр хямдхан.
Хүсэлгүй хүмүүсийн хүслийг нэг бол хөгжүүлээгүй эсвэл хүүхэд насанд мохоож унтраасан байх боломжтой. Тэглээ гээд хүүхэд насандаа хорогдох хэрэггүй. Хүүхэд наснаасаа салж гэрэлд гарч гэгээрэхийн тулд эхлээд гэр орон аав ээж бүгдийг хаян орхиж хүсэлээ бүтээж биелүүлэх зоригтой байх хэрэгтэй. Хүсэл дарж мохоогчидоос холдон явах хэрэгтэй.
Хүсэл гэдэг хүний доод ухаанд ч бас дээд ухаанд ч үүсэх боломжтой. Сонссон харсан бүх зүйл ухаанд хүлээн авагдаж өөрийн мэдэлгүй доод ухаанд хадгалагдана. Тиймээс өөрийн мэдэлгүй хүсэл гэнэт үүсэх боломжтой. Харин ухаардаг өөрөө мэдэж ухаарах ухааны дээд хэсэг бол зориуд зориж төлөвлөж хүссэн хүсэл . Энэ хоёр төрлийн хүсэл өөрт зөв сайн зүйл гэвэл одоо тэгээд энэ хүслээ биелүүлэх л ажил гарна даа. Биелэх эсвэл биелэхгүй бол дараагийн асуудал шүү дээ.
Хүслээ биелүүлэхээр шийдэх шийдэл бас эрх чөлөөтэй явагдах чухал. Шийдсэний дараа хийж эхлэх бас дараагийн том ажил шүү дээ. Гагцхүү эхлүүлсэн бол дуусгах хэрэгтэй бөгөөд дуусгахдаа орхихгүй бүрэн хийх бас дутуудуулахгүй гүйцээж хийх хэрэгтэй.
Ингээд энд яриж буй хүслээ биелүүлэх тухай сэдэвт нэгдүгээрт хүсэл үүсэх, хоёрдугаарт хүслээ биелүүлэхээр шийдэх, гуравдугаарт шийдсэний дараа үнэхээр хийх л хэрэгтэй гэсэн гурван асуудалтай тулгарна. Энэ бүгдийг ялгаж салгаж мэддэг л байх ёстой шүү дээ.
Хэрвээ хүн нэгэнт шийдсэн бол түүнийхээ ард баттай зогсож чадах л чухал шүү дээ. Бүтсэн ч бас бүтээгүй ч байр сууриа хадгалах хэрэгтэй. Эндээс амидралын туршлага ярих боломжтой. Алдаж үзээгүй буруутаж үзээгүй хүмүүст амидралын туршлага гэж байхгүй. Бэлэн амидрал бэлгэнд авсан хүмүүс ёстой л эрх чөлөөгүй хүмүүс. Хүн өөрөө алдаж онох унаж босох үйл ажиллагаа жинхэнэ эрх чөлөө авчирдаг. Гэхдээ муу үйл хэрэг биш сайн үйл хэргийн төлөө яваад алдах шүү дээ.
Хүслээ биелүүлэх гэж яваа хүн хэн бэ гэдгээ мэдсэн хүн шүү дээ. Өнөөдөр хүртэл амидарч ирсэн түүх ямар билээ гэсэн асуулт тухайн хүний хүсэх чадвар болон хүслээ биелүүлэх чин зориг чухал. Үүний дараа л эрх чөлөөний тухай ярих боломжтой. Ерөөсөө хүсээд буй эрх чөлөө дахин дахин сэргээгдэх боломжтой шүү дээ. Тиймээс яг одоо эрх чөлөөгүй байгаадаа гутрах хэрэггүй эрх чөлөөгөө бүтээнэ шүү дээ. Хэрвээ эрх чөлөө унтарсан бол бас сэргээх боломжтой.
Хүслээ илэрхийлж чадах чадварын тухай
Хүслээ илэрхийлж чадахгүй хүн гэдэг эрх чөлөөгүйтэй адил шүү дээ. Хүний дотор хүсэл үүсэх гэдэг мэдээжийн асуудал. Гэхдээ хүслээ үг болон өгүүлбэр болгож чадах хэрэгтэй. Хэрвээ үг өгүүлбэр болгож чадвал одоо хүсэл гадагшлана шүү дээ. Чадахгүй гэвэл дотроо үлдэнэ. Ихэдвэл бүр дотор бөөгнөрч түгжрэл үүсэх жишээтэй.
Хүслээ үг өгүүлбэр болгож хэлэхийн өмнө шалгах, засах, тодорхой болгох чухал үүрэгтэй. Хэрвээ үг өгүүлбэр болгож чадахгүй гэвэл гараараа заах зангах эсвэл зураг зурж харуулах цаашлаад өөрийн хөдөлгөөн биеэрээ харуулах ажил гарна. Жишээлбэл юу ч хэлж ярихгүй гадуур яваад гэртээ орохгүй байвал гэртээ байх хүсэлгүй гэдгээ харуулж буй болов уу. Бас л хүслээ биелүүлэх гээд байна шүү дээ.
Мэдээж хүсэл бусдыг баллаж хохироох зорилгогүй гэдгийг энд дахин хэлэх хэрэгтэй. Тэр бол хүсэл биш өшөө хонзон атаа жөтөө хордох шардах гээд олон сөрөг сэтгэлийн хөдлөлүүдтэй хамаатай.
Хувийн эрх чөлөөний төлөө хийх үйлдэлүүд жишээлбэл ажлаасаа гарах эсвэл эхнэр нөхрөөсөө салах гээд олон эрх чөлөөнүүд бий. Энэ тухай дарааагийн бүлэгт ярилцана.
Хүн нэгэнт эрх чөлөөг мэдэж бас хувийн эрх чөлөөгөө хүсэж чадаж байвал эрхэм чанараа хадгалж буй. Хувийн хүслээ дарах болон биелүүлэх гэсэн сонголтуудтай байж чадвал энэ бол бас л эрх чөлөө шүү дээ.
Хүслээ илэрхийлэх боломжгүй үе залуу хүмүүст үргэлж тулгардаг. Ихэнх ээжүүд охиноо тулгаж хардаж сэрдэж өөрийнхөөрөө байлгах гэсээр байгаад охиноо хүсэлгүй болгодог. Олон аавууд хүүдээ зааж мундаг хүн болох гэж хэрэггүй амидралын туршлага ярисаар байгаад хүүгийнхээ хүслийг мохоодог. Хүний амидралын туршлага бусдад биелэх боломжгүй. Чадахгүй байж мэдэхгүй байж нэрэлхүү зан гаргаж нэг их үр хүүхдэдээ ингэж их өөрчлөгдсөн орчин үед захиас хэлэх шиг гэмт үйлдэл байхгүй.
Ялангуяа олон зуун жилийн өмнө бичиг үсэггүй байхад хэрэгтэй байсан лам нар өнөөдөр даан ч хэлэх үг байхгүй. Тэд юу мэдэж бас ямар амидрал амидарсан болоод хүмүүст мэдэмхийрээд байгаа вэ гэж асуусан асуулт бүр л тодорхой болгоно шүү дээ. Олон залуу хүмүүсийн хүслийг мухар сүсэгтэнүүд эвдэж гэмт үйлдэлүүд хийдэг. Хүн нас ахиад ирэхээр үхлээс айдаг тул мухар сүсэгт автагдахдаа амархан даа.
Эмээ өвөө болон ээж аавууд ном уншиж ухаанаа хөгжүүлээгүй ухамсарт суралцаагүй насанд хүрсэн мөртлөө цаг үеэ ойлгож мэдрээгүй тул үр хүүхдээ балладаг. Өөрийнхөө ухааныг хөгжүүлээгүй бол үр хүүхдэдээ юу зөвлөж юу захиж юу зөвлөх вэ дээ. Жинхэнэдээ бол үр хүүхэдтэйгээ уншсан романуудаа ярилцаж залуу хүмүүст хүсэл үүсгэж жинхэнэ эрх чөлөө гэж юу байдгийг сургаж залуусыг хүслээ биелүүлэхэд тус дэм болж ачтай хүмүүс болох ёстой биш билүү.
Хүслээ ойлгох тухай
Хүн өөрийнхөө хүслээ ойлгох чадвар чухал. Үүний тулд ерөөсөө өөрийгөө ойлгож чадах чадвар хэрэгтэй. Би ямар байдалд байгаа билээ гэж асуулт үргэлж тавих. Хүн өөрийгөө ойлгож чадаагүй бол хүсэл ч бас ойлгомжгүй. Ингээд эрх чөлөөгүй гэдгээ мэднэ. Тиймээс хүн өөрийгөө шинээр ойлгож эхлэх шаардлагатай.
Хүн өөрийгөө ойлгож эхлэхэд үнэлэх үнэлэмж чухал үүрэгтэй. Үнэлэмж зөв бол хэзээ ч хүсээгүйгээ хүсэж эхлэх боломжтой. Үүнээс гадна хүсээд салдаггүй зүйлсээсээ салах боломжтой. Ингэж эрх чөлөөтэй гэдгээ ойлгож эхлэнэ.
Хүн юу хүсдэг билээ гэдгээ ойлгоход өөрийгөө ойлгох чухал тул дараагийн олон асуулт зайлшгүй тавигдана.
Эмэгтэй хүн юу хүсдэг билээ, эрэгтэй хүн юу хүсдэг билээ, хүүхэд юу хүсдэг билээ, залуу хүн юу хүсдэг билээ, хөгшин хүн юу хүсдэг билээ гээд ойлгох ёстой олон асуултууд гарч ирдэг.
Хүн ойлгоод эхлэхээр илэрхийлж чадна. Ойлгомжтой болох бүр үнэлэх үнэлэмж бас өөрчлөгдөнө. Өөрийгөө ойлгохын тулд өөрийгөө мэддэг байх хэрэгтэй. Өөрийгөө мэдэж чадвал юу хүсэх тэр эрх чөлөөгөө мэдэх шүү дээ.
Өөрийгөө мэдэх гэдэг “Би хэн бэ” гэдгээ л мэдэхийг хэлнэ.