“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 2: Олон нийтийн эрх чөлөөний боломж

Бүлэг 2: Олон нийтийн эрх чөлөөний боломж

Ёс суртахууны эрх чөлөө
Хууль эрхийн эрх чөлөөний тухай өмнөх сэдэвт анх удаа хууль эрх гэсэн ойлголт орж ирж Эрдэнэ эрхтэй болж Итгэлт дургүйцэж тэмцэл эхэлсэн тухай бичсэн. Энэ ёс суртахууны эрх чөлөө гэсэн хэсэгт Улаанбаатарт байгаа миний аавд гэсэн захидал хэрхэн бичигдэж Самданд анх удаагаа ам бүлийн болон эхнэр нөхөр хоёрын ёс суртахуун цаашлаад эцэг хүмүүсийн үүрэг хариуцлагын ойлголт анх удаагаа орж ирж бас л том зөрчил үүсэж орчин үе хуучин зан заншилтай тэмцэлдэж буйг харуулсан ёс суртахууны тухай бичлээ.
Хүмүүсийн хоорондын харицаа болон хамтран үйл хэрэг хийж буй ниймийн амидралд ёс суртахуун маш чухал үүрэгтэй. Хэдийд нийгэм үүссэн тэр цагт л ёс суртахуун үүссэн байх жишээтэй. Түүнээс биш нийгэм байхгүй зөвхөн ээж аав эмээ өвөө ах дүү нартайгаа аж амидрах газар бол ёс суртахууны шаардлага байхгүй. Тэнд хамгийн ахмад хүн эцсийн шийдлийг хэлээд түүний үгийг дагаад л амидрана. Тиймээс хөгшчүүд үгээ хэлж тэнд зөв буруу сайн мууг хэлж өгч туршлагаа сургана.
Өнгөрсөн үүх түүхээ сөхөхөд нийгэм болж номын сан бариж ёс суртахууны шаардлага гарч соёл хөгжсөн жишээ хомсхон. Ердөө социализмын үед Орос болон Зүүн Европоос ёс суртахууны ойлголтууд орж ирсэн. Социализм төгсөхөд ёс суртахуун устсан.
Ёс суртахуун нийгмийн асуудал тул ээж аав болон эмээ өвөө гэх мэт хүмүүсийн зааж сургасан бараг л хүчингүй. Багш болон боловсролын байгууллагууд л ёс суртахууныг зааж сургах үүрэгтэй. Тиймээс нийгмийн дүрэм болох эрх үүрэг устахад ёс суртахуун устсан.
Ёс суртахууны ойлголтоор хэрхэн эрх чөлөөтэй байх вэ?
Ёс суртахууны онол социализмын үед маш эрчимтэй хүмүүсийн дунд хэрэглэгдэж үүрэг хариуцлага хүндэтгэл уучлал орж ирсэнээр нийгэм анх удаагаа үүсэх боломж бий болсон. Энэ их ёс суртахууны орчин тун удалгүй социализм унахад хамт нуран унаж ардчилал эхлэхэд ёс суртахуун хэдийний устсан тул нийгэм бас устаж нийт улс орон социализмын өмнөх ёс суртахуунгүй төлөвт шилжсэн. Тиймээс хар шар феодалуудын цаг ирсэн. Ноён дээдэс гээд хулгайч аж амидрал эхэлсэн.
Европоос эхлэлтэй Оросооор дамжин орж ирсэн ёс суртахуун гэсэн энэ сэдэв нийгэмд болон олон нийт үүсэхэд хэрэгтэй бөгөөд улс орон зүг чигээ олж үнэт зүйлсийн хэмжүүрээ хийхэд чухал үүрэгтэй. Тиймээс Үндсэн хуулийн цэцийн амин сүнс байх ёстой. Үндсэн хуулийг хянагчид хянаж биелэлтийг шалгах ёстой бол цэцийн цэцэн хүмүүс ёс суртахууныг хянаж шалгах үүрэгтэй байх ёстой. Мэдээж зөв буруутаж сайн гэнэт муу болж түүний оронд муу гэнэт сайн болсон арлдчилалын жилүүдэд хөл толгойгоо олохоо больсон тул Үндсэн хуулийн цэцийн ч агуулга зорилго алдагдсан.
Өнөөдөр Улаанбаатар хотод Эрдэнэтэй адил шинийг бүтээж улс орондоо буян үйлдэх хүн цөөрч Самдан шиг ёс суртахуунтай айлын эцэгүүд алдагдаж ааваасаа ёс суртахуун шаарддаг хүүдүүд мохож ёс суртахууны эрх чөлөө зайлшгүй ярих цаг нэгэнт болжээ.
Ёс суртахууны эрх чөлөө алдагдсан бөөгнөрсөн хүмүүсийн Улаанбаатар хотод шашин шашин биш мухар сүсэг болж буцаад нүүдэлчин үеийн бөөгийн доод хэмжээний амидрал тархаж бараг л Түвдээс лам нар орж ирэхээс өмнө 200 гаруй жилийн өмнөх мэдлэг боловсролгүй төлөвт очсон мэт харагдана. Мэдээж эдэлж хэрэглэсэн бараа таваар тусаж буй тусгал нүд хуурам бас нүд далдирам. Гэтэл тусгал нэг хэрэг цаад жинхэнэ байх буюу байгаа байдал өөр хэрэг.
Энд хэлэх нэг хэцүү асуудал юу вэ гэхээр Буддизм биш Түвдийн буюу Далай ламын ламын мухар сүсэг орж ирсэн явдал асуудлыг бүр л хүндрүүлнэ. Будда г өнөөдөр л нээн олж анх удаагаа хөшөөнүүд босгоцгоолоо.
Ёс суртахуун мэдээж анх шашинаас биш философоос үүссэн хэдий ч шашин ёс суртахууныг тосон авч дэлхийн сүм хийдүүд ёс суртахууны гол төвүүд болсон түүх яривал энд олон хуудас бичих шаардлага гарах тул дараа өөр номонд бичих хэрэгтэй болов уу.
Социализмын үед шашины ёс суртахууныг шинэчлэн философийн ёс суртахуун луу буцааж аваачиж нийгмийн ёс суртахуун гэсэн том үйл хэрэг явагдсан. Нийгмийн ёс суртахуунтай болж чадсанаар хувь заяа, хоосон чанар, заяа төөрөг, хорвоогийн жам, хүний зовлон дуусахгүй, жаргаж үзсэнгүй, бясалгал гэх мэт юу ч хийхгүй зүгээр сууж яах ч боломжгүй ингээд боллоо гэсэн олон мухар сүсэгүүдээс салгаж чадсан. Яагаад мухар сүсэг вэ гэхээр ийм ойлголтууд хаанахын ч шашинд тэр ч бүү хэл Буддын шашинд ч байдаггүй.
Муугийн ёс биш Монголын ёс гэсэн үг маш том алдаа. Муу муухай орчин үед саад хийсэн ёснууд олон бий шүү дээ. Ёс уламжлал зан үйл яриж байгаад хүний амидрал баллаж амь нас хүртэл бүрэлгэдэг ёснууд осолтой бас аюултай. Шалгаж шүүх л хэрэгтэй.
Ёс суртахуун гаднаас хүчтэй орж ирсэн социализмын жилүүдэд Христийн шашины зарим ёс дүрэмүүд буюу эрдэмүүд орж ирсэн. Жишээлбэл өрөвдөх, туслах, дэг журам, сахилга бат, ариун цэвэр, хичээл зүтгэл. Үүгээр олон хүн амидралын эрдэмүүдтэй болж чадсан тул мэргэжил мэдлэгт суралцаж орчин үеийн иргэд үүссэн. Орчин үеийн болж чадсан иргэд социализмын дараа Европын болон Америкийн Христийн эрдэмтэй орнуудад очиж маш амжилттай ажиллаж амидарч чадсан. Харин тэдний үр хүүхэд ардчилалын жилүүдэд эрдэмд суралцаагүй тул асуудалд орсон жишээнүүд олон бий.
Өрөвдөх гэсэн эрдэм бол Бурханы өрөвдөлийг бурханлаг хүн л хэрэгжүүлж бурханы даалгаварыг биелүүлдэг болохоос зөвхөн тухайн хүний өрөвдөл бол бяцхан өрөвдөл. Үүнтэй адил гомдох гэсэн эрдэм Бурханы гомдолыг хэрэгжүүлж биелүүлж буй хүний жижигхэн хэсэгхэн гомдол шүү дээ. Тиймээс Гандангийн лам нарыг хараад байхад жинхэнэ Бурхан гэсэн ойлголт орж ирээгүй л байдаг. Эндээс л бурхангүй газрын бумба галзуурна гэсэн үг гаралтай болов уу.
Өнөөдөр Бурхан ч үгүй бас Будда ч үгүй Майдартай л болох гэж буй. Бас л том мухар сүсэг. Ёс суртахуун хаа ч ярихгүй хэвээр. Ёс суртахуунгүй хүмүүс Майдар босгож ёс суртахуунгүй хүмүүсийн хотхон үүсэхэд олон хүн шагширч буй бололтой.
Өнөөдөр ёс суртахуун байхгүй тул зэрлэг бүдүүлэг хулгайч боловсролгүй нэгэн үеийнхэний дураараа зарчим эрдэмүүдийн оронд очиж эзэлжээ. Дураараа хүмүүс дээгүүүр доогуур энд тэнд албан тушаал хашиж компан нэртэй худалдаа хийж гадаадын байгууллагад зарцлуулж улс орны хөрөнгө мөнгийг сорж шимэн амидарч нийгэм үүсэх боломжыг устгаж хувийн жижигхэн бяцхан хэсэгхэн амидралаар баясан өдөр өнгөрөөж энд тэнд зугаалж улс орноо хөгжих ирээдүйг босгоход үл оролцоно. Энэ л ёстой хоосон чанар байхдаа.
Ёс суртахуун устсан газар оюунлаг ухаантай хүмүүс эрх чөлөөтэй ажиллаж амидрах орчин боогдож хаагдаж боловсролтой хүн харахаараа эвэртэй туулай үзсэн мэт зугатаана эсвэл Түгжилтэй адил араас хутга дүрэх гэж оролдон энд тэнд утгатай утгагүй коммент бичиж худлаа цуу яриа тараана. Тэдний зарим бүр зохион байгууллалтай коммент бичдэг ажилтай гэдэг. Ингээд комментчин гэсэн мэргэжил үүссэн бололтой.
Хууль эрхийн эрх чөлөө гэсэн өмнөх сэдэвт хууль эрхийн дээр мухар сүсэг гарсан тухай жишээнүүд ярисан. Одоо энд ёс суртахууны эрх чөлөө сэдэв ярих үед ёс суртахууны дээр задгай ямар ч зөвгүй буруугүй эрсдэл ихтэй хүчирхийлэлтэй хүмүүсийн бөөгнөрөл Улаанбаатар хотод үүсжээ. Нийгэм болж чадаагүйгийн шалтгаан бол нийтээрээ соёлгүй, боловсролгүй ердөө л ганцхан мухар сүсэг гэсэн ганцхан шүтэх сэдэвтэй болжээ.
Ёс суртахуунгүй газар улстөрийн хонзон өшөө авалт гаарч хулгай зэлгий ихсэж 90-оноос эхэлсэн хүний эрх зөрчсөн төр улсын үйл ажиллагаанууд дээд цэгтэй хүрч том гэмт хэрэгтэнүүд гадаад оронд орогнож шууд бас шууд бишээр байшин бариж түрээслэх л том мөрөөдөлтэй болохоос аж амидралыг амгалан тайван аз жаргалтай болгох ямар ч зорилгогүй харагдана.
Ёс суртахууны эрх чөлөөгүй өнөөгийн хүмүүс “Би” болж чадахгүй тул насанд хэзээ ч хүрэхгүй. Гэтэл ээж аавууд эмээ өвөө нар насанд хүрэх шаардлагатай байна шүү дээ. Ингэж байж л нийгэм үүснэ. “Би” байхгүй бол “Бид” байхгүй.
Нэгэнт нийгэм үүсээгүй байхад ямар ч утгагүй эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн өрсөлдөөн дээд цэгтээ тулсан байх жишээтэй. Эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдтэй өрсөлдөж барицаж бараг л эрэгтэй хүн болох гээд буй гайхмаар. Эрэгтэй хүн эмэгтэй хүнийг заавал өөрөөсөө илүү болгохгүй гээд хичээгээд буй хачирхалтай. Ёс суртахууны эрх чөлөө боломжтой бол энэ бүгдийн асуудал өөрөө шийдэгдэнэ шүү дээ.
Ёс суртахуун тийм ч амар сэдэв биш. Тиймээс хэн ч энэ тухай ярихгүй боломж гарвал зугатаагаад байгаа. Ялангуяа 90-ээд онд ёс суртахууны эсрэг залуучууд хувьсгал нэртэй үймээн дэгдээсэн. Яагаад гэвэл ёс суртахуун сэтгэлийн хөдөлгөөнийг хянах эрдэмд сургадаг. Сэтгэлийн хөдөлгөөнөө хянах тийм ч хурдан явагдахгүй. Ёс суртахуун хүнийг тухайн агшинд буюу тухайн хоромд гэнэт үүсэх сэрэлийг дарахад сургадаг. Сэрэлийг удирдах тийм ч өнөө маргаашийн цээжилээд дүн авчихдагтай адил биш. Яагаад гэвэл бусадыг хуурахад амархан хэдий ч өөрийгөө хүн хуурч чадахгүй. Энэ хувьсгал нэртэй үймээн ёс сурахуунаас өөрөөр хэлбэл нийгмээс татагалзсан. Түүний дараа хувиа бодсон хүмүүсийн бөөгнөрөл тархай бутархай амидрал гаарсан.
Эцсийн эцэст ёс суртахуунтай болж чадсан бол одоо боловсролын үйл ажиллагаа эхэлнэ шүү дээ. Яагаад өнөөдөр ч боловсролын бүх байгууллагууд бүтэлгүй зөвхөн цол шагнал дипломоор л амиа аргалдаг вэ гэхээр ёс суртахууны эх үндэс байхгүйгийн баталгаа. Ёс суртахуунтай байсан бол хүмүүс цол шагналаас татгалзаж диплом буцааж өгч үнэн жинхэнэ боловсрол шаардах эрх чөлөөтэй болно шүү дээ.
Яагаад энд ёс суртахууны эрх чөлөө яриж буй вэ гэхээр эрх чөлөөгөө эдлэж болноо гагцхүү эдэлсэний дараа сэтгэл ханамжтай юу гэсэн асуулт чухал шүү дээ. Үүнтэй адил ёс суртахуунтай болж чадвал хийсэн бүх ажлын дараа хүн сэтгэл ханамжтай байх боломжтой. Яагаад гэвэл ёс суртахуун өөрөө үнэний хэмжүүр шүү дээ.
Шашин ерөөсөө сүм хийд дотроо хүчинтэй. Гэтэл боловсрол нийгэмд буюу улс оронд хүчинтэй. Шашины номууд боловсролтой хамаагүй. Харин боловсролын номууд нийгэмтэй хамаатай. Мэдээж энэ хоёр номууд хоорондоо зохицож чадвал нийгэмд хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл хуучин үе шинэ үетэй цаашлаад хөгшчүүд залуучуудтай зохицно гэсэн үг шүү дээ.
Яагаад энд заавал шашиныг яриад буй гэхээр бүх шүүмжллэлүүдийн хамгийн үндсэн суурь шүүмжлэл бол шашины шүүмж гэж Карл Маркс номондоо бичсэн байдаг. Тиймээс Улс орноо шүүмжлэхийн өмнө шашиныг эхлээд шүүмжлэхээс өөр сонголтгүй.
Ерөөсөө эрх чөлөө гэдэг ёс суртахуунтай холбоотой. Тиймээс эрх чөлөөг эдлэх гэвэл ёс суртахууныг эдлэх шүү дээ. Яагаад гэвэл ёс суртахуун буруу зөв хоёрыг ялгаж өгдөг. Одоо нэгэнт буруу зөв хоёрыг мэддэг болсон бол эрх чөлөөгөөрөө зөвийг шийднэ. Хэрвээ буруу зөвийг мэдэхгүй бол юу хийж буйгаа мэдэхгүй тул ямар эрх чөлөө ярих вэ дээ. Энэ үед зөвхөн сэтгэлийн хөдөлгөөн цаашлаад агшин зуурын сэрэлүүд удирдлагыг гартаа авна.
Ёс суртахууныг хамгийн түрүүнд ойлгох ёстой хүмүүс бол найз нөхдийн хоорондын ёс суртахууны эрх чөлөө чухал. Энэ тал дээр харахад маш их доголтой.
Ээж аавуудын хувьд тийм ч амар биш. Яагаад гэвэл ээж аав бол хүүхэд гарахад л эх үүсвэр болсон хүмүүс болохоос биш жинхэнэ хуулийнхаа хувьд хариуцлага үүрэг хүлээх ёстой хүмүүс бол эцэг эх шүү дээ. Тиймээс эхнэр нөхрүүд салсаны дараа эцэг эх байхаа больж зөвхөн аав ээж л болдог. Энэ хүмүүст нэгэнт хууль үйлчлэхгүй тул ёс суртахуун л аврах ёстой.
Ёс суртахуун цаашлаад дарга ба ажилтан хоёрын хоорондын зөв харицааны түлхүүр. Ажилтан зарц биш дарга ноён биш шүү дээ.

Энд яриж буй нийгмийн сэдэвүүдийг дараагийн хэсэгт тодорхой бичнэ.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Нийгмийн ёс суртахууны эрх чөлөө.

Advertisements