“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 3: Өөрийгөө бүтээх эрх чөлөө

Өөрийгөө олох эрх чөлөө
Би угаасаа ийм өөрчлөгдөхгүй гэсэн өөрийгөө олохгүй төөрөгдөл олон зүйл хэлнэ. Хэн ч угаасаа ийм биш. Харин хүн хэзээ нэгэн цагт тийм хүн болно гэж одоо байгаагаасаа сайжирч илүү болж үүгээрээ бусдаас ялгарч чадвал сүргийн амитанлаг төрхөөсөө салж өөрийгөө “Би” гэж хэлэх боломжтой болох.
Би угаасаа ийм гэсэн яг одоогийн амидралын хэв төрхийнхөө эсрэг өөрийгөө хүчилж олон зүйлийг шинээр сурч өнөөдөр хүртэл олж хараагүй зүйлээ олж харж нүд нээгдэх тийм ч амархан биш. Хүн өөрийгөө олж ухаарч бодож эхлэхээр найз нөхөд гологдож магтан дуулдаг хүндэтгэдэг хүмүүс ямар ч үнэгүй болох жишээтэй. Энэ үед хүн гутарч сэтгэлээр унах биш жинхэнэ үнэнтэй танилцаж буйдаа баярлах хэрэгтэй.
Хүн өөрийгөө олж хөгжиж өндөр түвшинд очих боломжтой. Ингэлээ гээд бүгдийг үнэлэхгүй тоохгүйдээ биш ухаж ойлгож түүх эсвэл үлгэр домог эсвэл бурхан гэдэг чин хүн өөрөө зохиосон хүний л төсөөлөл болохоос цаанаасаа угаасаа өгөгдсөн зүйл биш гэдгийг мэдэх жишээтэй.
Тухайн хүн нэг бол өөрийгөө олохгүйдээ эвлэрч угаасаа би ийм гэж амитанлаг явах уу эсвэл өөрийгөө олж жинхэнэ үнэнтэй нүүр тулгарч бие даасан хүн болж өндөр түвшинд хүн гэсэн нэрийг тээж явах чадвартай гудамжаар алхах уу гэсэн сонголт байх жишээтэй. Өөрийгөө олохоор зурагтаар ярих хүмүүсээс авахуулаад гудамжаар явах хүмүүсийн нүд хүртэл нэг л өөр харагдаж эхлэнэ. Энэ үед жинхэнэ бодит байдал гэж юу вэ гэдгийг ухамсарлана.
Шинийг сурч олон мэдэхгүй зүйлээ мэдэж эхлэх гэдэг бага насандаа ээж аавын буруу заасан зүйлсийг засаж залруулж арван жилийн сургуулийн багшийн өөрийнхөө үнэмшилийг тулган үнэмшүүлсэнийг ухаарч цаашлаад их дээд сургуульд лекц нэрийн дор буруу ойлгосон зүйлсээ ярьж ном нэртэй өврийн дэвтэрүүдээсээ цээж бичиг хийлгүүлжээ гэдгийг хожим ухаарна. Одоо тэгвэл буруу ээж аав алдаатай багш худлаа профессоруудын хүнийг угаасаа л ийм болгосон гэмт хэргээс хэрхэн салах вэ? Үүний цаана улстөр гээд бүр том дээд хэмжээнд гэмт хэрэг хийдэг хүмүүсийн хэлж яриж хүнийг угаасаа ийм болгосон хар гайнуудыг яах вэ? Энэ бүгдийг олж харахгүй хүлээн зөвшөөрөхгүй хүмүүс бас амитан шинжээрээ ингээд л мөрөөрөө л явна гэсэн дараагийн угаасааг хэлж уйлагнадаг.
Мөрөөрөө л явна гэж ээжийнхээ сүүдэрт явах охид эсвэл аавынхаа дарамтад явах хөвгүүд амитанаас ялгаагүй. Чонын бэлтрэг л эээжийнхээ гаргасан мөрөөр явж чонын амидралаар л амидарна. Гэтэл хүн төрөлхтөний түүхийг харахад хүн өөрийнхөө амидралаар амидарсан тул агуу роман бичиж, суут сонгодог хөгжим зохиож, гайхамшигтай уран зураг зурж, огторгуй ямар их томыг нээн олж, философийн номууд бичиж эрх чөлөө гэж юу байдагийг бүтээн бий болгосон шүү дээ. Мөрөөрөө явж амитан амидралаар амидрах хүмүүс хэний ч төлөө юу ч хийхгүй нүхэн амидралаар л харанхуй хоосон бэртэгчин амидралаар амидрана. Ийм л хүмүүс мухар сүсэгт амархан автагдаж хүний хоол болж адгийн боловсролгүй лам залууд доромжлуулна. Арслантайж яаж Түвдэд дагаар орж Монгол мөнх биш зуурд боллоо доо. Буцаад тархай бутархай овог аймгууд болсон биздээ.
Ойр орчимынхоо хүмүүсийг хүндэтгэдэг, өөр арга байхгүй, хөөрхийг гомдоогоод юу хийх вэ, бас өрөвдөөд байна шүү дээ гэж шалтаглан мөрөөрөө явах гэсэн угаасаа ийм гэж амидралд бууж өгсөн хүмүүс зөвхөн өөрийгөө биш бусдыг балладаг. Өнөөдөр балласаар ч байна. Өөрийнхөө амидралаар амидарч чадахгүй хүмүүсийг анхааруулж нэг ч удаа боломж өгч чадвал тийм хүмүүс ёстой л ачтай хүмүүсдээ. Ерөөсөө ээж аавынхаа амидралыг дууриан амидарч тэдний үгэнд үг дуугүй орох гэдэг эрх чөлөө байтугай тэгш эрхтэй ч харшилдана. Тиймээс шударга ёс бүр ярих ч хэрэггүй.
Өөрийгөө хаанаас олох вэ гэхээр ухамсар ба шүтлэг хоёрын зааг дээр, эрх чөлөө ба дарамт хоёрын ялгаан дээр цаашлаад ардчилал ба сэхээтэнчилэл хоёрын туйлшрал дээр олно гэсэн ойлголт. Хүн өөрийгөө сайн муу хоёрын дунд олох шаардлагатай үүний тулд өөрийн бие ба өөрийн ухаан хоёрын ялгааг мэдэж авах чухал. Том булчин шөрмөстэй биетэй олон эрчүүд ухаан муутай бол бүтэн болоогүй хагас хүмүүс шүү дээ. Өөрийгөө олох гэдэг мөнхийн ба хугацаатай хоёрын хил хязгаар дээр олох мөн “Байх” ба “Биш” хоёрын зөрлөг дээр өөрийгөө олох гэх мэт ойлголтууд хэрэгтэй.
Өөрийгөө олох гэдэг нийгмийн дунд олны дотор танилуудын өмнө найз нарынхаа дэргэд өөрийгөө хэрхэн харагдуулж хэн гэж ойлгуулж хэн гэдгээр танигдаж явах тэр хөдлөшгүй тогтсон “Би”-г олох эрх чөлөө. Энэ эрх чөлөөг эдлэж чадахгүй олон хүмүүс амидралын турш хэн ч болоход бэлэн явцгаадаг. Ийм хүмүүсийг улс төрийн намууд болон мухар сүсэгийн байгууллагууд маш хурдан татаж элсүүлж авдаг.
Хэн ч болоход бэлэн үргэлж өөрчлөгдөх яаж ч магад тэр “Би биш” болж өөрийгөө алдахаас хамгаалахад боловсрол хэрэгтэй. Боловсролгүй ардчилал “Би биш”-үүдийг төрүүлж хар маас болгожээ. Би болж чадах хэрэгтэй. Олон хүн “Би” болохоос айдаг бас татгалздаг. Одоо өнгөрсөн ингээд л явна гэдэг. Нэгэнт Би-нүүд нийлж чадахгүй гэвэл “Бид” болж чадахгүй.
Өнөөдөр олон зүйр цэцэн үгүүд хүчингүй болж олон ч хүнийг төөрөгдүүлсэн хэвээр. Сохорын газар сохор доголонгийн газар доголон явна гэсэн зүйр цэцэн үг Монгол хүнийг хэн ч биш хүүхэд шиг тогтворгүй хүний аашийг дагасан хөнгөн хийсвэр болгожээ. Сохорын газар хараатай мөртлөө сохор болох ямар их ялагдал вэ. Доголонгийн газар эрүүл биетэй байж хүн дагаж доголох ямар их хоосрол вэ.
Монгол хүн дасан зохицох чадвартай гэдэг ямар их мөрөөрөө бас угаасаа ийм гэдгийн баталгаа вэ. Хүн дасаж зохицохдоо биш шүүмжтэй харж гярхай нүдээр шинжиж дасах үедээ дасна дасахгүй үедээ хаяад явах хэрэгтэй. Үнэхээр таалагдахгүй тэнэг үйл явдал гарвал зохицох биш өөрчилж шинэчлэх хэрэгтэй. Үүнийг гадаадаар инновац гэдэг биш билүү. Нөгөө төгөлдөршүүлэх гэж орчуулсан худлаа орчуулгаа санах хэрэгтэй.
Зурагтаар магтаж шагналаар зутгаж одон медал хог шиг энгэрт хатгасан өнөө цагт “Би биш”-үүд мандаж угаасаанууд идэвхит амидралаас хойш сууж мөрөө мөшгөн алхана. Өөрсдийгөө магтаж буй одон медалтанууд өөрөө өөрийгөө олоогүй хүн тул хэнийг ч хамаагүй дагаж бялдуучлан долигнох хүмүүсийг л хэлэх болов уу. Сохорын газар сохор биш хараатай байх хэрэгтэй. Доглонгийн газар доголон биш биеэ цэх алхах хэрэгтэй. Ингэж чадахгүй хүмүүс эх орондоо ч харийн оронд ч хэн ч болоход бэлэнүүд. Ийм хүмүүс хэн байсанаа мартаж хэрхэн Улаанбаатар хоттой болсоноо умартаж гэнэт л тэнгэрээс унаад ирсэн мэт алхацгаана.
Өөрийгөө олж өөрийнхөөрөө байж бусдаас ялгарч бусдыг үл тоон алхаж чадахгүй Монгол хүний мөрөөрөө явах гэсэн өрөвдөлт зан төрх яасан их ялагдал вэ. Мухар сүсэгт ялагдаж ламд залилуулж өөрийгөө олох биш өөрийгөө бүрэн алдсан мухар сүсэгт Монгол хүн арц царван үнэртэж мэдрэмж балартаж хадаг хийсгэж байгал орчиноо хогтуулж хэн гэдгээ мэдэхгүй хэн болохоо ойлгохгүй явцгаана.
Өөрийгөө олох гэдэг “Би биш”-ийг орхиж “Би” болох шүү дээ. Гэхдээ хүүхэд шиг би гэж бүх юмны урдаар орох гэж зүтгэх биш харин нийгмийн дунд олны дунд ажлын хүмүүсийнхээ дунд найз нөхөдийн дунд Би байж чадах чадвар шүү дээ. Хэлэх гэснээ хэлэх хүсэх гэснээ хүсэх татгалзах гэснээ татгалзах зөрөлдөх гэснээ зөрөлдөж чадах тэр Би болсон хүний өөрийгөө олж буй баталгаа. Өөрийгөө олоогүй хүмүүс нэг бол юу ч хэлэхгүй бүгдийг зөвшөөрч толгой дохино эсвэл бүгдээс зугатааж хэнтэй ч уулзахгүй гэртээ бүгнэ. Би бишүүдийг номхон дөлгөөн үг дуу цөөтэй төлөв даруу гэж улам дуугүй болгоно. Сүм хийдэд дуугүй номхон суудаг болохоос биш нийгэм дотор дуу гаргах хэрэгтэй номхон биш омоглон байх хэрэгтэй. Чаддаг байх хэрэгтэй шүү дээ.
Өөрийгөө олны дунд алдахгүй, маасын нэг болж урсгалд урсахгүй, хүн дагаж амидралаа даатгахгүй, хүний сүүдэрт явж цүнх барьдаг зөөгч болохгүй, бялдуучилж хүн бүрт тал засахгүй, хэзээ нэг магтаал шагнал ирнэ гэж горьдож дол цохихгүй, үргэлж ярзайтлаа инээж нэг их найрсаг хүн болох гэж хичээхгүй явах тэр үнэт чанар өөрийгөө л олсон хүний шинж шүү дээ. Өөрийгөө олоогүй хүмүүс дороо л хүмүүст танигддаг. Өөрийгөө олоогүй хүмүүс баригдахаараа бантаж царай зүсээ хувиргаж нуух гээд бүтэлгүйтэж улам биеэ бариж инээдэм болдог.
Өөрийгөө олж чадна гэдэг бусдаас өөрийгөө тусгаарлаж чадахыг хэлэх ба ингэж буйгаараа ганцаараа зожиг болохыг хэлээгүй. Ганцаараа байж чадвал өөртөө төвлөрч өөрийнхөө ажил хөдөлмөр болон сонирхож хүсэж явдаг зүйлээ хийж бүтээхэд тустай. Өөртөө цаггүй гэвэл бусдын цаг хэмээр л явна гэсэн ойлголт.
Өөрийгөө олох гэдэг нэгдүгээрт эдлэж хэрэглэх тодорхой эд зүйлсийг эзэмшиж, олны дунд нийгэмд биеэ зөв авч явахаас гадна бас оюуны чадвартай байж бодож бодлоо илэрхийлэх мөн сэтгэж сэтгэлээ илэрхийлж чадахыг хэлнэ. Ингэж гурван зүйлийг маш сайн хослуулж чадах чухал. Үүний тулд бодол гэж юу вэ гэсэн ном унших сэтгэл гэж юу вэ гэсэн онолтой танилцах шүү дээ. Үг мэдэх хангалтгүй түүний цаана үг бүр онолтой шүү дээ. Үүнийг л хэлнийхэн эсвэл их эрдэмтэн бичгийн хүн гэж магтдаг хүмүүс ухаарч ойлгоогүй дээ.
Би хэн бэ? Би юу хүсдэг билээ? Би хорвоог болон ертөнцийг хэрхэн төсөөлдөг вэ? Би бусдад хэн гэж харагдах вэ? Би өөрийгөө бусдад таниулж чадсан уу? гэх мэт асуултуудыг өөрийгөө олох гэсэн хүмүүс л тавихаас биш нэгэнт бусдыг дагадаг бууж өгсөн ялагдсан хүмүүсийн асуултууд биш.
Өөрийгөө олж чадвал өөрийгөө л бүтээх боломж гарна шүү дээ. Хүн гэдэг ээж аавын болон нийгмийн дутуу бариад хаясан барилгатай л адил. Тиймээс барилгыг гүйцээж барихын тулд хүн өөрөө л гүйцээх болохоос биш өөр хэн ч гүйцээж чадахгүй. Хэн ч өөрийнхөө л бүтээл болдог. Зарим бүтээл муу харин зарим бүтээл дажгүй.
Өөрийгөө бие хүн болгоход боломж хэрэгтэй. Өөрт өгөгдсөн боломжоос гадна бас өөрийнхөө онцлог авьяас чадвараа мартаж болохгүй. Хэнд ч авьяас чадвар бий хэдий ч бусдаас шалтгаалан авьяасаа нууж явсаар өөрийгөө олохгүй явах жишээ олон бий. Олон ээж аавууд хүүхэддээ боломж өгөөгүй байж хэт их зүйлийг хүүхдээсээ шаардаж ач хариул гэдэг. Гэтэл эргэж хариугаа өгч ачийг хариултал олон жил хэрэгтэй шүү дээ. Нөгөөтэйгүүр авьяасгүй хүн хичээл зүтгэлээр авьяасыг нөхөх бас боломжтой.
Хүү аавынхаа амидралаар хэзээ ч амидрахгүй гэдгийг үргэлж давтан хэлэх хэрэгтэй. Аавынхаа иддэгийг идэх албагүй. Охин хэзээ ч ээж шигээ болохгүй шүү гэдгийг дахин дахин давтах хэрэгтэй. Ээжийнхээ сонирхдогыг сонирхох албагүй. Муу гэдэгтээ биш харин ялгаатай гэдэгтээ шүү дээ. Удам дагах гэдэг хоцрогдсон бөгөөд аавыгаа өвлөх гэдэг ч хот газар нийгэмд чухал биш.
Мэдээж өөрийгөө олох гэдэг хэдийгээр өөрийгөө нийгмийн дунд олох тухай боловч эхлээд өөрийнхөө дотор өөрийгөө олох бас чухал гэдгийг мартаж болохгүй. Би юу чадах билээ мөн юуг чадахгүй билээ.
Мэдээж хүн залуудаа алдах гэдэг маш сайн. Алдаж үзээгүй гэвэл зөв гэж юу гэдгийг хүн мэдэхгүй. Буруу болон зөв хоёрыг хоёуланг л үзэж эдэлсэн байх хэрэгтэй. Түүний дараа л ялгааг мэднэ. Үүнийг юм үзсэн хүн гэдэг шүү дээ.
Ерөөсөө хүн угаасаа биш уг дотроо хэн бэ гэдгээ мэдэж түүн дээрээ ажиллаж уг гэдгийг шинэчилж өөрчилж чадна. Ингэж чадаж байж сэтгэл ханамжтай шүү дээ. Үүний тулд ухаанаа сайн хөгжүүлэх хэрэгтэй. Мэдээж төрөхөд ухаан цагаан цаастай адил гэдэг. Одоо энэ цагаан цаасан дээр ээж аавууд олигтой зүйл бичих хэрэгтэй. Олиггүй зүйл бичсэн гэвэл ухаан буруутна. Тиймээс юун саруул ухаан харин ч маш хурдан бүрхэг ухаан болох аюултай.
Эндээс харахад “Монгол хүний саруул ухаанд итгэдэг” гэсэн үг тийм ч онож хэлсэн үг биш. Яагаад гэвэл багаасаа болон залуудаа олигтой боловсрол авч ухаанаа хөгжүүлээгүй хүмүүс шууд л саруул ухаантай болох боломж байхгүй шүү дээ.
Эцсийн эцэст ухаан гэсэн энэ чухал ойлголтыг ухамсар гээд бүр ондоо үгтэй холиж хутгаж ирсэн аюул буруу яриа буруу ойлголтуудын баталгаа шүү дээ. Тиймээс “Монгол хүний саруул ухамсарт итгэдэг” гэвэл илүү ойр мэт. Ухамсар гэдэг морал буюу сайн мууг ялгаж чадах хүний төлөвшил шүү дээ. Жоохон ухамсартай байгаач гэдэг сайн мууг ялгаа ч л гэсэн үг. Харин жаахан ухаантай байгаа ч гэвэл ухаан алдахгүй сэрүүн сэргэг байгаа ч гэсэн унтах унтахгүйн тухай ойлголт байх жишээтэй.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Насанд хүрэх эрх чөлөө.

Advertisements

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 3: Өөрийгөө бүтээх эрх чөлөө

Өөрийгөө танин мэдэх тухай
Өөрийгөө өөрөө танин мэдэх гэвэл хүүхэд насаа санах чухал. Ээж аав юу хэллээ эсвэл юу ч хэлээгүй бил үү? Эмээ өвөө юу гэж ярилаа? Хэрэгтэй зүйл ярисан уу эсвэл ямар ч хэрэггүй зүйл хэлсэн үү? Ах эгч тус болсон уу эсвэл хувиа хичээгээд алга болсон уу? Дүү нар тус болсон билүү эсвэл ашиглаж аваад алга болсон уу?
Өөрийгөө танихад өнгөрсөн чухал үүрэгтэй. Яагаад гэвэл хүн өнгөрсөний үлдэгдэл. Энэ үлдэгдэлүүдийг санамж авч явдаг. Үлдэгдэлүүд овоо зүйл үлдсэн бол хэрэг болох олиггүй гэвэл саад болох жишээтэй. Өөрийгөө олж бас бүтээж чадвал намтар ярих боломжтой. Өөрийгөө олж бүтээж чадсан хүнлэг болон хүн чанартай хүн ёсны хүмүүс л намтартай. Түүнээс биш хувийн паянгаа дэлгэж ярих эсвэл худлаа хоосон өөрийгөө ямар мундаг явсанаа зохиож ярих хүмүүс намтаргүй зөвхөн улиг болсон худлаа гөрдөг л хүмүүс шүү дээ.
Өөрийгөө танин мэдэх гэвэл өөрийнхөө тухай эргэж бодох чухал. Тэгвэл юуны тухай бас хэрхэн бодох вэ? Ерөөсөө бодож чадах уу? Бодох гэдэг бас л нэг үйлдэл тул өөртөө шүүмжтэй хандах, өөрийгөө харах цаашлаад өөрийгөө шалгах шалгуурууд чухал. Зарим хүмүүс өөрийгөө шалгахын тулд зориуд чадахгүй зүйлээ өөрийгөө хүчиллэж чадахын төлөө мэрийдэг. Түүнийхээ дараа чадахгүй гэсэн зүйлээ чадсандаа өөртөө баярладаг.
Өөрийгөө яг одоо энд энэ л агшинд танин мэдэх гэж хичээж буй өөрийгөө хаана зогсож буйгаа хаанаас хаа хүрсэн тэр хийсэн зүйлээ эргэн харж үнэхээр би үнэнээр явсан уу худлаа явж ирэв үү гэсэн дурандах шүү дээ. Мэдээж дурангийн фокус таарсан байх чухал. Өөрөө өөртөө үнэн гэвэл өөртөө баярлах худлаа гэвэл өөртөө биш бусдад баярлах хэрэг гарна. Мэдээж нэгэнт моралтай хүн худлаагаа гэмшиж чаддаг. Гэмшиж чадах ёстой яагаад гэвэл хүн чанар.
Өөрийнхөө өнөөдөрт хүрсэн амидралаа бодох тэр бодол өнгөрсөнд дүгнэлт хийж цааш хэрхэн энэ ганц олдсон биш харин өгөгдсөн амидралдаа төлөвлөгөө хийхийг хэлнэ. Төлөвлөгөөгүй амидрал амитанаас ялгаагүй. Түүнээс гадна цаанаасаа гэдэг амидралын зураг хувь заяа бэлэн тодорхой болчихсон гэвэл бас л амитнаас ялгаагүй. Өөрийн оролцоо болон өөрийн үүрэг хувийн амидралд байхгүй цаанаасаа бүгд зураг гэвэл одоо ямар ч утгагүй өдөрүүд өнгөрөн үргэлжлэх жишээтэй. Хэрвээ хүн хувь заяа надаас хамаарна гэж өгөгдсөн зурганд өөрчлөлт хийж цаанаасаа гэсэн зурганд шинэчлэлт хийж чадвал амидрал баян болно. Зарим хүн цаанаасаа зурсан гээд буй зургийг урж хаяад шинээр эхлэх чадвартай байдаг. Үүнийг л эрх чөлөө гэж яриад байгаа шүү дээ.
Сурган хүмүүжүүлэх гэсэн ойлголт анх удаа 2500 жилийн өмнө Грекийн философичидоос гаралтай бөгөөд Педагог гэж үг тэндээс эхлэлтэй. Үүнийг сурган хүмүүжил гэж үгээр орлуулан социализмын үед сүм хийдээс салж сургуулиуд байгуулах үед хэрэглэж эхэлсэн. Педагог гэсэн ойлголт нийгэм дотор “хэцүү хүүхэд” гэсэн ойлголтоос гаралтай бөгөөд ямар ч хүүхэд ээж аавыгаа дууриахгүй гэдгийг олж мэджээ. Чоно чонын амидралаар амидарна арслан арслангийн амидралаар амидарна. Гэтэл хүн аавынхаа биш өөрийнхөө амидралаар амидрах тул тэдэнд заавал ээж ааваас тусдаа хүмүүс сурган хүмүүжил олгох чухал.
Хөдөө газар нэгэнт нийгэм байхгүй тул тэнд адуучин аавын хүү дуртай дургүй адуучин болох жишээтэй. Хот газар буюу нийгэм дотор ороод ирэхээр заавал дагаж адуучин болохгүй харин эмч багш эсвэл “Хань” нэртэй кино филмд гардаг шиг архитекторч мэргэжилтэй болох жишээтэй.
Яагаад философичид хүүхдэд дуу хөгжимийн хичээл болон биеийн тамирын хичээл заах хэрэгтэй гэж анх удаа сургуулиуд байгуулсан бэ гэхээр хүүхэд бага наснаасаа гоо сайхан сэтгэлтэй бас бие бялдартай болох чухал гэжээ. Гаднаас орж ирсэн энэ сайхан боловсролын ойлголтыг социализмын үед маш сайн хэрэгжүүлсэн хэдий ч ардчилалын үед устгаж тэр ч бүү хэл биеийн тамирын талбай дээр орон сууц бариад орхисондоо.
Хэн ч төрөхөд эхлээд ухаан цагаан цаас мэт л юу ч бичигдээгүй. Төрсөн агшинаас эхлэн гаднаас хорвоогийн мэдээ дамжигдан мэдээлнэ. Өөрөөр хэлбэл мэдээ орсон цагаас эхэлж мэдээ ямар ч шүүлтүүргүй хүлээн авагдах жишээтэй. Энэ байдал шилжилтийн нас хүртэл үргэлжилж бүгдийг сурч цээжилж бүгдэд үнэмшинэ. Шилжилтийн насны үед эхэлсэн гадны мэдээнд эргэлзэх үйл явц олон хүүхдэд явагдаж ээж аавтайгаа зөрчилдөх жишээтэй. Шилжилтийн нас дуусах үед зөрчил суларч бууж өгөх эсвэл зохицож сонссон мэт хүлээн зөвшөөрсөн мэт жүжиглэлүүд эхлэх жишээтэй. Мэдээж ийм зөрчил нийгэм дотор л явагдана. Зан заншил ёс уламжлал мухар сүсэг ярисан газар хүүхэд нас ярих боломжгүй. Тиймээс зөрчилдөх шилжилтийн нас устдаг. Шилжилтийн нас устсан хүмүүс сүүлд аав ээж болчихсон мөртлөө ээж аавыгаа үгүйлэн авч чадаагүй алдсан хүүхэд насаа дурсан гомдон дуулцгаадаг. \Хэзээ ч насанд хүрдэггүй хүмүүсийн тухай дараа дараагийн бүлэгт ярилцана\.
Өсвөр болон залуу насанд анх л хүүхэд наснаасаа сонссон харсан сурсан зүйлсдээ эргэлзэх асуудал гардаг. Үүнд олон залуус дургүйцэж жинхэнэ үнэн мэдлэгээс татгалздаг. Тийм ч учраас олон залуусын хүүхэд насны ойлголт үргэлжилсээр ээж аав болцгоох жишээтэй. Мэдээж секс хийхэд амитан чанараа даган хүүхэдтэй болцгооно шүү дээ. Ийм залуу насандаа мэдлэг боловсролоос татгалзаж мухар сүсэгт баригдсан залуус жинхэнэ мэдлэг олж аваагүй тул үүрэг хариуцлагатай ухамсартай эцэг эх хэзээ ч болж чадахгүй.
Нийгэм хөгжиж хот үүсэх үед Монголчууд анх удаагаа хүүхэд нас болон залуу нас гэсэн ойлголттой танилцаж бас самуурсан. Тйимээс сүм хийдийн зүгээс хүүхэд залуусыг олноор авч чадахгүй сургуулийн танхимд алдсандаа тэд маш их балмагдсан. Энэ тухай “Тамирын охин” нэртэй кино филмд гардаг.
Хүүхэд нас болон залуу нас үүссэн социализмын үед тохиолдсон адал явдалуудыг баримтжуулсан өнөөдөр маш чухал кино филмүүд гэвэл “Улаанбаатарт байгаа миний аавд” болон “Мартагдашгүй намар” кино филмүүдийг нэрлэх боломжтой. Тэндээс олон зүйл суралцаж өнөөдөрийг дүгнэх хэрэгтэй болов уу. Харамсалтай юу вэ гэхээр ардчилалын жилүүдэд хүүхэд нас болон залуу нас гэсэн ойлголт бүрэн устаж бүгдээрээ ээж аав ч хүүхэд залуучууд ч ямар ч ялгаагүй амидралаар амидрах болцгоосон.
Өөрийгөө таних үйл явц залуу насанд явагдах чухал. Эндээс л амидрал руу орно шүү дээ. Өөрийгөө танихад залуу нас хүртэлээ сурсан зөвхөн мэдлэг боловсрол биш бас сэтгэлийн боловсрол чухал. Гэтэл сэтгэлийн боловсрол хэн өгөх чадвартай билээ. Ээж аав цаашлаад эцэг эх гэж буй хүмүүс өөрсдөө сэтгэлийн боловсрол авсан хүмүүс байж чадах уу гэдгийг асуух л хэрэгтэй.
Мэдээж сэтгэлийн боловсрол олгох романууд хэдэн ширхэг бий билээ. Ерөөсөө сэтгэл гэж юу вэ гэж асуухад хариулж чаддаггүй. Сэтгэл гэдэг үгийг хэзээ нэг цагт сонссон байх чухал биш гагцхүү юуг тэр үгээр илэрхийлж буй вэ гэдгийг мэдэх хэрэгтэй. Гэтэл сэтгэлийг тайлбарлахын тулд наад талдаа 10 гаруй ойлголтыг мэддэг байх чухал. Ингээд сэтгэлийн тухай ном уншихаас өөр замгүй. Уншаагүй гэвэл бусдад хайртай гэж хэлэх хэрэггүй.
Залуус ихэнхдээ л өөрийгөө онцгой өөр бусдаас өөр гэсэн буруу ойлголт дээр явагдах аюултай тул сурч мэдэж нийтэч болоход садаатай байдаг. Тиймээс тэд хувиа бодоорой бусдыг ёстой тоох хэрэггүй гэсэн номонд бүр ч их дуртай байдаг. Яагаад гэвэл тэд өөрсдийгөө олж хараад их л додигор болох жишээтэй. Гэтэл залуу насанд хувиа бодох ч яахав цаашид амидралд хувиа бодох биш харин өгөөмөр байх чухал гэдгээс татагалзах жишээтэй. Ингээд л олон хүн үхэн үхтэлээ гэнэн амидарцгаадаг. Бүх насаараа гэнэн амидарсан Айн Ранд гэж Америкт бүх насаа өнгөрөөсөн Орос эмэгтэй капиталист оронд өөрийгөө авч явахын тулд ганцаараа амидрах шаардлага гарсан байдаг. Энэ ганцаардалаа магтан дуулсан харийн орны эмэгтэйгийн эмгэнэлт дуулийг олон залуус уншиж дууриаж ганцаараа гажиг жожоиг болох гэж хүсэж буйг харахад ёстой л алдаж гишгэлээ дээ гэхээс өөр юу гэх вэдээ. Айн Рандыг уншсан залуус өөрийгөө таних битгий хэл өөрийгөө алддаг. Ийм залуус сүм хийдэд мадлуулах эсвэл бөө дагаж хуйлрахдаа бас амархан. Нэг л дутуу харагддаг.
Хүн өөрийн ухаантай байна гэдэг өөрийнхөө шинж чанар, зан төлөв, чадвар болон үнэлэмж гэх мэтийг заавал тодорхойлж чадах хэрэгтэй. Энэ юу гэсэн үг вэ гэхээр бусад хүн намайг ямар шинж чанартай гэж хардаг вэ түүний хажуугаар миний үнэлэмж бусдын үнэлэмжтэй яг адил биздээ гэдгийг жишиж харицуулах чухал үүрэгтэй.
Өөрийн ухаантай болж чадахгүй гэвэл өөрийгөө андуурахтай л адилхан шүү дээ. Өөрийгөө андуурдаг хүмүүс нэгдүгээрт өөрийгөө хэт их үнэлнэ хоёрдугаарт өөрийгөө хэт доогуур үнэлэх жишээтэй.
Өөрийгөө хэт үнэлдэг хүмүүс яагаад гарч ирдэг вэ гэхээр нэгэнт худлаа дипломууд болон худлаа багш профессоруудыг хараад мэдлэг гэдэг зүйлийг үнэлж хүндэтгэхгүй болох ба хэт хоосон мэдэмхийрэн өөрийгөө ч бас бусдыг ч балладаг. Бүр их хэтэрсэн хүмүүс улстөрч болж улс орноо балладаг жишээ олон бий.
Өөрийгөө доогуур үнэлдэг хүмүүс хоосон магтуулсан хэтрүүлэн өөрсдийгөө рекламдаж тэнгэрт гартал магтуулдаг хүмүүсийг хараад сүрдэж ямар мундаг хүн бэ гэж шүүрс алдаж өөрийнхөө хөгжил дэвшилээ зогсоодог. Өнөөдөр зурагт болон ном нэртэй хувийн өврийн дэвтэрүүдээрээ дамжуулан хоосон магтуулдаг хүмүүсийг дэмжин магтагчид залуу үеийг юу ч чадахгүй мундаг хүнтэй харицуулахад чи юу ч биш гэж олон нийтийн дунд эвгүй ойлголт түгээж нийгэм урагшлаж хөгжихөд саад хийж гэмт хэрэгтэн болцгоожээ.
Мэдэх сурах зүйл асар их байхад ид залуу насандаа байртай машинтай эр хүнтэй эсвэл чинээлэг айлын охинтой суух гэж явсаар эсвэл найз нэртэй тус болохоосоо ус болж найрлаж цэнгэхдээ л сүрхий хоосон сүнснүүдтэй цагаа барж барцгааж эцэстээ ямар ч утга агуулгагүй амидрал эхлэж буйг харахад 5 жилийн дараа 10 жилийн дараа ямар хүмүүс болсон байх бол гэж асуумаар.
Өөрийгөө бүрэн таниагүй байж бусад хүнийг яаж таних вэ дээ. Гэтэл бүрэн таниагүй хүмүүс яаж хэн хэнийгээ ойлгох вэ дээ. Хэзээ ч ойлголцохгүй зүгээр л бууж өгөх эсвэл жүжиглэх л ажил эхлэнэ. Мэдээж удаан жүжиглэх амаргүй.
Зөвхөн идэж ууж найрч наадамдаж бие биенээ магтаж эсвэл хадаг хийсгэж мухар сүсэгтэж явахад дэлхий ямар байдалд байна вэ. Унгар улс 90 онд ардчилалыг угтан авч хилээ нээсэн. Өнөөдөр Унгар улс ардчилалаас татгалзаж хилээ хааж өндөр торон хашаа татаж байна шүү дээ. Энэ юу хэлнэ вэ? Өөрийн ухаанаар энэ тухай бодож зүгээр хэнээс ч заавал илүү гарах гэж оролдохгүйгээр ярилцаж чадах уу. Эсвэл заавал шагнал медал авна гэвэл ярилцана ямар шагналгүй бол ярилцахгүй юу.
Ном уншаад юу ойлгов, зурагт хараад юу худлаа байв, багшийн ямар яриа боловсролгүй байв, ээжийн яридаг мухар сүсэг хувь заянаас хэрхэн холуур өнгөрөх вэ, аавын ямар ч утгагүй шүлэг яруу найргаас хэрхэн зай барих вэ гээд энэ бүгд дотор би өөрийгөө яаж ойлгож цааш өөрөөрөө үлдэх вэ гээд дахин дахин эвгүй асуултууд тулгарах жишээтэй. Энэ бол байдаг л зөрчил. Гэхдээ эсрэг тэсрэгийн онол гэсэн худлаа төөрөгдөл биш шүү. Эсрэг тэсрэгийн онол гэж хаа ч байхгүй. Хүн эсрэг байх уу эсвэл эсрэг биш байх уу гэдэг хувийн шийдэл болохоос биш хаа нэг газар тийм онол байхгүй шүү дээ.
“We are the world” гэсэн алдартай рок дуучидын дуулсан дуу бол “бид бүгдээрээ ахан дүүс” гэсэн дуу шүү дээ. Гэтэл хүмүүст номоо үнэгүй бэлэглээд, хүмүүст хямдхан лекц уншаад, хүн төрөлхтөний бүтээсэн уран зураг, сонгодог хөгжим, том том философичидийн номыг орчуулж лекц болгон явж буйг хараад хүмүүс яасан ч уйгагүй ядардаггүй юм бэ гэж гайхдаг. Гэтэл хүний дотоод сэтгэл ямар их сайхан явааг ямар харж чадах биш дээ. Бүгдээрээ ахан дүүс гэдгийг л мартаж болохгүй.
Францын зураач Манегийн \Manet\ зурсан хүмүүсийн нүдийг өөрөөр хэлбэл харцыг ажиглахад ямар их сэтгэл хөдөлдөг билээ. Бетхофений “Сарны гэрэл” нэртэй хайр дурлал гэдэг яг л үүрийн гэгээ шиг харанхуйд тусах бүдэгхэн гэрэлтэй адил гэсэн аяыг сонсоход сэтгэл сайхан болохгүй байхын аргагүй. Мэдээж үүр цайж байна гэдэгээрээ сайхан. Гэхдээ яг сайн харахаар бараан дүрснүүд харагдах болохоос биш юу гэдгийг холоос хараад таних боломжгүй байдаг. Бетхофэн хайр дурлалыг яг сэтгэлд буудаг гэхдээ яг юу гэдгийг гаргаад хэлэхэд тийм ч амаргүй гэжээ. Түүнийгээ хөгжимийн эгшиг аяаар дамжуулан илэрхийлжээ. Философич Платоын 2500 жилийн өмнө бичсэн Симпозион номонд бас л хүмүүс бид хайртай гэж нэг нэгэндээ хэлж буйг яг юу гэж ойлгож хэрхэн төсөөлөх вэ гэдэг тухай бичсэн байдаг. Ерөөсөө философийн ном уншихад үнэхээр л сайхан. Философи хэцүү биш гагцхүү өөртөө шингээхэд хэцүү бас амидралд хэрглэж хэрэгжүүлэх төвөгтэй тул олон хүн философоос татгалздаг. Гэтэл Америкийн үндсэн хуулиас авахуулаад төрийн бүтэц хүртэл философичидийн бүтээл шүү дээ. Тэглээ гээд одоогийн Америк философичийг шүтэх хэрэггүй. Америкийн философи мэдээж Европоос эхлэлтэй.
Мэдээж залу хүн хувиа бодохоос өөр замгүй. Хувиа бодож буй сурч боловсорч бусдаас тусгаарлахад л хэрэгтэй болохоос биш нийгмээс тусгаарлаж үзэн ядах гэсэн ойлголт биш. Ээж аавууд үеийн үед шинэ үетэй яг л адилхан суралцах асуудал гардаг. Яагаад гэвэл өнгөрсөн хуучирч хоцрогдох бол зайлшгүй шүү дээ. Тиймээс олон ээж аавууд шинээс дайжин зугтаж мухар сүсэг арга билиг зан заншил ёс уламжлал дотор бүгдэг. Ингэж хуучин хоцрогдсон дотор бүгсэн ээж аавууд хүүхдүүдээ хүртэл хамт бүгэхийг шаардаж буй бас л алдаа шүү дээ. Мэдээж зурагтаар хоосон цэцэрхэдэг эрхэмүүд бол мөнгөний төлөө юу ч яриж яахаас ч буцахгүй арчаагүй хүмүүс шүү дээ. Мөнгө шуналтай хүний шуналыг улам ихэсгэнэ. Харин сайн сайхан бүтээдэг хүмүүст мөнгө улам л сайн сайхан бүтээхэд хэрэг болдог. 90 онд хэдэн сайхан баян монголчуудтай болчихвол улс хөгжинө гэсэн ойголт ёстой мухар сүсэг байсан. Баян хүмүүс улам л баян болох гэж шунаж хоорондоо өрсөлдөх болохоос биш улс оронд ямар ч хүртээлгүй. Тэднээс юу ч хүлээгэд нэмэргүй.
Өөрийгөө танин мэдэх гэдэг мэдээж эхлээд худлаануудаас салах хэрэгтэй. Хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгсэлүүд худлаа шүү гэдэгт баттай үнэмшиж зурагтаа унтрааж сурах хэрэгтэй. Монгол хүний хамгийн том асуудал бол зурагт шүү дээ. Зурагт унтрааж чадвал энэ ёстой нийгмийн том хувьсгал болно гэж л хэлмээр. Тиймээс зурагт үздэггүй гэсэн хүмүүсийг гайхах биш шагнах хэрэгтэй.
Өөрийгөө танин мэдэх гэхээр нэг л их нууц хүнийг танин мэдэх гэж буй хэцүү төвөгтэй ажил биш. Хүн бүр өөрийгөө мэдэх амархан боломж бий. Ихэнхдээ л дотроо нууж явдаг зүйлсээ эргэн нэг харах хэрэгтэй. Нуух шаардлаггүй зүйлийг нууц гэж дотроо бөглөрч явах хэрэггүй. Нууцтай хүн ерөөсөө л гаргаад хэлэхэд ичмээр зүйлс байгаа шүүдээ. Тиймээс заавал гаргаж хэлэхдээ биш өөртөө дотроо хэлж өөрийгөө шүүмжилж сурах л чухал. Өөрийгөө таних чухал болохоос биш бясалгал хийгээд ямар ч тус болохгүй. Хүн өөрөө өөрийгөө л засаж залруулна шүү дээ. Түүнээс биш өөрчлөлтийг өөрөөсөө энэ тэр гээд дөрвөн мөртдөөд л эсвэл хаа нэг газраас Далай ламын хэлсэн гоё үг хайх хэрэггүй.
Өөрийгөө танин мэдэхэд өнөөдөр хүртэл уншсан номын тоо хэд билээ, ямар номыг яг дуустал уншлаа, найз нартайгаа номын тухай ярилцах боломжтой билүү, ээжийнхээ бурууг хэлэхээр яадаг билээ аавыгаа шүүмжлэхээр хир хачин царайлдаг билээ гээд л хамгийн ойр дотны хүмүүсээ судлаж ажиглаж би өөрөө яагаад ийм билээ гэдгээ маш амархан ойлгох жишээтэй.
Хамгийн түрүүнд хүн шүүмжилэхэд ямар нэг байдлаар зөв хүлээж авах чухал. Шүүмжлэл маш их хэрэгтэй гэдгийг мартаж болохгүй. Мэдээж атаархасан хүмүс шүүмжлэнэ бас муулна. Түүнээс гадна хэний ч амидрал маргааш төгсгөл болох боломжтой тул өнөөдөрийг өөрөөр хэлбэл цагийг маш сайн ашиглах чухал. Залуу хүн заавал хөгшин хүний дараа үхнэ гэсэн онол байхгүй шүү дээ. Жаргал гэдэг гаднаас ирэхгүй дотроос шүү гэдэг бол хэн ч хэнийг ч жаргааж чадахгүй. Хүн өөрөө өөрийгөө л жаргалтай болгоно. Өөртөө дотроо сайхан жаргаж сурах хэрэгтэй. Гэхдээ энэ бол дотроо бах ханаад л өөрийгөө хөөрөгдөх биш шүү дээ.
Хүний амидралд үнэгүй зүйл гэж байхгүй тул хэзээ нэгэн цагт үнийг төлнө. Залидаад мэхлээд хуураад хулгайлаад ямар ч нэмэргүй. Хүнийг л хуурсан хүнийг л залидсан бол түүнийхээ хариуг хэзээ нэгэн цагт төлнө.
Өөртөө итгэлтэй болж хэнтэй би цагаа өнгөрөөдөг билээ гэдгээ асууж хэрэггүй хүмүүстэй цагаа өнгөрөөхөөс зугатаах хэрэгтэй. Амидралд орж л суралцах болохоос биш бэлэн жор хайж эсвэл сайхан дөрвөн мөрт эсвэл ямар ч хэрэггүй хоосон үгнүүд юунд ч тус болохгүй. Амидраад л алдаад л хашраад л явна шүү дээ. Мэдээж сайныг хүсэж сайныг хийж яваад л алддаг болохоос мууг хүсээд ямар алдаа оноо гэж байх биш.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Өөрийгөө олох тухай.

Тайлбар: “Найзуудын эрх чөлөө” гарчигтай сэдэвт өгөх тайлбар.

Энэ удаагийн найзын тухай сэдэвийг залуучууд их сонирхож буй бололтой. Өчигдөрөөс хойш И-мэйл бичиж хүртэл найзын тухай зөвлөлгөө авах гэсэн хүмүүс байна. Би өөрөө хүмүүст мэдэмхийрч айлдахаасаа илүү биеэ дааж сайн бодож сургахыг хичээдэг. Бэлэн жор өгөх маш дургүй.
Философи гэдэг шашин биш тул бүгдийг мэдэмхийрч заадаггүй харин тухайн хүний цааш хөгжих хөгжилд зориулж бодуулж сургадаг тул догма биш соён гэгээрүүлэх шүү дээ.
НАйз гэдэг яг л рестораны зөөгчтэй адил ирнэ бас явна. Өөрөөр хэлбэл зөөгчид үргэлж л солигддог биздээ. Тиймээс найз яваад өгвөл гомдох хэрэггүй гомдох гэдэг өөрийгөө их л доош хийж буй. Түүнээс гадна найзыгаа нэг их өрөвдөх хэрэггүй. Өрөвдөх гэдэг нөгөө хүнийгээ хэт доош хийж буй. Тиймээс найзаас нэг их хамааралтай явж зуралдаж дагаж гүйж хэзээд уулзахад бэлэн байх хэрэггүй л болов уу. Хүн өөрийнхөө үнийг үргэлж өндөр барих хэрэгтэй.
Ерөөсөө найзгүйгээр явж чаддаг хүн л найзалж чаддаг гэсэн ч үг бас бий. Найзлах цагтаа найзлааад л найзлахгүй цагтаа өөрийгөө аваад явах чадвартай байх л чухал. Эцсийн эцэст хэнээс ч хамааралгүй бие даасан хүн болох л чухал. Хэн хэнтэй ч найзлаж болох шүү дээ. Эрэгтэй эмэгтэй хөгшин залуу гэмт хэрэгтэн гэмт хэрэгтэн биш гадаад дотоод хар шар өндөр нам алдсан онсон гээд л. Бүгд л амидралд сургаж туршлага сууна.
Найзыг сонгох боломж бий хэдий ч Улаанбаатар хотод нэг мэдэхэд шинэ найз хуучин найзын найз байх боломжтой тул сонголт бас л бага шүү. Олон зуун сая хүнтэй орнуудад найзаас найз руу нисдэг болов уу гэтэл тийм биш л байдаг. Үүний шалтгаан гэвэл мэдээж тэнд гэрийн хүмүүжилд болон боловсролын газарт морал заадаг тул тэгж их задгай биш байдгийг кино филмүүдэд бишгүй л харуулдаг.
Найзын тухай энэ сэдэвийг ээж аав залуучуудаас илүү их унших ёстой доо. Хараад байхад ээж аавууд залуучуудаас илүү муу найз олонтой хэрэггүй найзаасаа болж дандаа л бүтэлгүйтдэг. Тиймээс энэ сэдэвийг залуучууд ээж аавдаа уншуулж зарим найзуудаас татгалзаж найзгүй явж сураа ч гэж зөвлөх хэрэгтэй. Салдаггүй дэмий найзуудас салгах гэж шаардах хэрэгтэй. Зарим ээж аавыг найздаа гомдохын оронд утасдаад уучлалт гуйгаад буцаад найзлах зоригтой байгаа ч гэж зоригжуулах хэрэгтэй.

Номын 2-р бүлэг энэ найз гэсэн сэдэвээр өндөрлөж буй. Дараагийн бүлэг 3-т “Өөрийгөө бүтээх эрх чөлөө” гэсэн сэдэвээр бичих тул нилээд хүний дотоод руу орох болов уу даа. Харж л байя. Бичээд ирэхээр сэдэв өөрөө их гоё задардаг.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 2: Нийгмийн эрх чөлөө

Найзуудын эрх чөлөө
Анд найз анд явахад хэрэгтэй. Найз нөхөд нөхөрлөлд хэрэгтэй. Үерхдэг найзуудын нас ойролцоо тул үерхэнэ. Дотно найз энэ бүгдээс ялгаатай учир маш ойр нарийн нандин зүйлээ хуваалцаж итгэлтэй явцгаана. Найдвартай найздаа найдна. Зальтай найзад залилууна. Ашигладаг найзад ашиглуулна. Хохироодог найз хохироогоод явна. Атаархадаг найз холдохгүй. Хүндэтгэдэг найз зай барина.
Найзуудын эрх чөлөө гэсэн мэдээж морал буюу ёс суртахуун цаашлаад шударга ёс гэсэн ойлголтууд дээр тулгуурлан яригдах цаг үеийн сэдэв болжээ. Яагаад гэвэл нийгэм өөрөө найзлал дээр хар үгээр хэлбэл түншлэл дээр тогтох зарчимтай.
Ард түмэн цаашлаад үндэстэн бүр найзын тухай олон ном зохиолууд бичжээ. Мэдээж энэ бүгд хот үүсэж түүнийг дагаж анхны нийгмүүд үүсэж байх үед л яригдаж эхэлжээ. Хамгийн эртний найзын тухай хэлсэн үгүүд жишээлбэл үнэхээр сайн найз гэвэл шалгуур давах ёстой гэжээ. Түүний хажуугаар бас жинхэнэ найз ганцхан л байх болохоос биш зэрэгцсэн хоёр жинхэнэ найз гэж хэзээ ч байхгүй гэжээ.
Найзууд нэг нэгнээсээ гуйх эсвэл нэг нэгэндээ учир зүггүй талархах хэрэггүй гэсэн зарим ард түмний найзын тухай тодорхойлолтууд их л өндөр түвшинд найзлалыг тавиж буй. Түүнээс гадна хэн бүх хүнтэй найз вэ тэр лав миний найз биш шүү гэж ямар ч утгагүй хүн бүртэй найр тавьдаг хэнд ч хэрэггүй найрсаг хүмүүсийг шүүмжилжээ.
Найзыг ихэнхдээ магтсан биш шүүмжилсэн байхыг харахад үнэхээр сайн найзтай болох тийм ч амаргүй гэдгийн баталгаа. Яагаад гэвэл ёс суртахуун өөрөө өндөр шаардлага тавина. Шударга ёс эзэмших ёстой хүүхэд насны хүмүүжил тийм ч амархан бүтэлтэй болдоггүйг эртний ард түмнүүд анхааруулж буй. Гэхдээ энэ бол танихгүй хүмүүсээр дүүрсэн нийгэм үүссэн газар шүү дээ. Хөдөө газар нийгэм ярих боломжгүй.
Хятадын зохиолуудад хэтэрхий дотно салдаггүй найз цаанаа далд дайсан шүү гэж анхааруулжээ. Тиймээс найз хэзээд дайсан байх боломжтой гэдгийг захиж үлдээжээ.
Жинхэнэ найз шүүмжилж нүдэн дээр хэлсээр байгаад хүнд байдлаас гаргах чадвартай харин муу найз худлаа магтаж хоосон үг дагаж хэлсээр байгаад балладаг гэж хүртэл найзыг наймаа болгодог тухай хэлжээ. Харин амитан хэзээ ч асуулт тавихгүй бас хэзээ ч шүүмжлэхгүй тул иймэрхүү муу найзууд амитанаас ялгаагүй.
Хэрвээ хүн муу найзтай гэвэл ёстой л баавгай тэврээд авсантай адил эхлэхдээ сайхан тэврэлдсэн ч одоо салах гэвэл базуулна эсвэл том савар урж тасдана л гэж ойлгох хэрэгтэй байх жишээтэй.
Монголчууд анх социализмын үед Улаанбаатар хот үүсэх үед найз гэсэн шинэ ойлголттой танилцсан. Зарим хүн найзын тухай айхтар зүйр цэцэн үг хэлэх гэж оролдсон байдаг. Жишээлбэл сайн явахад зуун найзтай муу явахад найзгүй ч гэх шиг. Энэ үг шинэ үеийн нийгэм хөгжсөн орчинд ямар ч боломжгүй. Ерөөсөө хот суурин газар муу явах боломжгүй яагаад гэвэл нийгэм дотор хүн өөрийгөө аваад явах боломж их байдаг. Харин эрт дээр үед сайн муу явах тухай зүйр цэцэн үгүүд хүчинтэй. Хоорондоо нэг нэгийгээ алж явсан аюултай хуулийн тухай ямар ч ойлголтгүй зуу хүрэхгүй жилийн өмнө муу явах наад захын хэрэг шүү дээ.
Өнөөдөр цаг үе өөрчлөгдсөн. Бас ч гэж гадаад орноос олон шинэ хууль дүрэм болон ёс суртахуун орж ирсэн шүү дээ. Өнөөдөр бараг л сайн явахад атаархаад юун зуун найзтай манатай. Олон залуус өөрөөсөө доогуур хүмүүстэй дуртай найзлах жишээтэй. Гэтэл сайн найзыг өөрөөсөө илүү найзыг дагавал хөгжинө шүү дээ. Тиймээс найз олшироод ирвэл их л муу яваагийн шинждээ.
Уулзаж яриж сууя чи хайчив аа хэнтэй уулзаад намайг тоохоо боливоо гэсэн найзууд салахгүй байвал их л муу яваагаа мэдэх хэрэгтэй. Найзууд үг хэлгүй чимээгүй болчихвол өөрийгөө сайн явна гэж ойлгох бас боломжтой.
Өнөөдөр боловсролтой мэдлэгтэй ярианы сэдэв тодорхой ухамсартай илүү дутуу үггүй чанд болчихвол найз олдохгүй л болов уу. Ингэхээр муу хүнд л найз олон байдаг бололтой. Тийм ч учраас улстөрийн намууд муу хүмүүсээр дүүрч муу хүмүүс муутайгаа найзалцгаана. Эндээс л муу мянганыхан гэдэг үг гаралтай болов уу.
Найз, анд, үерхэл, нөхөрлөл энэ бүгд хэнд хэрэгтэй үгнүүд вэ? Яг ингэж нэрлэхээр найзууд байна уу? Найз гэдэг хугацаатай ашиг дээр л тогтох болохоос үлгэр домогт гардаг айхтар үнэнч журамт найзууд бий юу? Найз гэсэн гэр бүлийн хүмүүсээс хамаагүй танихгүй байж байгаад танил болсон хүмүүсийг хэн гэж нэрлэх вэ? Нэг нутгийн биш ах дүү биш хамаатан биш мөртлөө найз гээд ойрын хүмүүсээс онцгой ялгаатай энэ найз нэртэй хүмүүс хэн бэ? Хэзээ ч хамт амидрахгүй мөртлөө онцгой цаг үед чухал хэрэгтэй үед найз болон үнэнч явах тэр цөөхөн бараг ганцхан тэр найз хэн бэ?
Арван жилийн найз, нэг ангийн найз, оюутан байхдаа анх танилцсан найз гээд олон найзууд үүссэн тэр социализмын үед Улаанбаатар хотод нэг байрны найзууд хамт хөгжим тоглож эсвэл сагсан бөмбөг тоглодог байсан. Тэр ч үргэлжилсээр. Хөдөө очихоор дотуур байрны найзууд гэж айхтар соргог найзлалууд байдаг. Өнөөдөр хөдөө сургуулиуд хөгжиж дотуур байрны хүүхдүүд сэргэж буй бололтой. Дотуур байрны хүүхдүүд багш сургуультайгаа ойрхон гэрийн ажлаас хол тул хөгжих боломж их байдаг. Ардчилал эхлэхэд хайран сургуулийн барилгууд сөнөж дотуур байрууд нурж сүм хийдүүд арзайж ярзайталаа олширсондоо. Муу цаг муу болохоороо өнгөрч л таараа.
Эмэгтэй хүмүүсийн хоорондын найзлал мэдээж эрэгтэй хүмүүсийн найзлалаас ялгаатай. Эмэгтэйчүүдийн найзлал ойр дотно эгч дүү шиг болох жишээтэй. Хоорондоо хэн хэнийгээ хүлээн зөвшөөрч хамтдаа хийж бүтээх жишээтэй. Эрэгтэйчүүдийн найзлал тодорхой хугацаанд тодорхой болзолтой найзлах жишээтэй. Ерөөсөө эрчүүдийн найзлал мэдлэг боловсрол чадварын түвшин дээр явагдахгүй гэвэл чөлөөт цагийн л найзлал болохоос өөр замгүй.
Чөлөөт цагийн найзлалууд хамт хийж бүтээхээсээ илүү цаг нөхцөөхөд зориулцгаана. Загсанд явах эсвэл покер хөзөр шатар тоглож боломж гарвал зүгээр л суухыг хичээцгээнэ. Харин эрэгтэй болон эмэгтэй хүмүүс найзлах гэвэл их л төвөгтэй найзлал болдог яагаад гэвэл Платоны хайр гэдэгтэй адил найзлалын зорилго заавал секс биш ямар нэг цаад утга учир хоорондын хамтын зорилго дээр тулгуурлах жишээтэй. Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн найзлал сэрэл дээр биш сэтгэл дээр тулгуурлавал ёстой жинхэнэ найзууд болох боломжтой.
Нэгэнт найзлал гэнэт л танилцаж найз болсонтойгоо адил хэзээ ч ямар ч цаг үед гэнэт төгсгөл болох боломжтой. Гэхдээ жинхэнэ найзууд салах хайрт хосууд салахаас ч илүү хүнд тусдаг гэдэг. Мэдээж найзууд салах цаг ирсэн гэвэл салах л хэрэгтэй.
Туслаж дэмжихгүй найзаар юу хийх вэ? Шинэ дэвшилтэт зүйлд дургүй хуучинсаг мухар сүсэгтэй найзаар юу хийх вэ? Ном яриж хөгжиж баясаж чадахгүй идэвхитэй биш уйтгартай гомдолтой найзаар юу хийх вэ. Улиг болсон зүйр цэцэн үг хэлж хаа хамаагүй өнөөдөр ямар ч хүчинтэй биш шүлэг яруу найраг ярисан хоцрогдсон найзаар юу хийх вэ. Хэн ч болоогүй юу ч чадахгүй байж амидралын утга учир яриж бүгдийг үгүйсгэдэг хоосон чанарт найзаар юу хийх вэ. Хамтын үнэт зүйл байхгүй гэвэл найз гэх ямар ч боломжгүй.
Өнөөдөрөөс маргааш гэхэд ямар ч их айхтар дотно үй зайгүй нэг л хөөрсөн баяссан нэг нэгнийгээ хаданд гартал магтсан найзууд бие биенээ үзэн ядан салцгаах жишээтэй. Тиймээс найзуудаа найз гэж байхгүй шүү гэсэн үг байдаг.
Мэдээж ашигтай найз бол тэр ашиглаж буй зүйлээр л найзлана. Найзууд түүнийгээ ч мэднэ. Ашиг дуусахад найзлал дуусах тул цааш яахаа мэдэхгүй бантана. Багын найзууд заавал ашиг гэхгүй хүүхэд насны сайхан санамжуудаа дурсан найзалдаг. Багын найзтай тааралдахад яг л хүүхэд насандаа очдог тул хүүхэд насанд хүргэдэг галт тэрэг хэрэггүй.
Арван жилийн сургуулийнхан уулзах дуртай байдагийн нэг шалтгаан бол зөвхөн хүүхэд насаа дурсах биш ерөөсөө Монголчуудад хүүхэд насны ээж аавын хүмүүжил маш ховорхон байдаг тул ээж аавын хүмүүжил эдлээгүй хүүхдүүд ангийнхантайгаа их дотно болсон байдаг. Олигтой ээж аавгүй хүүхдүүд орцныхоо ах нартай нийлж хүмүүжил авах жишээтэй. Мэдээж сайнаасаа илүү мууг бас сурна шүү дээ. Дотуур байрны хүүхдүүд илүү ойр яагаад гэвэл тэр байранд хамтдаа нэг өрөөнд унтацгаана шүү дээ. Хөдөө дотуур байрны хүүхдүүд гэж маш төвөгтэй сэтгэл зүйн асуудалтай найзлалууд үүссэн жишээ олон бий.
60 хүрэхгүй жилийн өмнөөс Улаанбаатар хотод нэг орцныхон гэсэн ойлголт гарч найзууд их үүссэн. Ийм найзлалуудыг хөдөөнөөс Улаанбаатар хотод анх удаагаа ирж байр сууцанд амидарч эхэлсэн ээж аавууд ойлгохгүй их л хэцүү байх жишээтэй. Ээж аавууд болохоор хамаатан садангаас өөр ойлголтгүй л хөдөөнөөс ирнэ шүү дээ.
Орос оронд социализмын үед мянга мянгаараа оюутан болцгоосон Монгол залуус хоорондоо маш их найзлах шаардлага гарсан. Ерөөсөө түүхэндээ гэр орноосоо нэг их хол явж хүний газар гүний нутагт явж үзээгүй зөвхөн Монголдоо гэсэн ард түмэн яаж ч тэр хөгжилтэй орнуудад хөлөө олох вэ дээ. Ерөөсөө өөр аймагт очсоныгоо л хүний газар гэдэг хүмүүс шүү дээ.
Анх социализмын үед хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролтой танилцахаар Орос явсан найзууд олноороо сургуулиасаа хөөгдөж ирсэн шалтгаан гэвэл тэд мэдлэг боловсролд хэт дарагдсан. Монголчуудыгаа хуурч мэхлэж болох ч мэдлэг боловсролыг хуурч мэхлэх боломжгүй шүү дээ. Ингээд олон найзууд мэдлэг боловсролоос дайжсандаа.
Найз гэж нэрлэхэд төвөгтэй энэ олон цаг үеийн ашигтай ашиггүй утгатай утгагүй олон төрлийн танилаас дээгүүр холбоо үүссэн хүмүүсийн тухай ярилцаж найзаасаа болж балрах найздаа залилуулж амидралгүй болсон эсвэл найзынхаа хүчинд хөрөнгө мөнгөтэй болсон эсвэл найзаараа дамжуулж төрийн сайд болсон гээд янз бүрийн найзлалууд эерэг сөрөг талуудтай. Гэхдээ энэ Монгол нэртэй хүмүүсийн жишээ шүү дээ. Яагаад гэвэл ёс суртахуун болон шударга ёс байхгүй газар найз ярихын тулд сэтгэл дээр биш эд хөрөнгө дээр л тулгуурлахаас өөр замгүй. Мэдээж гайгүй хүмүүжил авсан цөөхөн хүмүүс ёс суртахуунтай жишээ бий хэдий ч даан ч цөөхөн.
Социализмын цаг үед нийгэм үүсэж сургуулиуд шинээр үүсэж мэргэжил бас анх удаагаа үүссэн үеэс л найз гэсэн ойлголт шинээр гарч ирсэн. Тиймээс ихэнх найзлалууд өнөөдөр сургуулийн, оюутны байхаас гадна мэргэжлийн найзууд байх жишээтэй. Жишээлбэл эмч эмчтэй найз, багш багштай найз жолооч жолоочтой найз, инженэр инженэртэй найз гэх мэт. Энэ найзууд хамтдаа ойн баяр тэмдэглэж нэг нэгнийгээ одон медалиар шагнаж өнгөрсөн цагаа санагалзаж шагналаар цайруулах жишээтэй.
Ардчилалын үед мэргэжил болон сургуулиуд устаж хувьчлал нэрийн доор нийгмийн бүтэц үнэт зүйлс уналтанд орж найз гэсэн ойлголт өөр утгатай болжээ. Ухамсар биш мөнгө толгойлсон өнөөгийн цаг үеийн найзууд хүртэл мөнгөн дээр тогтох жишээтэй. Мөнгө нэгэнт ноёлох тул мөнгөө дагаад мухар сүсэг гаарчээ. Нийгмийн давхрага мэргэжил дээр биш мухар сүсэгээс шалтгаалан дэндүү өөр бүтэцтэй болжээ.
Мөнгө төгрөг хөрөнгө эзэмшил дээр тогтсон өнөөдөрийн найзууд хэнийг шүтдэг вэ түүгээрээ найзлана тиймээс тэд шүтлэгийн найзууд. Мөнгөний их бага хэмжээгээрээ найзлана. Ердөө л мөнгө ба мухар сүсэг гэсэн хоёрхон сонголттой өнөөгийн цаг үе дэндүү ядуу хямдхан бас дэндүү боловсролгүй.
Ядаж байхад яр гэгчээр найз гэж буй хүмүүс ч онцгой сонин гоо сайхан ёс суртахуун мэдлэг боловсрол гээд шинэ дэвшилтэт зүйлгүй дэндүү уйтгартай. Онигоо ярихаас цааш толгой хөгжөөгүй. Сүүлдээ бүр онигоо яридаг өвөгчүүд өөрсдийгөө эрхэм гэж нэрлүүлэх жишээтэй. Ардчилал эхлэхдээ ямар ёс суртахуун дээр эхэлсэн биш онигоо яридаг онигооч нар дээр эхэлсэндээ.
Эцсийн эцэст найз гэж хэн бэ? Хэнийг найз гээд хэн гайхуулаад байна вэ?
Хийх ажилгүй, унших номгүй, чөлөөт цаг алж амидардаг баян тансаг хүмүүс чөлөөт цагаар л найзлана. Ямар ч зорилго хүсэл мөрөөдөл байхгүй бэлэн мөнгө бэлэн хоол бэлэн байр бэлэн эд бараан дээр тогтсон феодал маягийн хэлхээ холбоосууд найз гэхэд хэцүү. Залуу үе найз нэрийн дор найзлах биш найрна. Найрсаг найзууд аюултай. Найрсаг охидууд хортой. Найрсаг хөвгүүд худлаа.
Эрчүүд болон эмэгтэйчүүд найз гэхээрээ хэнийг хэлнэ вэ? Тунгалаг тамир кино филмд Төмөр болон Эрдэнэ гэсэн ах дүү хоёр Итгэлт ба Түгжил гэсэн хоёр найз нэртэй худлаа нөхдүүдэд амиа алдах шахаж амидралаа утсгуулдаг. Түгжил болохоор Цахиур Төмөрийн хурдан адуунд шунаж хутга дүрж алах гээд бүтэлгүйтдэг. Мэдээж кино филм болохоор л бүтэлгүйтсэн. Итгэлт болохоор Эрдэнэ найзынхаа царайлаг эхнэр Долгор луу шунаж найз Эрдэнийн сэтгэлийг сэвтүүлж улмаар энэ гэр бүлийг сөнөөдөг. Монголчууд найз гэвэл ийм л хүмүүс дээ. Яагаад гэвэл нэгэн шашин нэгэн бурхан байхгүй тул ямар ч ёс суртахуунгүй. Тиймээс ердөө л хурдан адуу царайлаг эхнэр хоёр найзын аминд хүрэх жишээтэй.
30 оны хэлмэгдэлийн үед бас л найзууд найзынхаа царайлаг эхнэрийг авах гээд худлаа түүх зохиож явсан олон жишээ бий. Мэдлэг боловсролтой найзыгаа хүртэл гадаадын тагнуул гэж буудуулаад хөдөөнөөс орж ирсэн найзууд амиа аргалах жишээтэй. Монголчууд өөрсдийгөө л хөнөөдөг. Хэлмэгдэл Монгол найзуудын хоорондын өшөө хонзонгийн том жишээ. Түүхээс харахад түүнээс өмнө найзууд мөн ч их хоорондоо нэг нэгнийгээ алсандаа.
Ерөөсөө яагаад найз хэрэгтэй билээ? Хэнд найз хэрэгтэй вэ?
Хайртай хосууд салах болон гэр бүлийн эхнэр нөхөрүүд салах тийм ч амар асуудал биш. Гэтэл найзууд салах бол өнөө маргаашийн асуудал мэт. Түүнээс гадна салсан найзууд гэнэт гараад ирэх жишээтэй. Гэнэт гараад ирсэн найзтай үргэлжлүүлэн найзлахад бас л асуудал байхгүй. Найз гэдэг ердөө л хоёрхон хүний асуудал тул ээж аав эмээ өвөө хадамууд гээд л өч төчнөөн ар гэрийн хүмүүстэй ямар ч хамаагүй тийм амархан хөнгөхөн холбоос шүү дээ.
Интернэтийн найзууд, чааталдаг найзууд, фэйсбуукийн найзууд гэсэн гэрэл цахилгаан тасрахгүй бол найзлаад байх боломжтой найзлалууд бол нутаг ус болон нэг гал гэж юм л бол нэг гэсэн ойолголтуудтай ямар ч хамаагүй шинэ соёл үүсгэжээ. Мэдээж хэн хэнийхээ царайгаа сайн хараагүй тул хожим уулзаж царайгаа харалцахад фэйсбуукийн зурагнаас шал өөр байна шүү дээ гэдгийг мартаж болохгүй. Фэйсбуук дээрээ бичсэн сонирхдог, дуртай гэдэг ухаантай үг цэцэн мэргэн иш татлалуудаасаа шал өөр хүн байх боломжтой шүү гэдгийг бас анхаарах хэрэгтэй л болов уу.
Өнөөдөр нэгэнт сэхээтэн гэсэн ойлголт устаж сэхээтний төлөөлөл болох хүмүүс ховордсон худлаа хуурамч ургуулсан сахалтай өвгөд хөгшид мухар сүсэгтсэн цаг үед өндөр түвшинд уран бүтээл болон уран зохиолын түвшинд найзлах сэхээтэний найзлал огт байхгүй байх жишээтэй. Тийм ч учраас унших ном устаждээ. Зөвхөн цагаан толгойн үсэг гадарладаг хүмүүст зориулсан үсэглэлийн гэхүүдээ ном нэртэй хувийн ойлгосноо орчуулга гэдэг хувийн жижигхэн төсөөлөлөө роман гэж нэрлэсэн ном нэртэй хувийн болон өврийн дэвтэрүүд л номын дэлгүүрээр дүүрч дээ. Тиймээс номын дэлгүүр биш дэвтэрийн дэлгүүр л гэмээр.
Элит хүмүүс үсэх боломжгүй боловсролгүй хүмүүсээр дүүрсэн багш профессороос авахуулаад сайд дарга нар хүртэл хар маасаас ялгарахгүй энэ нийгэм нэртэй бөөгнөрөл болсон хот нэртэй хожимдсон соёлын төв зах зээл эсвэл банк санхүү гэсэн хоёрхон баруун зүүн гартай. Зах зээл нэрийн дор нэг нэгнийгээ хохироож тонож дээрэмдэнэ. Үүнийгээ хамгаалахын тулд ядуу яваа чин чиний буруу гэнэ. Яг үнэн ядуу явахгүйн тулд хулгай хийх хэрэгтэй. Ингээд хулгайчийн орон болоход уриалан дуудаж буй хүмүүсийн үг доод түвшинд гэдэг харагдаж байгаа биз. Энэ чин л ёстой муугийн ёс биш Монголын ёс тийм үү.
Найзуудаа найзлал яван явсаар юу хийж юу бүтээсэнийг харах боломжтой. Ерөөсөө 90 онд дотуур байрны найзууд төр засгаар тоглох гээд байр орцны найзууд аж үйлдвэрээр тоглож хувьчилсан биш үү. Оюутны найзууд нам болж тоглож буй биш үү. Найз гэж ямар ч их балагтай ойлголт вэ дээ. Биеэ даагаад эрхэмсэг ганцаараа явах боломжгүй юу. Заавал нийлж хавсайдаж холгож хорсох хэрэг байна уу. Хүний олон хүнээ алсаар л. Найзын олон улсаа балалсаар л. Тэр миний найз гэж хэлж буй хүмүүсийг сэжиглэх хэрэгтэй.
Залуусыг харахад найзлал тийм ч доогуур үнэлэх холбоо хэлхээс биш мэт харагддаг. Ихэнх найзлалууд аав ээжийн чадахгүйг орлох мэт. Олигтой хэлж ярихгүй дотно биш аав ээжээс хэзээ ч уулзаад хэрэгтэй хэрэггүй зүйл яриж стрессээ тайлах найзууд илүү дээр байх жишээтэй. Эрчүүд хэзээ ч өгч чадахгүй шударга зангуудыг эмэгтэйчүүд найзлаж хоорондоо солилцох жишээтэй. Найз гэсэн ойлголт шинэ үеийг шаардаж буй бололтой. Шүлэг яруу найрагт гардаг хуучины ойлголтууд хоцрогджээ.
Өнөөдөр залуу эмэгтэйчүүд болон нөхөргүй хүүхнүүд найзлал ихэссэний жишээ бол эрчүүдийн хямралын үр дүн шүү дээ. Их дээд сургуулийн ихэнх профессор хочтой хүмүүс эмэгтэйчүүд байх жишээтэй. Хурал болоход эмэгтэйчүүд. Уулзалт болоход эмэгтэйчүүд. Лекц ороход хүртэл эмэгтэйчүүд. Эрэгтэйчүүд хайчив? Эрэгтэйчүүд наадам хийж морио уралдуулж бөхөө барилдуулж нум сум харваж явна уу? Эрчүүд мөнгөө энд тэнд нууж гадаад орноор мөнгөө үрж тэнүүчилж явна уу? Гэрээ мартсан Гэсэрүүдийг яана даа.
Одоо тэгэхээр найзууд аа, “Алдагдсан найзуудын эрэлд” гэсэн ном л бичих үлдэждээ.

Үргэлжлэл бий.

Дараагийн сэдэв: Бүлэг 3: Өөрийгөө бүтээх эрх чөлөө.