С. Молор-Эрдэнэ. 25 лекц.

Цуврал лекцүүд 10 сарын 3 нд 11 цагт эхэлнэ.
Бямба гариг бүр. 11 цагаас. Байршил: тухайн үедээ зарлана.
Заавал бүртгүүлнэ. Утас: 9590 0920
И мэйл: s.molorerdene@gmail.com

МЕТАФИЗИК БУЮУ ЕРТӨНЦ
1 10 сарын 3 Декарт: Эргэцүүлж бодох. \медитац\ Descartes: Meditations
2 10 сарын 10 Кант: Цэвэр ухамсарлах. \реазон\ Kant: Pure Reason
3 10 сарын 17 Шопенхауэр: Ертөнц миний хүсэл ба төсөөлөл. Schopenhauer: World
4 10 сарын 24 Хайдэггер: Хугацаа хугацаандаа байх. Heidegger: Being and Time
5 10 сарын 31 Виттгенштэйн: Хэл хязгаарлагдвал ертөнц хягаарлагдана. Wittgenstein: Tractatus

ЛОГИК БУЮУ ГАРГАЛГАА
6 11 сарын 7 Киеркэгаард: Эсвэл тийм эсвэл үгүй. Kierkegaard: Either/Or
7 11 сарын 14 Фрегэ: Утга ба учир. Frege: Sense and reference
8 11 сарын 21 Дуи: Судалгааны онол. Dewey: Logic
9 11 сарын 28 Хуссерл: Логикоор шинжлэх. Husserl: Logical investigations
10 12 сарын 5 Гоэдэл: Бүрэн биш нотолгоо. Goedel: Incompleteness

ЭТИК БУЮУ ЁС СУРТАХУУН
11 12 сарын 12 Роулс: Либерализмын морал. Rawls: Liberalism
12 12 сарын 19 Цай Юанпэй: Хятадын этик. Cai Yanpei: Chinese Ethics
13 12 сарын 26 Ленин: Оросын этик. Lenin: Russian Ethics
14 1 сарын 2 Китаро: Японы этик. Nishida Kitaro: Japanese Ethics
15 1 сарын 9 Зингер: Хэрхэн амьдрах вэ? Singer: How are we to live?

ЭСТЕТИК БУЮУ ГОО ЗҮЙ

16 1 сарын 16 Хэгэл: Эстетикийн лекцүүд. Hegel: Aesthetics Lectures
17 1 сарын 23 Ницшэ: Урлагийн философи. Nietzsche: Philosophy of Art
18 1 сарын 30 Адорно: Эстетикийн онол. Adorno: Aesthetic Theory
19 2 сарын 6 Делуз: Мэдрэмжийн логик. Deleuze: Logic of Sense
20 2 сарын 13 Эко: Гоо сайханы түүх. Eco: History of Beauty

ПОСТМОДЕРН БУЮУ ОРЧИН ҮЕИЙН ДАРАА
21 2 сарын 20 Фуко: Дискурс буюу мэтгэлцээн. Foucault: Discourse
22 2 сарын 27 Хабермас: Коммуникатив буюу хамтдаа бүтээх. Habermas: Communicative action
23 3 сарын 5 Деррида: Деконструкц буюу зохиолыг эвдэх. Derrida: Deconstuction
24 3 сарын 12 Иглтон: Култур буюу соёл. Eagleton: Culture
25 3 сарын 19 Жижек: Хэгэл ба түүний сүүдэр. Zizek: Hegel

Advertisements

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 4: Иргэний эрх чөлөө

Боловсролын эрх чөлөө.

Боловсрол гэдэг заавал мэдлэгтэй адилхан биш. Боловсролыг зорилготой, хугацаатай, их бага болон дээд доод гэх мэт янз бүрийн хэлбэрээр олж өөрөөр хэлбэл сурч боловсордог. Гэтэл мэдлэг бүх л мэдэж авч буй зүйлсийг нэрлэх тул хэрэгтэй хэрэггүй үнэтэй үнэгүй гээд янз бүрийн зүйл мэдэж авсаныг хэлнэ. Мэдээж мэдлэгтэй хүн юу цээжлэхийгээ мэднэ. Мэдлэггүй хүн юу ч хамаагүй цээжлэнэ. Ерөөсөө мэдлэг боловсролтой хослох ёстой.
10 жилийн боловсрол, дээд сургуулийн боловсрол, их сургуулийн боловсрол юуны төлөө вэ? Удирдлагын академийн боловсрол, хэдэн сарын курсийн боловсрол, хэд хоногийн дамжааны боловсрол хэнд юунд зориулагдсан бэ?
Яагаад хүмүүст боловсрол хэрэгтэй вэ? Хэн гэдэг хүмүүс бусад хүмүүст боловсрол өгөх чадвартай вэ? Боловсрол гэж юу вэ?
Юуны тулд хүн боловсролтой болдог вэ гэхээр заавал их зүйл мэдэж бусад хүмүүст зориулсан биш өөрт зориулсан тул хувийн асуудал. Энэ хорвоод хүн нэг л удаа амидрахдаа бүгдийг ойлгож ихийг мэдэж сурсанаа хэрэглэж хаа ч хэнд ч үнэлэгдэж нэр төртэй явахад боловсрол чухал ач холбогдолтой.
Олон хүн боловсролыг мэргэжилтэй андуурдаг. Мэргэжил бол тодорхой хугацаанд суралцаад л сурчихдаг зүйл. Мэргэжилийг мэрэгжилтэй хүн бусдад заана.
Боловсролыг хүн өөртөө хичээж суралцана. Мэргэжилийг ажил албандаа үнэлүүлээд цалингаа авна. Гэтэл боловсролыг бусад хүмүүс л үнэлнэ. Яагаад гэвэл боловсролтой хүн амидралыг ойлгосон бас хорвоог ойлгочихсон хүн байдаг. Боловсролтой хүн маш их ном уншсан тул одоо хорвоо дээр сонин юу байна гэж асуудаг.
Мэргэжил гэдэг дэндүү нэг талыг барьсан тул дутагдалтай бас хэтэрхий явцуу. Ганцхан чиглэлийн мэрэгжилд суралцсан хүн амидралын талаар эсвэл хорвоогийн тухай зөв ойлголттой болох гэвэл нэмж биеэ дааж боловсролтой болох хэрэгтэй. Яагаад мэргэжилдээ сайн математикт мундаг, инженэртээ гарамгай эсвэл урлагт авьяастай гэсэн мөртлөө амидралын болон хорвоогийн талаар хүмүүс дэндүү буруу ойлголттой байдаг вэ гэхээр биеэ дааж суралцах ёстой боловсролыг орхиж олон хүн боловсролд үнэ өгдөггүй. Зөвхөн л мэрэгжилтэй болж бушуухан диплом авах гэсэн өрөөсгөл хандлагууд боловсрол гэдэг зүйлийн үнийг унагааж нийтээрээ боловсролгүй болцгоох жишээтэй.
Энд яриж буй, мэдлэг, мэргэжил болон боловсрол гурав хоорондоо ийм л их ялгаатайг хэн ч хаана ч тайлбарлахгүй явж ирлээ. Хэрэгтэй ашигтай үнэтэй мэдлэг үйлдвэрлэх ёстой ШУА олон жилийн өмнөөс мэдлэгтэй ямар ч хамаагүй байгууллага болсон. Мэргэжил олгох ёстой дээд сургуулиуд нэгэнт хувийн нэртэй болцгоож улстөрчидийн сонгуулийн байгууллагууд болсон тул дээд биш доод сургуулиуд байх жишээтэй. Монгол хүнийг боловсролтой болгох ёстой дээд боловсролыг түгээн дэлгэрүүлэх зорилготой МУИС ардчилалын жилүүдэд утгаа алдаж мухар сүсэг шашин түгээдэг газар болсон. Ялангуяа МУИС-ийн хоёрдугаар байранд орж буй оюутан эндээс боловсрол хэзээ ч авч гарч чадахгүй шүү гэдгээ анхаарах хэрэгтэй.
Боловсролтой болоход нэгдүгээрт гадаад хэл маш сайн сурсан байх хэрэгтэй. Гадаад хэлээр л жинхэнэ үнэтэй боловсролтой танилцах боломжтой. Үүний шалтгаан бол Агли-Монгол эсвэл Герман- Монгол гэх мэт толь бичигүүд доод түвшинд хийгдсэн тул боловсролын үг ухагдахуунуудыг буруу алдаатай орчуулсан. Тиймээс толь бичигүүд өдөр дутмын хэл ярианд л тус болохоос боловсролтой болоход яагаад ч тус болж чадахгүй.
Ингээд мэдэлийг байгууллага байхгүй, мэргэжил нэрийн дор хувийн дээд сургуулиуд дээд биш доод түвшинд ажилладаг түүний цаана жинхэнэ боловсрол олгох зорилготой их сургуулиуд дэлхийн университэт гэсэн ойлголтоос дэндүү алслагдсан тул өнөөдөр нийгэмд зөвхөн хэрэггүй мэдлэгтэй, дээд биш доод мэргэжилтэй үүн дээр ямар ч боловсролгүй зөвхөн дипломтой хүмүүсийн эмх замбараагүй соёлгүй ёс суртахуунгүй амитанлаг болон хөдөөлөг амидрал явагдах жишээтэй. Мэдээж юу ч мэдэхгүй оютануудад жоохон зүйл мэдчихсэн багш профессорууд их л мундаг байгаа удахгүй мэдлэггүй гэдэг баригдана.
Боловсролоор л хүн амитанлаг болон хөдөөлөг зан төрхөөсөө ангижирч нийгэмшсэн цаашлаад иргэншсэн хүн болох боломжтой. Ерөөсөө боловсролтой хүн иргэншсэн хүн шүү дээ.
Яагаад боловсролтой хүний хүүхэд боловсролтой болох боломжгүй вэ гэхээр өөрөө хичээж боловсролтой болохгүй бол боловсрол гэдэг өвлөгдөх зүйл биш. Эд хөрөнгийг өвлөх боломжтой. Боловсролыг өвлөх ямар ч боломжгүй.
Мэдлэгтэй хүний хүүхэд ээж ааваасаа сайн цээжлэж аваад бага зэрэг мэдлэгтэй болох боломжтой. Мэдээж цаг хугацаа өнгөрөх бүр нэгэнт ойлгоогүй цээжилсэн тул мартах явц хурдасч мэдлэг улам багасна.
Мэргэжил ч гэсэн бусдаас суралцаж буй тул бусдын хэлсэнийг сайн харж ажиж байгаад сүм хийдийн лам шиг дуржганатал цээжлээд байхад болчих жишээтэй. Мэдээж шалгалтаа өгч диплом авлаа гээд шууд мэргэжил эзэмшиж буй биш шүүдээ. Мэргэжилийн цээжилсэн зүйлээ ажил дээр гарч байгаад мартчихгүй бол туршиж үзэж өөрийн болгож авах жишээтэй.
Боловсрол гэдэг онолд суралцах. Монголчуудад нэгэнт онол тархаж түүнийг ойлгож хэрэгжүүлж чадаагүй тул амидралаас хол хорвоогоос хөндий явцгаадаг. Тийм учраас ээж аавууд мухар сүсэгтэй байдаг. Тэд хичнээн диплом үзүүлээд бас хичнээн олон жил мэргэжилээрээ ажилласан гэдэг ч цаашлаад гадаад оронд суралцсан хэдий ч нэгэнт жинхэнэ боловсролыг өөрөө биеэ дааж суралцаагүй тул цээжилсэн мэргэжил мэдлэг гадаад хэлээ маш амархан мартаж мухар сүсэгтэй хүмүүсийн цугларалтанд эгнээ дараалан сууцгаадаг.
Боловсрол үнэтэй. Боловсролтой болоход маш их хугацаа орон. Боловсролтой болоход юунд ашигтай вэ гэж асууж болохгүй. Боловсролтой болох гэвэл үргэлжлэх үйл явц тул дуусна төгсөнө гэж үгүй. Тиймээс боловролтой болсон одоо хангалттай гээд эцсийн диплом өгөх боломжгүй. Арван жилийн гэрчилгээ, дээд сургуулийн үнэмлэх, их сургуулийн диплом, докторын зэргийн бичсэн ажил, профессорын зэргийн өөрийн бүтээл болох номууд гээд боловсрол улам цааш үргэлжлэх өндөр түвшинд явагдах ёс суртахуунтай үнэнч хариуцлагатай үйл хэрэг шүү дээ.
Монгол хүн энэ бүгд боловсролын үе шатуудыг амарчилж товчилж явсаар өнөөдөр боловсролын том хямралд орсон. Мөнгөөр зодож үнэмлэх, диплом авсаар л. Түүний цаана ямар ч боловсролгүй багш профессорууд үнэмлэх дипломоо наймалсаар л. Монгол хүн цаашлаад Монгол нэртэй төр улс боловсролын том хямралд унасан. Монголчуудын асуудал бол боловсролын асуудал яагаад гэвэл хугацааг товчилдог хүнд хэцүү боловсролыгхялбарчилдаг. Энэ бүгдийг наад захын сурах бичгүүдээс амархан харна.
Боловролтой болоход нэгэнт хувийн асуудал тул өөрөө маш их сонирхож суралцах хэрэгтэй. Өөрөө маш их сонирхдог сониуч болоход ээж аав болон арван жилийн сургуулийн багш нарын чадвар маш их нөлөөлнө. Тэд хүүхдүүдэд сонирхдог сониуч занг сургаж чадаагүй тул сүүлд оюутан болчихоод бушуухан төгсөж диплом авах гээд яарахаас биш сонирхож сонуичилж хичээнгүй суралцаж мөнгөө боловсролд цаашлаад бүх цаг хугацаагаа боловсролд ерөөсөө ч зориулж чаддаггүй.
Боловсролгүй хүмүүс шууд танигддаг. Тэд ном уншаагүй байдаг. Яагаад гэвэл тэдэнд олигтой гадаад хэл байхгүй. Гадаадад хоёр гурван жил явсан гэх хүмүүс яагаад ч боловсролтой болох боломжгүй яагаад гэвэл наад захын боловсролтой болоход 10-аас 15 жил хэрэгтэй. Энэ хугацаанд ном маш их унших хэрэгтэй. Гэтэл ямар Монгол хүн ийм их хугацааг зөвхөн боловсролд зориулсан билээ? Бүгдээрээ яарч товчилж бас амарчилж бас хялбарчилдаг. Тэд төвөгтэй хэцүү тэвчээр шаардсан сониуч занг өдөөсөн боловсролоос татгалздаг. Монгол хүн тэвчээргүй. Найрлаж наадам хийж эсвэл барилдаж уралдаж буйг харахад ямар ч ёс суртахуунтай төлөв даруу биш. Хөөрнө орилно хашгирна үсэрнэ дэвхцэнэ.
Боловсролтой болоход хэцүү биш гагцхүү хувийн сахилга бат юмыг сонирхож өөрийгөө хөгжүүлэх гэсэн чин эрмэлзэл байхад хангалттай. Одоо тэгээд өдөржин бас маргааш өдөржин түүн дээр нэмээд сарын турш ном унших хэрэг гарна даа. Наад захын боловсролтой болоход ганцаараа хэдэн сараар амидрах хэрэгтэй. Үүний хажуугаар мэдээж хоол хүнсний мөнгө хэрэгтэй. Яагаад хөгжилтэй улс орнуудын оюутны тэтгэлэг хангалттай өндөр байдаг вэ гэвэл үүнд л байгаа шүү дээ. Түүнээс биш тэтгэлэг баяр наадам хийж чөлөөт цагаа наргиж өнгөрөөхөд зориулаагүй. Ганцаараа удаан байж чаддаг бас боломжтой хүмүүс л боловсролтой болох боломжтой. Ганцаараа байх боломжгүй эсвэл чадахгүй хүмүүс хурдан мэргэжилийн үнэмлэх аваад ганц хэрэгтэй хэрэггүй мэдлэг цээжлээд л нийгмийн дунд ордог. Ингээд боловсролгүй нийгэм дахиад нэг боловсролгүй хүнээр нэмэгдэнэ.
Өдөр болгон долоо хоног бүр уулздаг найзууд хүнийг боловсролтой болоход саад хийнэ. Ном уншиж бодож бас бичиж сурах гэвэл ганцаараа удаан хугацаагаар бусад хүмүүсэээс тусгаарлах хэрэгтэй. Олигтой ээж аавууд ийм сурч боловсрох гэсэн залуучуудыг дэмжиж чадвал улс оронд боловсролтой хүн бэлдэж өгч буян үйлдэж буй хэрэг. Түүнээс биш нөгөө мухар сүсэгтэнүүд рүү мөнгөө зөөгөөд байвал улс орондоо буян биш нүгэл хийж буй л гэхээс өөр аргагүй.
Ялангуяа боловсролтой болоход биеэ дааж бичиж сурах хэрэгтэй. Бичиж сурахын тулд маш их унших хэрэгтэй. Гэхдээ өөрийгөө хүчилж шантрах хэрэггүй. Эхлээд шууд бичиж чадахгүй тул шантрах хэрэггүй. Зөвхөн цагаан толгойн үсэг мэдэх хангалтгүй. Ерөөсөө ном уншихгүй бичихгүй гэвэл үсэг мэдэх хэрэг байна уу.
Боловсролтой хүн урлагийн боловсрол их сайтай байдаг. Гэхдээ урлаг гэхээр энд тэндхийн концерт эсвэл зохиолын дуу биш шүү. Уран зураг, сонгодог хөгжим, уран баримал, гоо зүйн онол, философи, литератур гэх мэт. Литературыг уран зохиол гэж буруу орчуулдаг. Тэгэхээр уран зохиол гэхээр нөгөө л мухар сүсгийн эсвэл түүхэн роман гэсэн өврийн дэвтэрүүд бас биш. Литературын хамгийн том төрөлтөн бол роман. Романыг болж өгвөл гадаад хэл дээр унших зөв. Монгол хэл дээр орчуулагдсан романууд ихэнхдээ өөрийнхөөрөө орчуулчихсан цаад гоо зүй болон философийг ойлгоогүй байдаг. Ерөөсөө ихэнх орчуулгын номууд хэзээ нэгэн цагт гадаад оронд ажиллаж амидарч яваад ирсэн жинхэнэ их сургуудиудад олон жил ажиллаж үзээгүй туршлаггүй хүмүүсээр оршуулагдсан байдаг.
Боловсролтой хүн мэдрэмжтэй хүн. Боловсролтой хүн сэтгэлийн зөв хөдлөлтэй өөрөөр хэлбэл сэтгэлийн боловсролтой. Боловсролтой хүний ухаан сайн хөгжсөн тул ойлгох чадвартай. Боловсролтой хүн ёс суртахуунд суралцсан тул маш их ухамсартай байдаг. Боловсролтой хүн хувиа бодох эсвэл надад ямар ашигтай вэ гэж хэзээ ч хэлэхгүй.
Боловсролгүй хүмүүс нэгэнт ойлгох чадваргүй тул зөвхөн гүрийтлээ цээжлэнэ. Өөрөөр хэлбэл сайн тогтоож авна. Сайн цээжилдэг хүмүүс хүний хэлж ярисан бичсэнийг цээжилж аваад энд тэнд зурагтаар эсвэл хурал цуглаан дээр түүнийгээ давтана. Зарим том албаны хүмүүс цээжилсэн зүйлсээ олон улсын хурал дээр хүртэл илтгэж хөгөө чирцгээнэ. Боловролгүй хүн амархан баригддаг.
Монголын үрс жинхэнэ боловсролтой болох боломж тун бага. Боловсролын байгууллагууд болон хэвлэлийн үйлдвэрүүд нийлж ялгаатай сурах бичиг үйлдвэрлэж гай тарьдаг. Түүний цаана Кембриж эсвэл гадаад хэлний сургуулиуд гэх мэт улс оронд ямар ч ач холбогдолгүй гадаадын байгууллагууд хүний наймаатай адил Монгол хүүхдүүдийг өөрийн орондоо элсүүлэн авцгаадаг.
Боловсрол гэдэг зөвхөн нэг л чиглэлд эсвэл нэг л төрлийн зүйл сургах гэсэн өрөөсгөл үйл хэрэг биш. Ерөнхий боловсролтой болох хэрэгтэй. Үүний тулд бүх хичээл Монгол хэл дээр явагдах чухал. Арван жилийн сургуулиудад эхлээд Монгол хэл өөрөөр хэлбэл улс орныхоо албан ёсны хэлийг сурах хэрэгтэй. Албан бус хэлнүүдийг хоёрдугаарт тавих чухал.
Боловсролтой хүн зөвхөн ойлгож авахаас гадна бас чадах чадвартай хүн. Чадахгүй бол хичнээн их зүйл мэдэх ямар ч ач холбогдолгүй. Хийж чадах чадвар чухал. Гэтэл мэдлэггүй, боловсролгүй нэрэлхүү Монгол хүн чадахгүй байж чадна гэж хэлээд гэр бүл цаашлаад улс орноо балласан хэвээрээ. Энэ тухай соён гэгээрэлийн эрх чөлөө сэдэвт бичнэ.
Боловсрол гэдэг асуудал шийдэж чадахад тусалдаг. Энэ асуудал мөн үү эсвэл биш үү гэдгийг тунгааж ойлгож бас танин мэдэх чадвартай болгоно. Боловсролгүй хүмүүс азаа үзнэ таамаглана бүр болохоо байхаар лам руу эсвэл үзэж хардаг хүмүүс рүү хуйлрана. Боловсролгүй хүмүүс л зальдана, мэхлэнэ бас сэргэлэнтэнэ. Тэд дандаа хулгай хийнэ. Болохгүй бол бүр дээрэмдэнэ.
Боловсрол хэзээ ч яг одоо энд шууд ашигтай биш. Гэхдээ хэзээ нэг цагт асуудал гарч ирэхэд бэлэн байж байдаг. Ингээд ямар ч цаг алдалгүй асуудал шийдэгдэнэ.
Боловсролтой хүн өөрийгөө хөгжүүлж ёс суртахуун болон моралын хүмүүжилтэй цаашлаад гоо зүйн мэдрэмж болон сэтгэлийн боловсролтой болж чадсан хүмүүс. Тиймээс хэн боловсролоос татгалзана вэ тэр хүн хоцрогдсон хуучинсаг нэг үгээрээ хэлэхэд үргэлжийн хойно хоцорсон тул урд биш ард.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: соён гэгээрэлийн эрх чөлөө.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 4: Иргэний эрх чөлөө

Мэдлэгийн эрх чөлөө.

Мэдлэг авах боломжоор хүмүүс хангагдаж бас хүний мэдсэн мэдлэгийг хамгаалах байгууллага бий болсон цагт нийгэм урагшлана. Мэдээж энэ бүгдийг хэрэгжүүлэх тийм ч амар биш. Яагаад гэвэл мэдлэгтэй хүмүүсийг мэдлэггүй хүмүүс ойлгож дэмжиж хамгаална гэдэг өндөр морал буюу ёс суртахуун бас хүмүүжил шаарддаг. Гэтэл хэн хүмүүжилтэй билээ.
Ерөөсөө мэдлэг нийгэмд өсөж өндийж цэцэглэж дэлбээлэх тэр боломж тун бага гэдэг нийгмийг харахад л шууд мэдрэгддэг. Их сургуулиудийн үүдээр явахад л энд мэдлэг заадаг болов уу гэсэн асуулт тавигдах жишээтэй. Мэдлэгтэй боллоо гээд өнөөдөр хүн жинхэнэ үнэн мэдлэгийг эдэлж хэрэглэх боломж тун бага. Ха нэг газар мэдлэгтэй хүн ороод ирэхэд нэгэнт бусад хүн мэдлэггүйгээ мэдэх тул шууд л дургүйцнэ эсвэл гадуурхана. Мэдлэгтэй хүн нэг их мөнгө байхгүй тул хүмүүс тоохгүй. Мөнгөтэй хүн олигтой мэдлэггүй тул хүмүүст амар ойрхон бас боломжийн.
Мэдлэггүй газрын хүмүүс бүгд л нэг төрлийн бас нэг хэв маягийн. Мэдлэггүй хүмүүстэй газар нэг нэг нэгнээсээ ялгарахгүй. Мэдлэггүй хүмүүс бүх хүн бүгдээрэ адилхан гэж санаагаа амараадаг. Гэтэл хүмүүс мэдлэгээр л ялгардаг шүү дээ. Хүмүүс хоорондоо адилхан биш маш их ялгаатай. Зарим хүмүүс мэдлэгтэй хүнийг мэдлэггүй хүнээс ялгаж чадахгүй тул хэрвээ зөрчил үүслээ гэвэл үзэл бодлын зөрөө гэж тайлбарлах жишээтэй.
Хүн мэдлэгтэй болох бүр л мухар сүсэгээс холдоно. Хүн мэдлэгтэй болох бүр л хүний боол болохгүй. Хүн мэдлэгтэй болох бүр хэний ч сүүдэрт явахгүй. Яагаад гэвэл хүн мэдлэгтэй болох бүр орчин тойрондоо эргэлзэж эхэлнэ. Хүн мэдлэгтэй болох бүр ээж аав гологдоно. Хүн мэдлэгтэй болохоор авгай ч гологдоно бас нөхөр ч гологдоно. Хүн мэдлэгтэй болох бүр ажлын хүмүүс цаашлаад дарга боосууд гологдож эхэлнэ. Хүн мэдлэгтэй болох бүр олон худлаа номуудыг уншихаас тагалзана. Хүн мэдлэгтэй болоод ирэхээр өөрийгөө юу мэддэг бас юу мэдэхгүйгээ мэдэж авдаг. Мэдлэг л эрх чөлөө авчирна. Мэдлэггүй хүн эрх чөлөөгүй хүн тул бүх юманд үнэмшиж ямар ч хэрэггүй зүйлд мөнгөө өгч өөрийгөө бусдын тоглоом болгодог.
Нэгэнт мэдлэгтэй төр цаашлаад мэдлэгтэй боловсролын байгууллагууд бий болох үндэслэл тун бага тул мэдлэггүйчүүдийн нийгэм болохоос өөр замгүй. Хүн ямар их зүйл мэдэхгүйгээ мэддэггүй тул мэддэг хүний хажууд үнэхээр хэцүү. Тэр бол аргагүй. Гагцхүү юу чухал вэ гэхээр мэдэхгүйгээ хүлээн зөвшөөрөөд хурдан мэдэж авах л чухал шүү дээ. Гэтэл нэрэлхүү учраас нэрэлхээд асуух ч үгүй мэлийсэн царай гаргаад улам мэдлэггүй гэдгээ харуулдаг. Ингээд мэдлэгтэй болох боломжоо алдана. Гадуур тэнэж хэрэгтэй хэрэггүй ан хийж эсвэл покер тоглож цаашлаад яаж мөнгөтэй болох вэ гэж суухаар мэдлэгтэй болох чухал биш үү. Дээр үед хоолгүй байхдаа л ан хийдэг байсан биш үү. Ямар ч хэрэггүй шатар тоглож хамаг цагаа устгана. Хүний амидрал тийм ч их цагтай биш шүү дээ. Цагаа хэрэгтэй юманд өөрийгөө хөгжүүлэхэд зориулах хэрэгтэй бишүү. Өөрөө өөрийгөө мэдлэггүй болгочихоод бас бусдыг мэдлэггүй байлгах гэж зүтгэнэ. Өөрийгөө хөгжүүлээгүй байж бас бусдыг хөгжихгүй байлгахыг оролдоно.
Мэдлэггүй хүн мэдлэггүй хүнтэй ярилцахаараа амар мэт. Тэд хэрэглэдэг үгнүүдээ л хэрэглэнэ яридаг сэдэвүүдээ л ярицгаана. Тэд мэдлэгтэй хүнээс шинэ үг сонсвол мэдээж ойлгохгүй. Ойлгохгүй болохоороо уурлана уцаарлана. Тэдний хэлдэг зүйл гэвэл Монгол хэлээрээ яриа ч гэж өөртэйгээ адилхан доод түвшинд аваачих гэнэ. Мэдлэгтэй хүн хэзээ ч доошоо нөгөө хөрсөн дээр буухгүй шүү дээ. Харин мэдлэггүй хүмүүс л хөрсөн дээрээсээ босож дээш гарч ирэх хэрэгтэй.
Мэдлэгтэй болох гэж цээжлэх эсвэл тогтоож авах цааш ямар ч явцгүй. Хамгийн чухал юу вэ гэхээр ойлгож авах чухал. Цээжилж тогтоож авсан зүйлс мартагдахдаа амархан. Харин ойлгож авч чадвал мартагдахгүй удна шүү дээ. Үүнд л том зөрөө бий. Ойлгох бүр л хүн мэдлэгийн үнэ цэнийг мэдэж улам их мэдэхийг хүсдэг. Цээжилдэг хүмүүс юу ч ойлгоогүй тул толгойгоороо дүүрэн хэрэгтэй хэрэггүй зүйл дүүргэнэ.
Олон хүмүүс өөрсдийнхөө мэдлэггүйг нуухын тулд хүн бүр өөрийн үнэнтэй эсвэл өөрийн бодол өөртөө зөв гэж муйхар зан гаргаж зүтгэдэг. Өөрийн үнэн гэсэн зүйл худлаа болж л таарна. Өөрийн бодол тэр чигээрээ буруу болж ирнэ. Тэр үед одоо яах вэ гэдэг л асуулт гарч ирэх жишээтэй. Тэр чигээрээ зүтгэх үү эсвэл худлаа болон буруугаа хүлээн зөвшөрөөд бууж өгөх үү. Эсвэл би ерөөсөө хүнд бууж өгдөггүй гэж бас зөрүүдлээд худлаа амидрал болон буруу дипломоо үргэлжлүүлэх үү.
Яагаад өнөөдөр Монгол хүмүүс мэдлэг хамгийн чухал байх ёстой эрин үе ирчихээд байхад хэн ч хаа ч мэдлэг ярихгүй явна вэ. Мэдлэггүйгээр яаж өөрчлөгдөх вэ яаж шинэчлэгдэх вэ. Үргэлж хуучин хоцрогдсоноороо явцгаах уу. Яагаад мэдлэгийг устгаж мухар сүсэг хавтгайруулна вэ. Яагаад мэдлэгийг ээж аавууд үнэгүйтүүлж лам руу гүйж энд тэнд хойд дүрүүдийг зарлан баясаж төөрөгдөнө вэ. Яагаад мэдлэгийг устгаж агуулгагүй лекц хичээл нэртэй хувийн үнэмшил болон өврийн дэвтэрийн тэмдэглэлүүдээ ном гэж нэрлэнэ вэ. Мэдлэгийг яагаад зориуд утгагүй болгож цаашлаад бүх зүйлийг цаашлаад нийгмийг утгагүй болгоно вэ.
Сүүлийн 70 гаруй жил өөрөөр хэлбэл МУИС байгуулагдсанаас хойш түүнээс гадна ШУА-д жинхэнэ мэдлэг яриж эхэлсэнээс хойш нэгэнт бий болсон мэдлэгүүдийг нэгтгэн нийгмийн мэдлэг болгож чадсан бол өнөөдөр мухар сүсэгт ялагдаж Гандангийн доог тохуу болохгүй л байсан. Гэтэл МУИС ч бас ШУА ч хоёулаа одоо мухар сүсэгтэнүүдээр дүүрсэн шүү дээ. Тэнд мэдлэг ямар ч үнэгүй. Мэдлэг тэнд хэмжүүр биш. Тиймээс тэндээс диплом зэрэг цол авах гэж л хүмүүс тийшээгээ очно уу гэхээс биш мэдлэг авах гэж очиж байгаа биш.
Хүн төрөлхтөний мэдлэгийн байгууллагууд болох университэтүүд гурван том мэдлэгийг мэдэж авсан. Үүнд нэгдүгээрт дэлхийн бөмбөрцөг хорвоогийн төв биш зөвхөн нэг жижигхэн гариг гэдгийг мэдэж авсан. Түүнээс өмнө дэлхийг бурхан бүтээсэн ертөнцийн төв гэдэг байсан. Мэдээж энэ ойлголт сүм хийд шашинд хэвээрээ үлдсэн. Хоёрдугаар том мэдлэг бол хүн бурхан бүтээсэн төгс зүйл биш харин сармагчинтай нэг төрөлтөн. Тиймээс хүн суралцаж өөрийгөө бүтээн босгож жинхэнэ хүн болох хэрэгтэй гэсэн. Үүнээс өмнө хүнийг нэгэнт бурхан бүтээсэн тул хувь заяа цаанаасаа зурсан зургаар л амидарна гэж эрх чөлөөг хааж байсан. Гуравдугаар том мэдлэг бол хүний ухаан тийм ч сайн зүйл цаанаасаа бэлэн өгөгдсөн биш заримдаа хүн ухаангүй олон зүйл хийж нэг нэгнийгээ баллах аюултай гэсэн. Тиймээс ухааныг сайн сургаж боловсоруулж ухамсартай болгох хэрэгтэй гэсэн. Үүнээс өмнө хүн цаанаасаа бэлэн өгөгдсөн ухаантай гэдэг байсан. Гэтэл өөрийн хичээл зүтгэлээр хүн маш их ухаантай болох боломжтой. Үүнд мэдлэг чухал үүрэгтэй.
Хүмүүсийн үнэмшил, хэлж буй зүйлс, яриж буй санаа, бодол, сэтгэгдэл жинхэнэ мэдлэг гэхэд хэцүү. Жинхэнэ мэдлэг болохын тулд ядаж үнэн байх хэрэгтэй. Үнэн гэдгийгээ бас батлаж чадвал жинхэнэ мэдлэг болох боломжтой. Тэгэхээр зүгээр л хүний хэлж ярисан болгонд үнэмшихдээ амархан хүмүүс ямар их алдаатай буруу худлаа амидардаг эндээс л харагдана.
Хувийн үзэж харсан туршлага, зан заншил, уламжлалт ёс, дассан зүйлс энэ бүгдийг шууд мэдлэг гэж хэлэхэд хэцүү. Өнөөдөр 21-р зуунд олон зан заншил уламжлалт ёс худлаа болж таарсан. Сүм хийдийн лам нар мэдлэг ярих ямар ч боломжгүй. Тэд зөвхөн ганцхан лам багшийн хэлсэнд л үнэмших болохоос биш юуг ч ойлгож мэдэж авах боломжгүй орчин нөхцөлд зөвхөн цээжилдэг. Ерөөсөө нэг их мэдлэггүй хүмүүсийн тархи дүүрээгүй тул юм тогтоож цээжлэхдээ амархан байдаг. Гэтэл мэдлэгтэй болоод ирэхээр юмыг ойлгох чадвартай болдог тул цээжлэсэн зүйлээр биш ойлгосон зүйлээр толгой дүүрдэг. Ойлгосон зүйлээр толгой дүүрэхээр чөлөөтэй уужуухан явдаг. Цээжилсэн хүмүүс ойлгоогүй тул тайван биш тэдний харцнаас шууд мэдэгддэг. Эцсийн эцэст хүн нэг бол мэднэ үгүй гэвэл мэдэхгүй шүү дээ.
Ялангуяа үзэл санаа, үзэл бодол, үзэл баримтлал гэсэн муухай үгнүүдээс салах боломжтой шүү дээ. Мэдлэггүй хүмүүс өөр өнцөгөөс харах гэж мэдлэгийг үл тоодог. Мэдээж мэдлэггүй хүн мэдлэгтэй хүнтэй уулзах гэдэг тийм амар биш. Яагаад гэвэл мэдлэггүй хүн мэдлэггүйгээ мэддэггүй тул маш их зөрнө уурлана бухимдана ихэнхдээ зугатаадаг бас дайждаг. Тэгж болноо гэхдээ мэдлэгтэй болсон үедээ буцаад ирэх хэрэгтэй. Мэдлэггүй хүмүүс мэдлэгтэй болохоос шантарч энэ чигээрээ явна одоо өнгөрсөн цаг алдсан гэж эндүүрдэг. Гэтэл мэдлэгтэй болоход хөгшин залуу эрэгтэй эмэгтэй ямар ч хамаагүй. Хэн ч мэдлэгт оройтохгүй.
Мэдлэгтэй хүн мэдлэгээ хэлэхэд мэдлэггүй хүн түүний эсрэг эсэргүүцээд л бараг хүний эрх ярих гэнэ. Мэдлэггүй хүн үнэхээр хэцүү. Мэдээж мэдлэггүй гэдгээ хүлээн зөвшөөрөөд асуугаад лавлаад мэдлэгтэй болж чадвал сайн шүү дээ. Гэтэл нийгмээрээ мэдлэггүй түүний хажуугаар мундаг гэдэг хүмүүс сэхээтэн гэдэг хүмүүс сочн гэгээрүүлэгч гэдэг хүмүүс мэдлэггүй байсан явдал үнэхээр харамсалтай. Өнөөдөр өөрсдийгөө магтуулж шагнуулдаг эрхэм гэдэг эсвэл төрийн шагналт гэдэг хүмүүс мэдлэггүй байхаар бүр эмгэнэл. Мэдлэггүй гэдгээ хүлээн зөвшөөрөхгүй эсэргүүцсээр мэдлэгийг үнэгүйтүүлсээр байна гэдэг бас л хөөрхийлөлтэй харагддаг. Бичсэн номуудыг харахад орчуулсан номуудыг уншихад арай ч дээ гэмээр байдаг даа. Энэ бүгдийг хэлж илчлэхгүй бол тэднийг мэдсээр байж хэлээгүй нуусан тул хам хэрэгтэн болчих вий гэж айх жишээтэй.
Мэдлэгтэй хүн бусад хүмүүсийг мэдлэггүй болгодог. Жишээлбэл лекцийн үеэр ганц хоёр оюутан анхааралтай сууж байгаад мэдлэгтэй болж чадвал одоо ангийн бусад оюутнууд мэдлэггүй болох жишээтэй. Үүний дараа нэг бол мэдлэгтэй оюутнуудаас бусад оюутнууд асууж лавлаад мэдлэгтэй болох эсвэл мэдлэгтэй оюутнуудыг доош хийж гадуурхаад мэдлэггүйгээрээ үлдэх тийм л сонголт үлддэг.
Гадаад яваад жоохон мэдлэг олж авч ирээд түүнийгээ ганц хоёр жил зарж амидараад мэдлэггүйчүүдийн эгнээнд орцгоодог. Тэдний алдаа юу вэ гэхээр мэдлэг цаашаа улам хөгжөөд шинэ шинэ мэдлэг гараад ирсэн гэдгийг хүлээн авч чадалгүй нэг л яридаг зүйлээ ярисаар нэг мэдэхэд хоцрогддог. Монгол хүмүүсийн балаг энд л байдаг. Нэг л удаа мэдэж аваад тэгээд одоо боллоо гэдэг. Олон хүн ийш тийш яваад жоохон юм мэдээд ирсэн байдаг гэтэл түүнийг дахин шинэчлэх биш ингээд л болсон одоо цаашаа нэмж юу ч сурахгүй гэж хязгаарлагдаж буй мөхөс зан чанар Монгол хүмүүст үеийн үед саад болж ирсэн.
“Science” гэсэн мэдлэгийг нэрлэсэн нэрлэгээ шинжлэх ухаан гэсэн орчуулгаар явж ирлээ. Шинжлэх ухаан гэдэг Англиар орчуулах гэж оролдоход “inquiry” “consciousness” гэх жишээтэй. Хэрвээ судалгаа гэж ярих гэвэл Англиар “research” гэх боломжтой. Энэ мэдлэг хаа ч хүчинтэй бас үнэтэй мэдлэг. Энэ үнэтэй мэдлэгийг цээжлэх биш ойлгох хэрэгтэй. Тиймээс энэ мэдлэгтэй Монгол хүн олигтой танилцаж чадаагүй. Яагаад гэвэл ойлгох гэдгийг суралцах боломжгүй өөрөө хэлбэл дасгаллах боломжгүй. Ойлгох гэж удаан хугацаагаар хичээсээр байгаад нэг л өдөр ойлгодог. Үүнийг хүчиллэх боломжгүй. Тиймээс Монгол хүн нэгэнт яаруу сандаруу тул хүчиллэх гэж оролдоод бүтэлгүйтдэг. Ингээд бүтэлгүйтэхээрээ шантарч сүүлдээ мэдлэгийг үзэн ядаж дургүйцэх жишээтэй.
Монгол хүн мэдлэгтэй болох боломж тун бага. Яагаад гэвэл маш их яардаг. Монгол хүн юм бүрийг хүчээр хийх гэдэг. Монгол залуучууд хэт яарч юу ч сурч чаддаггүй тул амидралын турш мэдлэггүй явах болдог. Тэд маш эрт мэдлэгт бууж өгдөг. Ингэж мэдлэгт бууж өгсөн залуучуудыг сайхан залуу хүн гэж дарга болгоно эсвэд багш профессор болгох жишээтэй. Ингээд мэдлэггүйчүүд мэдлэггүйчүүдийг үйлдвэрлэж ялан дийлэх боломж улам дийлдэг. Мэдэлгэтй болоход маш хугацаа хэрэгтэй 15 жилээс наашгүй. Гэтэл Монгол хүн ийм их цаг хугацааг хэзээ хаана зарцуулах билээдээ.
Монгол хүн залиар хийх гэдэг. Монгол хүн хуурч мэхэлж хийх гэдэг. Тийм болохоор мэдлэгтэй уулзаад ялагддаг. Ялагдахаараа мухар сүсэг рүү явцгаана. Тэр ч бүү хэл хэрэггүй мэдлэгийг сонирхдог.
Хэрэггүй мэдлэг гэж юу вэ гэхээр жишээлбэл дэлхийн улс орнуудын дотроос Ватикан улс хүүхэд төрөлтөөр хамгийн бага. Өөр бас нэг хэрэггүй мэдлэг гэвэл Английн ерөнхий сайд байсан Тони Блэйр эхнэрийгээ угаалгын өрөөг цэвэрлэж байхад хоёулаа хуримаа хийе тэгэх үү гэж асуусан гэдэг. Ямар ч хэрэггүй утгагүй мэдлэг. Бүр хэрэггүй инээдэмтэй мэдлэгүүд бас бий. Жишээлбэл Английн бүх хун шувуу хатан хааны өмч гэдэг.
Эцсийн эцэст мэдэх гэж суралцах эрүүл. Яагаад гэвэл тархи үргэлж ажиллаж байхыг шаарддаг. Тархийг ажиллуулахгүй бол толгой өвдөнө. Толгой яагаад ядардаг вэ гэхээр юу ч сурч уншиж хичээхгүй бол тархи улам л тураалд орно. Мэдээж буруу алдаатай хэрэггүй ном уншвал толгой өвдөх битгий хэл сааталд орно шүү дээ. Яагаад хөгшрөхөөрөө зөнөж мартамхай болдог вэ гэхээр залуудаа ном уншиж толгойгоо муу ажиллуулсаны л баталгаа шүү дээ.
Мөнгөгүйгээсээсээ шалтгаалан эсвэл мухар сүсэгтэй ээж аавууд болон эмээ өвөө нараас шалтгаалан цаашлаад муу найз нарын нөлөөгөөр боловсрох хүсэл эрмэлзэл хаагддаг олон жишээ бий. Ерөөсөө хурдан яаж ийгээд дипломтой болох гэсэн эсвэл сургуулиа төгсөөд л ажил хөдөлмөр хийх эсвэл хүнтэй сууж гэр бүл болох гэсэн бүхий л үйлдэлүүд боловсрох эрх чөлөөг хаадаг. Залуу насандаа олигтой боловсорч чадаагүй хоосон дипломтой хүмүүс сүүлд мухар сүсэгт амархан автагдаж мөн гадаадын сүм хийдүүдийн тоглоом болцгоох жишээтэй. Энэ их сургуулиудыг нэгэнт мэдлэг түгээдэггүй гэвэл хурдан диплом аваад зугатаах зөв мэт. Энэ тухай дараагийн Боловсролын эрх чөлөө сэдэвт бичнэ.
Хүн боловсрох эрх чөлөө тийм ч амар олдох эрх чөлөө биш. Улстөрийн эрх чөлөөнөөс илүү хэцүү эрх чөлөө. Нүүдэлчин соёлоос хотын соёл руу шилжиж соёлжих үйл явц өнөөдөр нэг л амжилтгүй явагдах мэт. 21-р зуунд Монгол хүн мэдлэгтэй болох эрх чөлөө бий юу? Мэдлэггүй тул соёлгүй. Гэтэл соёл хэрэгтэй байна шүү дээ.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Боловсролын эрх чөлөө.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 3: Өөрийгөө бүтээх эрх чөлөө

Өөрийгөө золиослох эрх чөлөө

Бусад хүмүүст сайн зүйл хийж чадах урлагийг философийн салбарт алтриузм гэж нэрлэдэг. Өөртөө ямар ч ашиггүйгээр бусад хүмүүст сайн зүйл хийж тус болох гэсэн ойлголт цаанаа өөрийгөө мартах шүү дээ. Сайн гэхээр бүхий л муугийн эсрэг үйл хэрэг. Чадвар гэхээр олон хүн сайн санадаг хэдий ч хийж чадах чадваргүй байдаг. Мэдээж өөрийнхөөрөө хийх гэж эв хавгүй зүтгэх биш нэгэнт хүмүүст сайн зүйл хийж байгаа учраас урлагтай хийж чадах. Урлагтай гэхээр харахад мөн сонсоход зөв мэдрэмж хэрэгтэй. Энэ бүгдийн цаана юу чухал вэ гэхээр хүний сэтгэл чухал.
Өөртөө ашиггүй ч бусад хүмүүст туслах гэсэн энэ ойлголт тухайн хүний хүсэл болон моралаас шалтгаалах ба цаашлаад үлгэр жишээ хүмүүс болон үүрэг хариуцлагатай холбоотой. Энэ бүгд зөв явагдаж хэн хэндээ туслаж чадахаараа дэмжиж чадвал нийгэм хөгжих боломж гарна. Нийгэм гэхээр хот суурин газар яригдана шүү дээ. Мэдээж Монгол хүмүүс ард түмэн, олон нийт, нийгэм, төр, засаг, улстөр гэх ойлголтуудын цаад онолтой 20-р зууны дунд үед л анх танилцсан.
Олон улсын “social engagement”, “volunteering”, “Free Will”, “Caritas” цаашлаад Улаан загалмайн байгууллагууд бүгд л өөртөө ямар ч ашиггүй зүгээр л тус болж хүн чанараа харуулж хүн чанарыг цааш түгээх гэсэн буяны байгууллагууд. Түүнээс биш буяны ажил гэж хэлчихээд мөнгө төгрөг өргөл бариц авах биш.
Нэг нэгнийгээ ашиглаад л хохироогоод л явдаг зарчим 20 гаруй жил үргэлжилсээр. Өнөөдөр эргэн харж энэ бүгдэд үнэлэлт дүгнэлт өгч ерөөсөө энэ Монгол амидрал болохгүй болсоны тухай энд ярилцах гэж буй. Эрх чөлөөний тухай сэдэв явсаар бусад хүн болон “Би” өөрөө гэсэн сэдэв рүү авчирсан явдал их сонирхолтой. Аливаа ном гэдэг бичих явцын дунд олон асуудлуудын хариултыг өөрөө өгдөг нэг сонирхолтой тал бий. Хүний бодол улам цааш гүнзгийрч нууц далд дарагдсан зүйлсийг ил гаргадаг тул эхлээд эвгүй ч сүүлдээ ингэж ил гаргасан зөв болдогоороо цааш бичих урам өгдөг.
Аливаа үг муу эсвэл сайн биш. Харин үгийг хаана хэрхэн хэрэглэх вэ мөн хэн хэрэглэнэ вэ гэдэгтээ л ялгаатай. Өөрийгөө золиослох гэдэг үг өөрөө муу ч биш сайн ч биш гагцхүү хаана сайн бас хаана муу мөн хэдийд сайн хэдийд муу гэдэгтээ л шүү дээ. Нөгөөтэйгүүр ямар хүмүүс илүү их өөрийгөө золиослож бусад хүмүүсийн төлөө хохирох ёстой гэсэн асуулт хүртэл гарч ирдэг. Мэдээж дайн хийхэд журамт цэрэг эх орныхоо төлөө хохирдог. Тэгвэл нийгэм хөгжиж дэвшихэд хохирох ёстой хүмүүс бол ламаас авахуулаад сайд хүртэл бүгд л өөрийгөө бусад хүмүүсийн төлөө зориулах ёстой биш үү. Тийм биш гэвэл тэд юуны төлөө явна вэ? Тэд өөрийгөө хохироох гэдгээр ямар ч ашиг харахгүй гэсэн ойлголт. Мэдээж энд тухайн хүний хүсэл, морал болон хэн гэж хүн үлгэр жишээ болсон бэ гэсэн гурван асуултын алийг хэрэглэх боломжтой вэ гэж асуух хэрэгтэй. Үүний цаана тэднээс асуухгүй шууд тулгах асуудал бол үүрэг хариуцлага шүү дээ. Ламын үүрэг юу билээ бас сайдын хариуцлага юу билээ?
Төрийн тэтгэлэг авч буй оютнууд дотор мөнгөтэй айлын хүүхдүүд орох эсвэл гадаадын тэтгэлэг дотор баян айлын хүүхдийн нэр явах гэдэг бас л энд ярих гэж буй паразит буюу бэртэгчин хүмүүсийн жишээнүүд шүү дээ. Ийм паразит хүмүүсийн хүүхэдүүд гадаадад сурч дотоодод залилан хийж явна гэвэл олон дахин нугалж төлүүлж торгох хэрэгтэй л болов уу. Шунал гэдэг өвчин баян хүмүүс л тусдагдаа. Архагшвал бүр аюултай. Паразит хүмүүсийн ганц хэлдэг үг бол “чадаж байгаа юманд арга байхгүй”. Хэн хэндээ тус дэм болох тийм нийгэм үгүйлэгдэнэ.
Хүүхэд эхлээд бага насандаа бүгдийг л минийх гэж булааж авч өөртөө цуглуулдаг. Хүүхэд 2 оос 3 нас хүрээд ирэхээр “май” гэж өглөгч болж хүн бүрт л таних танихгүй ч май энийг ав гэх жишээтэй. Мэдээж ээж аавууд зөв хүмүүжүүлбэл цаашлаад гэр орны бололцоо сайн бол хүүхэд наснаасаа бусдад өгөх чадвартай өгөөмөр хүн болж хөгжих боломж бий. Олон хүний хүүхэд нас тэр бүр сайхан өнгөрч чадахгүй бөгөөд олигтой ээж аав болон эмээ өвөөгийн нөлөө дутагддаг тул өгөөмөр болж чадахгүй зөвхөн өөрт ашиг харсан бэртэгчин болцгоодог. Нэгэнт ээж аавууд хүүхдэдээ асар их нөлөөлдөг тул сүүлд сургуулийн багш нар хичнээн сайн сурган хүмүүжүүлэх гээд ч гэрийн хүмүүжилд ялагддаг. Бэртэгчин буюу паразит хүн бусад хүмүүсийг ашигладаг ялангуяа нийгэмд нөлөө бүхий хүмүүс бэртэгчин болоод ирэхээр нийгэм цааш нэг их хөгжиж цэцэглэж чадахгүй.
Би өөртөө ашиг харахаас илүү бусад хүмүүст ашигтай байх чухал шүү гэсэн хүүхэд хөгшид тахир дутуу амидралын бэрхшээлтэй хүмүүст тус болох тэр том моралын хүмүүжилтэй хүмүүс цаанаа л нэг өөр харагддаг. Хүмүүс ч тусч сэтгэлтэй бодол сайтай хүмүүст дуртай. Харин үргэлж ашиг хонжоо хайсан хэзээ ч ханаж цадахгүй шунал өвчин туссан хүмүүсийг хараад гайхдаг. Ийм өвчин туссан хүмүүсийн хэлдэг үг гэвэл “ядуу явах өөрийн буруу” гэнэ.
Шунал өвчин туссан хүмүүс эмчлэгдэх боломжтой. Хэрвээ эмчлэхгүй бол нийгэмд маш хортой. Ийм хортой хүмүүсийг даган баясагчид “ядуу ба баян аав” гэж зөвхөн эд мөнгөөр ээж аавуудыг үнэлж хүүхэд эцэг эхчүүдийн хооронд хагарал үүсгэдэг. Тэдний ном зохиол нэртэй өврийн дэвтэрүүдийн гай ихдээ. Энэ гай бол ядуу аав гэж үр хүүхэд хүртэл багаасаа ялгаварлан харах ойлголттой болж баян аав ээж бол мундаг гэсэн бэртэгчин хувиа бодсон хамтын ямар ч үнэлэмжгүй үнэт зүйлгүй нийгэм үүсэх жишээтэй.
Мөнгө дийлж сэтгэл устана гэдэг зэрлэг бүдүүлэг бялдууч хуйвалдсан хорлосон хохироогоод алга болдог тийм л хүмүүсээр дүүрнэ. Сэтгэл хамаагүй мөнгөтэй л хүнтэй гэр бүл болно гэцгээдэг хүмүүст юун нөгөө хайр дурлал манатай. Ийм хүмүүс нийгэмд аюултай. Сэтгэлгүй зөвхөн мөнгө яриж өссөн хүхэд цаашид хамгийн том гэмт хэрэгтэн болцгооно. Тэд мөнгөтэй болохын тулд юу ч хийхээс буцахгүй. Шунал гэдэг нийгмийн хамгийн том аюултай өвчин. Ялангуяа залуу хүн энэ өвчин тусвал мэдлэг боловсролоос бүрэн холддог. Ийм холдсон залуус гадаад оронд сурсан нэртэй зугаалж яваад л ирцгээдэг жишээ олон бий. Ялангуяа улстөрчид болон компаны боос нэртэй хүмүүсийн хүүхдүүдийг хараад байхад гоё сайхан дипломноос цаашгүй. Тэд яриад эхлэхээр л баригддаг.
Яагаад энэ шунал гэдэг өвчин архаг болооод ирэхээр аюултай вэ гэхээр гэнэт мөнгөгүй болоход бүр аюултай. Тэд мөнгөтэй болохын тулд бусад хүмүүсийг тоглоомондоо оруулна. Хамгийн их тархсан жишээ бол мөнгөтэй хүмүүсийн үр хүүхэд мөнгөнөөс болж хар тамхинд орцгоож тэдний балагаар энгийн иргэдийн үр хүүхэд гэр орныхоо мөнгө төгрөг эд хөрөнгийг тэдэнд зөөдөг болох жишээтэй. Шуналтай хүмүүсийн үр хүүхэд гудамжны хулгайч хүүхдүүдээс илүү нийгэмд хамгийн их аюултай.
Заавал шашин гэхгүй, заавал боловсрол гэхгүй, заавал ээж аав гэхгүй, заавал өвөг дээдэс эмээ өвөө гэхгүй, заавал ах эгч дүү гэхгүй зүгээр л бусад хүмүүст тус болох тийм хүмүүс хүн ёсны амидардаг. Тэд даруухан цэвэрхэн илүү ч үгүй дутуу ч үгүй сэтгэл хангалуун алхана.
Бусад хүмүүсийн ирээдүй цаашидын амидралд үүрэг гүйцэтгэж, нэр төртэй энэ хорвоогоос явах ямар их том бурханлаг үйл вэ гэж хэлмээр. Тэртэй тэргүй төрөх үхэхийн хоорондох богинохон хугацаанд хүн чанартай хүн ёсны амидралаар амидарч хүмүүст элэгсэг дотно эв найрамдалтай ямар ч ашиг хонжоо шаардахгүй явах гэдэг том эрдэм шүү дээ.
Олон нэр алдартай нэр хүндтэй нэр төртэй гэдэг шагнал цол зэрэг авсан хүмүүс зөвхөн өөртөө ашигтай харин бусадыг ялангуяа гэр орныхоноосоо авахуулаад хамт ажилладаг хүмүүс цаашлаад багш нэрийн дор сурагч шавь нэртэй боолуудаа бүгдийг зөвхөн өөртөө ашиглан олон нийтийн хамтын амидралыг бусниулж нийгмийг эв нэгдэлгүй хүйтэн хөндий болгох жишээтэй. Ийм хүмүүсийн жишээ зөвхөн улстөрд болон гэр бүл хувийн компаны эзэн боосуудын дотор биш их сургуулиудын дотор маш их бий. Эндээс үлгэр жишээ авсан залуу үе хэнд ч туслахгүй өөрийгөө бодно хувиа хичээнэ гэсэн буруу ойлголттой болцгоож хүмүүсийг халамжлах тэдэнд туслахаас хол явцгаадаг. Ерөөсөө Монголчууд нэг нэгэндээ туслах биш гадаадынхан л Монголчуудад туслаж байна даа.
Бусад хүмүүст сайн болохын тулд эхлээд муу гэдэгээс салах хэрэгтэй. Үүний тулд хэн хэнд яагаад муу билээ гэсэн асуулт тавигдана. Мэдээж хүн төрөхөөсөө хэн нэгэнд муу байна гэж байхгүй тул ойрын хүмүүсээс шалтгаалан муу болох жишээтэй. Ээж аавыгаа дагаад тэдний муу хүнд муу болох жишээтэй. Эмээ өвөөгийн дургүй хүмүүст бас дагаад муу болох жишээтэй. Иймэрхүү олон жишээ бий. Яагаад муу болж буй гэхээр гадны нөлөө бөгөөд эцэстээ түүндээ нэгэнт үнэмшсэн тул хүүхэд насны муу зан цааш үргэлжилж улам гүнзгийрсээр биеэ даагаад бусад хүмүүст муу болцгооно.
Нэгэнт хүүхэд насанд бусдад муу болсон муугийн ёс цаашаа өөрийн буруу ойлголт алдаатай мэдрэмжээр муу болсон муугийн зан бүгд л нийгэмд бусадтай эв найрамдалтай явахад саад болж урагшаа алхах боломжгүй хувиа хичээсэн өөрийнхөө дотор нуугдсан ёстой л санаа муутай хүмүүс болж хувирна. Эндээс л би угаасаа ийм ерөөсөө өөрчлөгдөхгүй гэж өөрөө өөрийгөө ятгана.
Ээж аавууд хүнд муу болцгоодог өвчин түүн дээр худлаа түүхийн ном, худлаа цуу яриа, хоосон магтаал, хөөрсөн хүмүүсийн шагнал зэрэг цол цаашлаад улстөрийн гэж нэрлэдэг намуудын олон жилийн тархи угаалтаас хэн хэндээ муу болцгоож буй хамаатай.
Хүн өөрөө “Би” гэж биеэ дааж чадсан гэвэл бусдад тус болж бусад хүмүүсийг ойлгоно. Өөрийгөө ч ойлгохгүй явах хүмүүс мэдээж зөвхөн өөрөөрөө хязгаарлагдах биш өөрийн бас дотоод асуудалаар хязгаарлагдана. Олон хүн өөрийгөө өөрийнхөө дотор хайна. Өөрийгөө олж мэдэж мөн өөрийгөө бүтээхэд маш их хувийн олон сайн шинж чанар чухал үүрэгтэй. Хамгийн түрүүнд ядарталаа ажиллаж төвөгтэй зүйлсийг хичээж зүтгэж сурч авах маш чухал.
Аливааг сурах гэдэг төвөгтэй. Ерөөсөө юуг ч жинхэнэ сурахад төвөгтэй. Хэн ч гэсэн оюуны өндөр түвшинд эрдэмтэй бас мэдлэгтэй болоход маш их зүдэрнээ. Зүдрэхээс айж зугатаах биш зүдэрч байгаадаа аз жаргалтай байх хэрэгтэй. Гоё зүдрэх гоё шүү дээ. Гоё ядрах бас л гоё. Гоё байх бас л нэг урлаг.
Жинхэнэ мэргэжил сурахад үнэхээр төвөгтэй бас хэцүү. Үнэхээр сурч мэдэхийг хүссэн хүн маш их ядарна. Ухааны тэнхээ зориг хатуужил байхгүй хүн юу ч сурч чадахгүй. Монголчуудыг харахад хялбар сурах гэж эндүүрнэ. Монгол хүн бүгдийг хурдан сурах гэж гэнэдэнэ. Нэгэнт юу ч сураагүй нийгэм мэргэжилийн биш хурдавчилсан хялбарчилсан нийгэм болцгооно. Хурдан бол сайн бас хялбархан ямар ч толгой өвтгөх зүйлгүй бол бүр илүү сайн гэнэ. Ингээд толгой хэзээ ч өвдөж үзээгүй түүхий тархитай хүмүүс энэ амидралдаа юу ч хийж бүтээхгүй зөвхөн бусадын хийсэн Улаанбаатар хотод дураараа дургина. Гудамжны модыг хэн гараараа тарисаныг ч мэдэхгүй алхацгаана.
Хурдавчилсан хялбарчилсан нийгэм нэгэнт цаад учир агуулгыг мэдэж сурч төвөгтэй хэцүү маш хүнд давааг давж чадалгүй шантарцгаана. Тэд нэгэнт шантарсан тул нэг нэгийгээ диплом шагнал цол зэрэгээр хуурцгаах ба энэ хорвоогийн үнэн цаад мөн чанар амидралын учир утга мэдэж авч чадахгүй. Шантрагчид ертөнцийн мөн чанар хүн ёсны чухал мэдрэмж сэтгэлүүдийг эзэмшиж чадахгүй тул яагаад ногоо жимс таридаг, яагаад эмч эсвэл багш болдог, ямар учираас хуульч эсвэл эдийн засагч болж буй, яагаад төрийн сайд болдог тухай мөн яагаад компаний боос болох шаардлагатай тухай ойлголтгүй явах жишээтэй.
Хүн бүр нийгэмд янз бүрийн мэргэжилтэй болох ёстой. Энэ хорвоо дээр хүн гэж нэрлэгдсэн нийгмийн нэг гишүүн бусад хүмүүстэй зайлшгүй хамт мөн бусад хүмүүсийн төлөө мэдлэг мэргэжилтэй болох утга агуулгатай шүү дээ. Гэтэл нэгэнт бусадын төлөө биш гэсэн зорилготой хүмүүст жинхэнэ мэргэжил сурах ямар хүсэл эрмэлзэл байх билээ дээ. Түүний оронд хөнгөхөн хурдавчилсан бизнес, менэжмэнт эсвэл удирдлага гэх мэт хөнгөн хурдан дипломтой л болох чухал. Зарим хүмүүс зөвхөн гадаад оронд л хэрэгтэй өөрийн оронд ямар ч хэрэггүй Англи нэртэй дипломтой ирцгээнэ. Дотооддоо болохоор зөвхөн диплом өгч ромбо зүүлгэнэ гэвэл төлбөр төлөөд хэдэн жилийн дараа хүссэнээ авах жишээтэй. Ямар ч хэцүү төвөгтэй мэдлэг боловсрол өгөх чадваргүй их дээд сургуулиудын профессорууд бас энэ бүгдийн цаана хуйвалдан сууцгааж байгаа шүү дээ. Тэдний дунд гаднаас мэдлэг боловсролтой хүмүүс ажилд орох ямар ч боломжгүй байх жишээтэй. Юу ч бүтээж хийхгүй зөвхөн дарга болдог л дипломтонгууд хэнд хэрэгтэй вэ?
Хэн ч хэний ч төлөө биш зөвхөн л эд зүйл шагнал цол зэрэг диплом ромбо өнгөтэй цаас бичиг баримтны төлөө явах гэдэг том ялагдал. Бүгд мөнгө ярина. Мөнгөгүй л бол амидрал ч утгагүй хажууд байгаа найз нөхөд эхнэр хүүхэд эсвэл эр нөхөр утгагүй. Мөнгөгүй бол ээж аав ч хэрэггүй. Яагаад гэвэл нөгөө цаасны төлөө сургуулийн төлбөрүүдийг төлж чадахгүй. Түүн дээр нэмээд тархи угаагчид аав чин мөнгөгүй бол хамгийн тэнэг аав гэж доромжилно. Баян хүнийг дууриалгах гэж үр хүүхэдээ ядарсан ээж аавууд шахаж шаардана. Төрийн өмч хувьчлалаар, лицензээр, тендэрээр баяжсан хүмүүсийг л дууриаж баян бол гэж залуусыг түлхэж улстөрийн намууд руу хуйлруулна.
“Interdependence” гэсэн олон улсын ойлголт аливаа улс орон нийгэмд хүн бүр нэг нэгнээсээ хамаатай гэсэн илэрхийлэл. Бүх хүн бүгдээс хамааралтай. Үүнийг ойлгоогүй хүмүүс нийгэмийг устгаж өөрийгөө л бод гэж хорвоогоос тусгаарлуулсан. Хүн төрөхөөсөө авахуулаад үхэх хүртэлээ бусад хүмүүсийн тусламж хамгийн их хэрэгтэй. Мэдээж үргэлж тусламж аваад хариу туслахгүй бол жинхэнэ паразит шүү дээ. Олон хүн бусад хүмүүсийн тусалсаныг мартдаг.
Жожиг сэтгэлийн сэвтэй хүмүүс бусад хүмүүсийн тусламжаас татгалзаж өөртэйгээ адил ашиг харж байна гэж хардаж сэрддэг. Зүгээр л ямар ч ашиг харахгүй тусалдаг хүн олон бий. Тиймээс энэ нийгэм устчихгүй шиг явж байгаа. Хүн бүр баяжих гэж төөрөлдсөн бол одоо энэ улс яаж оршин тогтнох вэ дээ.
Интердепэндэнс гэж ойлголт ялангуяа улс орны эдийн засаг хөгжихөд хэн ч хувиа хичээж болохгүй гэсэн зарчим үйлчилдэг. Яагаад гэвэл нийтээрээ нэгэн жигд амидрах гэдэг төр улсын эцсийн зорилго байх ёстой. Мэдээж олигтой төргүй бол яаж л жигд амидралтай болж чадах вэ дээ. Бодохдоо ч бас хийхдээ ч хувиа хичээхгүй өөртөө ашиггүй ч түүнийг үл анзаарч явах хүмүүс яаж ийм сайхан хүмүүжилтэй өссөн бэ гэж л хүндэлмээр.
Олон ээж аавууд өөрсдөө алдаа хийж буруу шийдэл гаргаж сэтгэлийн хөдөлгөөнийхөө боол болчихоод буруугаа өөрөөсөө холдуулахын тулд лам гэж нэртэй эд хөрөнгөний шуналтай хүмүүсийг царайчилдаг. Юу царайчилдаг вэ гэхээр буруугаас хэлтрүүлээд өгөөч гэж. Буруу л бол буруутай шүү дээ. Лам гэхгүйгээр яагаад өөрөө өөрийгөө шийтгэж өөртөө гэмшиж чадахгүй ном уншуулна гэж гүйцгээж арга барахдаа гэр орондоо хүртэл лам авчирч баян лам нарыг санхүүжүүлнэ вэ?
Өөрийгөө золиослож чадахгүй хүмүүс үр хүүхэдээ ч олигтой хүн болгож чадсангүй. Ямар ч зорилго агуулга байхгүй хүнтэй сууж хуримаа хийж эхнэр нөхөр болцгооно. Удахгүй нэг нэгнээсээ уйдаж хүүхэд гэсэн барицааны хүн дээр л аргагүй тогтоно. Нэг хэсэгтээ шүү дээ. Нөгөө айхтар Монголоороо байх гэдэг энэ үү.
Өөрийгөө золиослох энэ хүндэт хариуцлагатай үйл хэрэг хаа ч харагдана хэнд ч мэдрэгдэнэ. Хэрвээ хүмүүс энэ дэлхий дээр өнөөдөр хүртэл нэг нэгэндээ золиос болоогүй гэвэл ямар их харанхуй уйтгартай бухимдалтай гоо зүй байхгүй цаашлаад ёс зүй байхгүй байх байсан бол гэж асуумаар. Гэтэл энэ бүгдийг хэрэгжүүлж хэрэглэж чадахгүй ард түмэн ямар доод түвшинд орсоны баталгаа биш үү.
“Schmarotzer” \Шмаротцер\ гэж ойлголт бусад хүмүүсийн мөнгө, бусад хүмүүсийн хөдөлмөр, бусад хүмүүсийн бүтээж босгосон дээр бэлэнчилдэг паразит хүмүүсийг нэрлэдэг. Бэлэн юман дээр л найрлаж зунжингаа наадам хийцгээнэ. Хэний мөнгөөр наадам хийнэ вэ? Хэний мөнгөөр даншиг баярхана вэ?
Шмаротцер болчихсон нийгэмд хэн ч хэний ч төлөө өөрийгөө золиослож чадахгүй. Паразит хүмүүстэй газар “надад ямар ашигтай вэ” гэж асууна. Паразит газар бэлэн мөнгө авах гэж хууль дүрэм улам ихэсгэнэ. Паразит газар нэг нэгнийхээ ирээдүй маргаашийн амидралд садаа хийнэ. Хөгшин ч залуу ч нэг нэгэндээ л саад хийнэ.
Татвараас зугатаах компанууд, тендэр булаан авагчид, лицензийн наймаачид бүгд л шмаротцерууд. Паразитууд өршөөлийн хууль нэхнэ. Нэг хүн биш хэсэг бүлэг этгээдүүд нийлэн шмаротцер болж олон нийтийн эд хөрөнгөнөөс паразитлана. Хаа л бол торгоно, түрээс авна, төлбөр төл гэж паразитлана. Шатахууны үнэ эсвэл талхны үнийг дуртай цагтаа нэмж паразитлана. Шмаротцерууд улс орныг эзэлж шмаротцеруудын улс болсон мэт. Бусад хүмүүсийн төлөө хуруугаа ч хөдөлгөхгүй зөвхөн хожоо хийнэ. Би бүгдийг авна гэсэн халдварт өвчин даамжирсаар.
Насанд хүрээгүй үргэлжийн хүүхдээрээ нийгэм үргэлжийн шилжилтийн насандаа ард түмэн дахин дахин алдаа хийж үргэлж шинээр эхэлнэ. Одоо нөгөө л устгаад хаячихсан үйлдвэрүүдээ дахин бүтээж хийж л эдийн засагтай болцгооно. Гэтэл хэн ч хэний ч төлөө юу ч хийхгүй гэвэл яаж хөгжил ирэх вэ дээ. Энд л гол шалтгаан байна даа. Шмаротцер нийгэм.
Бусад хүмүүс гэж хэн бэ? Бусад хүмүүс бол чи, та, найз, дайсан, өрсөлдөгч, эсэргүүцэгч, хамтран зүтгэгч, нэг нэгнээсээ хамааралтай тэр бүхий л хүмүүсийг нэрлэнэ. Хүн өөрөө бас л нэг бусад хүний нэг шүү дээ. За одоо тэгээд энэ хүмүүс нийлцгээн хэрхэн нийгмийг бүтээн босгох вэ?
Креатив хүн гэдэг хийж бүтээдэг идэвхитэй хүмүүсийг нэрлэдэг. Гэтэл нийгмээрээ улсаараа креатив биш. Төрөх ба үхэхийн завсар өдөр өнгөрөөх хүн өөрийгөө зөвхөн бодно гэвэл юуны төлөө яах гэж энэ хорвоо дээр төрсөнөө ч мэдэхгүй үхэхийнхээ өмнө яагаад үхэх болчихвоо гэдгийг ч ухаарахгүй. Зөвхөн л амарч зугаалж юу ч хийхгүй ямар ч хариуцлага хүлээхгүй үргэлж хожиж ялж дийлж байх гэсэн насанд хүрээгүй хүмүүсийн бүхэл бүтэн нийгмийн анги давхрага үүсжээ. Хамгийн баян хамгийн залхуу.
20-р зууны онцлог бол эрх чөлөө байсан. Философичидийн ачаар өнөөдөр эрх чөлөө явсаар олонхийн дунд хэрхэн хувийн эрх чөлөөг аврах тухай олон номууд бичигджээ. 20-р зуунд эхэлсэн “emanzipation” нэртэй хөдөлгөөн өнөөдөр Улаанбаатар хотод ирэх цаг болсон мэт. Зан занишл уламжлалт ёсноос ангижирч эрх чөлөө ярих цаг нэгэнт болсон. Улаанбаатар хот өөрийн өнгө төрхөө олж орчин үеийн соёлт хот болохын тулд наадам болон цагаан сар хоёроос татгалзах хэрэгтэй. Наадам болон цагаан сар хоёрыг хөдөө газар л тэмдэглэвэл яг тохирох мэт.
Ар Монгол асуудалтай байна. Хавар би Шанхай хотод явж байгаад Өвөр Монгол хүмүүстэй ярилцаж байхад хэрхэн Улаанбаатар хотын их сургуулийн ректор профессоруудад тэд тусалсаныхаа дараа ямар ч баярласан талархасан үг сонсохгүй дувт ашиглуулсандаа гайхаж байсан. Танай профессорууд ямар хүмүүжилтэй хүмүүс вэ гэж надаас асуухад би юу гэж хариулсан гэхээр Ар Монгол асуудалтай байгаа л гэж хариулсан.
Саяхан бас Орос орноор судалгааны ажил хийж яваад Буриад Монголчуудтай уулзахад Ар Монголын жуулчид Байгал нуурын эрэг дээр яаж архидан согтуурч хог хаяж сахилгагүйтээд явсан тухай бас их гайхаж байсан. Хаа л явна тэнд Ар Монголд хүний ёс суртахуунгүй, бурханлаг биш, шашинлаг биш тухай гайхан ярицгааж харамсаж байх жишээтэй.
Гадаадынхан гэснээс тэд жуулчны газар голын эрэг дээр хог хаяхгүй хог хаявал түүнийгээ цэвэрлэнэ. Гэтэл зөвхөн Монголчууд л бүх хогоо асгаад явцгаадаг гэнэ. Энэ зан заншил ёс уламжлал бололтой. Зарим газар Монголчуудын өөрийн нутаг усандаа хаясан хогийг гадаадын жуулчид цэвэрлэж байсан дуулдана. Ерөөсөө Монгол хүн байгалд ямар их хэрцгий зэрлэг ханддаг болохыг гадаадынхан хараад гайхдаг. Ямар ард түмэн ийм байгалдаа хайргүй байна вэ?
Эцсийн эцэст уул уурхай эхэлсэнээс л хойш Монгол хүн сав л хийвэл байгал руугаа дайрдаг болцгоосон. Уул хараад л яаж ашиглах вэ гэнэ. Зүгээр ч уул харж чадахгүй. Гол нууртай сайхан нутаг хараад л яаж мөнгө хийх вэ гэнэ. Хаа л бол хувийн байшин бариад хашаа татаад байгалийн өнгө төрөхийг эвдэнэ. Хэдэн зуун жил амидарна гэж байгалийг эвдэж байшин барина вэ?
Нэг нэгнийхээ төлөө гэсэн тэр ёс үйлчлээгүй цагт Монгол өөрсдийгөө л баллана. Хэн ч биднийг баллахгүй. Хийх ажил их байна даа.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Эдийн засагийн эрх чөлөө.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 3: Өөрийгөө бүтээх эрх чөлөө

Өөрийгөө насанд хүргэх эрх чөлөө.
Хүний бие байгалийн болон биологийн хөгжилөөр нас бие гүйцэх мэдээжийн. Харин хүний ухаан насанд хүрэх мэдээжийн биш. Хүн өөрөө өөрийнхөө ухааныг өөрөө л хичээж зүтгэж байж насанд хүргэх боломжтой. Тиймээс насанд хүрэх гэдэг зөвхөн өөрийн бүтээлийн үр дүн. Нэг үгээр хэлэхэд өөрийн үйлийн үр гэмээр.
Хэн ч хэнийг ч насанд хүргэж чадахгүй зөвхөн хэрхэн насанд хүрэхэд сургах боломжтой. Тиймээс сайн сургагчтай байх чухал. Муу сургагчтай өөрөөр хэлбэл муухан багштай хүн насанд хүрч чадалгүй үлдэх тал бий. Насанд хүрэлгүй үлдэх хүмүүс үйлийн үр биш үйлийн лайтай гэхүү дээ.
Хичнээн сайхан том биетэй булчин шөрмөс зангирсан хэдий ч ухаан хөгжөөгүй хүнийг насанд хүрсэн гэх боломжгүй. Ийм бие том ухаан жижиг хүмүүс амидралын турш хүүхэд шиг явсаар нэг бол залилаж эсвэл бүгдийг хүчээр булчингаараа шийдэж ухааны хомсдолоор дуусах жишээтэй. Насанд хүрэх тийм амар бишээ. Олон хүн насанд хүрч чадахгүйн баталгаа гэвэл ээжээсээ хамааралтай аавынхаа сүүдэрт дуусаж олдсон ганц амидрал өөрийнх биш хүнийхээр л дуусах байлтай.
Насанд хүрэх хэцүү. Яагаад гэвэл өөрөө л хичээх ёстой. Олон зүйлд суралцаж өөрөө өөрийгөө насанд хүргэж цаашлаад бусдад насанд хүрсэн хүний шинжээр хандаж хамгаалж явах амар бишээ. Амидралд тулгарах олон эргэлзээнүүд, бэрхшээлүүд цаашлаад төвөгтэй зүйлтэй учирч тэр бүгдийг даван туулах амар биш. Энэ бүгдээс шантарсан хүн бусдыг өөрийнхөө өмнөөс шийдүүлж аргаа барахдаа ламаас очиж асууж идэвхит амидралаас татгалзаж идэвхигүй хий хоосон өдөр өнгөрүүлнэ. Ийм хүмүүс ажил дээрээ ч ойр орчимынхондоо ч маш их хортой.
Яагаад олон хүн насанд хүрэхгүй явна вэ? Яагаад үнэтэй хувцас өмсөж үнэтэй машин унаж үнэт зүйл эдлэж хэрэглэж буй мөртлөө ухаан хөгжихгүй муу юманд гарамгай сайн юманд дасахгүй хувиа л хичээсэн хүүхэд шиг явна вэ? Муу газар муу л хүн амжилттай гэж үү? Энэ тэгээд муугийн ёс уу?
Насанд хүрэхгүй том хүмүүс өөрөөр хэлбэл ээж аавуудыг яах вэ? Насанд хүрэх боломжгүй яваа залуу хүмүүсийг яах вэ?
Яаж насанд хүрэх вэ яагаад насанд хүрэх шаардлагатай вэ?
Насанд хүрсэн хүний онцлог гэвэл олон зүйлийг төсөөлж чадах, яагаад хийж буйгаа тайлбарлаж чадах, ойлгох чадвар, бусдын сэтгэлийг өөрийн сэтгэлээрээ сэтгэж чадах цаашлаад юмны уг үндэсийг олж мэдэж ялгаж чадах гээд олон оюуны чадваруудыг шаардана. Бодож сурах хамгийн чухал насанд хүрсэн хүний үйлдэл байдаг. Хэрхэн бодох вэ гэхээр ямар идей хэлэх гэж буй билээ гэдгээ тодорхойлох. Үүний хажуугаар ямар үг болон ухагдахуун хэрэглэвэл зөв бэ гэж өөрөөсөө асуух болон цаашлаад ямар зарчим хэрэглэж бодох вэ гээд олон зүйлийг чадах шаардлагатай.
Мэдээж Грекийн философичидоос гаралтай сурган хүмүүжүүлэх тухай ойлголт хүүхэд бүр өөр өөрийн онцлогтой тул хэзээ ч ээжийгээ эсвэл аавыгаа дууриахгүй тул заавал сургуулийн газар сурган хүмүүжүүлэх ёстой гэж анх эхэлсэн. Үүний тулд бие бялдар болон ухаан хоёрыг зэрэг хөгжүүлэх чухал гэсэн. Харин бие дааж боловсрол олох боломж өгөх хэрэгтэй гэж байжээ. Яагаад бие даалгаж сургах ёстой гэхээр багш бүгдийг сургаж зааж чадахгүй. Тиймээс хүн цааш хөгжих гэвэл өөрөө л өөрийгөө хөгжүүлэх ёстой.
Хүүхэд гэдэг ямар ч ухамсаргүй яагаад гэвэл тэд сонссон бүхэн мөн харсан бүхэндээ үнэмшдэг. Маш амархан уйдна бас ямар ч маргаашийн тухай ойлголтгүй тул төлөвлөх тооцоолох гэсэн ойлголт байхгүй. Гэтэл насанд хүрч чадсан хүн өөр байх ёстой. Олон хүн нас явчихсан мөртлөө үнэмшилийн хохирогчид болцгоодог жишээ хаа сайгүй л бий. Хамгийн наад захын жишээ гэвэл мухар сүсэгт эсвэл зурагтын нэвтрүүлэг цаашлаад сонин уншаад олон хүн шууд үнэмшдэг шүү дээ. Ухамсартай насанд хүрч чадсан хүн шүүмжлэнэ, эргэлзэнэ бас асууж шалгаана.
Хүүхэд өдөр бүр л шинэ зүйлтэй танилцаж алдаж ононо. Тэдэнд өчигдөр мартагдана. Харин насанд хүрсэн хүн маргааш юу хийх бас өчигдөр юу хийсэн тэр бүгдийг бодож тунгаах тул маргааш төлөвлөгдсөн мөн өчигдөр дүгнэгдсэн байх жишээтэй. Насанд хүрэх хэцүү. Олон хүн шүүмжилж чадахгүй, эргэлзэж чадахгүй, бүр асуулт тавиж чадахгүй. Ерөнхийдөө чигээрээ.
Иргэний үнэмлэх авах бол бие хаа хөгжиж гүйцлээ гэсэн баталгаа. Харин ухааны хөгжил гүйцэх гэж үгүй. Яагаад гэвэл үргэлж явагдах үйл ажиллагаа. Ухаан хөгжих бүр л хүн өөрийгөө насанд хүрч буйг ухаарна. Ухаан хөгжихгүй гэвэл хүүхэд хэвээрээ. Яаж ухаанаа хөгжүүлэх вэ? Ном уншина, ярилцана, шүүмжлэнэ цаашлаад залруулна. Ерөөсөө хэн энэ хорвоог алдаа мадаггүй бэлэн цаанаасаа иж бүрэн гэж хэлээд байна вэ. Хэн хэнээс юугаар илүү төрдөг вэ. Бүгд л адилхан хүссэн хүслээ биелүүлж нэг их сүйд майд болохгүй л явах чухал байх. Ухаан хөгжөөд ирэхээр хүний хүчээр явах биш өөрийнхөө хүчээр явж эхэлнэ. Алдаж буй алдаа өөрийн алдаа болох цагт насанд хүрч эхэлнэ.
Хүүхэд л бүх зүйлийг ид шидтэй мэтээр харж илбийн мэт л бүх зүйлд үнэмшиж гайхаж нүдээ бүлтийлгэнэ. Ухаан насанд хүрээгүй хүмүүс хүүхэд хэвээрээ тул шашинд автагдах, мухар сүсэгт мадлуулах цаашлаад найз нартаа хүртэл тоглоом болцгооно.
Хүүхэд сохроор үнэмшихтэй адил ухаан хөгжөөгүй хүмүүс бүгдэд үнэмшинэ үүнтэй адил хүүхэд юуг ч тоохгүй үнэлэхгүйтэй адил ухаан хөгжөөгүй хүмүүс мэдлэгийг болон шинийг тоохгүй үнэ өгөхгүй өөрийгөө улам хоцрогдуулна. Ухаан хөгжөөгүй хүмүүс шинэ зүйлтэй тааралдахаараа үхтэлээ уурлаж бухимдана. Үнэмшсэн зүйлээсээ салахгүй тэр чигээрээ ингээд л явна гэж ухаан хөгжөөгүй хүмүүс ичсэндээ зугатааж мэдэхгүйдээ хорогдоно. Үүнийг харанхуй агуйтай зүйрлэх боломжтой. Агуйгаас гарч гэрэлд нүдээ гялбахаас олон хүн татгалзана.
Ухаан насанд хүрэх гэдэг тохиолдолыг зөвшөөрөх. Тохиолдол юуг ч тохиох боломжтой тул түүнд бэлтгэлтэй болж чадах чухал. Тиймээс тохиолдол өөрөө азтай ч бас азгүй ч ирнэ шүү дээ. Эхний үед тохиолдол азтай мөртлөө сүүлдээ азгүй болох жишээтэй. Энэ бүгдэд утга хайж эсвэл буруутан хайж ийш тийш хүмүүс рүү гүйх хэрэггүй. Очиж асуудаг хүмүүс бас л тохиолдолууд шүү дээ. Тиймээс тохиолдолыг чөлөөтэй тохиолдуулах чухал. Тэгж байж л амидрал улам сонирхолтой болох. Өөрийн асуудал өөрийнх л шүү дээ.
Дутуу гэр бүлд төрсөн гээд хувийн заяа шийдэгдэхгүй харин өөрийгөө бүтээж чадах л чухал. Өөрийгөө бүтээж чадсан хүн гэвэл Францын философич Руссогийн жишээг нэрлэх боломжтой. Руссо хэдийгээр цаг засварчин хүний хүү болж төрсөн хэдий ч өөрөө бие даан суралцаж ном уншиж явсаар Францын оюуны томчуудын нэгд тооцогдох хүн болж чадсан. Руссогийн ээж түүнийг төрүүлээд ес хоногийн дараа нас барсан гэдэг. Тэгсэн ч Руссо хувийн заяагаа өөрөө гартаа авч чадсан. Ерөөсөө оюуны чадвартай болох гэвэл сайн мундаг гэр бүлд төрөх ч албагүй их мөнгөтэй байх ч шаардлагагүй.
Руссо ингэж өөрөө өөрийгөө бүтээж явахдаа гэгээрсэн гэдэг. Энэ гэгээрэл бол нэг л өдөр гэнэт сэрэхтэй адил гэжээ. Мэдээж шашины гэгээрэл бурханыг харлаа гэдэг гэвэл мэдлэг боловсролын гэгээрэл бол соёлын буюу соён гэгээрэл байх жишээтэй. Тиймээс хэн ч хэзээ ч соён гэгээрэх боломжтой. Мэдээж энэ соён гэгээрэх зам дардан биш маш төвөгтэй бас бэрхшээлтэй.
Руссо ямар ч гэр бүлд төрсөн гэсэн өөрийгөө бүтээх боломжтой бас заавал сургуулийн багшийг бүрэн дагах биш өөрийн замаар бие дааж соён гэгээрэх боломжтой гэсэн хоёр том амидралын жишээг батлан харуулж чадсан. Тиймээс сургуулийн хаалга татлаа гээд бүгд шийдэгдэхгүй нэмж бие дааж маш их зүйл уншиж сурах хэрэгтэй.
Мэдээж хүүхэд насны олон мөрөөдөл биелэгдэхгүй шүү дээ. Тиймээс нэгэнт амидралд орсон хойноо мөрөөдөх хэрэггүй. Ялангуяа залуус мөрөөдөх шаардлагагүй. Ерөөсөө залуус мөрөөддөг хүүхэд насаа орхих хэрэгтэй. Хатуу уйтгартай тэгсэн мөртлөө тохиолдолоор дүүрэн амидрал хүлээж байгаа тул үүнд л бэлдэх чухал. Амидралыг муухай гэж эсэргүүцэх ч хэрэггүй бас амидралыг гоё гэж магтан дуулах ч хэрэггүй. Нэг их хар муухай бодохгүй бас учир зүггүй хөөрч баясахгүй л амидралыг харж чадвал хэн ч тийм их жаргалтай биш бас хэн ч тийм их жаргалгүй биш. Хүний насанд хүрсэн ухаан л энэ бүгдийг шийднэ шүү дээ.
Насанд хүрч чадаагүй том хүмүүс гэр бүл ойр орчимын хүмүүстээ хохирол учруулаад зогсохгүй төрийн дээд албанд очиж улс орон ард түмнийг баллах жишээтэй. Хүүхэд насандаа ойр дотно хүнгүй өссөн ялангуяа олигтой эмээ өвөө эсвэл сайн ээж аавтай байж чадаагүй хүмүүс биеэ дааж чадаагүй бол бас л насанд хүрч чадахгүй алдагдсан хүүхэд насаа дурсан уйлагнан явах жишээтэй. Иймэрхүү биеэ дааж чадаагүй хүмүүс хүмүүс ээжийн тухай шүлэг бичих эсвэл дуу дуулсаар л үлдэнэ. Дуундаа л хүүхэд насаа эргэн олох мэт. Аавын тухай дуулдаг хүмүүс мэдээж хаа ч байхгүй тэр аавыг төсөөлөн дуулах жишээтэй.
Насанд хүрч байсан шиг байх гэдэг нэг талдаа өөрийн байхыг хэлж буй ч нөгөө талдаа заавал ёстой гэсэн зүйлүүд байгаагаа илэрхийлэхэд чухал. Амидралд ёстой гэсэн олон зүйл учирна. Гэтэл хүүхэд ёстой гэдгийг ойлгохгүй. Насанд хүрсэн хүн ёстой гэж олон зүйлийг дотроо дургүй ч хийхээс өөр замгүй. Энэ бас л гэрийн биш хотын амидралын дүрэм горимтой хамаатай шүү дээ.
Ажил хөдөлмөр заавал гэдэгтээ биш харин зайлшгүй гэдэгтээ. Яагаад гэвэл ажил хөдөлмөрөөр л сайн сайханыг болон шинийг бүтээнэ шүү дээ. Үүгээрээ хүн амитанаас ялгаатай. Гэтэл олон хүн бусдыг өөрийнхөө өмнөөс ажил хийлгэж өөрөө залхууран зөвхөн мөнгө хийж хоосон хөдөлмөрлөж өөрийнхөөрөө хэзээ ч амидарч сайн сайханыг өөрийн гараар бүтээж чаддаггүй. Түүнээс гадна өөрөө бодохгүй бусдаар бас бодуулж амидрах хүн насанд хүрээгүй л жишээ шүү дээ. Насанд хүрэх хэцүү.
Өөрөө бодох, өөрөө хийх болон өөрөө чадах гэдэг насанд хүрсэн хүний шаардлагууд тул тийм ч амархан биелэгдэхгүй. Монголоороо байгаа ч гэж буй хүмүүсээс хол явах хэрэгтэй. Даяарчлагдсан дэлхийд нийтэч явах хэрэгтэй. Бусад орон луу явж бусад ард түмэнтэй танилцаж тэдний оршихуйг ойлгох хэрэгтэй. Заавал Монгол орноороо явж үзнэ гэж хязгаарлагдах хэрэггүй. Юм үзэж нүд тайлах гэдэг өөр ард түмэн өөр амидралтай танилцаж үзэхийг л хэлэх болохоос дандаа л танидаг хүмүүстэй уулзаж дассан зөөлөн газраар явахыг хэлэхгүй.
Насанд хүрч бие дааж чадсан хүн шашинд нэг их бууж өгөх эсвэл өөрийгөө алдан шүтэхгүй. Харин тэд шашиныг сэтгэлийн тайвширалд л хэрэглэж сурсан тул утга агуулгатай болгож чаддаг. Насанд хүрсэн хүн шашин хэзээ ч туслаж чадахгүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Шашин төрөхөд болон үхэхэд мэдээж сэтгэлд зөөлөн ханддаг. Тиймээс сэтгэлийн юм шүү дээ. Энэ тухай дараагийн өөрийгөө золиослох сэдэвт бичнэ.
Ухаан насанд хүрсэн хүн өөртөө итгэлтэй тул заавал бусдаас асууж бусдын үгэнд орохгүй. Бие даах чухал. Барагийн зүйлд үнэмших хэрэггүй. Мэдээж мэдлэг боловсрол гэвэл өөр хэрэг шүү дээ. Энэ тухай дараагийн боловсролын эрх чөлөө бүлэгт ярилцана.
Насанд хүрэх тухай ярилцаж буй сэдэвт хүүхэд гэж хэн бэ гэдэг тухай заавал ярилцаж буй шалтгаан гэвэл хүүхэд тийм ч санасанаар биш гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Хүүхэдийг гэнэн томоогүй гэнэн гэх ямар ч үндэслэлгүй харин ч хүүхэдэд боломж өгвөл ямар муу муухай үйлдэл хийхэд бэлэн түүнийгээ нууж далдлах ч чадвартай тухай “Lord of Flies” кино филмд гардаг. Хүүхэдэд дүрэм горим, ёс суртахуун болон дэг журам алдагдвал зөвхөн биеийн хүч чадал хууль болдог тухай харуулдаг.
Ялангуяа бага насны эрэгтэй хүүхэдийг хамт удаан хугацаагаар орхих эсвэл дотуур байрны хүүхэдүүдийг ямар ч хараа хяналтгүй орхивол шууд л хамгийн зэрлэгийгээ боос дарга болгоод түүнийгээ даган баясдаг. Тэдний эсрэг хэн нэг хүмүүжил сайтай хүүхэд томоотой эв найрамдалтай байх тухай шаардвал шууд л нийлэн бүлэглэж айлган сүрдүүлж гэмтээх хүртэл аюултай. Ийм байдалд угаасаа өсөж ямар ч ёс суртахуунгүй хүмүүжсэн хүүхэдүүд сүүлд том хүн болсон хойноо хүүхэд насны дураараа эрх зангаа үргэлжлүүлнэ гэсэн ойлголт. Тиймээс эмэгтэйчүүдийн анхаарах нэг зүйл бол эрэгтэй хүүхэдийг эр хүн болгохын тулд маш зөв хүмүүжүүлэх хэрэгтэй шүү. Яагаад том эр болсон мөртлөө хүүхэд шиг авирлаад заавал боос болох гээд буйг бас нэрийн хуудсан дээрээ үргэлж хамгийн том дарга гэж бичих дуртайг ойлгох хэрэгтэй. Насанд хүргэх хэцүү.
Эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдийг эр хүн болгохын тулд урам хайрлах бас хэт их мухар сүсэгтэж эр хүнийг өөрийн бодолгүй чадваргүй болгохоос болгоомжлох хэрэгтэй. Ерөөсөө хаана муу эр хүн байна вэ түүний ард гэмт эмэгтэйчүүд л байгаа шүү дээ. Ийм осолтой эмэгтэйчүүд жендэр ярих бүр дуртай байх жишээтэй. Эр хүн болгож чадаагүй байж одоо тэгээд эр хүний буруу гэх ямар шаардлага байна даа. Элдэв хүмүүсээс эр хүний тухай заавар авч хэрэгтэй хэрэггүй ном уншуулах эсвэл энд тэнд элс цацах ч бас л эр хүнийг доош хийж буй л жишээнүүд. Сайхан л санасан гэж өөрийгөө зөвтгөх хэрэггүй л болов уу. Насанд хүрцгээх хэцүү.
Хүний хүүхэд нас гэдэг өөрийгөө танин мэдэхэд маш чухал үүрэгтэй. Аавууд хүүгээ бага настай байхад өөрийнхөө хувийн асуудалаа тулгаж хүүгээ бага наснаас өш хонзонтой болгосон жишээ бол нутгархах, үндсэрхэх, муудалцах, зодолдохоос авахуулаад хүүгийнхээ толгойд дэндүү буруу ойлголт хийснээс хожим тэдний үр хүүхдээс өөрөөр хэлбэл хойч үеэс хонзон авах гэдэг арчаагүй зан үргэлжилдэг жишээ олон бий.
Хүүхэд нас гэдэг гэнэн хонгор хөөрхөн үрсийн өнгөрүүлэх цагаан цайлган цаг үе байх ёстой атал элдэв хонзон хэлмэгдэл ажлаасаа халагдсан нэрийн дор хүмүүжигдэж бүхэл бүтэн амидралаа хэн нэгнийхээ өшөөг л хэнээс ч хамаагүй тааралдсан болгоноос авах гэж өнгөрөөх ямар их хоосон амидрал вэ? Манай өвөөг алсан гээд л одоогийн шинэ үеийнхэн рүү дайрч дарамтлах ямар утга байна. Насанд хүрэх хэцүү.
Хүүхэд төрүүлсэний төлөө ач хариулна шүү гэж шахаж шаардах ээжийн тухай дуу дуулах дуртай хүмүүс уяруулах биш өрөнд унагаж буй л хэрэг шүү дээ. Эхийн санаа үрд үрийн санаа ууланд байх ёстой. Гэрээсээ явж юм үзэж нүд тайлахгүй бол ээжээрээ хязгаарлагдсан амидрал ядуу. Насанд хүрэх хэцүү.
Ёс уламжлал зан заншил ихэнхдээ ёс суртахуун болон ёс зүйтэй зөрчилддөг тул нийгэм болж амидарч буй хүмүүст хор уршиг ихтэй. Өнгөрсөн үеийн олон туршлага өнөөдөр ач холбогдолгүй. Зан заншил уламжлалт ёснууд ээж аавуудын бахархалууд залуу хүмүүсийн там болдог жишээ олон бий. Олон хүн насанд хүрч чадахгүй.
Музейд тавих ёстой хуучны эдлэл хэрэглэл хөөрөг гэх мэтээс авахуулаад надам цагаан сар гээд цаашлаад тавган дээрээс ганц чихэр авахдаа хүртэл гар хүрч буйг харахад хэзээ өнөөдөрт ирэх вэ гэж л асуумаар. Өнөөдөрт ирдэггүй үргэлжийн өчигдөрийн хүмүүсийн балаг ихдээ. Насанд хүрэх хэрэгтэй.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Өөрийгөө золиослох эрх чөлөө.