Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 2: Шинэ үеийн сэхээтэн үүсэх боломж бий юу?

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ буюу үнэлэмж гэсэн ойлголт өөрөө маш их ээдрээтэй түүхтэй. Энэ ойлголт түүхийн турш хоорондоо эв түнжингүй овог аймаг болон талцаж хэрүүл маргаантай хардал сэрдэлтэй явсан Монголчуудад нэг их чухал байсангүй. Хүнийг хүндэтгэхээс илүү хулгай дээрэм хүч хэрэглэж амьдарч ирсэн төрийн тухай ямар ч ойлголтгүй ард түмэн Түвдийн шарын шашинд мухар сүсэгтэж бүр ч үнэ цэнэгүй болцгоосон. Хоёр хөршүүд л 20-р зууны дундуур Монгол хүнийг үнэ цэнэтэй болгож хүний зэрэгтэй явах Улаанбаатар хоттой болгож байж л сая нэг Монгол хүн байр сууцанд орж эмчлүүлэх эмнэлэгтэй халаах дулааны станцтай болцгоосон.

Мэдээж үнэ цэнэ гэхээр өөрийн эх орондоо хир үнэтэй байх анхны ойлголтоос эхлэх ёстой. Түүний дараа Монгол хүн гадаад орнуудад хир их үнэтэй үнэлэгдэх бол гэсэн дараагийн асуулт гарч ирнэ. Түүний цаана гадаад орнуудад байрладаг элчин сайдын яамууд Монгол хүнийгээ хир их хайрлан хамгаалж гадаад оронд үнэтэй байлгадаг бол гэсэн дараа дараагийн асуултууд гинжин хэлхээс мэт үргэлжлэх жишээтэй. Монгол хүнийг 40-өөс 80-аад онуудад мэргэжил мэдлэгтэй болгож өгсөн Хятад болон Оросын ард түмэн одоо цааш Монголчууд өөрсдийгөө аваад явж чадах болов уу гэсэн харин бүр юу юуны туханд хүрэлгүй социализмын муухай юм гээд хүн төрөлхтөний үлгэр жишээ болсон бүтээн байгуулалтаа устгаад олон намууд болж дахиад л талцаж үзэн ядалцаж тархай бутархай орон болсон. Түүх давтагдана гэж л энэ дээ.

Өнөөдөр сэхээтэний давхрага байхгүй. Тэгэхээр дундаж давхрага байхгүй. Нэг талд баян чинээлэг ажилгүйчүүд нөгөө талд чадваргүй сонгогч нэртэй ажилгүйчүүд. Энэ хоёрыг тэнцвэржүүлэх сэхээтэний давхрага байхгүй тул нийгмийн хэвийн амьдрал явагдах ямар ч боломжгүй. Яагаад гэвэл сэхээтэний давхрага л ажлын байр бүтээнэ шүү дээ.

Улстөрчид сэхээтэн биш. Төрийн сайд сэхээтэн биш. Сэхээтэн хүн үүсэн бий болох боломж тун бага. Яагаад гэвэл сэхээтэн бүтээх сэхээтэн байхгүй. Гадаадад сэхээтэн болсон болов уу гэхээр Англи хэлнээс цаашгүй.

Сэхээтэн хүний онцлог гэвэл цаг үеэ гярхай нүдээр ажиглаж үнэлэлт дүгнэлт өгч хатуу ширүүн шүүмжилж ямар ч найр тавихгүй шууд хэлж засаж залруулах арга замыг хэлж зөвлөх үүрэгтэй. Тэр ч бүү хэл зарим хэцүү цаг үед сэхээтэнүүд зөвхөн бичиж хэлж ярих биш үйл ажиллагаа хийж хөдөлгөөн өрнүүлж зөв зүйтэй сайн сайханы төлөө тэмцэхэд ч бэлэн байдаг. Энэ тухай түүхийн олон номноос сэхээтэнүүдийн улс орны хувь заяанд гүйцэтгэсэн чухал үйл ажиллагаануудын тухай унших боломжтой. Сэхээтэнүүдийн биш хар маасын сэтгэлийн хөдөлгөөн дээр тулгуурласан нийгэмд байр суурьгүй хүмүүсийн бүлэглэлүүд хэдийгээр жагсаал зохион байгуулж энд тэнд хоосон хашгирч уран илтгэл тавьж маас руу нөлөөлөх чадвартай хэдий ч тун удалгүй чадахгүй гэдэг танигдаж явцгүй болдог.

90-ээд онд гарч ирсэн залуус энд тэнд сайн илтгэл тавьдаг байсан хэдий ч яг суугаад улс орны ирээдүйг төсөөлж цаашид тохиолдох эрсдэл хөгжилийн хандлага ярилцах гэхээр бүгд жагсаал цуглаан хийнэ гээд сарнин алга болдог байсан түүхийг одоо ч тэр үеийнхэн хуучилсаар л. Улстөрийн хөгшүүд ч бас олигтой зөвлөж ярилцахын оронд залуучуудтай нийлэн хөөрч олз омог хуваалцсан.

Арабын хавар эхлэхдээ нэгэнт сэхээтэнүүд дээр биш сахилгагүй үймүүлэх дуртай ирээдүйн олигтой төлөвлөгөө алсын хараа байхгүй хүмүүс дээр тулгуурласан. Ялангуяа гар утсаар ажиллаж мэдээ тараахдаа сайн залуучууд гэнэн томоогүй үйл ажиллагаа явуулж гадаадынханы мунхруулга дээр хууртаж хоосон ардчилал ярьж хурдан гарч ирсэн шигээ хурдан чимээгүй болцгоосон. Одоо Арабын ертөнц дайн дажинтай зөвхөн гадны хүчээр л хөл дээрээ зогсон алдаж байх шив.

Сири оронд дайн болсоны улмаас Герман болон Европын орнууд руу ирэх Сирийн ард түмэн багасах биш ихэссээр. Олон сая хүн дүрвэж эхэллээ гэсэн мэдээнүүд хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгсэлүүдээр цацагдаж тэднийг зурагтаар хараад зарим хүмүүс хөөрхий ч гэх шиг. Олон мянган бээрийн цаана байгаа хүмүүсийг өрөвдөж суухаар ойрхон байгаа тусламж дэмжлэг хэрэгтэй Монгол хүнээ өрөвдвөл дээр бус уу. Гадаадын хүн өрөвддөг дотоодын хүн өрөвдөхгүй юу.

Ямар ч л гэсэн Германы нэгэн профессор цагаачид болон дүрвэгчид гэсэн хоёр ухагдахууныг ялгаж ойлгох хэрэгтэй гэжээ. Өнөөдөр хэн цагаачид яагаад гадаад руу цагаачилдаг түүний цаана хэн дүрвэгсэд яагаад дүрвэдэг тухай тодорхойлолт өгсөөр. Сэхээтэн хүн ийм л байх ёстой. Хэзээ ч сэтгэлийн хөдөлгөөн гаргаж нэг бол нэг их тусч хүн болж оруулаад ир хөөрхий цагаачид гэх биш яагаад тэдний нутагт хүн цагаачилж явахаар нөхцөл байдал үүсэв хэн буруутай вэ гэж асууж чаддаг байх хэрэгтэй. Монголчууд 90-ээд онд бүтээн босголтоо нурааж ажилгүй болсоны дараа эх орноо орхин явах шаардлага гарсан. Тэр үед улстөрч эрхэм хөгшчүүд гудамжаар явах машинуудын давхилдахыг хараад Монгол орон хөгжчихлөө гэж үнэхээр тэнэг үг хэлж байсан шүү. Хүн ард гадагшаа дүрвээд хэмхэрхий төмөр зөөж дотогшоо оруулж ирж байгааг хөгжил гэнээ.

Цагаачид гэхээр эх орондоо дайн дажинтай ямар ч амьдрах боломжгүй болсон хүмүүс гэж тодорхойлжээ. Албан ёсны цагаач болж чадвал тухайн очсон Европын оронд хүний зэрэгтэй үнэлэгдэж байртай хоолтой хүний бүхий л хэрэгцээгээр хангагдах ёстой гэнэ. Дүрвэгсэд гэхээр эх орноосоо дүрвэн явсан хүмүүс. Тэднийг шууд хуулийн дагуу нэрлэх нэрлэгээ байхгүй тул ялангуяа Герман орон энэ хүмүүсийг яахыгаа мэдэхгүй их л будилж буй нөхцөл байдал хэвлэл мэдээлэлээр цацагдсаар.

Түрүүнд хэлсэн Германы профессор Хайнссон гэж нэртэй бөгөөд энэ хүн жинхэнэ сэхээтэн хүн ажээ. Тэр яагаад сэхээтэн бэ гэхээр улс орныхоо байдлыг шүүмжтэй нүдээр хараад маш гярхайгаар хэнээс ч айж эмээхгүй ийм дүгнэлтэнд хүрчээ. Нийтдээ өнгөрсөн жил 1 сая гаруй дүрвэгсэд ирлээ. Эхний үед Германы канцлер Ангела Меркэл ядарсан орнуудын ард түмнийг эх орондоо ямар ч хяналт шалгалтгүй оруулсанаар баатар эмэгтэй болон олон улсад магтаал авсан боловч тун удалгүй дөнгөж болоод өнгөрсөн шинэ жилийн баярын дараа эх орондоо нэр хүндгүй болж эхэллээ.

Энэ шинэ жилийн баярын шөнө ялангуяа Коэлн хотын гудамжинд ид баярлаж дуу шуугиан ихтэй байх үед дүрвэгсэд гэж нэрлэгдэж буй гадны залуус далимдуулан олон Герман эмэгтэйчүүдийг хүчиндсэн мэдээ түгэн тарсан. Эхний үед зуу гаруй эмэгтэйчүүд цагдаагийн газар мэдэгдэж ихэнх эмэгтэйчүүд ичсэндээ чимээгүй байсан боловч сүүлдээ улс орныхоо ирээдүйг бодож мянга гаруй эмэгтэйчүүд ямар нэг байдлаар хүчиндүүлсэн тухайгаа мэдүүлэг өгчээ.

Өнөөдөр Герман орон ямар асуудалтай тулгарсан бэ гэхээр гаднаас ажиллах хүч болон үр хүүхэд төрүүлэх олон сая хүн хэрэгтэй. Гэтэл өөрийн орны залуучууд гадаад орон луу дүрвэн явах аюултай тулгараад байна. Ялангуяа эмэгтэйчүүдийг хүчиндүүлсэний дараа Герман орон хуучин шигээ соёлтой тансаг орчин үеийн орон байхаа нэгэнт өнгөрч буй тул Германы үндэстэнийг бүрдүүлэх залуу үе эх орноо орхин гадаад орнууд руу явах илүү их шаардлага сонирхолтой болцгоожээ. Ингэж үндэстэний хямралд ороод байна.

Одоогоор Африкийн орнуудаас нийтдээ 370 сая харин Арабын орнуудаас 85 сая хүн нутгаа орхин Европын зүг явах хүсэлтэй гэсэн тоо баримт гарчээ. Тэгэхээр энэ хүмүүс хэзээ нэгэн цагт 500 сая хүн амтай Европын орнуудаар дүүрнэ гэсэн үг шүү дээ. Герман орон харин нэгэнт 50% аас дээш тэтгэвэрт гарсан хөгшчүүдийн орон тул гаднаас ирэх залуучуудыг авах их дуртай байгаа гэнэ. Ингэж ажиллах шинэ хүчтэй болж ирээдүйн тэтгэвэрт гарах хүмүүсийгээ тэжээлгэнэ гэсэн гаргалгаа. Дүрвэгсэд нэртэй ирж байгаа хүмүүсийн ихэнх 15-35 насны эрчүүд байна гэсэн ойролцоо тоо гарчээ.

Германы профессор Хайнссоны хажуугаар бас яагаад Герман орон Сири оронд ингэж их зэр зэвсэг нийлүүлж дайныг зогсоох биш харин өдөөгөөд байна вэ гэсэн асуулт гарч байна. Сири орон луу Германы зэр зэвсэг очдог түүний оронд Сири залуучууд дайнаас зугатаагаад Герман оронд ирлээ гэсэн сонин солилцоо байх жишээтэй.

Энд ярих өөр нэг асуудал бол Германы элчингээс виз авахад ямар хэцүү билээ гэтэл хэдэн мянгаараа зүгээр л Германы хилийн шугамаар алхаад орж ирж байгааг яагаад канцлер Ангела Меркэл тоохгүй өдөөгөөд байна гэсэн Германы ард түмний эх орон газар нутгаа хамгаалах гэсэн байгууллагууд дуугаа чангатгаж эхэллээ.

Германы хилийн шугамаар яаж ингэж олон мянган хүн нэгэн өдөр олноороо бүр явган яваад орж ирж буйг судалсан нэгэн ингэж хэлжээ. Зөвхөн Сирийн ард түмэн биш бас хамтран ирж буй Африкийн ард түмнүүдэд хаанахын гэдэг мэдэгдэхгүй байгууллага газрын зураг тарааж хаагуур явахад ойрхон мөн Герман хилийн ямар шугамуудаар асуудалгүй нэвтрэн орох зөвлөлгөө гарын авлагууд тараажээ. Түүнээс гадна Европ руу мянга мянгаараа ирж буй дүрвэгсэд нэртэй хүмүүст гар утас тараасан байхыг тогтоожээ.

Ямар ч оронд гар утас авахад тийм ч амаргүй гэтэл хэн гэж мөнгө ихтэй том байгууллага ийм олон мянган гар утас бүр нэгжтэй хамт үнэгүй тарааж вэ гэдгийг одоо хүртэл асуусаар л. Энэ бүгдийн цаана Европыг сулруулж хэзээ ч дахин сэргэшгүй болгох ямар зорилготой байгууллага ийм үйл ажиллагаа хийгээд байна вэ гэж асууж шалгасаар л. Нээлттэй нийгэм нэрээр улс орнуудыг сулруулдаг Соросыг энэ бүгдийн цаана байгаа болов уу гэж дүгнэж байх жишээтэй. Гар утас барисан энэ хүмүүс хоорондоо болон нутаг руугаа болон очих оронлуугаа чөлөөтэй ярих боломжтой байсан гэнэ. Үүнийг ажиглагчид орчин үед хамгийн чухал зэр зэвсэг бол гар утас болжээ гэсэн.

Нэгэнт Герман орон суларч дүрвэгсэдээр дүүрч эдийн засгийн асуудалд орох тул өнөөдөрийн Герман удахгүй сулхан орон болж одоогийн Бразил орны хэмжээнд л эдийн засагтай болох болов уу гэж таамаглаж профессор Хайнссон хэлжээ. Герман орныг хэн ингэж сулруулах зорилготой айхтар их хөрөнгө зарцуулж буйг янз бүрийн байгууллагууд тайлбар хийж байгаа ч хэтэрхий туйлшруулахгүйн тулд зориуд бичсэнгүй.

Герман профессорын анхааруулсанаар Европын чадалтай мэдлэгтэй мэргэжилтэй өндөр бэлтгэгдсэн залуус эх орноо орхин Австрали, Канад болон Шинэ Зеланд орнууд руу явж эхэллээ гэжээ. Тиймээс энэ Европын сулралаас Австрали болон Канад хоёр хожигчоор гарч ирж буй бололтой. Нэгэнт Европ унавал Америк оронд бүр ч ашигтайгаар эргэж доллар хүчтэй хэвээр харин Евро муудах төлөвтэй.

Монгол оронд ч гэсэн энэ Европын залуучуудаас олноороо ирж бидэнд тус болж ялангуяа сургуулиудад хичээл зааж боловсролын системд тус болж эхлэвэл нэгэнт боловсролын систем уналтанд орсон одоо үед их л хэрэгтэй санагдана. Ялангуяа их сургуулиудыг намуудаас томилогдсон хүмүүс ректор нэрийн дор тарааж бутаргаж Гандан сүм хийдтэй хамт хурал хийлгэж завхруулахын оронд Германы чадалтай хүмүүс ирж их сургуулиудын ректор болцгоовол хичнээн их Монголын залуу үед хэрэгтэй гэдгийг энд хэлэх илүүднэ бизээ.

Германы сэхээтэн профессор Хайнссоныг харахад Монголд ганц ширхэг ийм сэхээтэн профессор хаанаас олох билээ л гэж шүүрс алдаж суулаа. Шинэ үеийн сэхээтэнийг бэлтгэхгүй бол нэгэнт сэхээтэнгүй болсон Улаанбаатар хот яана даа л гэж бодож суух. Аливаа орны сэхээтэн хүн алсыг харж тухайн нөхцөл байдалд дүн шинжилгээ хийж түүнийгээ зоригтой хэлж шүүмжилж чаддаг байна шүү дээ.

Нөгөө сэхээтэн соён гэгээрүүлэгч гэж нэрлээд байсан Монгол хүмүүс зөвхөн хэлээр оролдож үг үсэг бичих дүрмээр хөөцөлдсөөр цол шагнал авсан хэдий ч Монгол хэл чадваргүй хэвээр үлджээ. Тэдний хэрэг гарсангүй. Хуучин сэхээтэн нэртэнгүүд түүхэн роман бичиж хаа ч юу ч хийж бүтээгээгүй худлаа хаадуудын хуурамч намтар бичсээр байгаад тархи толгой хөгжихгүй хоцрогдолд орж дуусжээ. Тэдний үйлийн гай үргэлжилсээр л.

Өнөөдөр ч гэсэн худлаа хаадын намтар худлаа хатан ухаан худлаа хаан ухаан гэх мэтээс хурдан салцгааж боловсролтой болох ажил хөдөлмөрийн цаг үе цаашлаад эрдэмд суралцаж сахилга бат дэг журам үнэтэй болох цагийг ойртуулах хэрэгтэй болжээ. Улаанбаатар хот өнгөрсөн 20 гаруй жилийн дотор яагаад ийм хүн ёсны доройтолд оров гэдгийг хэн ч тайлбарласангүй.

Ерөөсөө улстөрийн намууд иймэрхүү доод түвшинд байгаа цагт сэхээтэн үүсэх нөхцөл бүрдэхэд бэрхшээлтэй. Тэд ч бас сэхээтэнд боломж олгох зорилгогүй. Хамгийн инээдэмтэй юу вэ гэхээр улстөрчид мэргэжил боловсролгүйгээрээ гайхуулж угаасаа ийм гэдгээрээ баярхах жишээтэй.

Германы профессор Хайнссоны ярилцлага Швейцарийн “NZZ am Sonntag” сонинд 2015 оны 8 сарын 30 нд хэвлэгджээ.
Үргэлжлэл бий.

Сурталчилгаа

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ ба үнэлэмж. № 1: Цуврал сэдэвийн эхлэл.

2016 онд Монгол хүний үнэ цэнэ, үнэлэмж гэсэн сэдэвээр сүүлийн хэдэн жил дотроо бодож тунгааж явсанаа бичиж нийтлэхээр төлөвлөснөө өнөөдөр цаг гарган бичиж сууна. Заримдаа нэг сэдэв дотроос гарахгүй өөрөөр хэлбэл хэтэрхий удаан хангалттай бодсон сэдэвээ бичихгүй бол унтаж чадахгүй үүрээр шууд л сэрчихдэг.

Монгол хүн ямар хүмүүн бэ түүхээс харахад нэг их хийж бүтээсэн бүтээн байгуулалт байхгүй гэдгийг бүгд мэднэ. Гагцхүү үүний шалтгаан юу вэ гэдгийг асуух хэрэгтэй болов уу?

Өнгөрсөнөө Монгол хүн эргэн харахад өөрсдийнхөө буруу өөрсдөө хоорондоо алалцаж хядалцсаныгаа хоёр хөрш рүүгээ чихэж өөрсдөө цэвэр үлдэх гэсэн түүхийн номуудыг уншихад инээдэмтэй л байдаг. Гэмтэй үйл явдалуудынхаа гайнуудыг өөрсдөөсөө л хайх хэрэгтэй. Өнөөдөр ч гэсэн Монгол хүн л өөрсдийгөө балладаг. Зүгээр нэг гэр бүлийнхэн эсвэл хамаатан садангийнхан л гэхэд хоорондоо хэрүүлтэй. Ямар ч утгагүй нутгийн зөвлөл гэж найр наадам хийцгэнэ. Үнэндээ нэг ч нутгийн зөвлөл нутагтаа ном бичиж мэдлэг боловсрол түгээж оюуны өндөр хэмжээнд ажилласан жишээ алга. Ингээд гэр бүл ч хамаатан садан ч бас төрсөн нутаг ч эв нэгдэлгүй.

Эцсийн эцэст хоёр хөрш Хятад болон Орос хоёр л туслаж дэмжиж хүний зэрэгтэй болгосон байдаг. Хятадууд Манж нарыг явуулж нилээд ажил хийлгэж. Манжууд яам, сайд, засаг, зайсан, тамгын газар гээд Монголчуудыг анх удаа төрийн зохион байгуулалтанд оруулжээ. Харин Оросууд эхлээд Японуудыг түүний дараа Зүүн Европынхоныг явуулж их бүтэн байгуулалт хийлгэжээ. Сүүлд ардчилалын үед тэр бүгдийг хувьчлал нэрээр устгаждээ.

Эндээс дараагийн гарах асуулт бол Монгол хүн өөрөө өөрсдийнхөө төлөө эв найртай хамтдаа хийж бүтээж нэг нэгнийгээ үнэлэж хайрлаж явсан тийм түүх өөрөөр хэлбэл хэн нэг хүний бичсэн ном алга байх жишээтэй. Ерөөсөө өнгөрсөнд ямар ч Монгол хүн ард түмэндээ зориулж Монгол хүнийг хаанаас ирсэн ямар онцлогтой цаашид ямар философийн сургаалийг хэрэглэж хэрхэн хөгжиж дэвжих талаар ном бичиж үлдээсэнгүй. Япон эсвэл Хятад гээд л олон сая хүн амтай болсон ард түмэнүүдийг хараад байхад Күнз эсвэл Зэн буддизм гээд хүнийг өндөр эрдэмд сургадаг онолуудтай байх жишээтэй. Энэтхэг гэхэд л Будда гээд том үлгэр жишээ хүнтэй. Түвдүүд өөрийн гэсэн шарын шашинтай болцгоож Далай лам гэж хүнтэй болж чаджээ.

Монгол хүнийг харахад ерөөсөө бусдын амьдралаар амьдраад өөрийн бүхий л бага нас сургуулийн цаг үеэ мартан хэн ч биш болж хаа ч хамаагүй амь зуун явдаг тэр түүх сонирхолтой байдаг. Зарим хүмүүс хүүхэд насаа нууна бүр худлаа хэлж арван жилийн сургуулийн үеэ ярих дургүй байх жишээтэй. Энэ бол маш том сэтгэл зүйн асуудал. Ерөөсөө Монгол хүний сэтгэл зүйн асуудал тийм ч амархан ярих сэдэв биш.Монгол хүнийг дасан зохицох чадвартай гэдэг. Энэ бол ёстой худлаа. Өөрийн гэсэн тогтсон шинж чанар таних тэмдэггүй ард түмэн л хэн ч болоход бэлэн тул тухайн очсон ард түмний соёлд шууд даган ордог.

Монголын хаадууд нэртэй эрсүүд хэзээ нэг цагт тодорхой бусаар яаж ч юм бэ бүү мэд тэр олон мянган бээрийн хол газар очиж тэндээ үлдэж тэндхийнхээ амьдралд бууж өгч хэн ч биш болон өнгөрцгөөсөн түүх олон бий. Мэдээж Монголчууд Ирак руу очлоо гэхэд тэр үеийн нөхцөл байдалд төсөөлбөл ойролцоогоор бүтэн үе солигдсоны дараа л очсон болов уу. Тиймээс үе мултарсан тул Монголын тухай төсөөлөл олигтой бэхжээгүй байх. Тэгэхээр Монгол гэдэг нэр нэг иймэрхүү түргэн хурдан хөдөлгөөнтэй нэг газраа тогтдоггүй бие сайтай хүйтэн уур амьсгалтай газар амь зуудаг тул хатуу ширүүн зантай ийм л хүмүүсийг Монгол гэж нэрлэдэг байсан бололтой.

Яагаад Монгол хүн ийм эх нутагтаа үдээстэй хүлээстэй биш байсан бол гэсэн асуулт явсаар байгаад Ирак оронд Монголчууд очтол бараг 50 гаруй жил болсон шүү дээ гэхээр цаг хугацааны талаар шал өөр хэмжигдэхүүн хэрэглэх хэрэгтэй мэт. Мэдээж бурхан шашинтай ном уншиж бичдэг тогтвортой суурин тайван зөөлөн газар очихоороо тэдний л амьдралд орон уусах тул Монгол гэсэн нөгөө хатуун ширүүн огцом сэтгэл зүйн онцлог аажимдаа устдаг байсан биз.

Дундад зуунд амьдарч байсан Чингис хаанаас хойш хаадууд 13 аас 14-р зуун хүртэл Арабын болон Еропын орнуудад их сургуулиуд хэдийний байгуулагдсан байсаныг олж харж ашиг тусыг яаж л мэдэж авч чадах вэ дээ. Хэрвээ сайн тусгаж авсан бол тийм хэмжээний мэдлэг боловсролын төвүүдийг эх нутагтаа байгуулах боломж байсан. Ерөөсөө ямар л Монгол хүн эх нутагтаа хөрөнгө авчирдаг билээ. Аваад л зугатаах гэсэн л эрмэлзэлтэй.

Хар Хорин нэртэй нилээд Монголчуудын төв болох боломжтой газар залуу үе ирээдүйн төлөө нэг ч номын сан байгуулсангүй. Ерөөсөө залуу үе цаашлаад ирээдүй гэсэн цаг хугацааны ойлголт өнөөдөр ч үүсэж чадсангүй.

Ёс заншил эсвэл уламжлалт ёс ярина гэдэг найрлаж бөх барилдаж морь уралдсан л найр наадам ихэнхдээ байх жишээтэй. Өвлийн хүйтэн улиралд хүртэл хүүхэд зовоож морь мал эцээж морь уралдуулахыг харахад дундад зуундаа буцаад очсон Монгол хүн яана даа л гэмээр. Энэ сайхан эр хүмүүс өвөл морь уралдуулахын оронд нэг сайхан ном уншиж ухаанаа хөгжүүлбэл цаашид хэрэгтэй шүү дээ. Монгол хүний ухаан хөгжих ямар ч нөхцөл байдал өнөөдөр үүссэнгүй. Сайн уяч болж шагнал авах чухал болохоос ухаанаа хөгжүүлээд үр хүүхдээ боловсролтой хүн болгоно гэсэн хамгийн үнэт шагнал дутагдсаар л.

Хубилай хаан эх Монгол нутагтаа маш их зүйл хийх боломжтой байсан боловч ганц номын сан барисангүй. Монгол хүний төлөө юу ч хийсэнгүй. Монгол хүний үнэлэмж бүтээсэнгүй.
Сүүлчийн хаан нэртэй Богд Жавзандамба нас барахад тэр үеийн Хүрээ одоогийн Улаанбаатар хотод хүний ураманд нэг ч номын сан байгуулж ирээдүйд хөрөнгө оруулалт хийсэнгү. Энэ үе бол  20-р зууны эхэн шүүд ээ. Гэтэл урд хөршүүд хэдийний их сургуулиуд байгуулчихсан бас хойд хөршүүд Нобелийн шагнал авах хэмжээний их сургуультай болсон байлаа.

Бямбын Ренчингээс авахуулаад Орос орныг сайн мэдэх хүмүүс яагаад Монгол хүнийг хөгжүүлэхийн төлөө дэлхийн том том философичидийн номыг орчуулж чадсангүй вэ. Мэдээж тэдэнд мэдлэг боловсрол дутуу гэтэл хүсэл байсан бол болох л байсан. Хэрвээ анхны сэхээтэнүүд төрийн шагнал горилж түүхийн нэртэй өөрийн зохиосон номууд бичихийн оронд ард түмнээ соён гэгээрүүлж эрх чөлөө, тэгш эрх цаашлаад хэн хэнийгээ хайрлаж хүндэтгэж эв нэгдэлтэй болох талаар олон ном бичиж хэвлүүлсэн бол өнөөдөр Монголчууд ингэж найр наадам хийж мухар сүсэгтэж боловсролын доод хэмжээнд очихгүй л байсан.

Ардчилалын дараа гарч ирсэн ерөнхийлөгчид бас л соён гэгээрэлийн том хөдөлгөөн өрнүүлж Монгол хүний хөгжилийн асуудалд анхаарсангүй харин мухар сүсэгт ард түмнээ уриалан татаж боловсролоор гэгээрэх биш шашинаар гэгээрнэ гэж оюуны доод хэмжээнд очсон. Тэр цагаас зэрэгцэн бөөгийн мухар сүсгийг хөөргөн даврааж өөрсдөө ууланд очиж хадаг зангидаж салхинд хийсгэж оюуны хомсдол тархины тураалд орцгоосон.

Өнөөдөр хүртэл ямар ч ерөнхийлөгч мэдлэгийн тухай ярисангүй. Мэдээж тэдэнд хангалттай тооны дипломууд бий хэдий ч ихэнх диплом хоосон гэдгийг бүгд мэддэг болсон. Ард түмнээ улам мухар сүсэгтүүлж Далай ламыг хэд хэдэн удаа урин авчирч нийтээрээ 100 жилийн өмнөх төлөв байдалдаа очиж хэн ч үнэмшихийн аргагүй зүйлд үнэмшиж хайран хийж бүтээх насандаа сүсэглэж мөргөл хийсэн ард түмэн болцгоосон.

Олон насанд хүрсэн эрчүүд сүсэг бишрэлд өөрийгөө зориулж бясалгал хийж юу ч хийхгүй ноомой сууж мөргөл хийсэн идэвхигүй амьдрал руу хуйлран орцгоосон. Хүний ухаан боловсролоор л дамжиж хөгжинө. Гэтэл боловсролгүй хүмүүст ямар ч хаан ухаан эсвэл хатан ухаан үүсэхгүй. Хэнд ч бэлэн ухаан өгөгдөхгүй харин ухааныг тухайн хүн өөрөө бие даан хөгжүүлэх үүрэгтэй.

Дотроо шашинлаг байх хувийн хэрэг харин гаднаа бол сурч боловсорч иргэний нийгэмээ бүтээлцэх хэрэгтэй. Ерөөсөө зориуд сүсэглэд уриалан дуудаж төрийн хэмжээнд мунхруулах гэдэг гэмт хэрэг.

Монгол хүн ийм хямдхан гэж үү? Ердөө л бөө д итгээд амьдралаа даатгана гэж үү? Лам дээр очиж өөрийнхөө амьдралыг асуугаад ямар хариу авах вэ? Очих хэрэг байна уу? Өөрийгөө аваад явах тийм үнэ цэнэ эрхэмсэг зан төлөв үүсээгүй юу?

Янз бүрийн сургуулиуд төгссөн гэдэг биздээ. Яагаад мэдлэгт үнэмшихгүй явна вэ? Цорын ганц мэргэжлийн дипломоос халин гарч чадаагүй юу? Мэргэжлийн диплом хангалтгүй шүү. Түүний цаана боловсрол хэрэгтэй. Боловсрол гэдэг олон төрлийн мэдлэгийн нийлбэр. Монгол хүн боловсролтой болж чадсангүй юу? Тиймээс мухар сүсэгт ч ламд ч бөө нарт ч хууртагдан мэхлэгдэн амьдралд гэнэн томоогүй явцгаах уу.

Нэг хэсэг овоо мухар сүсэг дарагдах шиг болсон буцаад л олон зуугаараа зааланд цуглараад эсвэл зурагтаар мөнх тэнгэр яриад эхэллээ.

Одоо удахгүй сонгуулийн бараан өдрүүд эхэлнэ. Яана даа. Дахиад л үнэгүйтэцгээх үү? Монгол хүнийг олон зуугаар үнэгүйтүүлэх гээд улстөрч нэртэй боловсрол байтугай мэдлэг ч үгүй бүлэг бүлгээрээ эрчүүд хамсан хийж бүтээх насаа баллан өөрийгөө хөгжүүлэхийн оронд өөрийгөө улам доошоо хийсэн өдрүүд ойртож байна даа.

Монгол хүн үнэтэй болох хэрэгтэй.
Үргэлжлэл бий.