Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 6: Олон нийтийн сэхээтэнүүдийн дутагдал ба мухар сүсгийн дарангуйлал.

Олон нийтийн сэхээтэн гэж хүмүүс юунаас ч хамааралгүй эрх чөлөөтэй ухаандаа бодож бас сэтгэлдээ сэтгэж чаддаг хүмүүс. Тэд их сургуулийн профессороос татгалздаг яагаад гэвэл ном бичих цаг хугацаа болон олон нийттэй харьцах эрх чөлөө хэрэгтэй.  Олон нийтийн сэхээтэнүүд улстөрийн намын төлөө бичиж нийтлэж худалдаагүй эрх чөлөөт байдлыг эрхэмлэдэг. Тэдний үүрэг нийгмийн аж байдлыг үнэлж дүгнэж шүүмжилж анхааруулж буруутаныг зааж засаж залруулахыг шаарддаг.

Төрийг, нийгмийг болон хүнийг шүүмжлэх даалгаварыг олон нийтийн сэхээтэн бие даан хийдэг. Тэд өөрийн адил хүмүүстэй нийлж бодож нийтэлж хэлж ярьж илтгэл тавьж ярилцага өрнүүлж нээлттэй шүүмжтэй ажилладаг. Олон нийтийн сэхээтэнүүд ихэнхдээ л философич хүмүүс байсаар ирсэн.Яагаад гэвэл философийн асуултууд гэдэг нийгмийн асуултууд шүү дээ.

Эртнээс л Франц, Итали, Герман, Англи цаашлаад Америкийн гэх мэт орнуудын олон нийтийн сэхээтэнүүд нийгмийг шүүмжилж алдаануудыг нэрлэж ирсэн түүхтэй.

Зуу зуун жилийн турш философичид олон нийтийн сэхээтэний ажил хийж явахад гурван сэдэвт төвлөрдөг байжээ. Үүнд: бодож сурах, мэдэж сурах болон хүсэж сурах. Биеэ дааж бодож сурахгүй гэвэл бусдын тоглоом болно. Биеэ дааж мэдэж сурахгүй бол үргэлж алдаж андуурч бүтэлгүйтнэ. Биеэ дааж хүсэж сурахгүй бол биеэ дааж сонгох эсвэл шийдэх гэсэн хүсэл байхгүй тул бусдаар сонгуулж шийдүүлж бусдын хүүхэлдэй болдог.

Монголчууд олон нийтийн сэхээтэнтэй болох цаг болсон мэт. Ялангуяа улстөрийн байгууллагууд доод түвшинд дампуурч харин шашин нэртэй сүм хийдүүдийн мухар сүсэг дээд цэгтээ тулсан энэ цагт хамгийн их хэрэгтэй олон нийтийн сэхээтэнүүд нийгмийг соён гэгээрүүлж хүмүүсийг зөв харж зөв сонсдог тэдний нүд чих болох ёстой.

Өнөөдөр гарч ирэх ёстой олон нийтийн сэхээтэн хүн мухар сүсэгтэнүүдийг шүүмжлэх, намуудыг шүүмжлэх, улстөрчидийн муу муухайг бичиж нийтлүүлэх, ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд явсан хүмүүсийг шүүн хэлэлцэх ажлыг олон нийтийн дунд өрнүүлж ярилцлага хэлэлцүүлэг явуулах цаг болжээ.

Энэ удаа мухар сүсэг яагаад үүсэж буй болон түүний эсрэг хэрхэн тэмцэх тухай бичлээ. Нийгэм дотор хэт их даварч дээд хэмжээнд хүртэл мухар сүсэгтэж буй юунаас хамааралтай мөн ямар шалтгаантай вэ?

Ээж аавууд насанд хүрч чадахгүй байгаа тул үр хүүхдийнхээ мэдлэг боловсрол болон цаашид илүү их хөгжиж улам дээшлэхэд саад болсоор. Олон ээж аавууд үр хүүхдээ өөрсдөөсөө илүү болохыг  тэвчих чадваргүй. Монголчууд эргэлзэх болон зөрчилдөхөөс айдаг. Энэ бол сэтгэлийн болон мэдрэхүйн зөрчил шүү дээ. Ээж аавууд ном уншиж өөрийгөө хөгжүүлэх гэж хичээж зүтгэх амьдралын хатуужилгүй. Өөрийгөө давах зориг байхгүй тул хэзээ ч урагш ахихгүй хуучин хоцрогдсон түвшинд мухар сүсэгтээ хорогддог. Монгол ээж аавууд ярицах чадваргүй. Зурагт үзэхээс өөр юу ч хийх чадваргүй олон ээж аавууд залуу үеийг балласаар л.

Монгол ээж аавууд яагаад мухар сүсэгт дарлуулдаг вэ гэхээр үргэлжийн муу муухайг бодож сэтгэл хар сэвтэй тул мухар сүсэгтдэг. Сайн сайхан бодож явдаг хүн хэзээ ч лам дээр очихгүй. Аймхай, бусдад муу санадаг, хэзээ ч сайн сайхан яридаггүй арчаагүй өөрийгөө авч явж чадахгүй хүмүүс л мухар сүсэг рүү хуйлардаг.

Өнөөдөр олон ээж аавууд залуу үеийг өөртэйгээ адил хэмжээнд байлгаж тэднийг муу муухай бодож яваа ч гэж шаарддаг. Сайн сайхан бодож явдаг залуу үеийг лам нартай нийлж мухар сүсэгтүүлж буй ээж аавууд ах эгч нар гэмт хэрэгтэнүүд. Яагаад тэд залуу үеийг үр хүүхдээ хэзээ ч сайн сайхан явж өөрсдөөсөө илүү гарахыг хүсдэггүй вэ?

Мухар сүсэгтэй ээж аавууд нийлцгээж үр хүүхдээ баллаж гарын дор хэл яриа муутай өөрийгөө хамгаалж чадахгүй хүний үгээр аймхай хулчгар болгоцгоодог. Залуу үеийг урагш хөгжиж дэвшиж өөрсдөөсөөө илүү гарахыг тэвчиж чадахгүй ээж аавууд нийгмийн дайснууд.

Үр хүүхдээ хөгжиж урагшилж надаас хэд дахин илүү болоосой гэж чадахгүй ээж аавууд ийм хайргүй хүмүүс болсоны шалтгаан ердөө л боловсролгүй л байна шүү дээ. Диплом шагнал одон медал боловсролын баталгаа бишээ.

Үр хүүхдэдээ хайргүй ээж аавууд зөвхөн л хоол хийж өгөх хувцас авч өгч хажуудаа амьдруулж буйгаа л хайрлаж байна гэж буруу ойлгодог. Гэтэл үр хүүхдийнхээ цаашдын хөгжил өөрөөсөө илүү болно гэдгийг хүлээн зөвшөөрч чадахгүй байна.  Ээж аавууд өөрийнхөө хэт хоцрогдож үр хүүхдэдээ гологдож буйгаа яагаад ч ухамсарлаж чадах чадваргүй болжээ. Ийм ээж аавууд өөрийгөө бодож бусдыг баллагчид.

Хуучин хоцрогдсон оршихуйгаа орхиж ухамсарт хүмүүн болж жинхэнэ амьдрал гэдэгтэй танилцаач гэж ээж аавуудыг хүмүүжүүлж тэдэнд хичээл зааж лекц унших чадвартай олон нийтийн сэхээтэнүүд дутагдана.

Монголчуудад нэг ойлгуулах зүйл юу гэхээр тохиолдол гэж байдаг хувь заяа эсвэл цаанаасаа зурсан зураг байхгүй гэдгийг Монголчууд хүлээн авч чадахгүй хэвээрээ. Үүний цаад шалтгаан бол үхэл ба өвчин зовлон байдаг. Энэ хоёр тэртэй тэргүй ирдгээрээ ирнэ шүү гэдгийг Монгол хүмүүн ердөө ч ойлгоогүй бас хүлээн зөвшөөрөөгүй.

Монголчууд үхэл гэдэгтэй учирч түүнийг ойлгож хүлээн авч жам ёсны гэж угтан авч чадах тэр соён гэгээрэлтэй учирсангүй. Үхэлтэй нүүр тулж чадахгүй ард түмэн хорвоод бэлтгэгдээгүй бас насанд хүрээгүйгийн баталгаа.

“Ар Монголд орчин үе үгүйлэгдэнэ” болон “Чингисийн этик хэрэгтэй” номууддаа би Монголчууд ба үхэл гэсэн сэдэвийг хөндөж бичсэн. Яагаад Монголчууд оршуулгын газар гэсэн ойлголтыг хүлээн зөвшөөрч чадаагүй болон нас барсан дотны хүнээ санаж ярилцаж чаддаггүй вэ? Яагаад Монголчууд дуртай цагтаа сэтгэл эвгүйрхэсэн үедээ оршуулгын газар очиж цэцэг тавьж нас барсан дотны хүмүүсээ өөрөөр хэлбэл үхсэнүүдийгээ хүндэлж тэдэнтэйгээ дотроо ярилцаж чаддаггүй вэ? Яагаад Монголчууд бурханлаг биш вэ?

Боловсрол устаж мухар сүсэг нийт улс орныг эзлэж хоцрогдол бүрхсэн энэ нийгэмийн үнэн байдал түрүүчийн хэлсэн гурван шалтгаантай. Монголчууд бодож сураагүй, мэдэж сураагүй бас хүсэж сураагүй. Бодохоос айдаг, мэдэхээс хулчийдаг, үр хүүхдийнхээ хүсэх хүслийг хорьж хаадаг улс орон мухар сүсэгт баригдалгүй яахав.
Үргэлжлэл бий.

Advertisements

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 5: Цаг үеэ тодорхойлж ажиллацгаах болжээ.

20-р зууны дунд үеэс л дөнгөж Монгол нэртэй овог аймагууд нэгдэж нэгэн улс нэрийн дор бас төр гэсэн ойлголттой болж өөрийн гэсэн удирдлагатай болж ирсэн. Тухайн үедээ ардын засаг, ардчилсан төр гэх янз бүрээр нэрлэж хүмүүний амьдрал дөнгөж л нэг эхэлсэн.

Монголчууд 1940-өөд оноос л хүн гэж ийм л байдаг байна шүү дээ гэсэн нийгмийн амьдралтай танилцсан. Ингэж Монголчууд анх удаагаа түүхтэй болцгоосон.

Өнгөрөх гэж буй цагаан сараар Монголчууд социализмын үед юу хийж явсан яаж аж амьдралаа авч явсан гээд л өнгөрсөнөө эргэн санаж чөлөөтэй ярилцаж гадагшаа гаргаж ёстой л эрх чөлөөгөө эдлэх шиг буй ажиглагдсан.

Ардчилалын жилүүдэд Монголчууд гадна дотны нөлөөнөөс болоод социализмын үеэ ярих нэгдүгээрт хориотой байсан ярихаас айдаг байсан. Хоёрдугаарт залуучууд гэж буруу ойлголттой бүтэн үеийнхэн социализм гэж хэлсэн хүнийг муухай харах эсвэл тэр үгийг сонсоод дайрч доромжлох маш эвгүй тийм цаг үе байлаа.

Социализмдаа биш тэр цаг үед Монголчууд анх удаагаа хүмүүн ёсны амьдрал үзлээ шүү дээ. Түүнийг даан ч ардчилал устгаж Монголчууд ярих түүхэн амьдралгүй болцгоосон. Хүмүүст мэдлэг боловсролын дэвшил явагдахаа зогсож хоосон диплом утгагүй цол хэрэггүй шагнал медалууд Монголчуудыг бүрэн зогсонг байдалд оруулсан даа.

Социализмын үед л Монголчууд аз жаргал, хайр дурлал, эрх чөлөө, эрүүл мэнд, тэгш эрх, бичиг үсэг цаашлаад гэр бүл, эхнэр нөхөр, залуу нас, мэдлэг боловсрол, ажил мэргэжил гэсэн цоо шинэ нийгмийн бүтэцтэй танилцсан даа. Эв хамт амьдрал цаашлаад нийгэм журамт ёс гэсэн шинэ маягийн хорвоотой танилцаж бичиг үсэггүй зөвхөн хэл яриагаар харилцдаг овгийн оршихуйгаас бичиг үсэгтэй уншдаг бичдэг нийгэм гэсэн хамтын амьдралд шилжин орцгоосон.

Анх удаагаа нийгэм босгож нийгэм бүтээж явсан Монголчууд ердөө л 50 хан жилийн дараа бүгдийг устгана гэдэг 90-ээд оны эмгэнэл байлаа. Энэ эмгэнэл юу вэ гэхээр төрийн зохион байгуулалт болон иргэний эрдэмүүдийг устгаж хаясанаар сайн сайхан эзэнгүй болсон.

Сайн сайхан эзэнгүй болох гэдэг аж үйлдвэр нурахтай адил том хохирол байсан. Аж үйлдвэржилт болон мэдлэг боловсрол хоёрыг Оросууд бэлэглэхээс гадна өөр чухал үнэт зүйлсийг бэлэглэсэн шүү дээ. Энэ бэлэгийг эзэнгүйдүүлж оюуны болон сэтгэлийн үнэт зүйлсийн эзгүйрэл явагдсан. Өнөөдөр хүртэл хэн ч энэ тухай яриж бичсэнгүй.

Монголчуудын мэдлэг боловсрол аз жаргал хайр дурлал гэр бүл эрүүл мэнд гээд бүгд эзэнгүйдэж түүнийг аврах ёстой төр устаж нийгэм унаж боловсрол алдагдсан.

Яагаад өнөөдөр бөө лам мухар сүсэг болон улстөр ийм амжилттай вэ гэхээр ном уншихыг устгаж номгүй нийгэм болгосон. Ном уншихгүй номгүй хүмүүс хаанаас боловсролтой болох вэ дээ. Боловсролын устгалт сургуулиудыг утгагүй болгож сурах бичгүүдийг замбараагүйтүүлж хувийн сургуулиудыг байгуулж эхэлсэнээр Монголчууд боловсролоос нийтээрээ нийгмээрээ улс орноороо хөндийрсөн.

Боловсрол устаж түүний оронд худлаа хагас дутуу боловсрол ноёлсон. Ингэж иргэн хүн бүр эзэмших ёстой биеийн тамир спорт, урлаг соёл болон сурган хүмүүжил бүрэн устсан. Тиймээс залуугаасаа эмнэлгээр явах ч аргагүй бас бүдүүлэг яриатай болцгоож юунд ч утга агуулга өгөхгүй зэрлэг байхаас өөр яах вэ дээ.

Боловсролгүй ард түмэн тул аз жаргал хайр дурлал эрүүл мэнд ухаан сэтгэл мэдрэмж үнэт зүйл үнэлэмж итгэл найдвар ирээдүй гээд бүх л оюуны болон сэтгэл зүйн сэдэвүүд бүгд хаягдаж эзгүйрсэн. Энэ эзгүйрэлийг лам, улстөр, бөө цаашлаад мухар сүсэгтэнүүд эзэлсэн.

Нэгэнт боловсролгүй болсон нийгэмд боловсрол яриж мэдлэг мэргэжлийн лекцүүд уншихад маш төвөгтэй байдаг. Мэдлэг мэргэжлийн доод түвшинд яваа нийгэмд дахин боловсролыг сэргээж босгож ирж ёстой л дахин сэргэлт буюу боловсролоор дахин гэгээрэх үйл хэргийг эхлүүлэх гэдэг иргэний зоригтой хүн л хийх ажилдаа.

Улстөрчид болон лам нар гэсэн нийгмийн ердөө хоёрхон салбар нийлээд улс орны чухал бас үнэт бусад салбаруудыг устгалаа шүү дээ. Эхлээд улстөрчид аж үйлдвэр болон газар тариалан хөдөө аж ахуйг устгасан түүнтэй хамт лам нар мэдлэг мэргэжлийг устгаж их сургуулиуд болон ШУА-ийг нийгмийн оюуны болон сэтгэл зүйн чиг хандлаггыг авч явах ёстой үүрэггүй болгосон.

Монголчууд цагаан сараар хий л социализмын үеийн оюуны болон сэтгэл зүйн ололт амжилтуудаа хувийн намтар түүх болгон ярицгааж байлаа. Өөрсдөө үүнийгээ ухаарч мэдэхгүй байгаа бололтой.

Өнөөдөр буруутануудын дотроос хамгийн том буруутан бол дипломтой доктор цолтой мөртлөө мухар сүсэгт бүрэн автагдсан өөрийгөө авч явж чадахгүй хүмүүс шүү дээ. Ийм л хүмүүс лам нарыг ч бас мухар сүсэгтэнүүдийг ч өөгшүүлж тэдэнд очиж биеэ худалдаж оюуны болон сэтгэлзүйн хомсдолыг үүсгэсэн.

Профессор, доктор цаашлаад гадаадад явж суралцсан гэх энэ хүмүүс яагаад нэг бол лам руу эсвэл улстөр лүү гүйж оюуны хөгжилийг урагшлуулахад тус болох биш харин хойш татаж дэндүү хоцрогдсон үг хэл ярицгаана вэ?

Лам нар өөрийгөө золиосолсон намайг яаж ч болно эсвэл миний охиныг засаад янзлаад өг гээд мөнгөө бариад ирж байгаа ээжүүдийг загнаад явуулж болно шүү дээ. Хүний хэрэгт битгий оролц үр хүүхдийнхээ эрх чөлөөг битгий хааж саад болж үр хүүхдээ эсвэл эхнэр нөхрөө битгий дарамталж зовоогоо ч гэж захиж тайвшруулж болох шүү дээ. Гэтэл тийм биш улам даамжруулж мухар сүсэгтэй ээж аавуудыг улам л давраасаар.

1940-өөд онд Монгол хүмүүн үүсэх тэр цаг үе хэцүү байсан. Ерөөсөө хүмүүн гэж бие даасан өөрийнхөөрөө гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд Монголчууд бүр төөрөгдсөн. Яагаад гэвэл анх удаагаа Монголчууд бичиг үсэгтэй танилцаж өнгөрсөн ба ирээдүйн тухай ойлголттой болцгоосон.

1950-аад онд Монголчууд Орос оронд суралцахаар очиход дэлхийн бүх нээлтүүд хийгдчихсэн техник технолог дээд цэгтээ хүрсэн дэлхийн 2-р дайн дуусчихсан байсан. Уран зураг бүх зургаа зураад дууссан, хөгжимийн зохиолчид бүх хөгжимийн аяийг зохиогоод дууссан, физикийн салбарт асуудлаа шийдчихсэн, философийн номууд бичигдээд дуусчихсан, психолог хүний сэтгэл зүйг ойлгочихсон, социолог нийгмийг тодорхойлчихсон байсан. Энэ үеэ хямралын үе гэж нэрлэдэг.

Монголчууд маш сонин үед хүмүүн төрөлхтөний бүтээсэн бүтээлүүдтэй Орос хэлээр дамжуулан танилцсан. Үүний үнийг ямар ч үнээр төлөх боломжгүй. Хичнээн агт морьд хичнээн алт мөнгөөр ч төлж чадахгүй. Яагаад гэвэл Монголчууд анх удаагаа өөрөө өөрийнхөө эзэн болж ажил мэргэжилтэй болцгоосон. Түүхэнд анх удаагаа. Өөрөөр хэлбэл Оросууд Монголчуудад түүх бэлэглэж түүхтэй болгосон.

Монголчууд өнөөдөр өөрөө өөрийнхөө эзэн биш болцгоожээ. Эрхэмсэг өөртөө итгэлтэй аавууд устжээ. Залуу насгүй залуучуудыг харахад ээждээ баригдсан. Заавал хүнтэй сууж гэр бүл болох дарамтандаа залуучууд баригдсан. Өөрийнхөө биш ээж аавынхаа сонгосон мэргэжлээр сурах ёстой тул ямар ч эрх чөлөөгүй.

Өөрөө өөрийхөө эзэн биш бол хүмүүн гэж хэлэхэд хэцүү. Залуучууд өөрийнхөөрөө биш найз нартаа баригдаж найз нарынхаа онигоо болцгооно. Найзуудыгаа юу гэж хэлэх болдоо гэж айцгаана. Тэд өөрийн авьяас сонирхолоо дагах биш ээж аавдаа ач гуч төрүүлэх гэж хүнтэй гэрлэнэ. Монголчууд өөрийнхөөрөө явж чадахгүй бусдад өөрсдийгөө зориулна

Чи өөрөө тэгээд юу бодож байна гэхээр бодох гэж ойлголт ч мэдэхгүй ерөөсөө жинхэнээсээ бодож үзээгүй байх жишээтэй. Боддоггүй ард түмэн гэдэг үнэхээр л бусдын боол золиос тоглоом хүүхэлдэй болохоос өөр аргагүй. Лам нарын тоглоом, бөө нарын золиос гадаадынханы боол улстөрчидийн хүүхэлдэй болцгооно. Монгол хүн гэсэн ойлголт устжээ.

Монгол хүмүүн өөрийнхөөрөө хийж бүтээх шинийг төсөөлж төвөгтэйг бодож урагшаа алхах бүх зам хаагдсан. Аавынхаа эсрэг би хэзээ ч бөх болохгүй гэж хэлээд өөрийнхөө хүслийг биелүүлэх тэнхээ дутагдана. Ээжийнхээ эсрэг би хүнтэй суухгүй гэж хэлээд сурч боловсорч явах боломжгүй бараг л одоо өнөөдөр хэнтэй ч хамаагүй гэрлээд хүүхэд гаргах ёстой. Ах эгчийнхээ үгнээс гарч лам дээр очихгүй сүм хийд рүү зүглэхгүй гэж хэлж чадахгүй сүмийн мануухай болцгооно.

Хэн ч биш хэвээрээ доод түвшинд явдаг хүмүүс бусдаар өөрийгөө буруутгуулна бас бусдаар өөрийгөө магтуулна.

Хэн нэгэн болж чадсан дээд түвшинд явж хүн болж чадсан хүмүүс өөрийгөө шүүмжилж өөрийнхөө алдааг өөрөө засаж залруулж чаддаг. Тэд нөгөөтэйгүүр өөрийгөө дотроо магтаж баярлаад гаднаа энгийн явж чаддаг энгэр цэвэрхэн хүмүүс. Бохир хүмүүсийн энгэр л цоологдсон гэмтэлтэй эрээн бараан. Тиймээс ч энгэр цоолох гэдэг таарсан ойлголт. Энгэрийг хэн цоолдог билээ. Ямар л олигтой хүн хүний энгэрийг цоолох билээ. Энгэр цоолох одон медалийг хаана хэн үйлдвэрлэсэн билээ. Тэр одон медалийг хэдэн төгрөгөөр үнэлдэг билээ. Хэнд хэзээ хаана одонгийн мөнгөө төлдөг билээ дээ.

Доод түвшин бүр доод хэм хэмжээнд магталцана. Муу хүн л муугаа магтдаг. Сайнууд сайныгаа шүүмжилдэг. Цол яаж авсаныг хэн ч мэд. Ямар их доод түвшинд байдаг хүмүүс цол авах дуртайг мэднэ. Монголчууд бусад ард түмнээс юугаараа ялгаатай вэ гэвэл юу ч мэдэхгүй юу ч чадахгүйгээ цол авч нуудаг. Одоо нэгэнт цолтой тул хэнийг ч яаж ийгээд давна. Цолтой тул илүү цалинтай.
Үргэлжлэл бий.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 4: Бичин жил биш тарваган жил гарч байна гэх үү.

Тэнгэрийн од мичид хараад цаг хугацаанаас хамаарч тэдний байрлал хэрхэн өөрчлөгдөж буйг ажсан тэр үеийн хүмүүс сүрхий байжээ. Зарим од мичидийн байрлал зохицол гэрэлтэх тэр гэрлийн хүч гэх мэт онцгой сонин амьтаны хэлбэртэй төстэй харагдвал түүнд амьтаны нэр өгч жилийн 12 сарыг амьтадаар нэрлэсэн эртний ард түмэн цагаан сар гэж баярын эхлэл байжээ.

Өнөөдөр Ази тивийн ард түмнүүд 12 жилийнхээ бичин буюу сармагчин жилээ тэмдэглэнэ. Харин маргааш Монголчууд Гандангийн лам нарт хууртагдаад тэмдэглэх гэж байна. Хуучин сараа үдэж маргааш шинэ сартай өдөр шинэлнэ. Од мичидийн байрлалаар нэрлэгдсэн амьтанаараа хүний хувь заяа төөрөг ярьж эхэлсэн цаг үе Хятад ард түмнээс гаралтай.

Саяхан би лекц дээрээ энэ тухай ярьж бичин жилийг ажихад Монголчуудад байхгүй амьтан байна шүү дээ гэж ярьсан.

Шинэ сар хуучин сарнаас авахуулаад од мичидийг амьтанар нэрлэдэг тэр соёл Монголчуудад их сүүлд ирсэн болохоор анхандаа их л бишрэн шүтэж авсан гэдэг тодорхой. Хүн төрөлхтөний амьдрал ахуй хөгжилтэй сүүлд танилцсан нүүдэлчин амьдрах хүйтэн орны ард түмэн хот газрын баяруудыг авч эхлээд нэг их удаагүй байгаа.

Бичин жил эхлэхийн өмнө нэгэн бодол төрж түүнийгээ лекцэнд оролцсон оролцогчидод наргиан болгож ингэж ярилаа. Тиймээс өнөөдөрийн энэ бичлэгийг зүгээр л наргиан гэж ойлгоод нэг их цочирдох хэрэггүй гэж анхааруулах.

Монголчуудад байхгүй амьтанаар 12 жилийн зарим амьтаныг одоо ч гэсэн авсанаасаа олон зуун жилийн дараа нэрлэсэн хэвээр байх уу. Зарим хүмүүс тэнгэрийн од мичид гэсэн ойлголтыг бич сармагчин гэсэн ойлголттой холиод бүр мичийг бичнээс ч ялгаж чадахгүй төөрөгдөж буйг харахад Монгол хэл мөн ч дутуу байнадаа гэж дүгнэмээр.

Цагаан сар гэж энэ ээдрээтэй баяр олон нүүр үзэж явна даа. Манжийн үед ноён цолтой зайсан шадар нэртэй баячуудын эхнэр хүүхдүүдийн баяр байсан бололтой. Тэр үед жирийн Монгол хүмүүст Хятад хөөрөг байхгүй шүү дээ. Жирийн Монгол эмэгтэйд дээл оёх Хятад торго ч байхгүй. Цагаан сарыг социализмын үед анх удаагаа ард түмний баяр болгож малчид иргэд цагаан сар тэмдэглэж эхэлсэн. Өнөөдөр цагаан сар бараг л лам нарын баяр болждээ.

Аливаа ард түмэнд бодоогүй цаг үе гэж байдаг. Ар Монголын хүмүүнүүд бодоогүй цаг үеээ боддог цаг үе болгох ойртжээ. Мэдээж өнөөдөрөөс маргааш гэхэд огцом бодоод эхлэх боломжгүй. Гэхдээ л Монголчууд бодох л хэрэгтэй.

Ар Монголд байхгүй амьтадын нэрсийг хасаад байдаг амьтадаараа нэг үгээр хэлэхэд их дотно амьтадын нэрээр 12 жилээ нэрлэвэл ямар вэ гэсэн ярилцлага өрнүүлэх үү. Жишээлбэл луу гэсэн ойлголт Монголчуудад хамаагүй тул лууны оронд тэмээг орлуулах боломжтой. Харин энд ярьж буй бич сармагчиний оронд нэгэнт байхгүй тул хамгийн дотнын үргэлж хайж олж амталж идэж ууж байдаг тарвагаараа нэрлэвэл утга агуулгатай бишүү. Үүн дээр нэмж нэгэнт байхгүй бар гэж амьтаныг бас л дотнын амьтанаараа орлуулцгааяа. Жишээлбэл барны оронд бүр дотнын хөөж элдэж байгаад эцээж ядраагаад буудан алж арьстай ястай юутай хуйтай дуустал идэж дуусгадаг чоно гэж нэртэй амьтанаараа нэрлэвэл ямар их ойр дотно байх вэ дээ.

За ингээд энэ жил бичин жил биш нөгөө ёс уламжлал ярьж билэгдэл арга билигээр хичээл заадаг цагаан сар жинхэнэ Монгол баяр гэдэг МУИС-ийн хоёрдугаар байрныханд луу, бар, бичний оронд тэмээ, чоно, тарвага гурван амьтаныг 12 жилд авлаа гэж хэлэх болждээ. Одоо цагаан сар жинхэнэ Монгол баяр болоход ойртох болов уу. Монгол баяр болоход Түвдийн шарын шашны хадагаас татгалзана даа. Хятад хөөрөг, Хятад хамрын тамхинаас татгалзана даа.  Монгол хүн ингэж чадах уу.

Хятадаас гаралтай энэ 12 жилийн амьтануудаа ээлжлэн тэмдэглэж баярладаг гүн утгатай өргөн ойлголттой энэ баярыг Азийн бусад орнууд өөрийн болгож улам боловсронгуй болгож чаджээ. Харин Ар Монгол Азийн энэ сайхан баярыг өөрийн болгож чадсангүй бүр ард түмний өөрөөр хэлбэл малчны баяр биш лам нарын баяр болгож утга агуулгыг алдагдуулсан. Баячууд нэртэй улстөрчид бүр ч их баярхдагдаа энэ өдөр.

Цагаан сарыг жил бүр балладаг Гандангийн лам нар ард түмний баярыг Түвдын шарын шашны баяр болгож эцэстээ Монгол хүн шинэ сар тэмдэглэх биш Ганданд мөргөж Ганданд мөнгөө өгч зурагтаар гандангийн лам нар гонгинохыг сонсоод л маргааш гэдэг өдрийг өнгөрүүлнэ дээ.

Маргааш бүгдээрээ хамаатан садан дотроо хамгийн хөгшин хүн дээрээ очиж золгоцгооно. Энэ хамгийн хөгшин хүн дээрээ золгодог гэсэн ойлголт социализмын үеэс л эхлэлтэй. Ар Монгол хүн анх удаагаа социализмийн үед л урт насалж эхэлсэн. Ялангуяа эрэгтэйчүүд 60 нас бараг анх удаагаа насалсан.

Дайн дажингүй дулаахан эртний ард түмэн Хятад хүмүүс бол урт насалдаг тул цагаан сарын тухай шал өөр ойлголттой. Тэд үнэхээр хөгшин хүнийг маш их хүндэлж дээгүүр албан тушаалд тавьдаг.

Ар Монголчууд хөгшин хүнийг хүндлэхгүй. Яагаад гэвэл хөгшин хүний ойлголт байхгүй. Тиймээс залуу хүнийг дээгүүр албан тушаалд тавьж залуу насыг шүтэцгээж өвгөн буурал настай ид бүтээж хийх үеийг зогсоож тэтгэвэрт гаргаж зөвхөн цагаан сараар л байгаа гэдгийг мэдэцгээх жишээтэй. Ерөөсөө өнөөдөрийн энэ их гэнэн улстөрийн цаад шалтгаан шүү дээ.

Цагаан сар гэдэг ийм л ээдрээтэй баяр даа. Эхлээд ноёд баячуудын баярхдаг баяр, сүүлдээ малчид иргэдийн бие биенээ хүндэлдэг баяр харин өнөөдөр лам нар давамгайлсан мухар сүсгийн баяр болждээ. Ямар ч гэсэн бичийг мичээс ялгаж л сурах хэрэгтэй.

Үргэлжлэл бий.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 3: Капиталистууд одоо бүр Англи хэлээрээ ноёрхож эхэлжээ.

Монгол хүмүүн эх орондоо Монгол хэлнээсээ татгалзаж буйг хараад яагаад энэ залуус хоорондоо Англиар яриад байна вэ гэж бодох. Монгол хэл сураагүй өссөн болов уу гэтэл тийм биш. Тэд гэнэт Монгол хэлээр ярих жишээтэй. Хаа л бол үйлчилгээний газруудын хаяг Англи хэлээр бичигдсэн байх.

Мэдээж хүн төрөлхтөний мэдлэгтэй танилцахад Монгол хэл хангалтгүй байх боломжтой. Гэтэл хүмүүсийн ердийн өдөр дутмын харьцаанд Монгол хэл хэрэглэгдэх буруу биш үү гэж асуумаар. Бизнэс нэртэй санхүү эдийн засгийн байгууллагуудаас авахуулаад ялангуяа гадаадынханы гарт орсон Оюу Толгой гэх мэт газрууд Англи хэлээр ярихаас өөр замгүй биз. Тэр олон гадаадын иргэдтэй Англи хэлээр л ярих шаардлага гардаг байлгүй. Гадаадынхан өнгөтэй өөдтэйнүүдийг булааж ноёрхохынхоо хажуугаар бас Монгол хэлийг ноёрхож гадуурхахгүй баймаар. Монгол хүнийг эх орондоо Монгол хэлээр ярих боломж олгомоордоо.

Монгол хүмүүнийг ажихад зайлуул эх орондоо нэгдүгээрт биш бараг хоёрдугаарт эсвэл гуравдугаарт орсон мэт. Нэгдүгээрт гадаадын капиталистууд харин хоёрдугаарт гадаадын сүм хийдүүд бололтой харагддаг. Газар нутаг байшин барилга гудамж тайлбайгаа зэрэгцээд ой мод уул усаа алдаад зогсохгүй одоо Монгол хэлээрээ ч ярихаас татгалзаж Монгол хэлээр үйлчилгээний газрууд хаяг сурталчилгаа бичихээ ч болих жишээтэй.

Их дэлгүүрийн ойр орчимын байруудыг түрээслэнэ гээд Монгол хэлээр биш Англи хэлээр бичжээ. Тэгэхээр Англи хэлний хүмүүст л байр түрээсэлж буй Англи хэлтэнүүдийн л асуудал бололтой.

Англи хэлээр нэг л их цэвэрхэн ярьж бараг л Англи хүн болох гээд байгаа юмуудаа гэмээр хичээж үхэн хатан махан хэлээ мурийлган тагнаа дотроо мурилзуулж байхыг харахад яагаад ийм болчихвоо л гэмээр. Монголчууд ингэж гүрийтлээ цэвэрхэн Англи хэлээр ярих гэж бантагнаж Монгол хэлээр биш Англи хэлээр хоорондоо ярихыг харахад их л мундаг гэдгээ харуулах гэж буй. Америк оронд байж байгаад ирлээ гэдгээ харуулах гэж хичээгээд л. Мэдээж тэнд нэг их удаагүй байж байгаад Харвардын диплом өвөртлөөд ирдэг нөхдүүд бий л дээ. Гэхдээ тэдний тухай энд ярих гээгүй. Энд юу хэлэх гэсэн бэ гэхээр эх орондоо ч гадаад ч Англи хэлийг нэг их тоодоггүй гайхамшигт ард түмнүүдээс суралцмаар санагдах.

Жишээлбэл Франц, Герман хүмүүс Англи хэлээр ярихаараа зориуд өөрийн хэлний аялгуугаар ярьж Англи хэлний хүн биш түүнд нэг их үнэ өгөхгүй байгаа шүү гэдгээ мэдрүүлдэг. Түүнээс гадна Английн колони байсан Энэтхэг хүмүүс хүртэл ямар хэлээр яриад байна гэмээр Англи хэлэнд нэг их үнэ өгөхгүй өөрийн эх хэлнийхээ аялгууг хадгалж чадаж буйг сонсоход ямар их өөрсөндөө итгэлтэй ард түмэн бэ гэмээр. Хойд хөрш Оросууд ч гэсэн том үндэстэн тул түүнийгээ харуулах гэсэн мэт Англи хэлээр зориуд Орос аялгуутайгаа холилдуулан ярихыг сонсоход ёстой бахархам. Энэ үндэстэнүүд яагаад ийм Англи хэлэнд үнэ өгөхгүй байна вэ гэхээр яахаараа заавал Англи, Америк хүмүүс бусад ард түмний хэлийг сурах дургүй бараг ярих чадваргүй харин бусад ард түмэн тэдний хэлээр ярих ёстой вэ гэсэн асуултанд л хариулж буй шүү дээ.

Германы нэгэн профессор 2-р дайны үеэр Америк орон луу цагаачлан очсон хэдий ч дайн дууссаны дараа маш их яарч Герман орондоо ирсэн гэдэг. Түүнээс хүмүүс тэндээ байхгүй яагаав яагаад хүрээд ирэв гэж асуухад тэр хүн ингэж хариулсан гэдэг: “Би зөвхөн Герман хэлээрээ л яримаар байна. Түүнээс гадна бас хүүхэд насаа өнгөрөөсөн тэр газар луугаа ирж өөрийнхөө өнгөрсөн амьдралаа аврах гэж ирлээ”. Энэ жишээг сонсоод би өөрөө ч гэсэн Герман оронд ажиллаж амьдарч байхдаа хурдан ажлаа дуусгаад эх орондоо очиж Монгол хэлээр өдөржингөө ярьж аз жаргалтай өнгөрсөн хүүхэд насныхаа үеийн байшин барилгуудын хажуугаар алхах гэж яарч ирж байж билээ.

Хүүхэд нас гэснээс тэр үеийн барилгуудыг хайр найргүй нурааж гудамж талбайн нэр өөрчилж буйг харахад Монгол хүн нэг л биш болжээ. Зарим дурсгалт барилгуудыг зориуд засаж засварлахгүй балгас болгохыг харахад Улаанбаатар хотын энэ төв хэсгийг л устгах гээд буй. Мэдээж хүүхэд насандаа аз жаргалгүй байсан хүмүүс дандаа л муухай санамжтай байдаг тул устаж буй Улаанбаатарыг хараад баярладаг биздээ.

Хүүхэд залуучуудын паркийг устгаж Нацагдоржийн хөшөөний оронд Түвд үгээр хаягласан “Шангри Ла” нэртэй шашины утга агуулгатай зочид буудал барихыг хараад өөрсдийгөө доош хийж гадаадынханд зориулж яахаас ч буцахгүй болцгоождээ л гэх. Шангри Ла гэдэг нөгөө л Шамба Ла-гаа хэлээд байгаа шүү дээ. Шамба Ла-гийн дайн болохоор хорхой шавьж хүртэл оролцдог гэж айлгаж ирсэн шүү дээ. Энэ бүгдийн цаана нөгөө л ашиг хайсан капиталистууд ажилласаар. Ингээд дотоодын дайсан дээр гадаадын дайсан нэмэгджээ.

Капиталистууд 100 жилийн дараа дахиад л Монголчуудыг өр зээл хүүгийн дарамтанд оруулж чадлаа. Тэр үед гадаадын мөнгө хүүлэгчидийг ардын хувьсгал хийж байж хөөж гаргасан. Өнөөдөр хувьсгал байтугай жагсаал ч хийж чадахгүй болтолоо өр зээлийн хүүнд дарагдсан иргэд одоо удахгүй сонгуулийн үеэр бас л боол золиос гэдгээ дахин мэдэрцгээнэ.

Капиталистууд хамгийн их ашиг олох гэж зөвхөн л ашиг ярих тул хэзээ нэг цагт Монголчуудыг байтугай дэлхийг баллана. Айн Рандын номноос авахуулаад Милтон Фридманий неолиберализм бүгд Монголчуудыг бүрэн эзэрхийлжээ. Энэ хоёр хүн одоо байхгүй гэтэл тэднийг юундаа ингэж их шүтэн бишрэнэ вэ? ШУТИС-ийн оюутнуудын дунд “Милтоныг хэн сайн мэдэх вэ” гэсэн уралдаан өнгөрсөн хавар зарлаж байна шүү дээ.

Яагаад олон ард түмнүүдийг баллаж улс орнуудыг сүйтгэж балласан гэмт этгээд Милтон Фридманыг оюутан залуучуудаар шүтүүлэх арга хэмжээ авна вэ? Үүний цаана хэн байна вэ?
Монгол хүн ялангуяа залуучууд өөрсдийгөө мэдсэн мэдээгүй Англи хэлний боол золиос болгохын хажуугаар Англи хэлээр ярьдаг гадаадын капиталист хүмүүсийг эх орондоо тансаг баян хязгааргүй эрх мэдэлтэй амьдрахад бас өөрсдийгөө нэмээд боол золиос болгож буйг харахад яана даа л гэмээр.

Яагаад Монгол хүн эх орондоо нэгдүгээрт биш вэ? Яагаад Үндсэн хууль Монгол хүнийг нэгдүгээрт байлгах чадваргүй вэ? Яагаад Англи хэлний ноёрхолын эсрэг арга хэмжээ авахгүй байна вэ?

Монгол хүн эх орондоо эзэн биш болж харин хэдийний уул уурхайгаас авахуулаад санхүү эдийн засаг болон зээл хүүгийн цаашлаад өрийн болон бондын гэх мэт хөрөнгө мөнгөөр эзэрхийлсэн гадаадын капиталистууд бүрэн түрэмгийлжээ. Монголчууд бүгдээрээ өрийн тулам болжээ.

Хаа л бол өнгөтэй өөдтэй болгоныг худалдан авах хүчтэй урсгал орж иржээ. Энд тэнд Монгол хүмүүс хоол зөөх эсвэл машины жолооч хийж ерөөсөө Монгол хүний хөгжих үйл явцыг сүүлийн 20 гаруй жил бүрэн зогсоожээ. Энэ хүмүүсийг завсардуулсан хүмүүс завсардсан үеийнхэн гэж тохуурхана. Цагаан ажлыг гадаадын капиталистууд харин хар ажлыг Монголчууд хийнэ.

Монгол хэл тийм муу хэл бишээ. Би 2011 онд Германы философич Хайдэггерийн бичсэн 20-р зууны философийн алдарт зохиол “Байх ба Хугацаа” номыг орчуулсаны дараа Монгол хэл ямар их чадвартай хэл гэдэг батлагдсан. Гагцхүү философийг ойлгоогүй худлаа профессор эсвэл доктор нэртэй хүмүүс л Монгол хэлэндээ муу учраас ойлгомжгүй мэргэжлийн хэмжээнд орчуулж чадалгүй түүний гайгаар хүмүүс философийг үнэлэхээ больсоныг ухаарч билээ. Тиймээс би үргэлж л хэлдэг Монгол хэл сайн харин Монгол хэлээр сайн ярьж чаддаггүй мэргэжлийн биш хүмүүс л нийт боловсролын системийг унагажээ гэдэг. Оюутнууд орчуулсан номыг уншаад бас лекц сонсоод философийг ийм гоё бас ийм их хэрэгтэй гэдгийг одоо л мэдэж авлаа гэдэг. Мэдээж шүү дээ философичид хэзээ ч ахуй ямар вэ гэж асуудаггүй харин хүн байх ямар вэ гэж асуудаг. Хүн байх тухай үгийг хүн ахуй гээд байхаар хэн ч ойлгох вэ дээ.

Капиталистуудыг ойлгож тэднийг илрүүлэхийн тулд зүгээр л дэлхий дээр болж буй зөрчил мөргөлдөөн дайн дажин мөн хэрхэн Арабын улс орнуудыг сөнөөж бөмбөгдөж байгаа жишээнүүдийг бодож тунгаах хэрэгтэй. Аливаа болж буй улстөрийн үйл ажиллагаануудыг харахад заавал нэг хаа ч билээ үүнийг хараагүй бил үү эсвэл яг ийм үйл явдал өөрийн оронд болсон биздээ гэх мэт төсөөтэй ойролцоо агуулгатай бас адилхан зорилготой үйл явдалууд харагддаг.

Украин орон яаж өөрсдийгөө хүнд байдалд оруулж хэдхэн цөөн тооны шуналд хөтлөгдсөн албан тушаал хөөцөлдсөн хүмүүсийн гарт орж дотроо зөрчилдөж улс орноо олны өмнө нурааж бас гадна хөрштэйгээ дайсагнаж буйг хараад Монголчууд 90-ээд онд нэг иймэрхүү ойролцоо байдалд орж байсан санагдаж билээ.

Украин орныг капиталистууд эзэрхийлсэний дараа шууд л газрын баялаг руу шунасан гэсэн. Америкийн дэд ерөнхийлөгч Байдэний хүү Америк Украины хамтарсан газрын тос эзэмших компаны удирдах зөвлөлд орсон гэж жилийн өмнө хэвлэл мэдээлэлээр мэдээлсэн. Үүнийг сонсоод бас л адилхан түүх санагдав. 90-ээд оны эхээр Монголыг ардчилал нэрийн дор сулруулж хамаг өнгөтэй өөдтэйгээ хувааж идэх дайралт эхэлсэн. Тэр үед талаар дүүрэн мал бэлчиж байсан хөрөнгө мөнгө ч хангалттай ямар ч оронд өр зээлгүй байсан. Гэтэл зориуд мөнгөний ханшийг унагаж хүчээр дэлгүүрүүдийг хоосруулж хоосон лангуу үүсгэж ард иргэдийг айлган сүрдүүлсэн.

Энэ зориудаар лангуу хоосруулж айлган сүрдүүлсэнийхээ дараа олон төрлийн хувьчлал болон улстөрийн эргэлт хийх зорилготой улс орноо эвдэж хэмхлэх хуулиудаа батлуулж байсан санагдана. Энэ үйл хэрэг амжилттай явагдсаны дараа тэр үеийн Америкийн дэд ерөнхийлөгч Бэйкер ирж маш их үр дагавартай үг хэлж жижиг орнуудыг хэрхэн замбараагүйтүүлдэг аргаа хэрэглэсэн. Сүүлдээ Бэйкерийн хүү Дорнод нутагт газрын тосны цооног эзэмших зөвшөөрөл авлаа ч гэх шиг хэвлэл мэдээлэлээр мэдээлж л байсан. Хаа нэг газар сонссон болгон өөрийн оронд яг хэрэгжсэн байна шүү дээ гэж бодохоор хүн ямар их бодож тунгаах шаардлагатай болж байна даа гэж бодогдох. Монгол хүн унтаа бас аймхай биш сэргэг зоригтой байх цаг иржээ. Хамгийн аюултай юу вэ гэхээр Монголчуудыг бодлоготойгоор санамжгүй мартамхай болгох вэб сайт сэтгүүл ярилцлагууд зогсоо зайгүй явагдаж байна шүү дээ.

Ингээд Украиныг эргээд харцгаая. Өнөөдөр ямар байдалтай байна вэ? Зүгээр тайван оршин тогтнох боломжгүй юу? Украин орон Орос оронтой үүрд хамт зэрэгцэн оршино биздээ. Тэгвэл алс холын орнуудаас илүү хөрш орон чухал биздээ. Алс холын орнууд далайн цаадах орнууд чухал биш биздээ. Хэн хөрш хоёр орнуудыг зөрчилд оруулав. Гаднаас хэн нөлөөлөв? Майданы талбай руу хэн тэгж айхтар сүрхий мэргэн буудагчийн чадвараар онож буудав?

Капитализм дайн хийж байж л баяждаг. Тэд дайн хийхгүйгээр амьдарч чадахгүй. Гэтэл социализмын орнууд энх тайван байцгаасан. Социалист орнууд хэзээ ч Араб болон Африкийн орнуудыг бөмбөгдөөгүй. Гэтэл капитализм бүгдийг бөмбөгдөнө. Капитализм ардчилал нэрийн дор ямар ч сайхан орныг хэн ч биш болгоно. Капитализм ямар ашигтай вэ гэж асуугаад л ашиглаад л явцгаана. Гэтэл социализм бол энх тайван, тэгш эрх болон өндөр боловсролыг чухалчилдаг нийгэм байлаа. Тэр үе өнгөрчээ.

Эндээс би юу хэлэх гээд байна вэ гэхээр Монгол хүн сүүлийн 20 гаруй жил ямар үнэ цэнэтэй байлаа?

Социализмаас өмнө Монгол хүн шиг үнэгүй хүн байсангүй. Хаадууд дайн хийлгэж мориноосоо буулгүй тэнүүчлэнэ. Лам нар хуурч мэхэлнэ. Ноёд зарцалж малаа хариулуулна. Богд хаан төр шашин хоёрыг хослуулна. Төр гэсэн ойлголттой Монгол хүн түүхэндээ уулзаж явсангүй. Төр гэхээр Монгол хүн дээдэс ноёд баячуудад л хамаатай гэж айж сүрдэж явсан бололтой.

Өнөөдөр бас л Монгол хүн ноён шүтээд л лам нарт хууртагдаад л явцгаана. Мэхэлсэн лам баян Хуурсан ноёд баян. Баячуудын тоонд өнөөдөр лам нар багтах болжээ. Монголчууд буцаад л феодалын боллоо. Одоо цагаан сараар хар шар феодалууд баяраа хийнэ.

Социализмын үед ганцхан нам байсан тул ганцаараа бүх улс орны төлөө ажиллаж байсан. Ардчилсан нам гарч ирсэнээр улс орны тодорхой нэг хэсэг бүлэг хүмүүсийн төлөө ажиллаж нэгэнт хэсэг хүмүүсийн төлөө гарч ирсэн тул үлдсэн хэсгийн эсрэг болцгоосон. Эндээс л Монгол хүмүүсийн зөрчил, дайсагнал, тэмцэл эхэлсэн. 20 гаруй жил Монголчууд нэг нэгнийхээ эсрэг зөрчилдөж, тэмцэлдэж, дайсагнаж ирлээ. Үүнийгээ улстөр гэж нэрлэх жишээтэй.

Монголчууд эх орноо гэж нэрлэж буй газар нутаг руугаа уул уурхай болон жуулчлал нэрийн дор харгис хэрцгийгээр дайрлаа. Уул уурхай ч яахав нэгэнт хяналтаас гарсан. Энэ сайхан том газар нутгийг өвгөд дээдэс үлдээсэн гэж худлаа ярихаа больж баталгаажуулж өгсөн хоёр хөрш орнуудад баярлах хэрэгтэй. Хиагтын гэрээг мартаагүй биздээ.

Хоёр хөршүүд хяналт тавиж хязгаарлаагүй бол капиталистууд бүр даварч энэ орныг сүйрүүлэх байсан даа. Монголын уул уурхайн баячууд тэдэнтэй нийлээд бүрмөсөн газар нутгаа сөнөөх байсан биз.

Одоогоос их машин техник ирэх байсан шүү дээ. Тэр газар доорх шуналтануудыг дуудах эд баялаг хурдан дуусаасай билээ.

Монгол хүнийг яаж үнэ цэнэтэй болгож саруул ухаан суулгах вэ? Милтон Фридманыг хэн муу мэддэг болох вэ?

Үргэлжлэл бий.