Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 8: Угсаатан биш “Үндэстэн” болох хэрэгтэй бус уу…

Боловсролын яам Монголчуудыг үндэстэн биш угсаатан болгожээ. Саяхан би СУИС-ийн хүсэлтээр “Угсаатаны сэтгэл зүй” гэдэг лекц унших болов. Сонсоод чихэндээ итгэсэнгүй. Яахаараа угсаатан болчихдог билээ. Өмнөх жилүүдэд би тэнд “Урлагийн сэтгэл зүй” нэртэй лекц уншдаг байсан шүү дээ.

Соёл урлагийн сургуульд урлагийн сэтгэл зүйгээр дэлхийн том том урлагийн бүтээлүүд сонгодог хөгжимөөс авахуулаад уран зураг хүртэл мөн ч их өндөр мэргэжлийн лекцүүд ордог байсан бол одоо гэнэт угсаатаны сэтгэл зүй гээд хаа ч байхгүй хэний ч биш сэтгэл зүй ярих болчихлоо.

Боловсролын яам дэлхийн соёл урлагаас татгалзажээ. Би бүр гайхсандаа оюутануудаас та нар дотор угсаатан байна уу гэж асуугаад хэн гэж угсаатан байна вэ гэж асууж инээлгэв. Тэдний хэн ч угсаатан болохыг хүссэнгүй бүгд л бид Монголчууд гэж хариулав. Тиймээс би цаашид “Монголчуудын сэтгэл зүй” гэсэн л лекц уншина.

Нилээд боловсролгүй хүмүүс сүүлдээ хачин сонин удам угсаа ярьсан хичээлүүд зохиож сургуулиудыг боловсролгүй болгож эхэлжээ. Өнөөдөр хаана хэн гэдэг угсаатан байна вэ? Яагаад Монголчуудыг үндэстэн биш угсаатан гэж шийдэв? Хэн шийдвэрийг гаргасан бэ?

Төрийн гурван өндөрлөгөөс үндэстэн үү эсвэл угсаатан уу гэдгийг асууж тодруулж “Үндсэн хууль” тэгээд үндэстэнд зориулсан уу эсвэл хэн нэг угсаатанд зориулсан уу гэдгийг хүртэл асуух урлаг соёлын биш төр улсын асуулт болж хувирлаа. Ерөөсөө энэ бүгдийн цаад шалтгааныг хайх ажил гарлаа. За ингээд шалтгаан хайх ажилдаа орцгооё.

Эргэн санацгаая. 90-ээд онд Сүхбаатарын талбай дээр юу боллоо? Миний санамж сайн. Би юуг ч мартахгүй. Хэн тэр талбай дээр үндэстэнийг устгаж угсаатан болгон тархай бутархай болгох гэж хашгирч явлаа. Хэн тэнд аймаг, нутаг ус ярьж бараг яс үндэс болгон Монголчуудыг задлах гэж гарч ирцгээлээ. Тэд хэний тушаал зөвлөлгөөгөөр эсвэл ямар өшөө хонзон агуулж Сүхбаатарын талбай дээр гарч ирэв? Тэр үед олон хүмүүс өвөөгийнхөө өшөөг авна гээд л байсан. Гэтэл одоо үеийнхэн яах болж байна?

Тийм ээ. Ардчилалын жилүүдэд Монголчууд овогууд болон хуваагдан жижгэрч социализмын үед босгож чадсан үндэстэн гэсэн төрийн зохион байгуулалтыг устгасан. Өнөөдөр олигтой хөгжиж дэвшиж чадалгүй удам угсаа ярьцгааж сүүлдээ бүр угсаатан гэсэн ойлголт руу шилжин оржээ.

Монголчууд угсаатанаа даваад үндэстэн болцгоохоос яагаад татгалзана вэ? 21-р зууны шинэ үеийнхэн яагаад заавал угсаатан болцгоож өвөөгийнхөө өшөөг одоо үеийнхэнээс авах ёстой вэ? Миний өвөө мундаг байсан ноён лам сайд байсан гээд л бахархаж буй бас л хуваагдан тархай бутархай болохын эхлэл биш үү?

90-ээд онд Америкийн Жэймс Бэйкер ирж зөв зүгээр байсан улсыг ардчилал ярьж тарааж бутаргаж хоёр хөршүүдийн эсрэг бууны нохой болгох гэж хачин зүйл их ярьсандаа. Тэр хүний яриаг одоо санахад төртэй болж чадсан үндэстэний төрийн зохион байгуулалттай орныг задран бутаргаж угсаатан, ястан, махтан, овог болох зам нээж зөвхөн түүх ярьж өнгөрсөндөө хорогдсон ирээдүйгээс мултарсан орон болгосон. Гэтэл хоёр хөршүүд Ар Монголыг улс шиг улс болгох гэж хичнээн туслаж дэмжсэн билээ.

Монголчууд нэгдэж нэгэн зорилго нэгэн хүсэл эрмэлзэлтэй үндэстэн болж чадвал дотооддоо эв нэгдэлтэй цаашлаад гадаадад нэр хүндтэй орон болж чадна. Хоёр хөршүүд ч овоодоо гэж баярлана. Одоогийн байдлаар дотроо овог аймаг нутгийн зохион байгуулалттай болцгоож үндэстэний зохион байгуулалт үгүй цагт үнэхээр л цэнгэлийн манлай болох боломжгүй.

Хэрвээ Монголчууд үндэстэн болцгоож чадвал эв нэгдэлтэй ахан дүүсэг нэг нэгнийхээ төлөө явцгааж овог болж салан тасрахгүй аймаг болцгоож талцаж тэмцэлдэхгүй нутаг ус ярьж хоорондоо атаа жөтөө болцгоохгүй сайн сайхан байх боломжтой л байлаа. Даан ч тийм өндөр түвшинд байж чадсангүй. Харин ч угсаатан болохыг тулгаж хичээл лекц оруулж эхэллээ.

МУИС гэж нэртэй боловсролын байгууллага өөрсдийгөө гадаад орнуудад Монголын Үндэсний Их сургууль гэж танилцуулдаг. Харин түүнийгээ Англи хэл дээр орчуулахдаа National University of Mongolia гэдэг. National гэдэг Монгол орчуулгаар “үндэстэн” гэсэн үг шүү дээ. Тиймээс Монголын Үндэсний Их Сургууль биш харин Монгол Үндэстэний Их Сургууль бус уу. Үндэсний гэж хэнийг хэлнэ вэ? Ямар үндэс? Үндэстэний гэвэл тодорхой ард түмнийг нэрлэх бус уу?

21-р зуунд будилан улстөрч гэж нэртэй хүмүүсийгээ хөөргөн магтаж улстөр нэрээр муу муухай хийж соёл устаж бүдүүлэг феодал болцгоож ёс суртахуунаас зугатааж уламжлал зан заншил ярьцгааж мөн ч доод түвшинд явцгаана даа. Бариулсан байшин авчирсан машиндаа л баясаж явцгаана гэхүү. Монголчуудад олигтой ухаан суусангүй. С. Зоригийн хэлсэн Монгол хүмүүний саруул ухаанд итгэнэ гэсэн үг “тохуурхал” байжээ. Санасанаас Зориг сангийн байранд үсчин ажиллаж байна лээ. Харсан л биздээ.

Ардчилал гэсэн үгээр олон жил наадаж түүхийг түүхийрүүлж шашин нэртэй мухар сүсэгт мухардаж Их хурал нэртэй жижиг хурал тоглоомоо үргэлжлүүлж сүүлдээ бүр дуучин бөө яруу найрагч бөх гээд хийх ажилгүй мэргэжилгүй хүмүүсийн Их хурал удахгүй болохнээ.

Үндэстэний төртэй ард түмний зохион байгуулалттай нийгэм шиг нийгэм болж соёл давамгайлсан орон болоход хийх ажил их байна даа.

Монголчууд үндэстэн болж чадалгүй угсаатан яваагийн цаад шалтгаан бол оюуны өндөр түвшиний соён гэгээрүүлэгч онолч хүмүүс төрөөгүйгийн л дутагдал шүү дээ. Монголчууд онолч соён гэгээрүүлэгчээр дутагдаад олон зуун жил болцгоож байна.

Ээж аавууд зан заншил уламжлалт ёс гэсэн үгнүүдээр далимдуулан хөгжил дэвшилийг хааж саатуулж залуу үеэ хөгжиж дэвшихийг хорьж зогсоодог. Орчин үеийн эсрэг зан заншил уламжлалт ёс гэсэн бүдүүлэг хоцрогдсон зан араншин өнөөдөр давамгайлжээ. Ар Монголд орчин үе үгүйлэгдэнэ.

Монголчууд үндэстэн болж чадалгүй угсаатан хэвээр үлдсэн энэ хөөрхийлөлтэй байдлын гол эзэд нөгөө л арга билиг, билэгдэл, зан үйл ярьдаг хүмүүсээс авахуулад өөрсдийнхөө зохиосон зохиолын номоо түүх гэж ярьдаг хүмүүс шүү дээ. Ерөөсөө уншаад байхад энэ Ренчин гэж хүн л социализмын үед арга билиг ярьж мунхруулга явсаар байгаад 90-онд биелэлээ олсон бололтой.

Дөнгөж л 1940-өөд оноос хойш мэдлэг боловсролтой танилцаж анх удаагаа бичиг үсэгтэй болцгоосон Ар Монгол асуудал ихтэй байсан. Тэр үнэн. Ренчин нэгэнт түрүүлээд крил үсэг сурчихсан хойноос ирсэн тул дөнгөж крил үсэг сурч буй Ар Монголыг шоолж их л олон онигоо зохиосон гэдэг.

Ардчилалын жилүүдэд боловсролтой болцгоох боломж байгаад ашиглаж чадсангүй хувийн сургуулиудын бизнэс эхлэж төр чадваргүй гэдгээ баталсан. Яагаад гэвэл чадвартай бас хүчтэй байсан бол бүх сургуулиуд төрийнх байх ёстой. Үүгээрээ ард түмэн хувийнхаа төлөө биш үндэстэнийхээ төлөө сурч боловсроно шүү дээ.

Бодит амьдралд Монголчууд яаж соён гэгээрэх вэ? Нийгмийн амьдралд хэрэгтэй боловсролыг яаж эзэмших вэ? Үүний тулд “Монголын гэрээ” хэрэгтэй. Иргэний үнэмлэх дээр овог биш үндэстэн гэж бичих цаг нэгэнт болжээ. Нэг Монгол. Нэг үндэстэн.

Үргэлжлэл бий.

Advertisements

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 7: Ардчилалын хямрал хүн ёсны хямрал болж хүн чанаргүй нийгэм үүсжээ..

Өнөөдөр хүн бүр хямрал ярина. Юуны хямрал вэ? Энэ бол ардчилалын хямрал. Яагаад ардчилал хямралд оров гэвэл Монголчууд хүн ёсны хямралд оржээ. Ардчилал нэртэй нийгэмд явагдсан үйл явдал явсаар байгаад Монголчуудыг хүн чанаргүй нийгэмд авчирлаа.

 

Ардчилалын хямрал руу аваачиж өнөөдөр хямралыг улам даамжруулж буй хүмүүс бол нөгөө л цол шагнал албан тушаал одон медалаар дүүрсэн хүмүүс шүү дээ. Тэд нийгмийн өмнө биш ард явдаг тул хөгжил дэвшил орчин үеийг устгасан ээж аав нэртэй нийгмийн түвшинөөс доогуур хүмүүс байжээ.

Монголчууд ердөө л 1940-1990 оны хооронд нийгэм гэдэгтэй танилцаж анх удаагаа бичиг үсэгтэй болцгоож анх удаагаа гэрийн бүрээстэй болж анх удаагаа яндан зуухтай болцгоосон. 1940-1990 оны үед л даавуу гэж зүйлтэй танилцаж Монголчууд даавуутай орон дотор унтаж анх удаагаа гал тогооны өрөөтэй бас унталгын өрөөтэй болж үзсэн. Даавуу гэдэг Хятад үг шүү дээ.

Ардчилалын хямралыг эхлүүлж түүнийг улам даамжруулж буй хүмүүс гэвэл 100 эрхэмээс авахуулаад уул уурхайн боосууд, мухар сүсэгтэнүүдээс авахуулаад улстөрийн наман амьдралтай хүмүүс. Цаашилбал их сургуулиудын профессоруудаас авахуулаад урлагийн гавьяатууд. Энэ хүмүүс цагаан сар наадмаар нийгмийг оюуны доод түвшинд аваачдаг хүмүүс дээ.

Хүн ёсны хямралыг улам давруулж Монголчуудыг хүн чанаргүй болгож яваа нийгмийн түвшин доогуур хүмүүс өнөөдөр нийгмийн хамгийн чухал шийдвэрлэх үг хэлдэг хүмүүс болцгоожээ. Тэд цалин орлого өндөр зурагтаар хамгийн их гарч бас сонин сэтгүүлд бараг өдөр бүр гарах жишээтэй. Нийгмийн энэ өндөр цол хэргэм гуншинтай дээдэс гэж нэрлүүлсэн энэ хүмүүс ард түмнээ өөрсдийн хэмжээндээ доод түвшинд ортол ухуулж бараг л диваажинд амьдарч буй мэт магтан дуулагчид.

Ардчилалын хямралын гол эзэд бүх шагнал цол одон медал бүгдийг авчихсан. Заримыг бүр давхардуулаад авчихсан. Тэдний тэтгэвэр дээд хэмжээнд батлагдчихсан одоо юу хийхээ мэдэхгүй хийх ажлаа олж ядан намтар бичих эсвэл шүлэг бичих эсвэл түүх нэртэй зохиол бичих бүр болохгүй бол дуу дуулцгаана. Тэд нутгийн зөвлөл ярина, овог болж талцана. Хөдөө ухуулгаар явна. Хотод магшинаар хэсүүчлэн давхина.

Ардчилалын хямралын эзэд нийгмийн бүх сэдвийг эзэлж нийгмийг эрх чөлөөтэй ярих бүх боломжийг хаасан. Энэ нийгмийн доод түвшинийхэн дургүйгээ хүрвэл утаанаас зугатааж гадаад орон луу тэнүүчлэн. Тэд хэзээ ч Монголчуудын төлөө хуруугаа ч хөдөлгөхгүй.

Ардчилалын хямралын эзэд Хятад торгон дээлээр гангарах дуртай. Хятадын торго байхгүй бол Монголчуудад дээл гэж байхгүй гэдгийг ухаарахгүй.

Улаанбаатарын утааг ямар ч улстөрч ярихгүй. Улаанбатарын утааг мөнгөтэй боосууд ярихгүй. Улаанбаатарын утааг ариусуулагч лам нар ярихгүй. Энэ хүмүүс бүгд нийгмийн доод түвшинд очсон нийгмийг хэзээ ч дээш хөгжүүлэхийг үл зорино. Харин тэд идэж уусанаа гайхуулахдаа хамгийн түрүүнд зурагтаар ярьж хамгийн эхэнд сэтгүүл дээр гарцгаана. Гарахдаа бүр үр хүүхэд машин тэрэгтэйгээ бараг л нохойтойгоо гарцгаана.

Ямар ч нийгэм аз жаргалтай нийгэм болох ёстой. Үүний тулд Монголчууд нэг бүрчилэн аз жаргалтай явцгаах чухал. Мэдээж аз жаргал гэхээр 100 эрхэмтэй адил алт мөнгө албан тушаал ярих биш харин сэтгэл ханамжтай амьдрах шүү дээ. Монголчуудыг хэлэх эрх чөлөөгүй өөрийгөө илэрхийлэх чадваргүй болгох гэж олон жил худлаа ярисан тул олон хүмүүс сонсмоор үгийг хэлдэг бараг л юу сонсохыг хүснэ вэ түүнийг л хэлэхэд бэлэн болцгоожээ. Монголчуудаас аз жаргалтай юу гэж гадаадын байгууллагын аз жаргал судлаачид асуухад бөөн бөөнөөрөө уралдан аз жаргалтай гэж хариулсан гэдэг.

Өр зээлтэй мөнгө хүүлэгчидэд бариулсан утаагаар дүүрсэн Улаанбаатар хотод бөөн бөөнөөрөө аз жаргалтай гэж хэлнэ гэдэг Хүн ёсны доройтолд орсоны баталгаа. Монгол хүн чанаргүй болжээ.

Ардчилалынхан ардчилалаа хямруулжээ. Ардчилалынхан хүн ёсны хямралыг эхлүүлжээ. Ардчилалынхан Монголчуудыг хүн чанаргүй болгожээ. Бүгдээрээ худлаа ярина. Диплом худлаа. Цол худлаа. Шагнал худлаа. Цагаан сар худлаа. Хэвийн боов худлаа.

Улстөрийн намынханы хүүхэлдэй яруу найрагчид, мэргэжлийн доод түвшиний урлагийнхан нэртэй боловсролгүй хүмүүсийн бүлэг, их сургуулийн гадаад хэл дээр ганц ном уншаагүй профессорууд, ШУА-ийн хуурамч докторууд, Түвд хэлээр нэг өгүүлбэр хэлж чадахгүй ламууд, өр зээл банкийг л эдийн засаг гэж ойлгосон эдийн засагчид, олигархийн түвшинд очсон том толгой лам нар, улстөрийн намуудаас дутахгүй иргэдийг мунхруулагч мухар сүсэгтэнүүд энэ бүгд нийгмээс доод түвшиний хүмүүсийн төлөөлөгчид.

90-ээд онд орчин үеийг бүдүүлгээр зэрлэгээр зогсоож мухар сүсэгтэх, өрөнд унах, зээлэнд барnгдах улстөрийн тоглоом эхэлсэн. 90-ээд оноос хойш мэргэжил устсан тул Монголчууд 21-р зуунтай мэргэжилгүй золгосон. Амьдралын зоилгогүй, амьдралын зохион байгуулалтгүй, амьдралын утга агуулга алдагдаж хэн ч биш болсоноор олон хүн ардчилалын жилүүдэд амиа хорлосон ба архинд орж үхсэн. Олон зуугаараа гадаад орон луу дүрвэсэн. Монголчууд үнэхээр өрөвдөлтэй бас гэнэн явж ирлээ.

Монголчууд нэг нэгэндээ л атаархаж хорсож ирсэн олон зуун жилийн түүхтэй эмгэнэлүүд өнөөдөр үргэлжилсээр. Овог ярина, угсаатан ярина, нутаг ярина хэн ч эх орон ярихгүй хэн ч үндэстэн ярихгүй харин үндэс бол ярина. Юм бүр л үндэсний гэтэл үндэстэний биш.

Монголчуудыг дээлгүй байхад даавуутай болгож өгсөнөө Хятадууд мэднэ. Монголчуудыг бууз хуушуургүй байхад хоолтой болгож өгсөнөө Хятадууд мэднэ. Хятадууд мэдэж байсан. Харин Оросууд ёстой Монголчуудыг ийм гэж төсөөлсөнгүй.

Оросууд Монголчуудыг өвчинөөс салгаж урт насалдаг болгосон. Оросууд Монголчуудыг бичиг үсэггүй хэн ч биш байхад бичиг үсэгт сургаж сургуультай соёлтой хүмүүн болгосон. Гэтэл Оросуудыг доромжилж хөөж гаргасан даа.

Монголчуудыг эсгий гэр дотроо утаан дунд манарч байхад Орос, Хятад хоёр яндан зуухтай болгож дулаацуулж утаанаас салгасан. Одоо дахиад Орос, Хятад хоёр Монголчуудыг утаанаас салгах болждээ. Америк биднийг утаанаас салгаж явсан түүх байхгүй. Европ бидэнд бичиг үсэг сургасан түүх байхгүй. Харин алт авах гэж бол тэд ирж байсаан. Газрын ховор метал авах гэж хүртэл ирэх тун дуртай.

Ардчилалыг хямруулагчид  Хятадаас ч Оросоос ч уучлалт гуйх ёстой. Монголчууд Хүн ёсны өрөнд унажээ. Монголчууд Хүн чанарт хэзээ суралцах вэ?

Үргэлжлэл.