Монгол эр ба цагаан сар. Цочоодог эрчүүдийн жилүүд эцэслэх ойртов уу.

Цагаан сар болж шинэ сартай золгох дөхлөө. Зөвхөн Монголчууд биш дэлхийн бүх улс орон шинэ сартай золгоно. Мэдээж Азийнхан сарны хөдөлгөөнийг дагаж хуанли хийдэг тул сар шинийн баяраа тэмдэглэнэ. Харин нарны хөдөлгөөнийг дагаж хуанли хийсэн шинэ нар тэмдэглэдэг орнууд хэдийгээр шинэ сартай шөнийг өнгөрүүлэх ч гэсэн Азуудтай адил тэмдэглэхгүй.
Шинэ сартай золгож шинэ өглөө шинэ нарны тусгалтай уралдсан Монгол эрс нэг л цочоодог хэвээрээ. Одоо тэднийг шинэ онд битгий цочоогоорой гэж л анхааруулах зөв мэт. Ерөөсөө тэдний тухай бичихгүй бол цочоох л гээд буй.
Цочоодог Монгол эрс энэ өглөөг хэрхэн угтаж хэнийг цочоох болдоо. Ямар ч л гэсэн хэдий хир хөрөнгөтэй болсоноо ил харуулдаг эрчүүд хөөргөөрөө таниулах тэмдэг хийцгээх болов уу. Гадаа гараад харвал бас ямар машинтайгаараа хэр зэрэг феодал болж чадсанаа нэмж баталгаажуулах жишээтэй.
Хэрвээ цагаан сар эд баялгаа гайхуулдаггүй шашинлаг өөрөөр хэлбэл бурханлаг баяр байсан бол их л даруухан дөлгөөн хүнлэг баяр болж чадах байсан бизээ. Хөдөөнийхөн цагаан сарыг цаг агаарын урин дулаан ирлээ гэж л илүү их тэмдэглэж буй зөв шүү дээ.
Цагаан сарын өглөө Гандангийн сүм дуган руу өмнөх жилүүдэд уралдах төрийнхөн төр шашинийг салгах биш хольж буйг харахад ямар ч их цочоож байна даа гэмээр жилүүд өнгөрсөн дөө. Энэ жил яах бол доо?

Цагаан сараар гоёж гоодсон эрчүүдийг хараад нөгөө Монгол эрийн даруухан чанар хаачив аа л гэмээр. Хүүхэд эмэгтэйчүүд бол гоёж гоодолгүй яах вэ. Авгай хүүхнүүд үнэт эдлэлээ зүүх л байлгүй. Гэтэл үнэт эдлэлээр өөрийгөө чимсэн цочоодог эрсүүдийг харахад хэрэг байна уу л гэмээр. Эр хүн ухаанаар чимдэг бас эрдэмээр гоёдог биш билүү?
Ардчилалын жилүүдийн цочоодог эрчүүд ард түмэн улс орноо цочоож гэнэт эвгүй үйлдэл хийж сэтгэлийн хөдөлгөөний золиос мэдрэжмийн боол болцгоосон доо. Shock therapy нэртэй цочоолтыг Милтон Фридман гэж нэртэй бузар эр зохиож олон сайхан ард түмнүүдийг үймүүлж хичнээн хүний ажил амьдрал хохиров доо. Энэ нүглээ наминчлах гэж Фридман гуйа “I was wrong” гэж өөрийнхөө бурууг дэлхийн өмнө хүлээсэн.

Боддоггүй сэтгэдэг, ухамсаргүй мунхаг, мэдрэмжгүй гөжүүд, ханаж цадах гэж мэдэхгүй ичих, зовох, айх, хүлцэх, утопгүй, вижнгүй цочоож л ажлаа амжуулж хүссэнээ авч дурласанаа хулгайлдаг эрчүүдийн үе дуусах ойртож буй мэт. Үүний нэг жишээ гэвэл ном уншаад байх шиг. Философийн утгатай үгс урсуулаад байх шиг. Лам хүртэл философи ярьдаг болжээ. Уул уурхайн бизнэс хүртэл философитой болж гэнэ.

Цочоодог эрчүүдийн цаг дуусаж Оросын улстөрч Горбачевын “Өөрчлөн байгуулалт, шинэ сэтгэлгээ” нэртэй даацтай улстөр хийх тэр боломж ойртох болсон л баймаар. 20 гаруй жил төөрөгдүүлж өөрсдөө ч төөрөгдсөн цочоодог эрчүүд Монгол зангаа хэзээ хаях бол доо?
Горбачевийн номын гарчиг дээр “мышления” гэсэн үгийг яаж “сэтгэлгээ” гэж орчуулж болох вэ дээ. Энэ үгийг бодол гэж орчуулах байсан байна лээ дээ. Бодох дургүй сэтгэх дуртай тул хаа л бол алдаатай орчуулж хүний бодох чадварыг илэрхийлсэн логик гэсэн сайхан ойлголтыг орхигдуулна. Номны гарчиг орчуулахдаа хүртэл цочооно.
Орос-Англи хэлний толь бичиг дээр “мышления” гэсэн Орос үгийг “thinking” гээд бодол гэсэн байна шүү дээ. Одоо яая гэх вэ дээ. Ийм л орчуулга ийм л ойлголт сүүлийн 20 гаруй жилийн цочоодог эрчүүдийг төрүүллээ дээ.
Улстөрч нэртэй эсвэл боос цол гуншинтай цочоодог эрсийн цочоосон жилүүдийг харахад ямар ч сахилга батгүй, дэг журамгүй, эрдэмээс хол, эрхэм зүйлгүй, гал асааж мухар сүсэгээр л аргалах гэж оролдоно. Тэр ч бүү хэл Далай ламаар гэмт үйлдэлээ цайруулах гэж мянга мянган доллар төлж цочооно. Ийм байхад Улаанбаатар хот утаан дундаа угаарталгүй яах вэ.

Зарим цочоодог эрчүүд зохиолч гэж өөрийгөө нэрлэнэ бас урлагийн хүн гэж цол шагнал авна. Цочоодог эрчүүд сүүлдээ хагас дутуу философийн ном хүртэл орчуулдаг болжээ. Хаа сайгүй доктор профессор цолтой цочоодог эрчүүд алхалдана.

Цагаан сар ойртлоо. Уулын орой руу мацаж нар сар хэзээ ч харж байгаагүй болов уу л гэмээр сүржигнэнэ. Гардаг л сар гарч тусдаг л нар тусана шүү дээ.

Монгол эрс яаж цочоов?
Цочоодог эрс идэж уусан мөнгөөрөө ганцаараа гадуур тэнэж тоглож наадаж баясна. Ард түмэндээ зориулж хийж бүтээнэ гэж байхгүй. Бусдыг унагааж хохироож дээрэмдэж хулгайлах болохоороо нийлж хамтарч бүлэглэн бусдыг баллана.

Цочоодог эрчүүд бусдад өөрийнхөө бурууг өгдөг тул бусдаас буруутан гэж ороо авах гэж хорсоно. Тус болсон ах эгч дүү нараа мартан ороо авах гэнэ. Ээж аавынхаа бүтээсэн цаг үеийг доромжлон та нарыг үхсэн хойно л бид хөгжинө гэж хүн ёсны эсрэг зэрлэг авир гаргана.

Цочоосон эрчүүд бүтэлгүй тул цочоож байгаагаа ч мэдэхгүй. УИХ-ын танхимаас стадионы дэвжээ хүртэл, концертын тайзнаас их дээд сургуулиудын багш профессор эрчүүд хүртэл бүгд яг адилхан зүйл ярина. Хоорондоо ямар ч ялгаагүй. Мэдлэг боловсролын зөрөө ч байхгүй. Авсан дипломууд хүртэл нэг ижил. Толгой доторх ямар ч ялгаагүй гэдэг яриагаараа шууд л мэдэгдэнэ.

Цочоосон эрчүүдийг цочоодог нэг зүйл бол хэн ч хэнээсээ ялгарах үнэт зүйлгүй, зарчимгүй, хүн чанаргүй, эрдэмгүй, ул суурьтай бодолгүй, мэдлэг боловсролд суурилсан нухацтай яриагүй. Урсгалаар амидарна. Мөрөө хөөж довоо шарлуулна.

Америк, Япон, Герман, Англи орнууд руу явсан л гэнэ. Сурч диплом авч доктор болсон л гэнэ. Байгаа мэдлэгээс суралцаад цээжлээд ирэв үү байхгүй мэдлэгийг бүтээлцэж яваад ирэв үү? Англи хэл дээр улстөрийн ном уншиж явсан уу, Герман хэл дээр роман уншсан уу, Япон хэл дээр танин мэдэхүйн номууд уншсан уу? Алив яриа ч бас бичээ ч. Өөрийгөө магтаж бусдаар магтуулж цол шагнал хэргэм зэрэг соёрхолт авах ч яахав. Мэдлэггүй хүн л мэдлэггүй хүнийг шагнана шүү дээ.

Гэнэн томоогүй, дутуу, өнгөцхөн, яаруу сандруу, хүүхдээрээ эрчүүд дээ. Цочоохын оронд нэг зориглоод хэлэх гэсэн үгээ хэнээс ч айхгүй хэнд ч заалгахгүй дотроосоо өөрөөсөө гаргаад нэг хэлж үзэх хатуужил байна уу? Хэдий хүртэл ламан амьдралаар, феодал хөрөнгөөр, капиталист хүн чанаргүйгээр алхах вэ? Төр хэзээ д социалист байх ёстой. Харин эдийн засаг капиталист байх муу биш.

Инээмсэглэл чуулгын ахмад насны эрс 40 өөд жилийн өмнө дуулсан “Зүрхний үг” дуугаа улиглан дуулцгаана. 40 өөд жилийн хойно зүрх хэлэх үггүй гэжүү. Өнөөдөр хэлэх амьдралын эцэст ирээд хэлэх “Зүрхний үг” байхгүй юу? Дуулахдаа биш хэлэхдээ шүү дээ. Дуугаараа хэлэх зүйл байхгүй гэж үү. 40 өөд жилийн дараа шүү дээ. Энэ хооронд юу ч болоогүй яагаа ч үгүй юу? Зүрхний үггүй юу?

Ахмад насны цочоосон эрсийг дагаад залуу үеийн цочоосон хөвгүүд гарч ирсээр л. Тэдний тоо цөөрөх биш ихэснэ гээч. “Либерализм”, “зах зээлийн хууль”, “өрсөлдөөний зарчим”, “миний эрх” ярьсан залуухан цочоодог залуус ирээдүйн бүтэлгүй эрчүүдийн тооны өсөлтийг баталгаажуулна. Цочоодог залуус хэдийний мэдлэг боловсролд бууж өгч зөвхөн санаагаа л ярьдаг санаанаас цаашгүй хэн нэгний сүүдэрт нуугдана.

Өөр төрлийн цочоодог эрс хүний өөдөөс хараад тухтай хэдэн цаг сууж ярьж чадахгүй. Өндөлзөөд л яриандаа төвлөрч чадахгүй. Тэдний гар утас дуугарч эхнэр нь ярих жишээтэй. Эхнэрийнхээ дууг сонсоод нөгөө түрүүчийн сүрхий сайхан том бие хаатай эр зүгээр л “жаал хүү” болно гээч. Одоо тэгээд түрүүчийн сүрхий их зантай эр нэгэнт жаал хүү болохоор шийдсэн тул түүнд би одоо “ээж рүүгээ” явдаа л гэж харцаараа хэлэхээс өөр сонголтгүй болох жишээтэй.

Эцсийн эцэст жаал хүүгийн ээжүүд л цочоосон эрчүүдийг хөөргөж улс орныг ард түмнийг цочоолгуулдаг биш үү. Өөрсдөө ч яахав цочоо нь гарчихсан л биз.

Би буруутай, би алдсан, би худлаа хэлсэн, би залилсан, би мэхэлсэн, би сэргэлэнтсэн гэж хэн ч ёс суртахууны наад захын морал гаргах чадваргүй гэж үү? Яагаад гэвэл ээж загнах уу?
Энэ цагаан сараар ээжүүд өөрсдийн бүтээсэн цочоодог жаал хүүнүүд дээ зориг тэвчээр хатуужил нэмэрлэж шинэ мэдлэг боловсролд суралцах боломж өгөхгүй бол цочоогоод байх уу?

Гар сунган золгох яах вэ сэтгэлээ илчлэн сэтгэл сунган золгоорой. Ирэх жил ядаж нэг өдөр худлаа хэлж хуурч мэхлэхгүй ерөөсөө цочоохгүй гэж л золгоорой доо. Бүтэлтэй эрс болцгооно шүү. Өөрөө өөртөө аав бас өөрөө өөртөө ээж мэт л бие даасан шударга ёс барьсан сайхан эрс болцгооно шүү. Мэлмий цэх.

С. Молор-Эрдэнэ.

Advertisements

Шинжлэх ухаан ба улстөр. Шинэ онд хийх ажил их байна.

Улстөрчид хэрхэн шинжлэх ухааныг хүлээж авч ирсээр өнөөдрийг хүрэв? Улстөрчид шинжлэх ухааныг аварч чадах уу?
ШУА бол нэг байдаг л нэг байгууллага. Энэ байгууллага устах устахгүй бол тухайн байгууллагын явж ирсэн түүх болон түүнийг удирдаж одоогийн ийм байдалд хүргэсэн ерөнхийлөгчидтөй хамаатай. Орос болон дотоодод голдуу төгссөн ШУА-ийн доктор профессорууд яагаад ч эх орондоо хэрэгтэй шинжлэх ухааныг авч явах мэдлэгийн туршлага байхгүй гэдэг ойлгомжтой. Адгалж л гадаад хэлгүй шүү дээ. Монголчууд ерөөсөө хүн төрөлхтөний мэдлэгтэй хэрхэн танилцав?
Хүн төрөлхтөн шинжлэх ухаантай тийм ч сайхан замаар танилцаж яваагүй ч ухаалаг улстөрчид шинжлэх ухаан хөгжихөд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Анх Галилей яах ч аргагүй шинжлэх ухааныг “яг мэддэг” гэсэн мэдлэгийн салбар болгох үед Францис Бэйкон “Мэдлэг бол хүч чадал” гэж хэлсэнээр шинжлэх ухааны шинэ эрин эхэлсэн.
Хүний айж ирсэн хорвоо ертөнцийг судлаж тэр ч бүү хэл дээшээ тэнгэр огторгуйг хөнгөхөн тайлбарлаж ирсэн тэр тайлбарууд өчүүхэн гэж бодож явсан хүнийг бурханы байранд тавих шиг л болсон. Алж идэж аж ахуйдаа хэрэглэдэг эсвэл үхсэн хойноо үхэр эсвэл хорхой шавьж болдог гэж амьтаны ертөнцийг тайлбарлаж ирсэн тайлбар устаж амьтан сулал эхлэж хүн сармагчин хоёр нэгэн гарал үүсэлтэй гэж хэлэхэд ямар олигтой байв гэж. Гэхдээ л энэ бол сайн муу гэж үнэлж болох ойлголтууд биш. Мэдлэгийг хэрэгтэй хэрэггүй гэж улстөржүүлж болохгүй. Шинжлэх ухаан бол яг мэддэг хүмүүсийн яг мэдсэн мэдлэг. Энэ үнэнийг хэн ч эсэргүүцэж чадахгүй.
Үүнд л том зөрчил ирдэг. Энэ бол шинжлэх ухааны үнэнийг хүлээн зөвшөөрч түүнийг санхүүжүүлж улс орныхоо болон ард түмнийхээ тусын тулд шинжлэх ухааны мэдлэгийг үнэлж дэмжиж хөгжүүлэх тэр үүрэг улстөрчидөд ноогддог. Улстөрчид санхүүжүүлэхгүй бол шинжлэх ухаан хэзээ ч хөгжихгүй. Төр муу бол шинжлэх ухаан байхгүй. Шинжлэх ухаан байхгүй бол мухар сүсэг.
Шинжлэх ухаан түрүүлж аж амьдрал дагадаг тийм хүн төрөлхтөний эрин үе эхлээд 500 хүрэхгүй жил болж байна. Монгол хүн 60 хүрэхгүй жилийн өмнөөс л шинжлэх ухаан гэж зүйлтэй танилцсан. Өнөөдөр ШУА яагаад өөрийгөө авч явж чадахгүй болчихвоо гэдэг мэдлэгтээ биш анх байгуулахад мэдэмхийрч хүн төрөлөхтөний мэдлэгийг дур мэдэн орчуулсан хэлний хүрээлэнгийнхэнээс эхлэлтэй. Эхлэхдээ л булингартай эхэлсэн дээ.
Герман оронд 300 гаруй жилийн өмнө Академи байгуулагдсан. Гэхдээ зөвхөн нэр эсвэл энд тэнд яваа залуусыгаа хамруулан нэрлээгүй. Олон зуун хүн цэвэр шинжлэх ухааныг хийж бүтээж бас хэрэглэж чадсан тэр үедээ шүү дээ. Монголчууд 60 хан жилийн шинжлэх ухааны түүхэндээ мэдлэгтэй танилцаж түүнийг хүлээж авсан болохоос биш мэдлэгийг хэрэглэж бас үйлдвэрлэх тийм цаг хугацаа байсангүй. Ерөөсөө Монгол хүүхдийг хүмүүжүүлэх гэр орон ээж аавууд мэдлэгтэй хүүхэд өсөж торних тийм боломж ч өгдөггүй. Овоо нэг ээж аавууд байлаа гэхэд мэдлэгтэй залуу үе өсөж торних тийм төрийн бодлого байхгүй. Төрийн хар хайрцагны ойлголт ч байхгүй.
Дэлхий дээр санхүүжүүлэгч төр болон хийж бүтээх шинжлэх ухаан хоёр хэрхэн уулзалдаж нэг нэгийгээ хүндэлсэн тухай олон жишээнүүд бий. Шведийн хатан хаан Францын философич, математикч Ренэ Декартыг ордондоо урин авчирч мэдлэг заалгасан. Францын хаан Наполеон ордоноосоо гарч физикийн туршилт хийж байсан Вольтагийн туршилтын тасалгаанд очиж хэрхэн цахилгаан гүйдэл үүсдэг тухай танилцаж их л сонирхож төрөөс мөнгө гаргаж дэмжихийг уриалж байжээ. Оросын хаадууд залуучуудаа Европ руу сургуульд явуулахын тулд их хэмжээний алт гаргаж төлбөр хийж байсан гэдэг. Гэх мэт нэг нэгнээсээ суралцаж нэг нэгийгээ санхүүжүүлдэг түүх олон бий.
Монгол хүмүүсийн хувьд шинжлэх ухаан гэдэг ойлголт анхнаасаа л ерөөлгүй эхэлсэн. Доктор, профессор болж баталгаатай өндөр цалин авч хэн хэндээ мэдэмхийрэх л чухал байсан. Малчин Монгол хүмүүст ард түмэндээ өөрөөр хэлбэл бусдад тус болно шүүү гэсэн ойлголт харийн байлаа. Төр улсаа авч явах улстөрч хүмүүс шинжлэх ухааны цолнуудыг шагнал медал авдаг шигээ уралдан авцгаасан. Өнөөдөр доктор улстөрчидийн цол олгосон дээд сургуулиуд устсан түүх бий. Сургуулиа төгсөөд диплом авсанаас хойш мэргэжлээрээ ганц жил ажлаагүй эмч, физикч, эдийн засагч гээд л олон хүмүүсийн жишээ төрийн ордонд бий дээ. Мэргэжилгүй улстөрчид одоо тэгээд мэрэгжилтэй шинжлэх ухааны хүмүүсийг хэрхэн санхүүжүүлэх вэ? Үүний нөгөө талд ШУА-ийн доктор, профессорууд дотоодын булхиа будлиантай дипломуудтай шүү дээ. Улстөрчид математикийн доктор гэж хөөрөх ч яахав математикийг хэрэглэж чадах ёстой ШУА-ийн хүрээлэнгүүд мэдлэг гэхээсээ илүү түүх ярьж үлгэр домогтоо шигдсэн гэхээр мэдлэг Монгол хүний хүртээл яаж ч болох вэ дээ. Төсөл нэрээр хичнээн их хөрөнгө мэдлэг бололгүй шуналын замаар орсон бол?
Философич Ницшэгийн хэлсэн “Бурхан үхсэн” гэсэн үг юуг хэлсэн бэ гэхээр одоо энэ хорвоог бүтээсэн бүтээгч байхгүй харин одоо хүн өөрөө өрийгөө бүтээх боломжтой боллоо гэсэн ойлголт байсан. Нэгэнт хүн өөрөө өөрийгөө бүтээх боломжтой болсон тул “Дээд хүн” болтолоо өөрийгөө хөгжүүлэхийг уриалж “Заратустра ингэж хэлэв” номоо бичсэн. Үүний хажуугаар Ницшэ юуг анхааруулсан бэ гэхээр хэдийгээр хүн өөрийгөө Дээд хүн болтол хөгжүүлж хичээж зүтгэх боломжтой ч бас өөрийгөө хөгжүүлэхгүй бол Доод хүн болж цаашлаад “Хүн биш” болох аюултай гэдгийг анхааруулсан. Чоно хэзээ ч чоноороо дуудсаг. Тэгвэл хүн хүнээрээ биш харин хүн биш болж дуусах аюултай гэдгийг анхааруулжээ.
2015 онд улстөрчид өөрсдийгөө доктор профессор гэж барьцахгүй харин шинжлэх ухааны доктор профессорууд өөрсдийнхөө ямар сургуульд цол диплом хэрхэн авсан бэ гэдгээ мартахгүйгээр уулзаж учрах тэр цаг ирэхнээ. Эцсийн эцэст улстөрч доктор байх чухал биш. Үүнтэй адил шинжлэх ухааны хүмүүс ямар их олон цол шагналтайгаа гайхуулах биш харин мэдлэг бүтээх чухал шүү.
Монгол хүн мэдлэгийн охийг хүртэж улс орондоо Дээд хүн олон төрөхөд шинжлэх ухаан ямар их хэрэгтэй гэдэгтэй бас танилцах тэр үнэний өдөр ирэх ойртсоор.

ШУА-ийг устгаж болно харин шинжлэх ухааныг устгаж болохгүй.

ШУА-ийг их сургуулиудтай нэгтгэх цуу яриа гадуур нэгэнт тархжээ. Шинжлэх ухааны тухай яриа өдөх сайхан боломжийг ашиглаж ерөөсөө “Монгол хүн ба мэдлэг” гэсэн үргэлжийн бичдэг сэдэвээ энд дахин хурцатган бичихээр зорилоо. Уншигч Та хуваалцана уу.
Хүн төрөлхтөний мэдлэгийн оргил болсон шинжлэх ухаан гэж бидний орчуулдаг “science” гэдэг ойлголттой Монгол хүн 1940-өөд онд танилцаж түүний үр шимийг хүртэж мухар сүсэг, шарын шашинаас салж ид шидийг ардаа орхиж ер бусынуудыг хээр хаяж чадсан билээ.
Гэтэл өнөөдөр яагаад Монгол хүн буцаад мухар сүсэгт тархиа эргүүлүүлж сургуулийн заалнаас авахуулаад хэдэн зуун хүн багтдаг том том заалнуудад бөөгнөрөн хуйларч эрүүл биш хүмүүсийн үгэнд үнэмшиж түрийвч цүнхээ агаарт эргэлдүүлэн мөнгө төгрөг дуудна вэ? Энерги гэж буруу ярьцгааж гэрлэн бие гэж нэг нэгнийгээ чийдэн мэт гэрэлтдэг гэж шоглох энүүхэнд болжээ. Ээж аавууд яагаад хүн ёсны доод түвшинд очиж охид хөвгүүдээ мухар сүсэгтэнүүдийн золиос болгож ламын тоглоом болгоцгооно вэ? Яагаад үр хүүхдээ шинжлэх уааны мэдлэгээс хол хөндий болгоцгоов? Энэ бүгдэд хэн буруутай вэ?
Төр шашин хоёрыг арай гэж салгаж 1940 оноос 1990 хүртэл амжилттай байсан мөртлөө 90 оноос хойш яагаад шашин төртэй холилдов? Мордохын хазгай гэгчээр лам хүртэл төрд орж сайд болцгоодог болжээ. Сайдууд мухар сүсэгтэх ердийн хэрэг. Ингэж төрийг балласан сайдуудыг яах вэ?
Их дээд сургуулиудын танхимуудаар лам дүүрч тэнхимийн профессорын өрөөгөөр далай ламын зургууд хүртэл дээгүүр залагдаж арга билиг ярьж билэгдэл гэж мангуурч Англи Америкт сураад ирлээ гэсэн залуус яагаад ээж аавыгаа даган дуурайж хөгийн царайлна вэ? Мэдлэг доромжлогдож их дээд сургуулиудад Түвд хэл заадаг жишээ ердийн болжээ.
ШУА ч бас Гандан ч зөвхөн байгууллагууд. Харин шинжлэх ухааныг авч тээж явж чадаагүйдээ ШУА шийтгэл хүлээх ёстой. Шийтгэл ч цаг үеэ олж ирлээ. Үүнтэй адилхан Гандан ч буддизм гэсэн хүн төрөлхтөний бүтээлийг яаж гутааж мушгин гуйвууллсаныхаа төлөө шийтгэл хүлээх ёстой.
Яагаад 21-р зуунд Монгол хүн бөө шүтэж, ламд доромжлуулж, хадагаар ороосон ээж модоо нар салхи үзүүлэхгүй үхүүлсээр байна вэ? Яагаад Монгол хүн шинжлэх ухаанаар дамжин мэдлэгтэй болж чадсангүй дундад зуун луу буцаад шидэгдэв? Яагаад Монгол хүн өнөөдөр дээдэс, доодос ярьж улстөрчид ташраараа ноёд феодалууд болцгоов?
Энэ бүх тэнэглэлийн цаад эзэн бол мэдлэгийг Монгол айлын гэрт оруулж чадалгүй цалин мөнгө, цол шагналдаа дарагдсан ШУА-ийн доктор, професор, хүндэт академичаас авахуулаад ШУА-ийн үе үеийн ерөнхийлөгч нар шүү дээ. Ичих нүүрээ элгэндээ наах гэгч л болж байна даа.
ШУА-ийг устгаж болно. Гагцхүү шинжлэх ухааны мэдлэг устаж хэрхэвч болохгүй. Шинжлэх ухаан уствал Монгол хүн гадаадын мөнгө хүүлэгчид дотоодын мухар сүсэгтнүүдийн тоглоом болж оюуны доод түвшинд орцгоож наад захын хүний эрх биелэгдэхгүй хэвээр үлдэх болно доо.
Өнөөдөр хүртэл ШУА яагаад Үндсэн хуулийн цэцэд Бат-Отгоноос өгсүүлээд Сарандаваа хүртэлх шинжлэх ухааныг доромжилж мухар сүсгийг түгээн дэлгэрүүлж буй хүмүүсийг шүүн хэлэлцүүлэхээр хандсангүй вэ? Арай ШУА өөрөө бөө, мухар сүсэгтэнүүдээс айдаг биш биздээ.
ШУА Ганданд ялагдсан гэж би өөрөө энэ өнгөрсөн хавар ШУА-ийн ерөнхийлөгч гуншинтай хүнд шууд хэлж байсанаа санаж байна. Тэр надад хариу юу ч хэлж чадалгүй амруугаа алгадуулсан мэт л гөлийж сууж билээ.
Яагаад ШУА Ганданд ялагдав? Яагаад гэвэл мэдлэгийг олны хүртээл болгож чадалгүй үүргээ умартаж баян чинээлэг амьдрал руу хуйларцгаасан даа. Өнөөдөр хүртэлх хугацаанд ШУА-ийн дээгүүр албаны хүмүүс хичнээн төгрөг төсөл нэрээр авч идэж уусаныг шалгах хэрэгтэй.
Яагаад шинжлэх ухааны мэдлэг Монгол хүнд хэрэгтэй вэ гэвэл шинжлэх ухаан бол улс орны дээд бүтэцэд хамаардаг. Дэд бүтэцэд зам тээвэр, эдийн засаг, банк санхүү, мал аж ахуй, газар тариалан, аж үйлдвэр хамаарч хүн ардын аж амьдралыг баталгаажуулдаг. Харин дээд бүтэц бол шинжлэх ухаан, урлаг, төр гээд хүний оюун ухааны амьдралыг тэтгэж соёлжиж иргэшиж нийгэмшихэд тус болох зорилготой.
Монголчууд зөвхөн дэд бүтэцтэйгээ зууралдсаар дээд бүтэцээ босгож чадахгүй явсаар ардчилалын 20 гаруй жилийг ардаа орхилоо. Зөвхөн ШУА мухар сүсэгтсэнгүй бас урлаг мухар сүсэгтэж хаа л бол оюуны доод түвшинд урлаг явагдаж хамгийн боловсролгүй хүмүүс яруу найрагчаас авахуулаад жүжигчид хүртэл болцгоожээ. Төр ч гэсэн мухар сүсэгтэж ордны доод давхарт гал түлцгээлээ. Тэдний зарим уулын оройд хадаг уяж ард түмнээ мэдлэгт биш уулын хад чулуунд хүртэл даатгаж мөн ч их мухар сүсэгтлээ дээ.
Эцсийн эцэст мэдлэг бол хамгийн чухал хүний эрх. Монгол хүнийг мэдлэгтэй болгох зоруилалтай боловсролын бүхий л байгууллагууд энэ эрхийг зөрчөөд олон жил болж байна. Боловсрол гэдэг эрэлт нийлүүлэлт биш төрийн үүрэг даалгавар байх ёстой. Мэдлэг боловсрол Монгол хүнийг эрх чөлөөтэй болгоно. Өөр юу ч биш. Мэдлэггүй Монгол хүн үргэлж бусдын боол золиос болохоос өөр яах вэ дээ.
ШУА-ийн устал бол хүнийг мэдлэгтэй болгох эрхийг зөрчсөний гай гамшиг шүү дээ. Үндсэн хуулийн цэц Улаанбаатарын амьдралыг мухар сүсэгтүүлсэн эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийг шүүн хэлэлцэж ёс суртахууны шүүхээр хэлэлцэх цаг болсон.
Мухар сүсэгтэнүүдээс авахуулаад лам бөө хүртэл хувьдаа ямар ч сүсэг бишрэлтэй байж болно. Энэ бол хүний эрх. Гэтэл бусдыг хууран мэхлэж худал амлаж залилан мэхлэх бол гэмт хэрэг. Тэр ч бүү хэл мухар сүсэгтэнүүд олноороо нийлж иргэдийг хууран мэхлэж буй бол бүр бүлэглэлийн шинжтэй болсоны гэрч бөгөөд зохион байгуулалтай гэмт хэрэг шүү. Нийгмийг аюулаас хамгаалахын тулд дотоодод асар их зүйл хийх хэрэгтэй болжээ. Монголчууд монголчуудыгаа л баллаж байна шүү дээ. Үүний шалтгаан бол Үндсэн хуулийн цэц ажлаа хийхгүй байна.
Хүн төрөлхтөн мэдлэгийг бүтээж чадсанаар шувуунаас хурдан нисдэг онгоц бүтээсэн. Мэдлэгийг олны хүртээл болгож чадсанаар хүн төрөлхтөн ирвэс шилүүс цаашлаад адуунаас ч хурдан давхиж чаддаг автомашин бүтээсэн.
Харин Монгол хүн мэдлэгийн сайныг хүртэж амсаж чадсангүй. Зун наадам болохоор том том жийптэнгүүд даага унасан үр хүүхдээ элдээд давхиж дэлхийн ичгүүр болдогдоо. Мэдлэгийг ингэж л ойлгож хэрэглэдэг Монгол хүн 21-р зуунд ирж чадсангүй. Жийп том хэдий ч ухаан жижигхэн үлдлээ дээ.
Монгол хүний ухаан жижигхэн үлдэх бүх нөхцөлийг ШУА өдөөж шинжилдэг ухаан биш харин мухар сүсэгтдэг ухаан болгож хаялаа. Улаанбаатараар дүүрэн академууд. Тэд юу хийнэ вэ? Тэд ганцхан л зорилготой. Тэр бол Монгол хүний тархийг тураалд биш хомсдолд оруулах.
Монгол хүн доктор, профессор, академич цол гэлтгүй ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй болцгоожэ.
Ухааны хөгжлийн бэрхшээлтэй болцгоосон Монгол хүнийг аврахад ШУА-ийг аврах биш шинжлэх ухааны мэдлэгийг аврах ёстой шүү гэдгийг бид хэрхэвч мартаж болохгүй. Гадаад орнуудад шинжлэх ухаан хийж яваа ирээдүйн залуу үе Монгол орноо сайхан болохыг хүлээж суух биш маргааш хүрч ирцгээж шинжлэх ухааныг аврах үйл хэрэгт оролцохыг уриалж байна.

Философийг өөр өнцөгөөс харна гэнээ.

Монгол хүний олон зуун жилийн төөрөгдөлийн баримт бол философигүй явсаны хомсдол байдаг. Энэ хомсдол өчигдөр хэсэг залуучуудтай ярилцаж байхад дахин дахин мэдрэгдэж байв. Америкийн “The Philosophers” гарчигтай филмийг өчигдөр орой Эхлэл гэж нэртэй клубийн залуучуудтай хамтдаа харцгааж түүнийхээ дараа ярилцлага явуулав. Тэднийг урисан явдалд би их талархасан. Энэ филмийн тухай болон ярилцлагын үеэр төрсөн бодлоо энд бичив. Харин сэтгэгдэл биш шүү.

Залуучуудын урилга болон философийн тухай асуусан асуултууд үнэхээр л цаг үеэ олсон олон зуун жилийн хойно Монгол хүн арай гэж философитой танилцалж буйгийн нэг л жишээ байлаа. Философи гэсэн энэ сайхан мэргэжлийг ШУА-аас авахуулаад МУИС хүртэл цаашлаад улстөрийн намуудын өөрсдийгөө филсофичид гэдэг хүмүүс бүгдээрээ баллаж хаясандаа. Удирдлагын академид хүртэл философич гэсэн хүмүүс бас байдаг гэсэн. Тиймээс энэ мэргэжлийг бүгдээрээ дор бүртээ өөрсдийн бичсэн болон орчуулсан номуудаар балласан хэвээрээ гэж ойлгох хэрэгтэй.

Яагаад би энэ тухай бичиж буй вэ гэхээр өчигдөр оройны филмийн дараа ярилцлага дуусах үеэр нэг залуу маргааш бид бас өөр философич урих гэж байгаа. Олон өнцгөөс харна гэсэн гайхмаар санагдсан зүйл байв. Яагаад?

Энэ залуу философи гэсэн мэргэжлийг олон өнцгөөс харна гэдгээрээ юу хэлнэ вэ? Аливаа мэргэжлийг мэргэжлийн биш хүн олон өнцгөөс харна гэнээ. Мэргэжлийн хүн ч гэсэн мэргэжлээ чадахгүй мэргэжилдээ хоцрогддог. Үүнийхээ дараа мэргэжлээ ойлгох гэж хичээдэг болохоос ямар ч өнцгөөс хардаггүй . Хүн нэг бол чадна үгүй бол чадахгүй.

Эндээс дүгнэх дүгнэлт бол Монгол хүмүүс мэргэжил гэдэг зүйлээс хол тасарчээ. Хэдэн сар дамжаанд явсаныгаа мэргэжилтэй болчих лоо гэж эндүүрнэ. Хоёр гурван жил Америк явсаныгаа боловсролтой болчихлоо төөрөгдөнө. Яана даа яана?

Аливаа мэргэжлийг олон талаас харах гэж ойлголт даан ч байхгүй нь харамсалтай. Аливаа асуудалд олон талаас хардаг болохоос мэргэжилд хаанаас хэдэн талаас харах гээв? Физикийн мэргэжлийг эсвэл хуулийн мэргэжлийг олон талаас харна гэж байхгүй. Гагцхүү нэг бол чадна үгүй бол чадахгүй. Физикт Эйнштэйнийг хэзээ ч олон талаас хардаггүй. Хуулийн мэргэжилд Хэгэлийн хууль зүйн тухай номыг олон талаас хардаггүй. Ойлгож л унших хэрэгтэй.

Мэдээж мэргэжил устаж, амархан диплом авч, ямар ч боловсролгүйгээр бас гадаад хэлний анхны мэдэгдэхүүнгүйгээр профессор болох боломжтой Улаанбаатар хотод юу ч ярьдаг хэн ч ярьдаг хэзээ ч ярьдаг хаа ч ярьдаг хөл толгойгүй амьдрал үргэлжилдэг хойно доо. Үүний баталгаа бол энэ “the philosophers” гарчигтай философийн мэргэжлийн оюутнуудын хэрхэн багштайгаа философдож буй тухай мэрэгжлийн олон үг ухагдахуунтай филмийг орчуулах гэж баллаж бүр сэглэж хаяжээ. Платон, Аристотел, Декарт, Нютон, Виттгэнштэйн гээд л том философичидийн онолуудыг филмээр дамжуулан их хялбархан хөнгөхөн сайхан тайлбарлаж байна лээ. Түүний хажуугаар Шекспир болон Күнзийн ганц хоёр ойлголтуудыг хүртэлхавчуулж байх шиг байсан. Мэдээж энэ сайхан ойлголтуудын тухай Монгол үзэгч аманд ч үгүй хамарт ч үгүй л үлдэж байх жишээтэй. Орчуулах гэж оршуулсан байна билээ.

Монгол хүний өнгөрсөнд ч магадгүй Чингисээс эхэлсэн болов уу өнөөдөр ч явагдаж буй том алдаа Монгол хүнийг философич болж ард түмэндээ философи түгээгүйгийн тэр тиом алдаа. Хэн ч философийн ном бичиж үлдээсэнгүй. Ядаж Энэтхэг шиг Буддатай, Хятад шиг Күнзтэй, Түвдүүд шиг Далай ламтай болсонгүй. Монгол хүнд монгол философи дутагдана.

Физик математикийн салбарт томьёотой тул бага зэрэг төөрөгддөг. Биологийн салбарыг тэртэй тэргүй орчуулгаар баллаж мэргэжил биш болгож хүн сармагчингаас төрсөн гэхээр биологчид өөрсдөө итгэдэггүй. Томьёо байхгүй мэргэжлүүд жишээлбэл хуулийн мэргэжлээс авахуулаад социолог, улстөр гэх мэт мэргэжлүүд яг л энэ философийн мэргэжилтэй адил даан ч худлаа орчуулагдаж алдаагаар дүүрэн явдаг даа.

Хүн төрөлхтөний бүтээсэн үндсэн хуулийг хүртэл хагас дутуу орчуулсан байдаг. Улстөрийг нэгэнт худлаа орчуулсан тул намуудад онол гэж байхгүй оюуны доод түвшинд байдаг шүү дээ. Философийг тэртэй тэргүй Монгол хүн ойлгохын ямар ч аргаүй болтол нөхцөлгүй болтол худлаа орчуулсан даа. Одоо ч их дээд сургуулиудад худлаа үргэлжилсээр л.

Буцаад филм рүүгээ ороход энэ филм философийн гурван чухал ойлголтын тухай өгүүлдэг. Нэгдүгээрт: логик. Хоёрдугаарт: этик. Гуравдугаарт: эстетик. Энэ гуравыг тэнцүүлэн ашиглаж хэрэглэж чадахыг ухамсар тодоорхойлдог. Гэтэл ухамсар гэсэн Англиар “reason” Германаар “vernunft” Францаар “rationale” ойлголтыг дэндүү худлаа “шалтгааны ухаан” гэж орчуулжээ. Ямар их эмгэнэл вэ? Инээдэмтэй юм шиг?

Философийн багш оюутнуудтайгаа маш чөлөөтэй ярилцаж бүх асуултуудад хариулж эсэргүүцсэн оюутнуудтай зөвхөн асуулт хариултаар л ярилцдаг. Энэ өдөр хамгийн сүүлчийн хичээл байсан тул багш оюутнууддаа гурван “бодох туршилт” хийлгэж дүн тавьдаг. Физикч хүн лаборатордоо туршилт хийхийн тулд багаж хэрэглэдэг. Тэгвэл философич хүний туршилт хийдэг газар бол тархин доторх ухаан шүү дээ. Ухаан гэсэн лабораторын багаж хэрэгсэл бол философчийн гүн бодол байдаг.

Энэ филмийн хамгийн анхны “бодох туршилт” дээр логикийн тухай ярилцаж хүн сэтгэлийн хөдөлгөөнөөс болж алдаа гаргаж буйг харуулдаг. Логик ямар их хэрэгтэйг олон жишээнүүдээр оюутнуудын тархинд ортол дүрсэлдэг. Монгол хүн логикгүй тул олигтой төрийг босгож хэзээ ч чадахгүй. Яагаад гэвэл бүхий л төр улсын ажил логик дээр явагдах ёстой. Ялангуяа улстөрчид логикийн ямар ч боловсролгүй тул Монгол хүн жинхэнэ улстөр гэсэн ойлголттой өнөөдөр хүртэл танилцаж чадалгүй явна.

Хоёрдугаар бодох туршилт дээр моралын буюу ёс суртахууны тухай өгүүлдэг ба хүнийг зөвхөн ямар мэргэжилтэй гэдгээр биш тэр хүний сэтгэлийн олон шинж төрхүүдийг үнэлж шийдэл гаргах хэрэгтэй гэсэн философийн этикийн том сэдэвийг хөнддөг. Хүн ямар мэргэжилтэй гэдэг чухал биш тэр хүний ёс суртахуун чухал гэдэг. Ёс суртахуун Монгол хүмүүсийг Улаанбаатар хотод хоорондоо танихгүй ч гэсэн ахан дүүсэг болгох ёстой. Гэтэл Улаантбаатар хот тэр чигээрээ ёс суртахуунгүй.

Харин сүүлчийн гуравдугаар бодох туршилт бол эстетикийн тухай буюу аливаа зүйлийг гоо сайханыг хэрэглэж шийдэх тухай бас л филосоийн эртний ойлголтыг ярилцдаг. Гоо сайхан гэдэг бол хүний хир эрх чөлөөтэйг харуулдаг. Гоо сайхан байхгүй газар урлаг ярих боломжгүй. Яагаад гэвэл гоо сайхан эрх чөлөөг шаарддаг. Урлаг хөгжөөгүй газар эрх чөлөө байхгүй гэсэн ойлголт. Уран зураг, сонгодог хөгжим, яруу найраг гээд урлагийн болон гоо сайханы чухал салбарууд Улаанбаатар хотод хөгжиж чадалгүй нийт олны хүртээл болж чадсангүй. Мэргэжлийн доод түвшинд хийж буй зүйлээ урлаг гэж нэрлэдэг.

Тийм л учраас энэ дэлхий дээр филсофийн мэргэжлийг хүндэтгэж олон хүн түүнээс бас айдаг. Яагаад гэвэл ганцаараа олон сараар бусдаас тусгаарлаж ганцаараа олон ном унших тийм тэвчээртэй өөрийгөө удирдаж чадах хүмүүс цөөхөн байдаг. Тиймээс философийг олон мэргэжлүүдийн дотор ховорхон цэцэг гэж нэрлэдэг.

Ийм л философийн мэргэжлийн чухал филмийг нийтийн хүртээл болгож чадсангүй. Филмийг орчуулагчид мэргэжлийн зөвлөлгөө авалгүй нөгөө Ренчин, Дамдинсүрэн, Цэвэл гээд хүмүүсийн философийн үнэр ч үгүй “тайлбар толь бичиг” номыг ашигласан бололтой. Философийн логик, этик, эстетик гэсэн үндсэн ухагдахуунуудыг тайлбарлаагүй толийг ямар толь гэх вэ дээ. Ёстой толь биш хий үзэгдэл байлгүй.

Философигүй оронд бодол ч үгүй, ёс срутахуун ч үгүй, гоо сайхан ч үгүй. Хэзээ бодож сурах вэ? Хэзээ ёс суртахуун нийгмийн үнэт зүйл болох вэ? Хэзээ жаахан ч гэсэн дэлхийн урлагаас суралцаж жинхэнэ уран бүтээл бүтээж сурах вэ?
Орчуулагчид нүгэл хийсээр л… Улаанбаатар хот 21-р зуунд ирсэн мөртлөө философигүй хэвээр…

Ахан дүүсэг болоогүй цагт эв нэгдэлтэй болж чадахгүй.

Монголчууд ахан дүүсэг болохын тулд хамаатан садан ах эгч дүү гэсэн хязгаарлагдмал орчноосоо салж хэний хүүхэд аль нутгийн гэдэг хамаагүй тийм туйлын ахан дүүсэг болцгоох нэн тэргүүэд чухал болжээ. Гэр бүл дотроо хязгаарлагдаж гэр бүлийн биш хүнийг гадуурхаж нийтлэг нийгэмшсэн амьдралд Монгол хүн социализмаас хойш орж чадсангүй. Нэгэнт ахан дүүсэг биш тул цааш эв нэгдэл буюу олон улсын хэллэгээр “solidarity” гэсэн соён гэгээрэлийн гурван урианы нэгийг биелүүлэх ямар ч боломжгүй.

Соён гэгээрэлийн гурван урианы нэг болох “чөлөөт байдал” гэсэн ойлголтыг ардчилалын жилүүдэд хэрэгжүүлэх гээд бүтэлгүйтсэн. Яагаад гэвэл чөлөөт байдал бол хамгийн түрүүнд улстөрийн чөлөөт байдал. Олон сонголтуудаас хэний ч шахалт дарамтгүйгээр өөрөө бие даан сонгох чөлөөт байдал. Энэ чөлөөт байдлыг эрхжүүлж эрх чөлөө болгож өгөөд байхад Монгол хүн улстөрийн эрх чөлөөгүй явсаар л. Нэг л намыг сонгоод түүн дотроо баригдаж ямар ч улстөрийн онолгүй намтайгаа дуусна гэсэн боолчлолын улстөржилт дэндүү харалган хэрэг мэт. Улстөрийн онолын сонголтгүй газар олон нам байх ямар ч шаардлагагүй. Энэ бол сонголт биш.

Социализмын үед соён гэгээрэлийн бас нэг уриа болох бүгдээрээ адилхан өөрөөр хэлбэл тэгш байдал гэсэн ойлголтыг хэрэгжүүлж тэгш эрх болгож чадсан. Үүгээр ядаж олон зуун жил мухар сүсэгтэж шашин нэрийн дор доод хэмжээнд хүртэл арчаагүй болсон ард түмнийг нийтээр нь бичиг үсэгтэй болгосон. Түүний хажуугаар бүгдэд адилхан боловсрох эрх олгож их дээд сургуулиуд байгуулсан. Хөдөө алс хязгаар нутгийн хүүхдүүдэд Улаанбаатар хот орж ирээд шууд Москва руу олон улсын харилцааны сургуульд явцгааж хөдөөний хүү шууд дипломат болж байсан явдал бол тэгш эрхийн нэг том жишээ. Өнөөдөр тэгш эрх устаж баян ядуу болцгоож Богдын үеийн ноёд феодал руугаа шилжиж дээ. Баян ядуу байгаа газар бүр ардчилал ярих ч боломжгүй.

Ингээд Монгол хүмүүс эрх чөлөөг хэрэглэж чадсангүй бас тэгш эрхийг устгаж орхижээ. Үүний хажуугаар ахан дүүсэг болж чадаагүй тул эв нэгдэл хэзээ ч байхгүй. Монголчуудын хувьд эв нэгдэл гэдэг бол ёстой үлгэр.

Монгол хүмүүсийг анх улстөрийн эрх чөлөөтэй болгож түүний хажуугаар бичиг үсэгтэй болгож тус болж явсан Хятад болон Оросын ард түмнүүд Монголчуудыг эв нэгдэлтэй гэж бодож яваад гэндсэн. Монголчууд тархай бутархай хэвээр үлдсэн гэдэгийг мэдээгүй. Тэд сүүлдээ тархай бутархай Монголчуудыг ойлгосон. Өнөөдөр ч гэсэн Өрнөдийн болон Америкийн капиталистууд орж ирж тархай бутархай Монголчуудыг хооронд нь зодолдуулж толгойг нь эргүүлэхэд ямар амархан гэдгийг хараад өөртөө ч итгэдэггүй.

Эв нэгдэлгүй Монголчууд ердөө л нэг нэгэндээ л дайсан болдог. Бусдад буруу өгч хэлмэгдсэн устгуулсан гэж ярих дуртай. Гэтэл Монголчууд өөрсдөө л буруутай. Өөг өөрөөсөө л хайх хэрэгтэй.

Улстөрийн намууд төрийг аваад л идэж уух хөрөнгө мөнгө хувааж эхэлдэгийн нэг жишээ бол хувьчлал. Хувьчлал бол тархай бутархайгийн маш том нотолгоо. Ахан дүүсэг биш хүмүүс хамаатан саднаараа хувьчилж аваад л нийгмээс тасарч жаргах гэсэн л зорилго шүү дээ. Нийгэмгүй газар дайсагнал.

Монголчуудын нэрлэдэг хувьчлал бол цэвэр баян ядуугийн зөрөөг улам нэмэгдүүлж цөөхөн баян олигархуудыг бүтээх гэсэн үйлдэл. Гэтэл хувьчилсанаар хариуцлага өндөршиж ашиг орлого ихсэж нийт ард түмэнд ашигтай болох ёстой гэсэн олон улсын онол бий шүү дээ. Ахан дүүсэг улстөр Монгол хүний хувьд алсад харагдах тэнгэрийн одтой адилхан байдагдаа.

Ахан дүүсэг биш Монголчуудын нэг жишээ бол мухар сүсэгтэнгүүд. Нэг нэгнийгээ ашиглаж хохироож энергитэй ус, түрийвчийг чинь мөнгөөр дүүргэнэ, хаан ухаан, хатан ухаан гэж оюуны доод хэмжээнд хүртэл аваачиж эцэстээ үр хүүхдээ залуу үеийг балладаг мухар сүсэгт ээж аавуудыг бэлтгэдэг. Ийм нийгмийн аюултай хор нөлөөтэй гэмт этгээдүүдийг улам хөөргөж шагнаж байхыг харахад буруу замаар ороод дэндүү хол явжээ.

Эв нэгдэлтэй болохын тулд ахан дүүсэг болох хэрэгтэй. Ахан дүүсэг болохын тулд мухар сүсэгтэнгүүдээс чөлөөлөгдөж жинхэнэ эрх чөлөөтэй болох хэрэгтэй. Үүний тулд бүх хүнд адилхан амьдрах боломж олгогдож тэгш эрхтэй болцгоох хэрэгтэй.

Монголчууд эрх чөлөө, тэгш эрх, эв нэгдэлтэй болохын тулд өнөөдөрт ирэх хэрэгтэй. Өнөөдөрт ирж чадахгүй бол маргаашийг бүтээн босгох боломжгүй. Монголчууд өнөөдөрт ирэхийн тулд түүх ярихаа зогсоож өвөг дээдэс гэж өнөөдөр тун бага ач холбогдолтой үлгэр домог ярихаа зогсоох хэрэгтэй. Гэр бүлээсээ гарч нийгэмшиж иргэн болох тэр үйл явц дутагдана.

Эв нэгдэлтэй болж чадахгүй тул чөлөөт байдал болон тэгш байдал хоёрыгоо эрхжүүлж чадаагүй Монгол хүмүүсийг хамгаалах ганц төрийн бус байгууллага ямар байх биш. Төрийн бус байгууллага төрийн болчихсон явж байдаг шүү дээ. Тэр ч бүү хэл төрийн бус байгууллага төртэй нийлчихсэн ажиллаж байдаг. Тийм бол төрийн бус гэж нэрлэх ямар хэрэг байна.

Монгол хүн өнөөдөрт ирэхийн тулд боловсролтой болох хэрэгтэй. Ялангуяа ээж аавуудыг боловсролтой болгож чадаагүй цагт залуу үе тэдний золиос болцгооно. Монгол хүн өнөөдөрт ирэхийн тулд өвөг дээдсээсээ ангижирч бие даасан өөрийн түүхээ бүтээх хэрэгтэй. Хүн бусдын биш харин өөрийнхөө уран бүтээл болох хэрэгтэй.

Өвөг дээдсээс авахаасаа илүү хаях зүйл их бий. 60 хүрэхгүй жилийн өмнөх хүмүүс хоцрогдчихоод байхад 600 жилийн өмнөх хүмүүс өнөөдөр даан ч ач холбогдолгүй. Түүх бол номонд бичигддэг болохоос биш өнөөдөрийн амьдралыг бүтээн босгохгүй. Өнөөдөрт өнөөдөрийн мэдлэг боловсрол ач холбогдолтой.

Монголчууд ахан дүүсэг болж чадаагүй тул өнөөдөр цоо шинээр эдийн засаг бүрэлдэж чадсангүй. Зөвхөн банк санхүүгээр л хөөцөлдөж явна. Социализмын үед Орос, Хятад, Зүүн Европын орнууд туслаж дэмжиж асар том аж ахуйн эдийн засагтай болгосон. Гэтэл ардчилалын жилүүдэд хувьчлал нэрийн дор эдийн засгаа утсгасан. Үүнийг харсан гадаадынхан Монгол хүмүүсийн ийм их ахан дүүсэг биш бие биендээ хүйтэн цэвдэгийг хараад гайхсан. Монголчууд хоорондоо ямар их дайсагнаж цөөвөр чоно шиг эдийн засгаа урж тасдаж байхыг хараад урд хойд хөршүүд мэл гайхаж цэл хөхөрсөн. Эв нэгдэлтэй ард түмэнд амар амгалан энх тайван байдаг. Харин Эв нэгдэлгүй ард түмэн бүгдээрээ нэг нэгнийхээ дайсан. Нэгэнт нэг нэгэндээ дайсан тул үргэлж бие биенийгээ хардаж сэрдэнэ.

Дайны төлөвт байгаа эв нэгдэл энх тайвангүй ард түмний нэг онцлог бол хүн бүр хууль болдог ба нэгэнт хүн бүр хууль тул хүн бүр өөрийн хуулиараа бусдыг бас залхаан цээрлүүлэх гүйцэтгэгч болдог. Зодоон цохион занал хорсол юу ч биш. Мэдээж хүн бүр өөрийн хуультай болоход эрх мэдэл хүч чадал бяр тэнхээ хэрэгтэй. Ингээд хүчирхийлэл үүсдэг. Тиймээс өнөөдөр хүртэл Монголчууд том биетэй хүнд дуртай. Олон хөвгүүдтэй айл хүчтэй гэсэн ойлголттой. Ингэж л орчин үед ирэхгүй дундад зуунаараа амьдарч байна шүү дээ.

Хэзээ Монголчууд ахан дүүсэг болох вэ? Эв нэгдэл бол дараагийн дээгүүр шат шүү дээ. Тийшээ очихын тулд ах эгч ээж аав үр хүүхдээсээ ангижирч гэр бүлээсээ гарч нийгэмших хэрэгтэй. Бусдын ээж аавыг хүндэтгэж бусдын ах эгчийг хайрлаж бусдын үр хүүхдийг яг л өөрийн үр хүүхэд мэт туслаж дэмжих хэрэгтэй. Ингэсэн цагт Монгол хүн жинхэнэ насанд хүрнэ. Хувиа битгий бодоцгоо. Надад ямар ашигтай юм бэ гэж битгий асууцгаа. Зүгээр л Монголд ашигтай гэж л бодож сурцгаа.

Тэгш байдал эрхжиж “тэгш эрх” болох цаг болжээ.

Тэгш байдал гэж Үндсэн хуулийн эхний хэсэгт тусгажээ. Тэгш эрх гэсэн социализмын үеийн орчуулгыг энэ удаа тэгш байдал гэжээ. Харин хуулийн өмнө эрх тэгш гэжээ. Олон улсын “egalite” гэсэн ойлголтыг ингээд л ганцхан үгээр бичээд боллоо юу? Тэгш байдал гэсэн энэ ойлголт зөвхөн хуулийн өмнө бүгдээрээ адилхан гэж хэлэхээс илүү их зүйлийг хэлдэг шүү дээ.
Хүмүүс хэзээ ч хаа ч бүгдээрээ адилхан өөрөөр хэлбэл тэгшхэн гэсэн ойлголт бол хэнийг ч илүүд үзэж болохгүй, хэнд ч илүү хангамж илүү эрх олгогдож болохгүй гэсэн ойлголт. Түүнээс гадна хэн ч тусгай эрх өөрөөр хэлбэл хуулийн гадуур онцгой эрх эдлэж болохгүй. Ингэж байж л төр улс нийгэм үүсэх боломжтой. Тэгээгүй гэвэл эртний зэрлэг дундад зуун эсвэл Монгол хүний сайн мэдэх ноёд феодалын үе л хэвээрээ гэсэн ойлголт.

Үндсэн хуулинд ингэж хуулийн өмнө бүгдээрээ адилхан бөгөөд бүх хүн адилхан эрхтэй гэдгийг хуулийн өмнө эрх тэгш гэж маш товчилж бичжээ. Үндсэн хуулийг философийн мэргэжлийн хүмүүсийн зөвлөлгөөгөөр эрх чөлөө, тэгш эрх, эв нэгдэл гэсэн гурван ойлголтыг тайлбарлуулан хийгээгүй тул хүн төрөлхтөний гурван том ойлголтыг хагас дутуу товчлон бичжээ. Товчилж болох. Гэтэл тайлбар байхгүй бол ойлгох боломжгүй. Өөрөөр хэлбэл хүн бүр өөрийнхөөрөө ойлгох алдаа гарна. Мэдээж тухайн үедээ философич байгаагүй ч гэсэн Өрнөдийн орнуудаас философич авчирч тайлбарлуулах боломжтой л байсан.
Тэгш байдал зөвхөн хуулийн өмнө гээд зогсох биш цааш үргэлжлэнэ шүү дээ. Жишээлбэл хүмүүст бүгдэд амьдрахад адилхан боломж олгогдох ёстой. Цаашаагаа хийж үйлдэж яваа ажил хөдөлмөрт бас адилхан боломж олгогдох ёстой. Энэ бүгдийг эрхжүүлэх чухал болохоос зүгээр бичээд л орхих зүйл биш. Мэдээж хүн төрөлхтөний философитой ийм сүүлд танилцсан Монгол хүний хувьд чөлөөт байдал, тэгш байдал болон эв нэгдэлт байдал гурав цоо шинэ өөрөөр хэлбэл дасахад хэцүү ойлголтууд. Монгол хүний түүх философигүй явж ирсэн ба шашинаас философи авч чадалгүй мухар сүсэг рүү орсоныг Буддизмын орж ирээгүй түүх батлана. Буддизмын дарма, самсара, нирвана гээд чухал ойлголтууд өнөөдөр ч нийт олны дунд тархаж чадсангүй өнгөрчээ. Монгол хэл албан ёсны хэл гээд байхад Түвд хэлээр маань мэгзэм уншсан хэвээрээ. Энэ бол бас л тэгш бус.
Чөлөөт байдал гэдэг эрх чөлөө болж чадвал сайн л байна. Гэхдээ энэ эрх чөлөө тэгш эрхгүйгээр хэрэгжихгүй. Тэгш эрх ч бас эрх чөлөөгүйгээр хэрэгжихгүй. Тиймээс эрх чөлөөг хэзээ ч тэгш эрхээс салгаж болохгүй. Эрх чөлөө гэдэг чөлөөтэй бодох, чөлөөтэй ярих хоёрыг урьдчилгаа болгодог. Нөгөөтэйгүүр хэн ч ямар ч шалтгаангүй баривчлагдаж болохгүй. Мухар сүсэгтэнгүүд Монгол хүний чөлөөтэй бодохыг хорьж бясалгал нэрийн дор сүсэг бишрэлд татан оруулдаг. Тухайн хүн өөрөө шүтлэгтэй байх бол эрх чөлөө. Харин бусдыг зориуд худлаа мухар сүсэгт уриалан дуудаж хомроглон барьцаалах нөгөөтэйгүүр бүлэглэн мухар сүсэгт татан оруулах бол гэмт хэрэг.
Тэгш эрх гэдэг бүгдийг тэгшлэх гэсэн ойлголт биш гагцхүү тэгшхэн боломж тэгшхэн хангамж тэгшхэн амьдралын боломж л чухал шүү гэдэг. Тэгш эрх ерөөсөө эрх чөлөөнд саад болохгүй харин хоёулаа хоорондоо нөхцөлддөг.
Монгол хүний улстөрийн эрх чөлөө болон улстөрийн тэгш байдал хоёрыг ярихад их л сонин дүгнэлтэнд хүрдэг. Монгол хүн хэрхэн Их хурлын гишүүнээр сонгогдож буй сонгуулийн үйл ажиллагааг ажихад Монгол хүнийг ингэж ч дорд хийж Монгол хүн өөрийгөө ингэж ч дорд оруулах гэждээ гэж нүд далдирам л байдаг. Тэнд юун эрх чөлөө, тэгш эрх, эв нэгдэл ярихтай манатай. Энд хэлэхэд Монгол хүн улстөрийн өмнөх нөхцөл байдалд байгаа гэдэг харагддаг. Жинхэнэ улстөр үүсэн хөгжиж чадсангүй.
Улстөрийн өмнөх үеийн Монголчууд улстөр гэж вэ гэсэн асуултын хамгийн энгийн хариултыг эрх ба мэдэлтэн хоёрын хоорондын харьцаа гэж л хариулах ёстой. Эрх мэдэл гэж буруу яриад байна шүү дээ. Эрх гэдэг нэг талаас иргэний эрхүүд. Жишээлбэл чөлөөт байхыг эрхжүүлэх болон энд ярьж буй тэгш байдлыг эрхжүүлэх. Нөгөө талд ард түмний сонгосон мэдэлтэнгүүд байгаа. Энэ мэдэлтэнгүүд өөрөөр хэлбэл шийдвэр гаргагчид эрх чөлөө болон тэгш эрх хоёрыг баталгаажуулах учиртай. Тиймээс энд гарах асуулт бол мэдэлтэнгүүд Монгол хүний эрхүүдийг хэрхэн хүлээн авч түүнийг ард түмний нэрийн өмнөөс хүндэтгэх вэ гэсэн моралын асуулт тавигддаг. Монгол хүний хувьд энэ бүгд үлгэр л болж хувирдаг.
Энд ярьж буй эрх чөлөө болон тэгш эрх гэсэн хоёр ойлголтуудыг тухайн хүн боловсролгүй бол энэ хоёрын хэрэг гарахгүй. Ерөөсөө боловсролгүй хүн нийгэм дотор өөрийгөө авч явж чадахгүй. Хөдөө хээр бол өөр хэрэг.
Монгол хүнийг эрх чөлөөтэй бас тэгш эрхтэй болгох гэвэл боловсролтой болгох л хэрэгтэй. Гэтэл 90 онд ардчилал эхлэхдээ Монгол хүний боловсролыг зогсоож боловсролын систем нурсан. Тухайн үед боловсролгүй залуу сайд болж боловсролын системийг ёстой нэг нурааж ард түмэндээ мөн ч их балаг тарьсандаа. Хэрэг хуучрахгүй. Хэн ч мартаагүй.

Өнөөдөр Кембриж гэж төөрөгдүүлж мөнгө идэж уусан хүмүүс хэвээрээ л. Боловсролыг устгасан 90-ээд оны хүмүүс өнөөдөр түүнийгээ засаж залруулах цаг болжээ. Өөрсдөө боловсролгүй хүмүүс хэрхэн л улс орныхоо боловсролыг утсгасан түүхэн баримт бэлэн байна шүү дээ.
Монгол хүнийг зориуд маериаллаг зүйлээр хэт хөөцөлдүүлж амьд явахад хэрэгтэй хоол унд хувцас байр орон сууцтай зууралдуулсаар боловсрол олох ямар ч цаг завгүй болгожээ. Оройн сургууль, эчнээ сургууль, мэргэжил дээшлүүлэх гээд бүгдийг устгажээ.
Техник мэргэжлийн сургууль болон техникум гээд мэргэжил олгодог байгууллагуудыг бүгдийг устгаж хэнд ч хэрэггүй их сургууль цаашлаад дээд сургууль нэртэй бөөндөж төлбөрөөр бизнэс хийсэн байгууллагууд нийт боловсролын системийг завхруулжээ.
Боловсролгүй Монгол хүнийг хэзээ ч хаа ч юунд ч ашиглаж ямар ч уурхайн хар ажилчин болгоход амархан гэдэг бол гадаадын мөнгө хүүлэгчидийн зорилго шүү дээ. Тэднийг дотоодын боосууд сүүлийн олон жил хөөргөсөндөө.
Монгол хүн гадныханаас өнөөдөр шиг ийм их хамааралтай байсангүй. Улстөрийн товчоо тухайн үедээ хувиа бодож ардчилалынхан танхайрсанаар хэт их гаднаас хамааралтай байдалд орцгоожээ.
Хөрөнгөжих гэсэн, хараа хяналтгүй болгосоныхоо дараа ард түмний өмчийг хулгайлж, гадны гар хөл болсон хүмүүс өнөөдөр утаандаа манартсан Улаанбаатарыг хөсөр болгожээ. Өөрсдөө болохоор гадаад руу өвөлжөө рүүгээ утаанаас зугатаагаад нисээд явчихдаг.
Нэгэнт мэдэлтэнүүд өөрсдийгөө бүрэн халдашгүй эрх гэх мэт өөртөө нэмэгдэл эрх өөрөөр хэлбэл иргэн гэдгээ давуулан эрхжүүлж тусгай эрх үйлдвэрлэж эхлэсэн ардчилалын осолтой араншин бол зөвхөн Үндсэн хуулийг зөрчөөд зогсохгүй олон улсын хүний эрхийн тунхаг гэсэн дээд зарчимыг эвдэж буй.
Үндсэн хуулиндаа тэгшхэн гэчихээд яахаараа саарал ордонд орохоороо халдашгүй болчихдог билээ? Монгол хүмүүс бүгдээрээ адилхан. Яахаараа гудамжинд явж байгаад санамсаргүй саарал ордонд орж ирж суучихаад халдашгүй байдаг билээ? Халдашгүй болж буйгийн шалтгаан юу вэ? Хэрвээ халдвал юу илэрчихгээд байна вэ?
Эрхийг мэдэлээс салгахгүй бас мэдэлийг эрхээс салгаж ойлгоогүй тохиолдолд улстөрчид ард түмний төлөө гэхээс илүү өөрийнхөө төлөө л явцгааж байна шүү дээ. Хэн нэг улстөрч ард түмний төлөө гэвэл саарал ордон яах бол?
Чөлөөт иргэд, тэгш ард түмэн гэсэн ойлголтууд бүгдээрээ Республикээс гаралтай. Шийдэх мэдэл ард түмэнд гэвэл демократи буюу ардчилал. Хуучинаар ардын засаг гэж ардчилалыг зөв орчуулжээ. Харин республикийг Бүгд найрамдах гэж буруу орчуулсан.
Яагаад өнөөдөр республик ярихгүй байна вэ? 1921 онд Ардын засаг болж ардчилсан. Харин 1949 оны дараа Бүгд найрамдах болсон биздээ. Тэгвэл 90 оны ардчилалын дараа яагаад өнөөдөр хүртэл Бүгд найрамдах болж чадахгүй явна вэ?
Эцсийн эцэст хүний эрхүүд тухайн хүнд ашиг болох ёстой. Хэрвээ ямар ч ашиг болохгүй тийм амьдралын нөхцөл байдалд оруулчихсан бол Монгол хүн энэ олон эрх чөлөө болон тэгш эрхүүдээр юугаа хийх вэ дээ. Ихэнх Монгол хүмүүсийн оршихуйн асуудал шийдэгдээгүй тул ёстой л цаанаасаа зурсан зураг гэж л мухар сүсэгээр тайлбар авахаас өөр яах вэ дээ.
Ихэнх хүмүүс тэгш эрхгүй байна гэдэг эрх чөлөөний үхэл гэсэн үг.

Монгол хүн ба цаг үе

Монгол хүн яагаад өнөөдөр цаг үеэ мэдрэхгүй төөрөгдөнө вэ? Монгол хүн яагаад цаг үеэ бүтээн босгож чадахгүй хуучин дассан хоцрогдсондоо хорогдоно вэ?
Цайтгайст гэсэн ойлголтыг бусад хэлнүүдэд орчуулахгүй шууд хэрэглэдэг. Үүний цаад утга бол тухайн цаг үеийн оюуны төлөв байдал гэсэн ойлголт. Тэгвэл өнөөдөр Монгол хүний оюуны төлөв байдал ямар байна вэ? Монгол хүний цаг үе тодорхой болсон уу?
Монгол хүний оюуны төлөв байдалд нөлөөлөх учиртай хамгийн чухал гурван салбар доод хэмжээнд хүртэл доройтжээ. Нэгдүгээрт хамгийн боловсролгүй хүмүүс улстөрчид болжээ. Хоёрдугаарт хамгийн соёлгүй хүмүүс урлагийнхан болжээ. Гуравдугаарт хамгийн ёс суртахуунгүй хүмүүс лам пасторууд болцгоожээ.
Боловсролгүй улстөрчид цаашид улс орныг авч явахад олигтой нөлөө үзүүлэх чадвар байхгүй. Хуучин улстөрийн кадерууд Орос оронд суралцсан диплом ганц хоёр жил Америкт байсан гэсэн үлгэр домогоос цаашгүй. Залуу үеийн улстөрчид дотоодын бүтээгдэхүүнүүд тул өнгөгүй цаашлаад бичиг үсгийн боловсрол ч үгүй. Боловсролгүй улстөрийн балаг үргэлжилж ноёд феодалын шинжтэй болсон тул баян ядуугийн хил хязгаар ихсэж хувьчлалын зорилго биелсэн бололтой.
Соёлгүй урлагийнхан байгалийн төрхөөсөө салж соёлт төрх рүү очиж чадалгүй амитанлаг төрхөндөө баригдсаар л. Амитанд л бодох бодол байхгүй байгалийн сэрлүүдээрээ л өдөр өнгөрөөдөг. Соёлт хүн болж чадвал толгой ажиллаж бодох ухаан хөгжинө. Бодохгүй ухаан байгалийн төрхөндөө тул агуйн амидрал үргэлжилж агуйгаас гарч гэрэл үзэж гэгээрэх боломж дутагдана. Драмын театр драма тоглохгүй хүүхдийн театр хүүхэд хүмүүжүүлэх чадваргүй болцгоожээ.
Ёс суртахуунгүй лам нар тэргүүлж сүүлд шинээр төрсөн пасторууд нийлж хүнийг л дарж, доромжилж, хоосон мөргүүлж, ирээдүй байхгүй мухар сүсэг рүү хуйлруулна. Шашин хэнд ч хэзээ ч тус болж яваагүй зөвхөн тайлбар хийж сэнхрүүлж л явсан. Хүний хувь заяа зураг төөрөг бол шашны үүрэг даалгавар биш. Шашин хүнийг төрж үхэх хоёрт л тайлбар өгөх үүрэгтэйгээр байгуулагдсан. Түүнээс биш эмчилж эдгээж туслаж дэмжих бол шашны даалгавар биш. Майдар бурхан юу ч чадахгүй бас юу ч хийж бүтээхгүй. Майдар бурхан ганц ширхэг ном бичиж үлдээж хүн ардыг соён гэгээрүүлж чадаагүй.
Монгол хүн ба түүний цаг үе өнөөдөр иймэрхүү л байна. Боловсролгүй улстөр улам даамжирч улам л боловсролгүйчүүдийн эгнээ өргөссөөр л. Соёлгүй урлагийнхан хүмүүний сэтгэлийн сурган хүмүүжүүлэгч болж чадалгүй доод ухаандаа хүлэгдэн сайн сайханыг уриалж чадахгүй муу муухайг сурталчилсаар. Худлаа л бол мөн бохир л бол жинхэнэ урлаг болжээ. Ёс суртахуунгүй лам нар хүний мэдрэмжийг хөгжүүлж сайхан зүйл харж эелдэг зүйл мэдрэх тэр мэдрэмжийг устгаж зөвхөн айдас дээр тоглож мухар сүсгийн золиос болсон ээж аавуудаас эхлээд эмээ өвөө нар залуу үеийг өсөж хөгжихөд саад хийсээр л. Сурч хөдөлмөрлөж мэдлэгтэй бол гэж залуу үеийг сургахын оронд лам руу дагуулан очиж үр хүүхдээ мухар сүсэгт барьцаалан өгдөг шинэ амидралын хэв маяг тогтсон зан заншил болсон мэт.
Хөгшин залуу нийлсэн боловсролгүй улстөрчид Улаанбаатар хотыг сүүлийн 20 хүрэхгүй жилийн дотор утаат болгосон. Утаат Улаанбаатарын утаатай иргэд утаагаар амисгалж утаагаар үнэртэж утаа ханхлуулан явах хирнээ намуудад дарлуулсан хэвээр л. Утаа үнэртсэн хүний ухаан яаж ч сэргэг сэлүүхэн байх билээ. Улстөрчидийн жил жилээс арилгах хүсэлгүй утааны зорилго биелж Монгол хүнийг утаат хүн болгожээ. Гадаад орон луу нисэхийн өмнө онгоцны буудал дээр утаанаасаа салах гэсэн хүсэл бүтэлгүйтэж утаагаа үнэртүүлэн гадаадын онгоцны буудал дээр бууцгааж ямар орны хүн гэдгээ утаагаараа л таниулна.
Энгэр дүүрэн шагнал төрийн соёрхолтоос авахуулаад МУГЖ хүртэл биеэ чимсэн хөгшин залуу урлагийнхан соёлыг яагаад эзэмшиж чадсангүй вэ? Яагаад Улаанбаатарын гудамжаар дүүрэн нус цэр цацаастай байна вэ? Энэ ямар соёл вэ? Хурал зөвлөлгөөн эсвэл концерт цуглаан хаана л очно вэ хэсэг хугацааны дараа хүмүүсийн хөлс гарч хачин үнэр танар тархаж буйг ямар соёл гэх вэ? Хаа л бол хог новш муруй далий. Энэ чинь нөгөө гоо сайханы онолтой харш биш билүү. Урлагийнхан гоо сайханы тухай яагаад буруу ойлголттой явна вэ? Гоо зүйн хичээл ордог гэчихээд хамгийн их гоо зүйгүй хүмүүс урлагийнхан л байна шүү дээ. Нийгэмд яагаад гоо сайхан авчирсангүй вэ?
Ёс суртахуунгүй лам нарын түүх яривал их л урт түүх яриндаа. Сүм хийдээс үр хүүхдээ салгаж сургуулийн танхимд оруулсан Монгол хүний өрөвдөлт түүх ердөө л 70, 80 хүрэхгүй жилийн өмнө шүү дээ. Тоо физик, хими биологоос авахуулаад астроном агроном гээд л олон мэргэжлүүдийг лам нар хоцрогдсон үеэрээ буруу тайлбарласаар л. Философоос авахуулаад социолог антрополог гээд хүн төрөлхтөний ямар сайхан мэргэжлүүд Монгол хүмүүст хэрэгтэй байна вэ? Энэ бүгдийг бас л лам нар мэдэмхийрч Их сургуулийн профессор нэртэй мухар сүсэгтэнүүдтэй нийлж арга билиг билэгдэл гэж гутаасаар л. Хуманизм, классик, модерн, авангард гээд л нийгмийн чухал мэдлэг мэргэжлүүдийн үнэ цэнийг алдагдуулсаар л.
Шашны номоор бол хамгийн найр цэнгээнд дургүй хүн лам байх ёстой. Шашны номоор хамгийн өлсгөлөн мацаг барьдаг хүмүүс л лам болох ёстой. Шашны номоор хамгийн шуналгүй өглөгч хүн л лам байх ёстой. Шашны номоор хамгийн цэвэрч нямбай хүн лам байх ёстой. Шашны номоор хамгийн сахилга бат дэг журамтай хүн л лам байх ёстой. Лам хүнийг харж л хүн дур хүсэл шунал тачаалаа барьж сурах агуулгатай. Гэтэл Монгол лам нар ёс суртахууныг алдагдуулж нийгэмд шашны нэр хүндийг алдагдуулжээ. Ялангуяа Гандангийн ойр орчимын хог новш овоорч ямар ч ариун зүйлгүй. Мөнгөөр л үйлчилдэг сэтгэлээр биш лам нар Буддын шашиныг гэгээрэлийн биш харанхуйралын газар болгожээ.
Монгол хүн ба түүний цаг үе шинэ эхлэлийн өмнө ирсэн мэт. Цаг үеэ мэдэрч 21-р зууны Монгол хүн болох гэвэл хуучин, хоцрогдсон, эртний, өвөг дээдсийнүүдээс салж ангижирч чөлөөлөгдөж урагшаагаа л харах тэр боломжийг бүтээх цаг иржээ. Боловсролгүй улстөрийн балаг, соёлгүй урлагийнханы төөрөгдөл болон ёс суртахуунгүй лам нарын гэмт үйлдэлүүд Монгол хүний цаг үеийг хулгайлжээ. Хулгайлагдсан цаг үе тодорхойлох нийгэм үгүйлэгдэнэ.
Монгол хүн цаг үеэ бүтээн босгоход хоёр зүйл юун түүн хэрэгтэй болжээ. Нэгдүгээрт бухимдал, хоёрдугаарт зүтгэл. Бүгдээрээ хангалттай бухимдаж байж л урагшлана. Бүгдээрээ зүтгэлтэй байсан цагт л шинэ нийгэм бүтээн босгох боломж гарна. Болж л байна эсвэл хийж л байна гэвэл юу ч урагшлахгүй. Шүүмжлэл хүнийг өөдрөг болгоно. Шүүмжлэхгүй бол уруудна.

Хүчтэй төр л Монгол хүний чөлөөт байдлыг эрхжүүлж чадна.

Хүн чөлөөтэй байхын тулд төр хэрэгтэй. Төр хүний чөлөөт байдлыг эрхжүүлнэ. Эрхжүүлж чадсан чөлөөт байдал эрх чөлөө болох боломжтой. Эрхгүй чөлөөт байдал бол заль мэх сэргэлэнтэхээс авахуулаад хулгай дээрэм хүртэлх дур зоргын омогтой огшсон доргисон хүмүүсийн үйлдэл болж хувирна.

Хүчтэй төр байж чадвал хүчтэй иргэн үүснэ. Хүчтэй иргэн чөлөөтэй байж чадна. Хүчтэй төр гэдэг бол мэдлэгтэй, боловсролтой, чадвартай, ядаж ганц гадаад хэлээр ярьж чаддаг өөрөөр хэлбэл орчуулагчийн боол болдоггүй тийм л хүмүүс төрийн удирдах албанд ажиллахыг хэлэх жишээтэй. Хүчтэй төр шударга ёсны төр байх ёстой доо. Мэдээж хүчтэй төрийг бүрдүүлэх төрийн хүмүүс хотжсон хүмүүс байх ёстой. Хотжсон гэдэг бол иргэншсэн гэсэн үг. Монгол хүмүүс социализмын үед хотжиж иргэншсэн хэдий ч ардчилалын үед зэрлэгшиж нэг нэгийгээ 30 аад оноос илүү их хэлмэгдүүлсэн дээ. 9?-ээд оноос хойш өнөөдөр хүртэл боловсролгүй төрийн боловсролгүй ардчилалаар явж ирлээ. Тиймээс хэрхэн боловсролтой ардчилалтай болж хүчтэй төрийг бүтээх вэ гэдэг төрөөс цалин аваад төрийг төлөөлөөд явж буй тэр л хүмүүсээс хамааралтай.

Чөлөөт байдал гэдэг хүний нийгэм буюу хүмүүний нийгэм үүсгэнэ. Чөлөөт байдал гэх Англи хэл дээр “Freedom” гэсэн харин Латинаар “Liberty” гэдэг ойлголт олон зуун жилийн түүхтэй бөгөөд Монгол хүн дөнгөж л социализмын үед чөлөөт байдлаа эрхжүүлж чадсан. Үүний үр дүнд Монгол хүн эмнэлэгт үзүүлж эрүүл явах боломжтой болсон ба сургуулийн танхимууд үүсэж Монгол хүн бичиг үсэгтэй болох боломжоор хангагдсан. Бичиг үсэггүй байсан олон зуун жилийн түүхэндээ Монгол хүн ямар л эрх чөлөө ярих билээ.
Тэгш байдал гэдэгтэй адил чөлөөт байдал бол нэг бол эрхтэй эсвэл эрхгүй. Хүний тэгш байдал эрхээр хангагдвал тэгш эрх болно. Харин хүний чөлөөтэй байхыг эрхээр хамгаалсаныг олон улсын хэллэгээр либертари, либерализм гэх мэтээр нэрлэдэг.

Чөлөөт байдал бол дураараа дургиж зэрлэг хэлбэрт орохыг хэлэхгүй. Хөдөө морьтой давхиж яваа хүн чөлөөт биш харин дураараа. Түүнд ямар ч эрх чөлөө байхгүй. Мэдээж Монгол хүний өнөөгийн нийгэмд чөлөөт байдал болон тэгш байдал гэсэн хоёр ойлголт хууль эрхийн мэргэжлийн түвшинд тайлбарлаж тодорхойлж чадаагүй тул бүрхэг хэвээр.

Эрхтэй байх ёстой чөлөөт байдал гэдэг хүн өөрөө биеэ даагаад ажиллаж амидрах боломжтой байх ёстой. Үүний тулд бас хэнээс ч юунаас ч хамааралгүй сурч боловсрох боломжоор бүрэн хангагдасан байх чухал. Үүнийг бас л төр баталгаажуулна. Зуун жилийн өмнө болон түүнээс өмнө Монгол хүнд хэзээ ч ийм чөлөөт байдал байсангүй. Зөвхөн социализмын үед л Монгол хүн сурч боловсрох чөлөөт байдалаа эрхтэй болгож чадсан.

Өнөөдөр Монгол хүн сурч боловсрох гэхээр чөлөөт биш. Яагаад гэвэл оюутны тэтгэлэг яагаад ч залуу хүмүүсийг ээж ааваасаа хамааралгүй өөрийгөө аваад явах тийм боломж олгох хэмжээнд биш. Тиймээс залуучууд чөлөөт биш харин бусдаас хамааралтай. Ээж аавууд ч гэсэн өөрсдөө цалингаараа хангалттай амидрах тийм боломжгүй тул тэдэнд нийгмийн чөлөөт байдал байхгүй. Цалин амидралд хүрэхгүй байна гэдэг бол чөлөөт байдал биш баригдмал боогдмол болон хоцрогдсон байдалд орхигдсон гэсэн ойлголт.

Өнөөдөр Монгол хүний чөлөөт байдлыг эрхжүүлэх тэр хүчтэй төр хэрэгтэй болжээ. Чөлөөт байдал гэдэг сонгох болон шийдэх чөлөөт байдал. Хүн өөрийн гэсэн сонголт хийх тийм боломж Монгол хүнд бий билүү? Хүн өөрөө бие дааж шийдэх тэр шийдэл Монгол хүнд бий билүү? Цалин амьдралд хүрэхгүй байхад ямар сонголт ярих вэ? Оюутны тэтгэлэг хүрэлцэхгүй байхад ямар өөрийн шийдэл ярих билээ.

Хятад, Япон, Өмнөд Солонгос гэх мэт орнууд 20-р зууны эхэн болон дунд үед ядуу мөнгөгүй л байцгаасан. Гэхдээ тэдэнд хоёр зүйл байсан. Нэгдүгээрт тэдэнд эрдэм байсан. Энэ бол тэвчээр хатуужил болон сурч боловсрох хичээл зүтгэл. Хоёрдугаарт тэдэнд мэдлэг байсан. Энэ мэдлэг улс орноо бүтээн босгож хүн бүрийг ажил хөдөлмөртэй болгож чаджээ. Ингэж эрдэм мэдлэгтэй хослож чадвал улс орон хөгжинө. Азийн энэ орнууд өөрсдөө бол эрдэмтэй байсан. Харин мэдлэгийг Өрнөдийн орнууд ялангуяа Европоос суралцсан. Монгол хүний хувьд эрдэм гэдэг байхгүй тул зөвхөн үлгэр домог яриж зан заншил уламжлалт ёсондоо баригдсан. Түүнээс өөр дээгүүр эрдэм үгүйлэгддэг. Мэдлэгийг Өрнөдийн орнуудаас очиж сурах гэхээр төрийн зохимцуулалт байхгүй. Яагаад гэвэл төрийн үйл ажиллагааг намууд зогсоосон. Тиймээс Монгол хүн намуудад баригдсан тул чөлөөт биш.

Либерализмыг яриад буй хүмүүс зөвхөн улстөрийн талаас л ярихаас биш ёс суртахууны либерализм, нийгмийн либерализм, ажил хөдөлмөрийн либерализм болон мэдлэг боловсролын либерализм ярихгүй байх жишээтэй. Тэдний ингэж туйлшрахыг харахад гайхмаар явцуу боогдмол харагддаг. Мэдээж тодорхой тооны залуу үеийг улстөржүүлж хайрцагладаг тул либерализм гэсэн гоё ганган үгээр дамжуулан зөвхөн нэг л зорилготой байдаг. Тэр зорилго бол намын дэргэд намын сүүдэрт хүүхэлдэй болон амидрах гэсэн залуусын өрөвдөлтэй нөхцөл байдал шүү дээ.
Хүний чөлөөт байдал гэдэг төрийн зорилго болохоос тухайн хүний хувийн асуудал биш. Дураар дургих бол хувийн хүсэл. Харин чөлөөт байдал нийгмийн үнэт зүйл. Нийгэм байхгүй бол өөрөөр хэлбэл төрт нийгэм байхгүй бол чөлөөт байдал ярих ямар ч боломжгүй. Мэдээж Монгол хүн төрт нийгэмтэй зөвхөн социализмын үед л танилцсан. Түүнээс өмнө хэзээ ч Монгол хүнтэй төрт нийгэмтэй байсангүй.

Чөлөөт байдал гэж юу вэ гэдгийг эхлээд тодорхойлж чадвал түүний дараа эрхээр хамгаалах уу эсвэл эрхээр хорих уу гэдэг асуудал шийдэгдэнэ.
Монгол хүний мэдэж боловсрох гэсэн тэр чөлөөт байдал хоригдож мухар сүсэг хэтэрхий ихсэж ШУА болон Их дээд сургуулиудыг эзлэжээ. Нийт хүмүүс маргаашийн ирээдүйгээ төлөвлөж чадах хөрөнгө мөнгөгүй тул айдастай. Тэр айдас дээр мухар сүсэгтнүүд тоглодог. Монгол хүн огторгуй руу харж хүн төрөлхтөний бүтээсэн физикийн мэдлэгийг сонирхож чадахгүй явсан хэвээр.

Монгол хүнийг хэзээ ч хүн төрөлхтөний бүтээсэн соёл иргэншилийн ололт амжилттай танилцуулахгүй хөндийрүүлсэн бараг л үл тоомсорлуулсан олон хүмүүс өнөөдөр нийгэмд худал мэдээлэл хийж иргэдийг мэдлэг боловсрол авах ёстой эрхтэй чөлөөнөөс хөндийрүүлж эрхгүй болгосооор л.

ШУА яагаад мухар сүсэгтэнүүдийг зөвшөөрч тэдний эсрэг ажил хийхгүй байна вэ? Их дээд сургуулиудын профессор нэртэй хүмүүс яагаад оюутнуудад мэдлэг боловсрол хүргэж мухар сүсэгтэнүүдийн эсрэг арга хэмжээ авахгүй харин ч өөрсдөө мухар сүсэг тарааж арга билиг эсвэл бясалгал гэх мэт явцуу хоцрогдсон ойлгомжгүй зүйлс сурталчилсаар л байна вэ?
Мэдээж өнөөдөр Их дээд сургуулиудыг төгссөн залуу үе шууд сэхээтэн болох боломж алга. Яагаад гэвэл их дээд сургулиудын профессоруудад сэхээтэний туршлага байхгүй. Тэдний ихэнх гадаад оронд мэдлэг боловсролоо шалгуулж хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролтой танилцаж хүлээн авах чадваргүй.

Төр байхгүй бол хүн чөлөөтэй байх ямар ч боломжгүй. Мэдээж дураараараа дургиж чадаж байхад арга алга гэх боломжтой. Английн философич Хоббес төр хүмүүст чөлөөтэй байх тэр эрхийг баталгаажуулах хэрэгтэй гэжээ. Мэдээж чөлөөт байдал бол хүн хөгжих чөлөөт байдалыг хэлсэн болохоос омогшиж огшиж доргиотохыг хэлээгүй.

Монгол хүний хувьд төр гэсэн ойлголттой анх удаагаа социализмын үед л танилцсан. Түүнээс өмнө төр биш овог аймаг, ноёд хаад гэх мэт хэсэг хүмүүсийн нийлсэн нутгархасан болон нийлж дайн байлдаан хийсэн дайны амьдрал нийтлэг байсан. Энэ тухай Америкийн улстөр судлаач Фукуяама “Улстөрийн журам” номондоо бичжээ.

Монголчууд 90 оны ардчилал нэртэй шинэ амьдралын хэв маягийг ирээдүйгээ болгон цоо шинэ нийгмийг байгуулж чадалгүй буцаад феодализм руу унаж хөөрөг гартаа атгасан ноёд феодалын нийгэм рүү хуйларсан. Нэгэнт социализмыг зэрлэгээр нураасан тул хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролыг хамт нураасан. Өнөөдөр олон хүмүүс социализмтай хамт үнэт зүйлсээ булшилж хаясанаа бага ч гэсэн ойлгож эхлэж буй бололтой.

Хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсрол болон соён иргэншилийн ололт амжилтуудыг боловсролын системд буулгаж чадвал ирээдүй бага ч гэсэн хонгилийн цаадах гэрэл мэт харагдаж эхлэх болов уу. Үүний тулд Монгол хүнд маш их хийх зүйл байна даа. Үүний тулд тэвчээр хатуужил хичээл зүтгэл гээд л олон эрдэмүүд хэрэгтэй болохнээ. Бид өөрсдөө эрдэмтэй болчихвол шаардлагатай мэдлэгийг гаднаас суралцана шүү дээ.

Чөлөөт байдлын цаана өөр нэг чухал ойлголт бол “Freewill” нэртэй тухайн хүний ухааны чөлөөт үйл ажиллагаа. Хүний ухаан чөлөөтэй ажиллаж чадахгүй байвал өнөөдөр тийм хүнийг бие даасан хувь хүн гэх ямарч боломжгүй. Гэтэл өнөөдөр хүртэл Англи хэлний орчуулагчид олигтой орчуулж чадсангүй. Ингээд орчуулгын чөлөөт биш харин ч хоцрогдолд оржээ…

“Мухар сүсэг” ялж “Боловсрол” ялагдсан уу? № 2: Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсоны ашиг гарсангүй шив.

Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсоноор өөрийгөө хөгжүүлж хүмүүнлэг энэрэнгүй иргэн хүн болох ёстой байсан. Гэтэл мухар сүсгийн номууд уншаад байвал хүн хэзээ ч хөгжихгүй харин ч бичиг үсэггүй хүнээс илүү дордоно. Сонин уншиж буйгаа бичиг үсэгтэй болсоны ач гэвэл ёстой л инээдэм. Сонин бол хүнийг хөгжүүлэх зорилготой биш.
Мухар сүсгээс салгахын тулд боловсрол хэрэгтэй. Энэ боловсролыг бичиг үсгээр олж авна. Гэтэл Монгол хүн 70 гаруй жилийн өмнөөс анх удаагаа нийтээрээ бичиг үсэгтэй болсоны хэрэг өнөөдөр яагаад гарахгүй байна вэ?
Өнөөдөр Монгол хүн бичиг үсэгтэй боллоо гээд юу уншина вэ? Юу ч уншихгүй өөрөөр хэлбэл мэдлэг боловсролын тухай уншиж боловсорч чадахгүй байна гэвэл бичиг үсэгтэй болсоны хэрэг байна уу?
Өнөөдөр олон нийтэд зориулсан мэдлэг боловсролын хэдэн ширхэг ном долоо хоног бүр цаашлаад сар бүр хэвлэгдэж байна вэ? Тэгвэл мухар сүсгийн хичнээн ном сүүлийн 20 гаруй жилийн дотор хэвлэгдэж Монгол хүнийг боловсролоос бүрэн холдуулж чадсан бэ? Ямар номнууд Монгол хүнийг мухар сүсэгтэй болгож залуу үеийн хөгжлийг зогсоож ээж аав нарыг гүн мухар сүсэгт унагаав? Хэн?
Ямар ч хамаагүй боловсролын эсрэг мухар сүсэгийн номнууд танин мэдэхүй, оршихуй, хоосон чанар гээд л олон номууд тавиур дүүрэн. Зохиолч нэртэй хүмүүсийн бөө шүтээн шүгдэн сүсэг гэсэн оюуны доод хэмжээнд боловсролын эсрэг номууд хэвлэгдсээр л түүнийг уншиж тархиа хордуулсаар л. Үүний тулд бичиг үсэгтэй болсон гэжүү? Уншаад тэгээд юу ойлгов? Уншаад тэгээд ямар шинэ зүйлийг мэдэж авсан бэ?
Монгол хүн өөрийгөө хөгжүүлж ухаанаа цэнэглэхгүй хий хоосон ямар ч утгагүй ямар ч баталгаагүй зүйл уншаад хэрэг байна уу? Хамгийн аюултай Монгол хүний тархийг доод хэмжээнд байлгадаг уншлага бол сонингууд. Монгол хүн сонин унших ямар хэрэгтэй юм бэ? Сонин уншихгүй байж болно биздээ? Сонингуудыг хэн бичиж яах гэж бичиж яагаад бичиж буй гэдэг тодорхой шүү дээ. Монгол хүн зөвхөн сонин унших гэж бичиг үсэгтэй болоогүй биздээ. Ямар том эндүүрэл ямар их харамсал вэ.
Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсон 40-өөд он тийм ч сайхан эхлээгүй. Ялангуяа лам нар Монгол хүнийг боловсролтой болж сүм хийдээс хөндийрнө гэдэгт маш дургүй байсан. Тэд хүүхэд залуучуудыг бичиг үсэгтэй болж сургуульд орно гэдэгт зөвшөөрөхгүй тэр үеийн бичиг үсэггүй ээж аав нарыг мухар сүсэгтүүлж нийгмийн хөгжлийг олон жилээр ухраасан.
Лам нарын хажуугаар баяд ноёдууд ард түмнийг бичиг үсэгтэй болж боловсрол эзэмшинэ гэдгийн эсрэг үхэн хатталаа тэмцсэн. Яагаад гэвэл зөвхөн баяд ноёд феодалуудын хүүхдүүд бичиг үсэгтэй байсан тул тэд ард түмэнд их л мундаг харагддаг байсан. Гүрсэд бичиг үсэгтэй харин “Түмний нэг” Чимид бичиг үсэггүй шүү дээ.
Өнөөдөр лам нарч мөн баяд ноёдууд ч бас л нийт нийгмээс тасарч ард олныг мухар сүсэгтэй болгож боловсролоос хөндийрүүлсэн үйл ажиллагаа улам л хүчтэй боллоо. Баяд ноёдууд хүүхдүүдээ Америк Англи гээд л өндөр үнэтэй сургуулиудад сургаж буй бол бас л нийгмийн дээд хэсэгт байрлуулах гэж буй муу хар санаа. Тэр бүтэхгүй. Өнөөдөр мэдлэг боловсролтой болоход тийм ч их мөнгө хэрэггүй. Жишээлбэл Герман оронд боловсрол үнэгүй шүү дээ. Тиймээс тэнд ноёд феодал байхгүй.

Их дээд сургуулиудын танхимаар мухар сүсэг тараасан лам нар холхилдсоор л. ШУА гэж байгууллага лам нарт бүрэн бууж өгчээ. ШУА хүн төрөлхтөний мэдлэгийг төлөөлж чадахаа больжээ.
Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсон ч гэсэн тохиолдож буй хамгийн том аюул бол уншаад буруу ойлгодог. Нөгөөтэйгээр буруу ойлгосон хүмүүсийн номууд ч бас номын сангаар дүүрэн. Бичиг үсэг сайн хэрэг харин буруу ойлгох бол жинхэнэ мухар сүсэгтэнүүдийн том зэвсэг. Буруу ойлгуулах зорилготой зөвхөн үгээр тоглодог мухар сүсэгтэнүүд нэг талдаа улстөрчидтэй төстэй.
Үг яах вэ түүний утга гэдэг хамгийн чухал асуудал. Яагаад Монгол хүн зөвхөн үгийг л чухалчилж харин утгыг чухалчилахгүй явж ирцгээв? Үгийн утгыг тайлбарлаж чадаагүй ерөөсөө чадахгүй хүмүүс бол хэлнийхэн. Тэдэнд үгийн утгыг тайлбарлах мэргэжил байхгүй. Хэлнийхэн яаж бусад мэргэжилийн үгнүүдийг тайлбарлаж чадах билээ. Энэ алдааг эхлүүлсэн хүмүүсийн жишээ бол Монгол хэлний тайлбар толь бичиг шүү дээ.

Монгол хэлний тайлбар толь бичиг гэдэг нэртэй зузаан ном бол зөвхөн үгийн цуглуулга болохоос биш утгын тайлбар биш. Утгагүй үгээр дүүрсэн энэ Монгол хэлний хүмүүсийн ном бол доод хэмжээнд хийгдсэн ядуухан толь бичиг.
Үгийн утга гэдэг биеэ даасан мэдлэгийн салбар. Үгэнд итгэж үгэнд үнэмшиж сурсан Монгол хүнийг мухар сүсэгтэнүүд болон улстөрчид жинхэнэ хүүхэлдэй тоглоом болгодог жишээ олон бий. Яагаад үгийн утга чухал вэ гэхээр утга өөрөө үгнээс цаагуур ойлголт. Тиймээс цаад утгыг ойлгох чухал.
Монголын зүйр цэцэн үг гэдэг нэртэй “Ертөнцийн гурван цагаан” гэсэн хэдэн мөртүүдэд ингэж бичсэн байдаг:
Өсөхөд шүд цагаан
Өтлөхөд үс цагаан
Үхэхэд яс цагаан.
Үүгээр юу хэлнэ вэ? Үүний утга юу вэ? Цагаан гэсэн үгийн цаад утга бол үнэн гэсэн ойлголт. Энэ мөртүүдийг уншаад бичиг үсэгтэй хүн юу гэж ойлгох вэ? Үүнийг ойлгох ойлголт бол юм болгон өөрийн цаг хугацаатай гэсэн ойлголт. Хүн залуу явна тэр цаг төгсөнө. Хүн нас ахиж хөгширнө. Эцэстээ хэн ч гэсэн үхнэ.
Монгол хүн нэгэнт үхлийн тухай маш буруу ойлголттой явж ирсэн. Үүний шалтгаан бол нэгэнлэг Монгол шашин үүсэх боломж гараагүй. Тиймээс Буддын, Христийн, Лалын гээд бүх шашинуудыг холиж хутган хүлээн авч ирсэн. Хэзээ ч шашиныг ойлгоогүй. Тэр тухай ойлгуулах гэж бичсэн ном ч байхгүй байдаг.
Яагаад өнөөдөр Христийн шашин амжилттай байна вэ гэвэл тэд библийг Монгол хэл дээр буулгаж чадсан. Яагаад Буддын шашин мухар сүсэг хэвээрээ үлдсэн гэхээр Монгол хэлэнд орчуулах дургүй. Яагаад гэвэл ид шид цаашлаад ер бусын гэдэг хүмүүсийг айлгах мухар сүсэг устаж Буддын шашины мөн чанар танигдах гээд байна шүү дээ.
Монгол хүн үгэнд итгэж үгийн утгыг ойлгохгүй яваагийн ганц хоёр жишээ татахад ийм л байна. Үгийн утга гэдэг хэлсэн үгээр цаанаа юуг төлөөлүүлж хэлэв гэдгийг ойлгох. Хайр гэсэн үгээр асар том онолыг төлөөлүүлсөн. Хайрын тухай мэдэх гэвэл ном унших ажил гарна. Ном унших гэдэг хөдөлмөр. Гэтэл Монгол хүн ном уншиж буй хүнийг юм хийгээ ч бүтээгээ ч гэж баллаж ухааны хөгжлийг зогсоодог. Хөгжөөгүй ухаан яадаг тухай Монголчуудын өрөвдөлтэй түүхээсээ мэднэ шүү дээ.
Мэдээж хайр гэхээр хийсвэр гэж болохгүй. Хайр бол бодит. Юугаар бодит вэ гэхээр хийж буй үйлдэлээрээ бодит. Хайр байхгүй биш байгаа. Тиймээс байгаа гэдгийг батлахын тулд хайр үзсэн байх хэрэгтэй.
Үгийн утгаар бодол утгажина. Үнэхээр утгагүй үгээр бодол явагдахгүй. Үгийн утгыг ухагдахуун цаашлаад нэр томьёо ч гэж буруу тайлбарладаг. Ухагдахуун гэдэг ухаж ойлгох. Харин үгэнд томьёо гэж байхгүй харин ойлголт л гэж бий.
Ширээ гэсэн үгээр энэ дэлхийн олон сая ширээнүүдийг дөрвөлжин ч бай эсвэл дугуй ч бай төлөөлүүлдэг. Үүнийг абстракцлах гэж нэрлэдэг. Үүгээрээ ширээ хийсвэр гэсэн ойлголт биш. Ширээг ухаандаа янз бүрээр абстракцлах боломжтой. Яагаад гэвэл бодит учраас. Бурханыг абстракцлаж болно. Өөрөөр хэлбэл хийсвэрлэж болно. Гэхдээ хүнтэй адилхан царайтай хийсвэрлэдэг. Гэтэл хүний нүүр гэдэг бодит. Тэгвэл бурхан гэдэг үгээр юуг төлөөлүүлнэ вэ?
Үгийн утга зөв байж чадвал өгүүлбэр үнэн болох боломжтой. Худлаа өгүүлбэр хэлэх шаардлага байна уу? Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсоноор ярианы хэл бичгийн хэл болох ёстой байсан. Гэтэл зурагтаар яриж буй хүмүүсийг харахад ярианы хэл бичгийн хэл болж чадаагүй гэдэг тодорхой байдаг. Өөрөөр хэлбэл Монгол хүн ярианы хэлний түвшинд л үлджээ.
Монгол хэлний хүмүүс үгээр тоглож үгийг утгагүй болгож хаясаны гай гэвэл өнөөдөр бичгийн хэл хөгжиж чадсангүй. Тийм ч учраас нийт хүмүүс ном унших соёлтой болж чадсангүй. Ном соёл биш гоёл болсон.
Яагаад ном анх хэвлэгдэж эхэлсэн бэ гэхээр нэгэн ойлголттой болох зорилготой хэвлэгдсэн. Гэтэл Монгол хүмүүс дэлхий дээр ном хэвлэгдсэнээс хойш даруй 500 жилийн дараа ном уншаад бүгдээрээ буруу ойлгоод хүн бүр өөрийн ойлголттой байх ёстой гэж мухар сүсэглэдэг. Өнөөдөр МУИС-ын хоёрдугаар байранд оюутнууд ном уншаад бүгдээрээ буруу ойлгочихсон сууж байдаг. Яагаад гэвэл тэдэнд лекц нэртэй худлаа өгүүлбэрүүд профессор нэртэй худлаа багш хоёр нийлээд ухаан хордуулдаг. Ухаан хордсон оюутнууд сургуулийн хаалгыг ардаа орхин диплом өвөртлөн нийгэмд орж ирдэг. Ингээд нийгэмийн хордолт үргэлжилдэг. Боловсрол болохоо байсан шүү дээ. Хийх ажил мөн ч их байна даа.
Ном оюун тэжээл болох ёстой. Оюуны тэжээл авч чадахгүй Монгол хүн өнөөдөр энэ дэлхийн хамгийн их мухар сүсэгтэй хүмүүс болж хувирсан. Жинхэнэ хүнлэг шашинууд орж ирсэнгүй. Жинхэнэ хүнлэг шашин орж ирсэн бол Ганданд очсон хүн нэг ч төгрөг төлөх ёсгүй.
Үгийг хүн эхлээд сонсоно. Түүний дараа мартахгүй санах санамж чухал. Санамж гэдэг ухаанд буй. Одоо сонссон үгийг ухаандаа бодож боловсруулах хэрэгтэй. Түүнийхээ дараа ойлгосон гэдэг чухал. Ойлгож авсан бол түүнийгээ батлахынтулд одоо буцаагаад өгүүлбэр болгон хэлж эсвэл бичиж чадах гэдэг боловсролтой хамаатай.
Бичгийн хэлэнд орчуулга гэж байдаг. Харин ярианы хэлэнд орчуулга биш тайлбар өөрөөр хэлбэл интерпретац гэж л бий. Гэтэл Монгол хүмүүс хүний ярисан зүйлийг гадаад хүмүүст орчууллаа гэж буруу ярих жишээтэй. Орчуулгын тухай яривал энд дахиад олон хуудас бичих ажил гарна. Дараа ярилцах чухал сэдэв.
Монгол хүн бичиг үсэгтэй болсоны ач тусыг хэрэглэж мухар сүсгээс чөлөөлөгдөж боловсролтой болох тийм л шийдвэрлэх цаг үе ирждээ. Шинийг авч хучнаа ардаа орхих тэр зориг хатуужил үгүйлэгдэнэ.
Бичиг үсэгтэй болсон гэдэг сайн хэрэг харин юу ч уншихгүй бол бичиг үсгийн хэрэг байна уу?

“Мухар сүсэг” ялж “Боловсрол” ялагдсан уу? №1: Нийгэм маш хүнд шийдлийн өмнө ирлээ.

Монгол хүний амьдарч ажиллаж ирсэн цаашид бас амьдарч ажиллах энэ нийгэм өнөөдөр магад хамгийн эгзэгтэй ээдрээтэй үедээ ирсэн болов уу. Монгол хүмүүс мухар сүсэгт үнэмшиж толгойгоо эргүүлүүлж өмнөх амьдралаа үгүйсгэх үү эсвэл боловсролд итгэл үнэмшилээ өгч амьдралынхаа эх үндэс болгох уу?
Яагаад Монгол хүн боловсролд итгэл үнэмшилгүй болов? Үнэнийг хэлж зөвийг зааж сайныг сургах зорилготой боловсрол яагаад Монгол нутагт бүтэлгүйтэв?
Монгол хүнийхээр бол боловсрол мухар сүсэгт ялагджээ гэмээр. Харин хүн төрөлхтөний боловсрол мухар сүсэгт ч ялагдаагүй шашинд ялагдаагүй. Яагаад гэвэл боловсрол мэдлэг ба ёс суртахуун гэсэн хоёр чухал ойлголтыг тээж явдаг. Боловсрол бол шашины ч мухар сүсгийн ч дээр. Боловсрол шашиныг хязгаарладаг. Яагаад гэвэл шашинд мэдлэг байхгүй тул танин мэдэхүй гэж байхгүй. Харин шашин мухар сүсгийг устгах үүрэгтэй. Яагаад гэвэл мухар сүсэгт ёс суртахуун байхгүй.
Монгол хүн өнөөдөр яагаад боловсролд итгэл үнэмшилгүй болсон шалтгаан гэвэл нэрлэх эзэнтэй бас буух газартай. 90-ээд онд олон зуун багш нарыг ажлаас чөлөөлж сургуулиудыг боловсролоос хөндийрүүлж эрэлт нийлүүлэлтийн газар болгосон. Ингэж үр хүүхдээ зах зээлийн тамд хаяасан шүү дээ. Түүний хажуугаар их сургуулиуд худлаа доктор багш профессоруудыг олон араваар үйлдвэрлэж эхэлсэн. Ингээд л боловсрол мэдлэггүй ёс суртахуунгүй хүмүсээр дүүрч мухар сүсэгийн хоол болсон.
Хүн төрөлхтөний үнэн мэдлэгийг нийгэмд түгээх үүрэгтэй ШУА төсөл бичиж мөнгө хийдэг байгууллага болсон. Эрдэмтэн гэсэн худлаа үг бол мэдлэг гэсэн үгийг устгасан. Мэдлэггүй бол боловсролгүй. Зөвхөн эрдэм улс орон хөгжихөд хангалтгүй. Мэдлэг хэрэгтэй. Эрдэм бол ёс суртахууны сэдэв. Мэдлэг эрдэм хоёр нийлж байж л боловсрол болно.
ШУА болон МУИС гэх байгуулагуудын түүхч, зохиолч, соёл уламжлал судлаач, яруу найрагч гээд олон хүмүүс мухар сүсэгийн эзэд болцгоож тэдэн дээр нэмэгдэн гадаад дотоодын шашин сүм хийдийн байгууллагууд нийлцгээсэн. Тэд хүний ёсыг биш мухар сүсэг тарааж ид шидээр мунхруулж ер бусын эзэд цаанаасаа зураг төөрөг гэж нийт нийгмийг багш нэртэй профессор бас лам нэртэй ашиг хонжооч хоёр мухар сүсгийн үүр болгожээ.
Мухар сүсгийг тэжээгч нөгөө араг билиг, аура, энерги, бясалгал нийлээд ирэхээрээ боловсрол ялагдалгүй яах вэ дээ. Үүн дээр төрийн ордны доор гал түлж уулын оройд хадаг хийсгэсэн улстөрчид нэмэгдэхээр ёстой Монгол хүн хаашаа очих вэ дээ. Тиймээс эцсийн очих газар бол Ёс Зүйн Цэц л байх ёстой.
Монгол хүнийг мухар сүсэгчид эд бараа болгож эхэлсэн сүүлийн 20 гаруй жилд Үндсэн хуулийн цэц хийх ажлаа хийж хүний эрх чөлөөг хамгаалсангүй. Төрийн гэгдэх хүмүүс залилангийн аргаар хүмүүсийн мөнгийг бүлэглэн авч буй этгээдүүдийг улам өөгшүүлж тэдний заримд төрийн цол шагнал хүртэл өгсөн явдал бол боловсролыг ялагдуулахад онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн.
Монгол хүн өнөөдөр мухар сүсэг сонгох уу эсвэл боловсрол сонгох уу гэсэн асуултыг иргэд биш Үндсэн хууль хариулах ёстой. Хэрвээ Үндсэн хуулийн цэц мухар сүсгийг боловсролтой ижил түвшинд аваачин эрэлт хэргцээ нэрийн дор үнэн харьцангуй эсвэл боловсрол заавал хэрэгтэй юу гэсэн эргэлзээтэй хариулт өгвөл их дээд сургуулиудыг болон арван жилийн сургуулиудын хэрэг байна уу?
Үндсэн хуулийн цэц Монгол хүнийг хоёр боломжийн өмнө арай аваачиж тавихгүй биздээ. Боловсрол гэсэн ганцхан шийдлийг арай эвдэхгүй биздээ. Үндсэн хуулийн цэц Монгол хүмүүст боловрол мэдлэг рүү өөрийгө зоригтой нээж хүн дүр төрхтэй болоход туслаж дэмжих учиртай болохоос иргэдийг мухар сүсэгт доромжлуулан хөсөр хаях ёсгүй.
Бид ийм л хэмжээнд очсон байна шүү дээ. Гэтэл Үндсэн хуулийн цэц юу хийнэ вэ? Ёс суртахуун хэрэггүй юу? 100 гаруй жилийн өмнө Монгол хүн мухар сүсэгээс салж боловсролыг сонгосон. Гэтэл өнөөдөр?
Мэдээж өнөөдөр боловсролыг доромжилж хүмүүс цаанаа эзэнтэй нэртэй хүмүүстэй хамаатай. ШУА-аас авахуулаад их дээд сургуулиуд хүртэлх мэдлэгийн байгууллагууд боловсрол гэдэг зүйлийг нийт нийгэмд хүргэж чадсангүй. Худлаа доктор бас худлаа профессорууд мухар сүсэгтэнүүдэд боломж өгсөн. Яагаад гэвэл тэд өөрсдөө боловсролын амтыг хүртээгүй хүмүүс. Мухар сүсэгтэн доктор худлаа ярьж байхад би яасан ч яах вэ дээ гэж мөнгө хийж буй төрийн бус нэртэй байгууллагууллага ашигтай ажиллахгүй яах вэ дээ. Энэ бол ШУА болон МУИС гэх мэт мэдлэг үйлдвэрлэж мэдлэг тараах ёстой байгууллагуудын алдаатай буруу үйл ажиллагаануудын баталгаа.
Эрэлт байхад нийлүүлэлт байлгүй яах вэ гэсэн хүнийг эд бараа болгож буй бол Үндсэн хуулийн хүн эрхэм үнэт зүйл гэсэн ойлголтыг зөрчиж хүнийг бараа шиг амьгүй хоосон махбодь болгож буйн илрэл. Үнэт хүнийг ингэж ч хүйтэн цэвдэгээр ашиглах гэж байх уу? Үндсэн хуулиар бол нийгмийн эрх ашгийг хувийн эрх ашгийн өмнүүр тавих ёстой биш билүү? Ямар ч хууль нийгмийн үнэт зүйлийг хамгаалахын төлөө хийгддэг гэж олон улсын хууль эрхийн онолд заасан байдаг.
Нийгмийн өвчин болсон энэ хар тахалд нэрвэгдсэн ээж аавууд мухар сүсэгтэж залуу үеийг эрх чөлөөгүй болгож буй бол Монголчуудын өнөө л хүний эрх миний эрх чөлөө гэж ташаа ойлгож буруу хэрэглэж яасан ч яадгийн хэн ч намайг яах ч үгүй гэсэн ёс суртахууны гүн доройтолын баталгаа. Хэн яаж ч болохгүй хэзээ ч дураараа аашилж болохгүй гэж хэлж хуулиар шийтгэх ёстой Үндсэн хуулийн цэц ёс суртахууны цэцийн ажил яагаад хийхгүй байна вэ? Монгол хүмүүст Ёс Зүйн Цэц хэрэгтэй болчихоод байна.
Мэдээж сүсэг бишрэл бол хувийн хэрэг. Харин өөрийнхөө сүсэг бишрэлийг бусдад тулгаж, сурталчилж, бүлэглэн бусдыг мухар сүсэгт дуудаж хохироож, оюуны гэмтэлд оруулж цаашлаад биеийн осол гэмтэл учруулбал яагаад ч эрэлт нийлүүлэт эсвэл хувь хүний эрх чөлөө ярих болохгүй. Банкинд мөнгөө хадгалуулаад алдсан хүн хохиролоо төлүүлдэг. Тэгвэл оюуны гэмтэл учруулсан мухар сүсэгтэнгүүдэд шийтгэл байх л ёстой. Хуулийн байгууллага шийтгэхгүй гэхэд Ёс Зүйн Цэц шийтгэх ёстой.
Ёс Зүйн Цэц хүмүүсийн заль мэх, амбиц, шунал, гайхуулж онгирох, хувиа хичээх, нэр төр хөөцөлдөж мөнгө төлөх гэх мэт хүмүүсийг шийтгэж хэвлэл мэдээлэлээр зарлах бол олон улсын наад захын хүн ёсны үйлдэл шүү дээ.
Дэлхийн ямар оронд нэг нэгнийгээ хожиж хохироож байгааг зөв гэдэг вэ? Дэлхийн ямар оронд зориуд худлаа ярьж буруу ойлголт тарааж байгаа хүмүүсийг магтаж сайшааж шагнадаг вэ? Дэлхийн ямар оронд зурагтаар өөрийгөө магтаж мэдэмхийрч хоосон үгээр хөөцөлддөг хүмүүсийг өдөөж өөгшүүлдэг вэ?
Өнөөдөр нийгэмд гарч буй ёс суртахууны зөрчилтэй алдаатай зүйлсийг өөрийн санаагаар шүүж хоорондоо хэрэлддэг уламжлалтай болоод 20 гаруй жил болж байна. Гэртээ хэрэлдэж гудамжинд нэг нэгнийгээ доромжилж залуу үе ерөөсөө хөгшин үетэй таарахгүй ойлголцохгүй гэсэн зүйр цэцэн үгийн шинжтэй төөрөгдөлүүд нийгмийг буруу чигт залж хэрэлдэх эсэргүүцэх мэдээжийн гэсэн хачин сонин ёс жаягтай болцгоожээ.
Мэдээж ийм эгзэгтэй үеийг Монгол хүн ухаж ойлгож түүнд үнэлэлт дүгнэлт өгөх тийм түүхэн нөхцөл өгөгдөх боломж байсангүй. Монгол хүн ердөө л 70 хүрэхгүй жилийн дотор хүн төрөлхтөний мэдлэг гэсэн байгууллагтай албан ёсоор танилцсан. Бүх боловсрол Өрнөдийн өөрөөр хэлбэл Европын орнуудаас ирсэн. Тиймээс өнөөдөр Монгол хүн мэдлэг боловсрол яривал Өрнөдийн оронууд руу явж бас Өрнөдөөс суралцах ёстой. Дорно нэртэй Түвд орноос юу ч сурахгүй.
Монгол хүнд нийгэм гэсэн ойлголт цаашлаад нийслэл хот гэдэг ойлголт байгаагүй явдал бол огт мэдэхгүй явсан зуу зуун жилийн түүх батална. Хэрвээ нийгэм болж хот болж амьдрах гэвэл хүн бүрт боловсрол хэрэгтэй.
Хүн боловсрол авч чадвал хүн болно. Хэрвээ боловсрол авч чадахгүй бол амьтанаараа үлдэнэ. Яагаад гэвэл хүн төрөхдөө хоосон сав шиг л ухаан хоосон төрдөг. Ухаантай болохын тул ухаан гэдэг савыг боловсролоор дүүргэхгүй гэхэд дунд хүртэл дүүргэвэл дунд боловсролтой болох жишээтэй.
Монгол хүн өнөөдөр мухар сүсэгээс салж боловсролд очихын тулд хүнд шийдлийн өмнө ирлээ. Энэ шийдэл эхлээд гэр бүл дотор явагдах учиртай. Ээж аав үр хүүхдийн хооронд, эмээ өвөө ач гучын хооронд үнэнийг тодорхойлох тэр шийдвэрлэх үе ирлээ. Хэний үнэн хэний зөв бэ? Мэдлэгийн үнэн бас ёс суртахууны зөв. Харьцангуй гэж байхгүй.
Хүн төрөлхтөний албан ёсны мэдлэгийн байгууллага бол нэгдүгээрт нийтлэг нэрлэгээгээр университэт харин орчуулсан нэрээр их сургууль. Хоёрдугаар том мэдлэгийн салбар бол сайэнс гэсэн нийтлэг үг харин орчуулгаар шинжлэх ухааны салбар. Энэ л хоёр газар мэдлэг гэдэг бүтээгдэж шалгагдаж тараагдаж хэрэглэгдэж улмаар үйлдвэр худалдаа үүсэж сурган хүмүүжил боловсрол зохиогдож иржээ.
Мухар сүсэг бол мэдлэг биш. Мухар сүсгийг халж хаян ард түмэнд эрх чөлөө тэгш эрх өгөх зорилготойгоор мэдлэг гэж зүйл анх 2500 гаад жилийн өмнө философийн салбарт үнэн мэдлэгийг тодорхойлсон. Энэ цагаас хойш хүн төрөлхтөн баталгаатай үнэн зүйлд л итгэнэ шүү харин ямар ч баталгаагүй хий хоосон тухайн хүний үнэмшилд итгэж найдах осолтой шүү гэж анхааруулсан. Тиймээс энэ л мэдлэг үүссэн цагаас эхлэн хүн төрөлхтөн Грекээс гаралтай академи гэсэн нэрнээс авахуулаад школа гэсэн байгууллагуудыг байгуулсан.
Академи гэхээрээ өндөр баталгаатай мэдлэг ярих харин школа гэхээрээ мэдлэгийг зааж сургаж ойлгуулах зорилготой. Монголчууд академи гэсэн үгийг өнөөдөр дэндүү буруу хэрэглэж мэдлэгийн биш мухар сүсгийн байгууллагуудын мэдэлд өгчээ. Энэ үг үнэ цэнээ алджээ. Харин школа гэсэн эртний зааж сургах гэсэн үгийг сургууль гэсэн үгээр орлуулсан хэдий ч бас л хувийн нэртэй сургуулиуд үүссэн тул нийтийн буюу нийгмийн тусын тулд үйлчлэх тэр зорилго алдагдсан. Хувийн боловсрол биш нийтийн боловсрол хэрэгтэй.
Өнөөдөр Монгол хүн бага дунд сургууль, их дээд сургууль, шинжлэх ухаан, академи, философи гээд л хүн төрөлхтөний танин мэдэхүйн үүрэг даалгавартай баталгаатай үнэн мэдлэгийн салбаруудаа хөсөр хаяж үнэ цэнэ хариуцлага болон ёс суртахууныг устгаж хаясан тул мухар сүсэгт нийт олноороо нэрвэгдэж өнөөдөр гарц хайсан хүмүүс л болжээ. Энд би хэзээ ч хэтрүүлэн болгоомжлуулж хэн нэг хүний эсрэг бичээгүй харин нэгдүгээрт анхааруулж байна хоёрдугаарт хэн нэг хүний нэрийг бол хэлэхээс өөр замгүй. Юм эзэнтэй.
Би яагаад энд болгоомжлуулаагүй харин анхааруулж буй вэ гэхээр би төрийн хүн биш. Би зөвхөн л гэртээ суугаад ном бичиж МУИС болон СУИС гэсэн сургуулиуд лекц унших хүнгүй болчихлоо гэхээр очиж хэдэн оюутануудад хүн төрөлхтөний мэдлэгийн оргил сэдвүүдийг зааж сургаж түүндээ баярлаж баясаж явдаг философич хүн. Аливаа нийгэм ард түмэнд мянга мянган жилийн өмнөөс философич хүн үгээ хэлж сургаж зааж анхааруулж ирсэн. Тэр хүмүүсийн хийж бүтээсэн зүйлийг би гэртээ ч гадаа ч сонингоор ч зурагтаар ч хэлэх л болно. Хэрвээ хэн нэг хүн ард түмний тархийг мунхруулж нүдний өмнө хүн гэдэг хүчин зүйлийг доромжилж мөнгөтэй болгоно гэж залилан мэхлэж мөнгө хийж баяжиж байвал тэр хүний нэрийг нэг удаа ч биш дахин давтан хэлж анхааруулах болно.
Би энд яагаад өөрийгөө төрийн хүн биш тул болгоомжлуулаагүй вэ гэхээр төрөөс би цалин аваад үүрэг хүлээгээд явж байгаа хүн биш болохоор төрийн өмнүүр орж би хэзээ ч ажиллахгүй. Би ердөө л хүн төрөлхтөний танин мэдэхүйг тээж явдаг философич хүнийхээ ёс суртахуун хүмүүжилийг барин хэлэх үгээ хэлдэг бичих гэсэн зүйлээ бичдэг хүн. Философич хүмүүс хэлж бичиж хичээж зүтгэсээр яваад өнөөдөр төр гэдэг зүйлийн онолыг бүтээсэн. Тиймээс Монгол хүн төрийн тухай ярих гэвэл философийн л сэдэв ярина гэсэн үг.
Ерөөсөө философич хүмүүс л Үндсэн хууль гэсэн ойлголт цаашлаад ардчилал, эрх чөлөө, тэгш эрх гэсэн ойлголтууд бүтээсэн болохоос өөр хэн ч энэ бүгдийг хийж бүтээсэн бишдээ. Хүн төрөлхтөний бүх мэдлэг анх философоос гаралтай. Философич хүн л анх мэдэх гэж хүссэн. Ингэхдээ үнэнийг мэдэх гэсэн. Ингэж философоос үүсэж гарсан мэдлэгүүд цааш нарийсан мэргэжил болон хувирч өнөөдөр бид тэднийг физик хими математик эсвэл нийгэм судлал сэтгэл судлал цаашлаад урлаг соёл судлал гэж л нэрлэцгээх болсон шүү дээ. Энэ бол мэдлэгийн түүх.
Тэгвэл Монгол хүн дэлхийн мэдлэгийн түүхтэй хэзээ танилцав. Өөрөөр хэлбэл Монгол хүнд мухар сүсэгээс салах боломж хэдийд олдсон бэ?
Социализмын үед л хүн төрөлхтөний бүтээсэн арван жилийн сургуулиас авахуулаад их дээд сургууль шинжлэх ухааны хүрээлэнгээс эхлээд шинжлэх ухааны академи хүртэл номын сангаас авахуулаад гэрийн номын тавиур хүртэл энэ бүгдтэй ердөө л нэг хүний амьдрах насны хугацаанд Монгол хүн танилцлаа шүү дээ.
Монгол хүн богинохон хугацаанд суралцах шаардлага гарсан явдал бидний буруу биш түүхэн үйл явц. Бидэнд хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролтой эрт танилцах боломж олдсонгүй. Тиймээс Монгол хүн саяхан хүртэл өөрөөр хэлбэл социализмын үед мэдлэг орж ирэх хүртэл мухар сүсгээр амьдарч ирсэн гэдгийг мартаж болохгүй. Монгол хүнийг мухар сүсэг гэдэг зэвсэгээр тогтоож олон зуун жил болсон Түвд болон Манж хүмүүсийн баримт хүртэл бий шүү дээ.
Хөгжилгүй үед мухар сүсэг хэрэгтэй. Харин хөгжсөн оронд мухар сүсэг саадтай. Өнөөдөр хөгжиж урагшлах гэж буй Монгол хүмүүст мухар сүсэг бүр гэмтэй болжээ. Ерөөсөө өнөөдөр мухар сүсэг гэмт хэргийн шинжтэй болсон тул би энэ бүгдийг анхааруулан бичиж сууна.
Би бол яах вэ? Нэг л удаа амьдраад өнгөрөх Монгол хүн. Харин энэ улс орон цааш амьдарна. Тэр цааш амьдрах ирээдүйд мэдлэг боловсрол юунаас ч илүү үнэтэй. Мэдлэг боловсролгүй явна гэдэг бусдын тоглоом болно гэсэн үг. Гэхдээ бүх хүн өндөр мэдлэг боловсролтой болох албагүй. Гагцхүү нийт олныг анхааруулж явдаг өндөр мэдлэгтэй хүмүүс бол хэрэгтэй. Тэд нийгмийг авч явдаг. Ийм хүмүүсийг сэхээтэн гэж нэрлэдэг. Мэдээж энэ сайхан ойлголт өнөөдөр бас л мухар сүсгээр дүүрчдээ.
Яагаад би энд мухар сүсэг ялах уу эсвэл мэдлэг ялах уу гэж асууна вэ? Яагаад гэвэл энэ асуулт өнөөдөр хүртэл бидний амьдарч ирсэн амьдралын түүхээс урган гарч ирсэн асуулт. Яагаад Монгол хүн өнөөдөр зурагт үзэхээс өөр ажилгүй болчихов? Яагаад хөдөлмөр гэж зүйл устав? Хийх ажилгүй тогтсон хөдөлмөргүй хүмүүс л амьдралд эргэлзэж хавь ойрынхоныгоо шаналгааж хэрүүл үүсгэж бухимдаж улстөр нэртэй солиорол өдөөж байгаа учраас л мухар сүсэгтэнгүүд яг л муу цаг ирэхээр лам нохой хоёр баярладаг гээчийн үлгэр болж буй биш үү?
Боловсрол өнөөдөр бас шийдлийн өмнө иржээ. Боловсрол мухар сүсгийн өмнө бууж өгөх үү? Монгол хүн тэгээд хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролоос зугатан хорогдож дөрвөн мөрт зүйр цэцэн үг хэлж амиа зогоох уу? Эсвэл хүнд хэцүү төвөгтэй мэдлэг боловсролыг барин авч өөрийнгөө бүтээж өөрийнхөө эзэн болох уу? Яагаад Монгол хүн өөрийгөө бүтээхгүй хүний бүтээл болно вэ? Яагаад Монгол хүн талын нүүдэлчин гэж өөрсдийнхөө буруу алдааг хоосон үгээр булзайруулна вэ?
Эцсийн эцэст ШУА болон МУИС гэх мэт төрийн байгууллагууд мэдлэг боловсролыг хамгаалж цааш цэцэглүүлж чадахгүй бол ийм байгуулагууд байх хэрэг байна уу? Зүгээр мэргэжлийн сургуулиуд болж нэрээ өөрчлөөд одоо үнэнийг хэлдэг газар биш шүү гээд зарлах хэрэгтэй бус уу?
Социализмын үед ёс суртахуун, ёс зүй нэрээр олон улсын практикийг авч хэрэгжүүлж байсан хэдий ч ардчилал нэрийн дор хүн төрөлхтөний үнэлдэг үнэт зүйл болох сахилга бат, дэг журам, мэндлэх хүндлэх ёс, бусдыг хүлээн зөвшөөрөх тэр ёс алдагдсан. Үүнийг одоо дахин сэргээлээ гээд социализмын үлдэгдэлийг сэргээж буй биш харин олон улсын практик ёс суртахууныг хэрэгжүүлж буй. Монгол хүн Америкт ч Европт ч эсвэл Япон Солонгос гээд Азийн орнуудад ч тэндхийн ёс суртахууны болон ёс зүйн дүрмүүдийг сайн ягштал дагадаг мөртлөө яахаараа Монгол нутагтаа гэртээ ирэхээр зэрлэг болдог билээ?
Ялангуяа Америкт суралцаад ирлээ эсвэл Германд магистер болоод ирлээ эсвэл Японд доктор болоод ирлээ гэсэн хүмүүс эх орондоо ирэхээрээ шууд л ёс зүй алдаж бүдүүлэгтэж юм сурсан шинжгүй байдагийн шалтгаан юу вэ? Тэр орнуудын ёс суртахууны дүрэмүүдийг ягштал бариад болсон бол нутагтаа яагаад үлгэрлэж сурталчилж хүний ёсны амьдрал үүсэх тэр боломжинд тус нэмэр болохгүй байна вэ? Энэ удаад би Америк, Герман болон Японд төгсөөд ирсэн гэсэн ёс суртахуунгүй залуучуудын нэрийг дурьдсангүй. Дараагийн удаа би нэр дуудаж хэлэхээс ухрахгүй. Нийт нийгмийн төлөө ганц хоёр хүний нэр гарч нүүр улайх юу ч биш.
Боловсрол гэдэг зөвхөн математикийн мэргэжил эсвэл хэлний мэргэжил биш. Боловсрол гэдэг өөрөө өөрийгөө таних. Өөрийгөө танихад хэн хэрэгтэй вэ гэвэл бас л өөрийгөө танисан хүн хэрэгтэй. Тиймээс хэн гэдэг боловсролтой хүн хэнийг боловсруулна вэ гэсэн асуулт зүй ёсоор тавигдана. Хэн гэдэг мэдлэгтэй хүн хэнд хэрхэн мэдлэг өгч байна вэ?
Энэ асуултуудад бид хариулж чадахгүй яагаад гэвэл худлаа докторын цол хөөцөлдөж худлаа профессор болж цалин хөөцөлдөж яваа энэ хүмүүс яаж мэдлэгтэй байх вэ дээ. Худлаа бас буруу номууд худлаа хүмүүс бичнэ бас худлаа орчуулна. Ийм байхад мухар сүсэгтэнгүүд чоно борооноор муу хүн түйвээнээр гэгчээр дураараа дургих юу ч биш биздээ.
Үнэнийг хэлэх тэр ШУА болон МУИС гэх мэт газарууд ямар ч чадваргүй болж хүн төрөлхтөний мэдлэгийг дамжуулах чадваргүй болсон тул нийт нийгэм үнэн гэж байхгүй гэсэн ойлголттой болжээ. Гэтэл интернэт гэж үнэн мэдлэгээс гаралтай шүү дээ бас гар утас гэж үнэн мэдлэгээс гаралтай шүү дээ. Үндсэн хууль гэж философоос гаралтай үнэн шүү дээ. Ардчилал гэж үнэн бас л философоос гаралтай. Энэ бүгдийг харьцангуй эсвэл хувийн санаа гэх үү?
Хүн төрөхөд булчин шөрмөс өгөдсөн болохоос ухаан өгөгдөхгүй гэдэгт л учир байгаа шүү дээ. Энэ өгөгдөөгүй ухааныг тэгээд хэрхэн тээж хэрхэн хэрэглэх вэ? Боловсролгүй ухааныг хэрэглэвэл юу болох вэ? Хээр талд болдог л биз тэгвэл Улаанбаатар хотод болохгүй шүү дээ. Улаанбаатар хот бол хөдөө тал эсвэл сүм хийдийн цуглуулга биш. Улаанбаатар хот бол соёл урлаг мэдлэг боловсролын төв байх ёстой.
Монгол хүн хэрхэн бүтэн өөрөөр хэлбэл бүрэн хүн болох вэ? Тийм боломж бий юу? Өөрийгөө таниагүй ертөнцийг ойлгоогүй бурханыг буруу харж үхлийг хүлээн зөвшөөрөхгүй явна гэдэг ямар их төөрөгдөл вэ?
Боловсрол гэдэг зах зээл шиг эрэлт байвал нийлүүлэлт байна гэсэн ойлголт биш шүү дээ. Боловсрол бол Үндсэн хуулиар өгөгдсөн үүрэг байх ёстой. Боловсрол бол төрийн даалгавар байх ёстой. Үүний эсрэг бүх үйлдэл гэмт хэрэгт тооцогдох ёстой.
Мэдээж өнөөдөр сэхээтэн хүмүүс байхгүй бас соён гэгээрүүлэх хүн ч байхгүй тул сэхээтэний байгууллага ч байхгүй соён гэгээрэлийн байгууллага ч алга болжээ. Бүгд л уул уурхай руу чиглэн амьдарцгаана. Гадаадаас ирсэн хөрөнгөтнүүд ч дотоодын үйлдвэрлэсэн баячууд ч уул уурхай л ярина. Монгол хүний дүр төрхийг гадныхан ч дотныхон ч эвджээ.
Өнөөдөр Монгол хүн ямар дүр төрхтэй явна вэ? Төрөхийн л хэвээрээ юу эсвэл энэ хооронд боловсорч төрсөнөөсөө дээрдсэн үү?
Монгол хүн өнөөдөр нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. Бид нэгдүгээрт философийн асуудалд орсон. Ингэх цаг ч болсон. Болосврол ярих гэдэг мэдлэг болон ёс суртахуун ярина гэсэн ойлголт. Гэтэл мэдлэг танин мэдэхүйгээс гаралтай. Танин мэдэхүй философоос гаралтай. Ёс суртахуун ярина гэдэг ёс зүй ярина гэсэн ойлголт. Гэтэл ёс зүй философоос гаралтай.
Дэлхийд мухар сүсэг ялагдаж боловсрол ялж болоод байхад Монгол хүний амьдралд боловсрол ялах цаг ирэх л ёстой. Хэрвээ мухар сүсэг ялж боловсрол ялагдвал үр хүүхэд залуу үе ялагдана гэлтэй…