С. Молор-Эрдэнэ. 25 лекц.

Цуврал лекцүүд 10 сарын 3 нд 11 цагт эхэлнэ.
Бямба гариг бүр. 11 цагаас. Байршил: тухайн үедээ зарлана.
Заавал бүртгүүлнэ. Утас: 9590 0920
И мэйл: s.molorerdene@gmail.com

МЕТАФИЗИК БУЮУ ЕРТӨНЦ
1 10 сарын 3 Декарт: Эргэцүүлж бодох. \медитац\ Descartes: Meditations
2 10 сарын 10 Кант: Цэвэр ухамсарлах. \реазон\ Kant: Pure Reason
3 10 сарын 17 Шопенхауэр: Ертөнц миний хүсэл ба төсөөлөл. Schopenhauer: World
4 10 сарын 24 Хайдэггер: Хугацаа хугацаандаа байх. Heidegger: Being and Time
5 10 сарын 31 Виттгенштэйн: Хэл хязгаарлагдвал ертөнц хягаарлагдана. Wittgenstein: Tractatus

ЛОГИК БУЮУ ГАРГАЛГАА
6 11 сарын 7 Киеркэгаард: Эсвэл тийм эсвэл үгүй. Kierkegaard: Either/Or
7 11 сарын 14 Фрегэ: Утга ба учир. Frege: Sense and reference
8 11 сарын 21 Дуи: Судалгааны онол. Dewey: Logic
9 11 сарын 28 Хуссерл: Логикоор шинжлэх. Husserl: Logical investigations
10 12 сарын 5 Гоэдэл: Бүрэн биш нотолгоо. Goedel: Incompleteness

ЭТИК БУЮУ ЁС СУРТАХУУН
11 12 сарын 12 Роулс: Либерализмын морал. Rawls: Liberalism
12 12 сарын 19 Цай Юанпэй: Хятадын этик. Cai Yanpei: Chinese Ethics
13 12 сарын 26 Ленин: Оросын этик. Lenin: Russian Ethics
14 1 сарын 2 Китаро: Японы этик. Nishida Kitaro: Japanese Ethics
15 1 сарын 9 Зингер: Хэрхэн амьдрах вэ? Singer: How are we to live?

ЭСТЕТИК БУЮУ ГОО ЗҮЙ

16 1 сарын 16 Хэгэл: Эстетикийн лекцүүд. Hegel: Aesthetics Lectures
17 1 сарын 23 Ницшэ: Урлагийн философи. Nietzsche: Philosophy of Art
18 1 сарын 30 Адорно: Эстетикийн онол. Adorno: Aesthetic Theory
19 2 сарын 6 Делуз: Мэдрэмжийн логик. Deleuze: Logic of Sense
20 2 сарын 13 Эко: Гоо сайханы түүх. Eco: History of Beauty

ПОСТМОДЕРН БУЮУ ОРЧИН ҮЕИЙН ДАРАА
21 2 сарын 20 Фуко: Дискурс буюу мэтгэлцээн. Foucault: Discourse
22 2 сарын 27 Хабермас: Коммуникатив буюу хамтдаа бүтээх. Habermas: Communicative action
23 3 сарын 5 Деррида: Деконструкц буюу зохиолыг эвдэх. Derrida: Deconstuction
24 3 сарын 12 Иглтон: Култур буюу соёл. Eagleton: Culture
25 3 сарын 19 Жижек: Хэгэл ба түүний сүүдэр. Zizek: Hegel

Advertisements

25 Лекц № 25: Өөр өнцөгөөс харах биш шүүмжлэх.

Энэ жилийн сүүлчийн лекц №25 түрүү жилийнхтэй адил лекцэнд оролцож явсан хүмүүсийн илтгэлүүдээр өндөрлөнө.
Олон нийтэд зориулсан 25 цуврал лекцүүд үргэлж мэргэжлийн номууд дээр тулгуурлагдан тавигдаж байсан тул хувийн санаа биш мэдлэг дээр тулгуурлагдсан. Лекц бүрт зориулж заавал нэг бүтэн өдөр зориулдаг. Лекц бүр зөвхөн өндөр үнэтэй мэргэжлийн номуудаас гадна бас цаг хугацаа шаарддаг.

Лекцэнд суусан хүмүүс урьд өмнийхөөсөө өөрчлөгдөж хөгжил явагдсан гэж үргэлж хэлж урамшуулж байсан тул тэр бүрт ажлаа илүү сайн хийж хагас сайн бүрт ямагт цагт эхэлж нийтдээ 6 сар үргэлжилж дуусах гэж байна.

Хүн өөрчлөгдөж хөгжил явагдах л чухал. Нэгэнт амидрах ганц насандаа үргэлж л урагш хөгжих хэрэгтэй. Ялангуяа өвөг дээдэс эсвэл эрдэмтэн мэргэд гэж ярьсан хүмүүс урагш хөгжихийн оронд хий хоосон хуучинаа магтдаг явдал бол цааш урагш хөгжихгүй гэсэн л явуургүй зан шүү дээ. Өвөг дээдэс эрдэмтэн мэргэд ч гэсэн алдаатай буруу зүйлс хийсэн гэдгийг мартаж болохгүй. Тиймээс шүүж шүүмжлэх хэрэгтэй. Шүүмжлэх гэдэг өнгөрсөнийгөө засаж залруулах болохоос эсэргүүцэж муулах биш. Харин өнөөдөр бол шүүмжийн зорилго улам сайн хийгээрэй сайжрах боломж бий шүү гэсэн л мэргэжлийн зөвлөлгөө байх ёстой. Мэргэжлийн биш мэдлэггүй хүмүүс бол шүүмжлэх чадваргүй гэдгийг мартаж болохгүй.

Илтгэл тавигчидын зарим сэдэвүүдийг дор жагсаалаа:
– Ницшэгийн “Заратустра”-гийн тухай
– Роулсын “Шударга ёсны онол”
– Марксын “Капитал” номын ач холбогдол
– Үндсэн хуулийн оюун ухаан.
– Морал ба шашин
– Анагаах ухааны этик
– Сурагч ба оюутан хоёрын ялгаа
– Гоо зүй ба урлагийн философи
– Модернэ хэдийд урлагт ирсэн тухай
– Реализмыг уран зурагт хэрхэн дүрслэх вэ?
– Англи-Монгол толь бичгүүд ном орчуулахад дутагдалтай тухай
– Лейбницийн философи синфони хөгжимд нөлөөлсөн тухай

Өөр өнцөгөөс харах биш аливааг шүүмжтэй харж сурах чухал. Нийгмийн ямар ч салбар бүрэн гүйцэд хөгжсөн биш. Шашин ч бас урлаг ч цаашлаад боловсрол мөн ном орчуулга дахиж сайжруулах шаардлагагүй гүйцэд биш. Ялангуяа мэргэжил устсан өнөө үед худлаа, алдаатай, зориуд мушгин гуйвуулсан романуудаас авахуулаад шашны ном судар хүртэл бүгд доогуур түвшинд орчуулагдаж бичигдэх болжээ.

Нэг хачирхалтай зүйл бол улстөрийн нам төр авахаараа л түүх нэртэй олон боть номуудыг бичүүлэх жишээтэй. Дахин дахин түүхийн ном бичиж буйг харахад их л амархан бололтой. Энэ бүгдийг өөр өнцөгөөс харах биш шууд шалгаж, шүүж, шүүмжилж чадсанаар л хөгжил явагдана. Хоосон магтах биш урамшуулах хэрэгтэй. Хэрэггүй шагнах биш шүүмжлэх хэрэгтэй.

Урьд өмнөх эрдэмтэн мэргэд гэсэн хүмүүсийн ном зохиолуудыг засаж залруулахын хажуугаар бас сайжруулж шинэчилж байж л хөгжил явагдана. Түүнээс биш тэднийг хий хоосон шүтэж хэмжүүрээ болгоод байвал урагшаа хөгжих хөгжил явагдахгүй хуучин хоцрогдсон дорой дутуу дотроо үлдэнэ. Дээр үед амидрал тийм ч хүсээд байхаар сайхан байгаагүй шүү дээ. Бүгдээрээ харанхуй бүдүүлэг. Ямар ч байшин байхгүй. Эмнэлэг сургуулиуд байхгүй яг л өнөөдөрийн Түвд орон шиг мухар сүсэгт дарагдсан байсан. Түвдүүд орж ирэхээс өмнө бол бүр ч хэцүү осолтой, аюултай, төргүй, хуульгүй, ил хуль, хулгай, дээрэмтэй хэцүүхэн л байсан шүү дээ.

Яг Монгол гэсэн нутаг дэвсгэр хот суурин хэрэм хамгаалалт байгаагүй нийтээрээ бичиг үсэггүй бүдүүлэг цаг үед ном бичих нөхцөл ч байгаагүй. Ганц хоёр бичгийн хүн байлаа гээд нийтээрээ уншиж чадахгүй хойно ямар ч үр нөлөө байхгүй. Социализмын үед л Монголчууд анх нийтээрээ уншиж чаддаг болж хот сууринд амидралаа шүү дээ.

Энэ 25 лекцийн зорилго олон буруу алдаатай ойлголтууд, үнэмшилүүд, ном зохиол болон уран бүтээлүүдээс ангижирч урагшаа ахиж хөгжиж өөр өнцөгөөс биш ахисан өнцөгөөс шүтэн биширч биш шүүж хянасан дээд талаас харахад байлаа.

25 Лекц № 24: Намтар ба нэр хүнд. Biography, Prestige

Энэ удаагийн лекцээр хүний өөрийн намтар болон тухайн хүний нэр хүндийн тухай ярилцана. Хүн ямар амидралаар амидарч ирсэн тэр түүх бол тухайн хүний намтар. Тэр амидрал ямар байв? Хүн өгөгдсөн өгөгдлөөр явсан уу эсвэл өөрөө өөрийнхөө бүтээл болж чадсан уу? Нөгөөтэйгүүр хүн нийгэмд өөрөөр хэлбэл бусдад хир их нэр хүндтэй вэ? Нэр хүндтэй амидралаар амидарч чадав уу? Үнэхээр л бусдын хүндэтгэлийг хүлээж эрхэм байж чадсан уу?
Нэр хүндтэй хүн гэдэг итгэж болох хүн. Итгэж болох хүнд л найдаж найдлага тавьдаг. Монгол хүний нэр хүнд гадаадад болон хөрш хоёр ард түмэндээ хир өндөр билээ? Монгол хүнийг нэр хүндтэй болгох тэр сурган хүмүүжил болон боловсролын үйл хэрэг амжилттай юу?

Хүмүүс яагаад нэр хүндгүй болдог вэ гэхээр худлаа хэлэх, хуурамч, зальтай, сураагүй байж сурсан гэнэ, мэдэхгүй байж мэднэ гэнэ, ямар ч хариуцлагагүй хүмүүс бол нэр хүндгүй хүмүүс. Улстөрчид яагаад нэр хүндгүй болдог вэ гэхээр тэд хуурамч амидардаг. Зарим улстөрчид намтараа нууж засаж бүр улайм цайм өөрчилнө. Баригдана гэдгээ мэдэхгүй. Тийм болтолоо оюуны доод хэмжээнд очдог.

Нэр хүндийг одон шагнал эсвэл хөрөнгө мөнгөөр худалдаж авах ямар ч боломжгүй тул нэгэнт худлаа явсан хүн дахиад нэр хүндтэй болох бараг л боломжгүй. Нэр хүнд бол зөвхөн хувь хүн ард түмэнд биш компани болон улс оронд байх ёстой үнэт зүйл. Үүнийг л Монгол хүн сүүлийн 20 гаруй жил умартлаа.

Германы Берлиний их сургуулийн философийн профессор байсан хүн Мерсиер гэдэг нэрээр “Лиссабон руу явах шөнийн галт тэрэг” номондоо ингэж бичсэн байдаг: What could… what should be done, with all the time that lies ahead of us? Open and unshaped, feather-light in its freedom and lead-heavy in its uncertainty? Is it a wish, dreamlike and nostalgic, to stand once again at that point in life, and be able to take a completely different direction to the one which has made us who we are?

Түүний номыг хэдхэн жилийн өмнө кино филм болгожээ. Мерсиер номондоо хүн өмнөө байгаа энэ цаг хугацаандаа юу хийхээр төлөвлөж байгаа вэ мөн өөрийнхөө олон төлөвлөсөн зүйлийг биелүүлэхгүй орхих гэдэг ямар их цаг хугацааг үр ашиггүй өнгөрөөнө вэ гэдэг талаар философийн гүн агуулгатай асуудаг. Хүний өмнө ирж буй тэр цаг хугацааг ганцхан амидрах амидралын хэзээ ч дахиж ирэхгүй тэр хугацааг ашиглаж өнгөрөөж чадсан хүн л өнөөдөрийн энэ цэгт хүрч ирдэг гэж Мерсиер цаг хугацааг өөрийн эрх чөлөөг ашиглан дүүргэж амидрахыг зөвлөдөг. Хүн өөрийн амидралыг хэзээ ч огцом өөрчлөх боломжтой шүү гэдгийг тэр гол дүрээрээ бас харуулдаг. Өөрөө өөрийнхөө шийдсэн хэнд ч хамаагүй одоо оршиж буй амидрал мөн цаашид бүтээх амидралын тухай асууж кино филм үзэгчийг гүн бодолд оруулдаг.

Амидарсан шиг амидарч чадаагүй хүмүүс ямар намтар бичих вэ? Амдарсан шиг амидрах гэдэг зөвхөн идэж ууж мөнгө төгрөг цацаж баярхах биш. Бусдад тус дэм болж чадав уу гэдэг л чухал.

Бусдыг залилалж мэхлэж худлаа амидарч хиймэл дүр исгэсэн хүмүүс өөрийгөө нэр хүндгүй болгож олны дунд ичих ч үгүй явдаг. Ийм ичихгүй хүмүүс нэр хүнд болон нэр олох гэж мөнгөөр төлөх гэдэг боловч амжилтанд хүрэхгүй. Нэр хүндийг мөнгөөр эсвэл зэрэг цол цаашлаад одон шагналаар авдаггүй. Гагцхүү нэр хүнд гэдэг хүн заавал баталж эсвэл хэн нэгнээр магтуулах албагүйгээр хүмүүст хир вэ гэдэг харагддаг. Нэр хүндтэй хүн зүгээр л харагддаг.

Хүний намтар заавал гавьяа шагнал одон медалийн цуглуулга байх албагүй. Яагаад гэвэл одон шагналууд ихэнхдээ л улстөрийн хэрэгсэл болсон байдаг. Хүний намтар гэдэг дотоод сэтгэлийн намтар. Хүн хүсэл мөрөөдлийнхөө төлөө явж амидралын амтыг таашаан эдэлж цаашлаад баталгаат замаар өөрийгөө авч явах гэдэг намтар бөгөөд өөрийнхөө тухай хожим ярих дурсамж.

Би өөрөөрөө байж чадсан уу? Хэн нэгний сүүдэрт эсвэл хэн нэгнийг шүтэн биширч өөрөө өөрийгөө алдан амидрал гэх боломжгүй зөвхөн оршихуй байгаагүй биздээ гэдэг асуултыг хэн ч хэзээ нэгэн цагт тавина. Өнөөдөр Монгол хүн дэндүү их мухар сүсэгтэж хэтэрхий их улстөрчидийн тоглоом болжээ. Ердөө л хоёрхон төрлийн оршихуйтай гэж үү?

Нэр хүндтэй хүн гэдэг заавал дарга сайд эсвэл баян тарган байх албагүй. Яагаад гэвэл нэр хүнд эд зүйл албан тушаалаар батлагдахгүй. Нэр хүнд гэдэг бусдад харагддаг тул бусад хүмүүс ч хэнийг нэр хүндтэй гэдгийг тодорхойлж хэлж ч чаддаг. Тиймээс нэр хүндийг залилаж эсвэл худалдаж авах ямар ч боломжгүй. Үүнтэй адил олон улсын тавцан дээр төрийг төлөөлдөг улстөрчид ард түмнээ хэрхэн төлөөлж өөрийнхөө болон ард түмнийхээ нэр хүндийг хир авч явж чаддаг вэ гэдэг хэнд ч ил харагддаг. Ганцхан буруу үйлдэл эсвэл хөдөлгөөн бүхэл бүтэн ард түмнийхээ нэр хүндийг өөрөөр хэлбэл нэр төрийг баллана. Нэр хүндтэй болон нэр төртэй үйл хэргийг л Монгол хүн арай л тоохгүй байх шиг харагддаг.

25 Лекц № 23: Үнэт зүйлс ба эрхэм хүндэт хүмүүс. Values, Recognition.

Түрүүчийн лекцээр шагналын тухай ярьж өнөөдөр одон медалийн үнэ цэнэ алдагдаж агуулгагүй бас зорилгогүй болсон тухай ярилцсан. Ерөөсөө ардчилалтай нийгэмтэй болох гэвэл хэнийг ч бусдаас ялгаж болохгүй. Үүнийг хэрэгжүүлдэг Швейцар оронд ямар ч одонг зөвшөөрдөггүй бөгөөд одонгоор шагнахыг хуулиараа хорьдог.
Энэ удаагийн лекцээр заавал шагнал шаардлагагүй өөрөөр хэлбэл хэзээ ч шагнал аваагүй мөртлөө нийгэмд үнэт зүйлс бүтээж явдаг хүмүүсийн тухай ярилцаж өнөөдөр 21-р зуунд ямар Монгол хүмүүс эрхэм бэ гэдэг тухай ярилцана. Хамгийн эхний асуулт бол Монголчуудын үнэт зүйл юу вэ?
Үнэт зүйлс гэдэг заавал түүх эсвэл өв соёл байх албагүй бөгөөд ердөө л нийгэм болцгоож хамтран амьдрахад юу хамгийн чухал вэ гэдэг л үнэт зүйлс шүү дээ. 21-р зуны хамгийн үнэт зүйл бол боловсрол. Боловсролгүй нийгэм гэдэг ямар ч ирээдүйгүй. Боловсролоос гадна бас нэг нийгмийн үнэт зүйл бол эрүүл мэнд. Өвчтэй хүмүүсээр дүүрэн улс орон гэдэг удамшилийн буюу генийн доголдолд ордог тул эрүүл чийрэг хүүхэд төрөх баталгаа байдаггүй. Ингээд ёстой ирээдүй устана гэсэн үг.
Боловсрол, эрүүл мэндээс авахуулаад ардчилалын үнэт зүйлс болох эрх чөлөө, тэгш эрх, шударга ёс гээд нийгмийн үнэт зүйлүүд бүгд дэс дараатай үнэлэгдэх ёстой. Мэдээж эдгээр үнэт зүйлсийн хажуугаар бас эд материалын үнэт зүйл байлгүй дээ. Жишээлбэл газар нутаг, мал аж ахуй, үйлдвэр худалдаа бас л үнэт зүйлд хамаарна. Ард түмэн олигтой хөрөнгө мөнгөтэй болж чадвал бас л үнэт зүйл болох жишээтэй.
Үнэт зүйлсийн үнийг унагахгүй харин ч тээж дэлгэрүүлж олны хүртээл болгож яваа хүмүүсийг хүндэтгэх бол тухайн нийгмийн үнэ цэнэ. Нийгэмд ямар ч цол зэрэг шагналгүй мөртлөө хийж бүтээж яваа хүмүүс бол жинхэнэ эрхэм хүмүүс дээ. Тэднийг л ёстой хүлээн зөвшөөрч чадвал одоо л эрдэмтэй ард түмэн болж чадна.
Ердөө 100 ширхэг хүн эрхэм биш Монголын 3 сая хүн эрхэм шүү дээ. Үндсэн хуулинд Монгол хүн бүр эрхэм гэж бичих ёстой. Гэтэл өнөөдөр цаг үеийн биш цаг үеэсээ хоцорсон 100 ширхэг хүнийг ямар ч их эрхэмлэв дээ.
Цагийн үеийн биш хүмүүс цагийн эсрэг хүмүүс бөгөөд тэд бараг л дайснууд. Тэд өнөөдөр хэнд ч ямар ч амьдралын туршлага яриад нэмэргүй. Залуу хүнд хэрэг болохгүй хувийн амьдралын паян туршлагаа зурагтаар биш гэртээ л ярих хэрэгтэй. Улс орны хөгжил болон нийгэм урагшлахад сурсан мэдлэгээ л зурагтаар ярих чухал. Яагаад гэвэл мэдлэг маргааш нөгөөдөр хэрэгтэй. Мэдлэгтэй болоход цаг хугацаа чухал үүрэгтэй. Энэ чухал цаг хугацааг л 100 эрхэмүүд алдсан байдаг. Тиймээс тэд мэдлэггүй үлджээ.
Өнөөдөр 21-р зуунд хүн хувийн туршлагаа ярих биш ямар мэдлэгтэй вэ гэдгээ л яривал цаг үетэйгээ нийцнэ. Цаг үетэй нийцнэ гэдэг мэргэжилдээ хэдэн жил ажиллаж ном бичиж жилээс жилд мэдлэгээ нэмэгдүүлсэн тэр их мэдлэгээ л бусдад түгээж бусадтай хуваалцах шүү дээ.
Өнөөдөр нийгэмд мэдлэг гэдэг зүйл мэдлэг ярих ёстой хүрээний хүмүүсийн дунд устжээ. Нийгмийг тэргүүлэх ёстой хүмүүс заавал мэдлэгтэй байх ёстой болохоос биш ард нийтээрээ өндөр мэдлэгтэй болох алба ч үгүй бас боломж байхгүй. Мэдлэг насаа дагаж өнгөрүүлсэн жилүүдээс хамааран нэмэгддэг. Хаа ч аль ч оронд очиход хамгийн их мэдлэгтэй хүмүүс хөгшин буурал үстэй байдаг. Гэтэл Монгол хүмүүс хөгшин буурал өндөр цол зэрэгтэй мөртлөө ямар ч мэдлэггүй. Нэгэнт мэдлэгтэй байх ёстой их дээд сургуулийн болон шинжлэх ухааны салбарын хүмүүс мэдлэггүй тул нийгэм жолоодлоггуй төрөөгдөлд оржээ. Иргэдийг зааланд цуглуулж ямар ч боловсролгүй соёлгүй доод түвшиний хүмүүс тэнгэр заяа хувь тавилан агаарын хүнс тэжээл энерги ярьж галзууруулна. Олон зуун хүн нэгэнт галзуурсан тул өөрийгөө болон залуу үеэ баллана.Үүний шалтгаан бол 90-ээд онд боловсрол гэж зүйл устсан. Ингээд боловсролгүй ардчилал эхэлсэн.
Улстөрч, эдийн засагч, хөгжмийн зохиолч, жүжигчин урлагийн хүмүүсээс авахуулаад яруу найрагчид цаашлаад лам бүр эдийн засагч хүртэл бүгд мэдлэггүй мөртлөө хамгийн их зурагтаар гарна. Ингээд мэдлэггүй хүмүүс мэдлэггүй нийгмийг үүсгэнэ. Мэдлэггүй ээж аавууд мэдлэгтэй болох ёстой үр хүүхэд залуу үеийг хохирооно. Ээж аавууд яагаад цаг үеийн биш болцгоож залуу үед гологддог вэ гэхээр өнөө л бөхийн өргөөндөө очоод хачин юм сонсоод толгой нь эргэчихсэн шүү дээ. Өөрсдөө л буруутай шүү дээ. Түүний оронд аав нь ном уншиж хүүхдүүдтэйгээ яриа өрнүүлж ээж нь бэлэн торт бялуу авахын оронд гэртээ хийж сурвал амьдрал жинхэнэ аз жаргалтай болох биш үү.
Нийгмийн хамгийн мэдлэггүй хүмүүсийг цуглуулан цаг үеийн биш зүйл зураггаар яриулах гэдэг цаанаа ямар зорилготой вэ? Шинэ үе ирж шинэ цаг үе авчрах гэж байхад яагаад өнөөдөр шинэ үеийг зогсоож бараг л шинэ үед дайсагнан вэ? Яагаад шинэ үеийг дагаад шинэ үеийн сэтгүүлчид гарч ирэхгүй байна вэ? Нөгөө л асуудаг асуултуудаа ярьж магтана нөгөө л хариултаа хариулж үзэгчидийг уйдаана.
Сая цагаан сараар зурагтаар юу харуулав аа. Шинийн нэгэнд өдөржингөө лам нар гарлаа биш үү. Цагаан сар чинь Түвдийн өөрөөр хэлбэл лам нарын баяр байна шүү дээ. Ерөөсөө цагаан сар цаг үеийн биш болжээ.
Бөө, мухар сүсэг, хүмүүсийг зааланд цуглуулах, аура, энерги, билэгдэл, арга билиг бүгд цаг үеийн биш. Цаашлаад тэнгэр үзэл, өв уламжлал, түүх, соёл бүгд цаг үеийн биш. Цаг үеийн бишүүдийг хэрхэн цаг үеэр солих вэ? Цагийн үеийн биш Монгол хүний энэ олон цаг үеийн биш зан заншил баяр наадам золголт бэлэг сэлт одон шагналууд. Оюуны доод түвшинд орсон нийгмийн хэв маягууд. Ирээдүйг ирүүлэхгүй хоцрогдсондоо мөргөл залбирал хийсэн айдас худал хуурамч заль мэх бялдуучлалаар дүүрсэн утаатай нийгэм.
Монгол хүн яагаад өнөөдөр мэргэжлийн түвшинд мэдлэгтэй болж чадахгүй нийт нийгмээрээ мэдлэггүй болсон бэ гэхээр хоёр чухал эрдэм дутагддаг. Нэгдүгээрт хувийн сахилга бат. Хоёрдугаарт нийгмийн дэг журам. Хувийн сахилга баттай хүн гэдэг өөрийн зорилгынхоо төлөө тууштай явах чадвартай бусдын шахалт дарамтанд ордоггүй байхыг хэлдэг. Харин дэг журам гэдэг гэртээ, сургууль дээрээ, гадаа гудамжинд нэг үгээр хэлэхэд олны дунд биеэ зөв авч явахыг заадаг.
Нэгэнт Монгол хүнийг эрхэм гэж Үндсэн хуулинд тусгаагүй тул Монгол хүмүүс хэн хэнийгээ хүндэтгэхгүй. Өөрийнхөө аав ээжийг хүндэтгээд бусдын буюу танихгүй хүний ээж аавыг хүндэтгэхгүй бол ийм хүн ердөө л арчаагүй хоосон. Өөрийнхөө хүүхдүүдийг хүндэтгэж чаддаг мөртлөө танихгүй хүний хүүхдийг хүндэтгэж чадахгүй бол ёстой хүн болоогүйгийн баталгаа.
Монгол хүн өнөөдөр юунд илүү үнэ өгч байна вэ? Боловсролд хэн илүү үнэ зарцуулна вэ? Хэн боловсролын дээгүүр алт мөнгө тавина вэ? Хэн хэнийг хэрхэн эрхэмлэж байна вэ?
Эдгээр асуултуудын тухай энэ удаагийн лекцээр ярилцаж яагаад өнөөдөр үнэт зүйлсийн жагсаалт хэрэгтэй вэ тухай ярилцана.
Энд ярилцаж буй Английн “value” гэсэн үгийг валют гэж нэрлэж дасжээ. Гэтэл энэ үгээр зөвхөн эд хөрөнгө гадаадын дэвсгэртүүдийг л нэрлээд байх шиг. Гэтэл боловсрол эрүүл мэнд гэх мэт бусад үнэт зүйлүүдийг адилхан валют гэх цаг болжээ.
Нийгмийн “recognition” гэсэн бусдыг эрхэмлэж хүндлэх тухай энэ философийн ойлголт Монгол хүний хувьд танил ойлголт биш. Монголчууд Манж, Түвдийн үеэс нэг нэгнийгээ эрхэм гэж хүндлэх биш харин ноён, дээдэс, хар шар феодалуудыг л шүтэж тэдэнд мөргөж тэдэндээ бас дээрэлхүүлж доромжуулж ирсэн түүх бий. Тиймээс өнгөрсөн үед хаадууд ч сүүлд ноёд феодалууд ч Монгол хүнд зориулж нэг ширхэг номын сан ядаж нэг ширхэг философийн ном орчуулсангүй. Мэдээж их дээд сургууль байгуулах тэдний хувьд дэндүү ахадсан асуудал.
Өнөөдөр ч гэсэн УИХ-ын гишүүнээс авахуулаад өөрсдийгөө ноёд феодал мэт эрхэмлүүлж хүндэтгүүлэх гэсэн арчаагүй нөхдүүд олондоо олон. “Муу нь муудаа дээрэлхүү” гэдэг яг л Монгол хүмүүст таарсан ойлголт. Улс орныг авч явж үлгэр жишээ байх ёстой хүмүүс яаж ингэж цагийн үеийн биш амьдарна вэ?
21-р зуун ирчихээд байхад л цаг үеийн биш зүйлстэй зууралдсан хэвээр. Нөгөө л мухар сүсгээ ярьсаар л. Мухар сүсэгчид бүдүүлэг ажлаа хийсээр л. Монгол хүн дарга боос захирал болоод л шууд нүд ам нь хачин хөдлөөд л царай нь мэлийгээд л хачин болчихдог. Их дээд сургуулийн захирал ректор болоод л шууд л хүн танихгүй болцгооно. Удирдах зөвлөл ярих дуртай. Юу ч мэдэхгүй чадахгүй хүмүүс юугаа удирдах вэ? Хэнийг удирдах вэ?
Монгол хүний нэг өрөвдөлтэй ааш зан бол жоохон юм социализмын үед Орост өнөөдөр Америкт эсвэл Японд сураад ирчихсэнийгээ их юманд бодно. Тэр жоохон өчүүхэн сурсан зүйлээ мэдлэг боловсрол гэж нэрлэнэ. Тэд жоохон зүйл сурсан гэдгээ баригдчихсан байгаагаа ч мэдэхгүй. Үүний цаадах эмгэнэлтэй зүйл бол одоо энэ хүмүүс МУИС эсвэл бусад их дээд сургуулиудад оюутнуудад хичээл заагаад дотоодын бүтээгдэхүүнүүдийг үйлдвэрлэж байгаа шүү дээ. Ингэж жоохонууд цааш жоохонууд бүтээнэ. Гагцхүү багш профессоруудынхаа жоохоныг мэдсэн айхтар оюутнууд дагаад жоохон болдоггүй тул ирээдүй бас харагдах шиг.
Энэ удаагийн лекцээр гэх мэт Монгол хүний үнэт зүйл, эрхэм хүмүүс, хүндэтгэх ёстой хөдөлмөрч хүмүүсийн тухай ярилцана. Монгол хүний дотоод руу өнгийж харан илэн далангүй ярих тул олон хүн өөрийгөө болон бусдыг олж харж хэнийг эрхэмлэж хүндэтгэх вэ гэдэг тодорхой болох жишээтэй.

25 Лекц № 22: Одон ба шагнал. Star, Award

Энэ удаагийн лекцээр одон медалууд болон соёрхол шагналууд ямар зорилготой болон яагаад хэн хэнээс юуны төлөө шагнал авдаг тухай ярилцана. Орчин үед бараг л феодализмын үеэс гаралтай цол гуншингуудын хэрэг байна уу гэж асууцгаана. Одон медалууд цаг үеэс хоцорсон биш үү?
Компютер, интернэт, глобалчлал гээд л оюуны хөгжил дэвшил явагдаж байхад үргэлжийн хуучиндаа хорогдон шинийг бүтээж шинэчлэгдэж чадахгүй байх гэж үү? Нөгөө ардчилал хаачсан бэ? Хэрвээ л ардчилал биелэлээ олсон гэвэл хүн бүр л хоцрогдсон ичмээр шагналуудаас эрх чөлөөгөөрөө татгалзана биздээ. Гэтэл тийм биш ажээ. Ялангуяа залуу ямар ч амьдралын туршлагагүй хүмүүс хүн цочоож төрийн соёрхол авна гэдэг ичгүүртэй харагдах. Шагнаж байгаа хүн ч гэсэн нүүрээ хаашаа нуунаа.

Өнөөдөр хэрэглэгдэж буй төрийн соёрхол улсын баатараас авахуулаад шинжлэх ухааны академич цаашлаад ардын жүжигчин ардын багш хүртэлх бүх цол хэргэм гуншин зэрэглэлүүд социализмын бүтээн байгуулалтын үеийн Орос орноос оруулж ирсэн шүү дээ. Орос орон энэ бүх шагнал цолнуудыг анх нийгмийг социалист агуулга болон бүтэцтэй болоход зориулсан байсан. Мэдээж Орос орон 1917 оны ардчилсан хувьсгалаас 1937 он хүртэлх 20 жилд Их бүтээн босголт хийж чадсан тул капиталистуудын эсрэг эх орноо хамгаалсан түүхтэй. Тэд энэ бүтээн босголтоо улам эрчимжүүлэхийн тулд онцгой хүмүүсийг урамшуулж зоригжуулж мөн үлгэр жишээ иргэдийг олны танил болгож иржээ. Оросууд Наполеоныг ялсан үеэс л одон медалыг анх зохиожээ.

Монголчууд бас социализмыг бүтээн босголцож Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэтээс авахуулаад аймгийн төв болон сумуудыг алгасалгүй Их бүтээн байгуулалт явуулсан. Энэ үйл хэрэг хөдөөнөөс дөнгөж орж ирж төв газруудыг байгуулж байсан Монгол хүмүүсийн хувьд цоо шинэ зүйл байлаа. Бүгд л бичиг үсэггүй боловсролгүй байлаа шүү дээ. Монголчууд ч гэсэн онцгой гавьяа байгуулсан хөдөлмөрийн хүмүүсийг шагнадаг байсан. Үүний нэг том жишээ бол хөдөлмөрийн баатар.
Гэтэл өнөөдөр ардчилалын гэх социализмыг үзэн ядах болсон жилүүдэд юу ч бүтээн босгохгүй байж яагаад шагнал үргэлжилж баатар болцгооно вэ? Социализмын бүтээн босголтыг нураасан мөртлөө шагналуудыг аваад үлдсэн гэхээр дэндүү өрөвдмөөр.
Социализмын үед бүтээн босголтонд зориулж төрийн шагналууд авдаг байсан бол өнөөдөр нэгэнт аж үйлдвэр устаж хөдөлмөрийн хүмүүс байхгүй болсон тул хэнийг одоо шагнах вэ? Хараад байхад нийгмийн хөгжил цэцэглэлтэнд ямар ч үүрэггүй үлгэр дууриалал биш улстөрийн намынхан, дуу дуулаач эсвэл бөх богсчингоос авахуулаад морио уралдуулдаг нөхдүүд гээд наадаж цэнгэдэг хүмүүс ихэнх өндөр үнэтэй цол шагналуудыг авдаг болжээ. Ямар ч ардчилалын үнэр алга.

Нэг түүх ярихад социализмын үед нэг хөдөөний эр Орос оронд очиж суралцаж байхдаа социализмыг байгуулдаг гэж буруу ойлгожээ. Социализмыг байгуулах гэсэн ойлголт онол дээр байхгүй шүү дээ. Зөвхөн хөгжүүлэх гэсэн ойлголт л бий. Тэр хүн сүүлдээ коммунизмыг хүртэл дараагаар бас байгуулдаг тухай бас л буруу ойлгож болдог бол социализмыг маш хурдан байгуулаад эсвэл алгасаад нэг мөсөн коммунизм байгуулбал ямар вэ гэж асууж байсан гэдэг.
Мэдээж социализмын үеийн Монголчууд хүн төрөлхтөний мэдлэгийг анх хүлээн авч байсан болохоор хагас дутуу ойлгох юу ч биш байсан цаг үе.
Гэтэл өнөөдөр олон арван жилийн дараа бүр Америкт очсон гэдэг мөртлөө бас л муйхардаж ардчилалыг байгуулдаг гэж буруу ойлгодог хэвээр. Сүүлдээ бүр ардчилалыг байгуулчихлаа одоо түүний дараагийн шууд ардчилалыг байгуулна гэж хүртэл яридаг болжээ. Ардчилалыг байгуулж цаг алдахаар шууд ардчилалыг байгуулах хэрэгтэй байсан биш үү. Социализмыг Орос хэлнээс буруу орчуулсан бол өнөөдөр ардчилалыг Англи хэлнээс буруу орчуулсан хэвээр. Мэргэжлийн биш хүмүүс юугаа ч орчуулж чадах вэ дээ.

Энэ бүгд ердөө ч байгуулдаг зүйл биш шүү. Ардчилал гэдэг улстөрийн дэг журам шүү. Англиар political order гэдэг. Харин социализм бол нийгэм эдийн засгийн идеолог буюу идеаг дагаж мөрдөх гэсэн утгатай бөгөөд Англиар social economic ideology.
Феодализмын үед бас л Манжуудаас элбэг дэлбэг цол гуншин ирж зайсан, сайд, шадар, ноён гэх мэт цол гуншингууд дэлгэрч өнөөдөр ч хүртэл хэвээрээ үлджээ. Хуучиндаа хорогдож хоцрогдсон амьдрал яагаад ямар учраас хэвээрээ үлдэж буй тухай ярилцах цаг болжээ. Мэдээж Манжууд тэр үед бичиг үсэггүй Монголчуудыг янз бүрээр л хөөргөж байсан байлгүй.

Лекцийн үеэр урьд өмнөхтэй адил сэдвээ теори болон практик талаас харьцуулан ярилцана. Монгол хүн шинийг бүтээж хуучинаасаа салж шинэчлэгдэх чадваргүй юу? Яагаад цаг үеийн биш зүйлс ингэж их цаг үеийн болчих воо? Хэн буруутай вэ?

25 Лекц № 21: Найз ба нөхөрлөл. Friend, Friendship.

“Чи надад таалагдсангүй” гэсэн найзыг найз гэхэд хэцүү. Сайтай ч муутай ч найз бол найз бишүү. Найзуудаа найз гэж байхгүй гэсэн үг ч бий. Мэдээж найзууд дотор найз шиг найз цөөхөн л гэж буй. Цалин мөнгө хөрөнгөний хэмжээ адилхан хоёр хүн хэзээ ч найз болдоггүй гэсэн үг ч бий. Тэд зүгээр л хамт чөлөөт цагаа өнгөрөөдөг.
Мөнгөөр найзыг худалдаж авах боломжтой гэдэг гэтэл цөөхөн найз үнэндээ хүрч чаддаг гэдэг. Найз гэдэг ойрын биш алсын. Хэрэгтэй үед найз байгаа гэж бодож явах шиг сайхан зүйлгүй. Жинхэнэ найзууд хэзээ л үргэлж уулзаж сүйд болж байлаа.
Энэ удаагийн лекцээр “Ерөөсөө найз гэж яг хэн бэ?” гэсэн асуултанд харуилахыг хичээнэ. Сайхан нөхөрлөл гэж ярьдаг тэгвэл нөхөрлөл гэж юуны тухай ярина вэ? Цаашлаад “анд” найз гэж ярих дуртай.
Хамтдаа анд явж ан хийхэд найдвартай найзыг анд явдаг анд найз гэх үү? Тэгвэл андууд гэдэг ангийн найзууд байхнээ. Эрт дээр үед мэдээж ан хийж л хоолтой болох боломжтой. Муу анч найзтай бол хоолгүй буцаж ирнэ шүү дээ. Тиймээс хоол гэртээ найдвартай авчрахын тулд жинхэн анд найз хэрэгтэй.
Өнөөдөр анд явах анд найз хэрэггүй. Тэртэй тэргүй хоолгүй болчихоод анд явж байгаа бишдээ. Хийж бүтээхгүй залхуу гэрээсээ зугатааж хээр дураараа дургих гэж л эрчүүд цатгалан мөртлөө ан хийдэгдээ.
Нөхөрлөл гэдэг сайн нөхрийг хэлдэг дутуу бүгдийг нөхөж явдаг хүнийг л нөхөр гэх мэт. Мэдээж эмэгтэйчүүд нөхөртэй болж олон дутуунуудаа нөхүүлдэг. Тэгвэл эрэгтэй хүмүүс хоорондоо нөхөрлөж юу дутуугаа нөхүүлэх вэ?
Цэрэгт эсвэл дайнд явахад нөхөр хэрэгтэй. Цэрэгт нөхөрлөх нөхөрлөл бол найз биш. Найз хэзээ ч эхлэх боломжтой. Найзаа дуртай үедээ татгалзах ч боломж бий. Тэгвэл цэрэгт явж буй цэргийн нөхөрлөл биш дуртай дургүйгийн асуудал биш үүрэг даалгавар.
Үерхэл гэдэг нас чацуу хүмүүсийн асуудал. Үерхэл залуу гэнэн үеийн адал явдал байх жишээтэй.

25 Лекц № 20: Төрөхийн үү эсвэл олдмол уу? Nature, Nurture.

Өнөөдөр өөрийгөө хүн гэж нэрлүүлж гудамжаар алхах хүмүүнүүд байгалийн өгөгдсөн өгөгдөлөөрөө аз изэнд үнэмшиж цаанаасаа гэж хувь заяандаа хаягдан алхаж буй юу эсвэл цаанаасаа зурсан зургандаа засвар залруулга хийж өөрийн хүслээ даган ээж аав багш найз нөхдөөсөө ямар ч хамааралгүй эрх чөлөөт хүн болон алхаж явна уу?
Энэ удаагийн лекцээр Монгол хүмүүс удамшилийн ген болон манай удмын хүн гэдгээр юу хэлээд буйг тайлбарлана. Түүний хажуугаар заавал удамшилдаа баригдаж ээж аавынхаа үгэнд орж бусдын бүтээл болж амьдрахын оронд өөрөө биеэ дааж өөрийнхөө бүтээл болж өгөгдсөнд биш өөрийн бүтээсэндээ баярлаж явах боломжтой тэр олон боломжуудын тухай ярина.
Ээж аав гэж нэрлэдэг хүмүүсийн үр хөврөлүүд нийлж хүн төрөх үед зөвхөн удамшсан генүүд л хүүхдийн биед тээгдэн төрөх болохоос биш хүүхдийн ухаан бол цагаан цаас шиг л юу ч бичигдээгүй байгаа. Хүүхэд удамшуулан авч буй бүх генүүдийнхээ талыг ээжээсээ үлдсэн талыг ааваасаа авах жишээтэй. Мэдээж удамшиж буй генүүд дотор сайн генүүд ч бий бас муу генүүд ч бий. Жишээлбэл аавын атаархуу зан эсвэл ээжийн гэнэн төрх удамшина. Харин сайн гэвэл аавын авьяас чадвар мөн ээж ном уншдаг боловсролтой ээж байсан бол түүний оюуны чадвар удамших жишээтэй.
Зохиолч буюу сэтгэгч Бернард Шоугийн хэлсэнээр аавынхаа царай муутай генүүдийг аваад ээжийнхээ оюунлаг биш генүүдийг аваад төрсөн хүн ёстой л энэ хорвоо дээр одоо өгөгдсөнүүдэд буюу удамдаа найдах биш харин өөрийгөө хөгжүүлэх хувийн тоглолтын асуудал гарч ирэх жишээтэй.
Философич буюу бодогч Имануэл Кантын хэлсэнээр өөрийгөө өөрчилж өөрөө өөрийгөө авч явах зоригтой байгаа ч гэж хэлсэнээр хүн заавал эдийн засагч банк санхүүгийн хүн болж мөнгө тоолохдоо биш эсвэл хуулийн мэрэгжилтэй болж ээж аавынхаа хүслийг дагах биш түүний эсрэг зөрж хүүхдийн цэцэрлэгийн багш болж хүнийг шийтгэх биш хүнийг хүмүүн болгодог ёс суртахуунтай тусч хүн болох боломжтой.
Хүн өөрөө сэтгэгч биш бодогч болох гэвэл ном их уншиж бас ном их бичиж энэ хорвоо дээр өөрөө өөрийнхөө хүчинд итгэсэн нийгмийг номоороо өөрчилж цааш хөгжиж дэвшихэд тус болж ёстой ямар их зоригтойгоо харуулж чадах жишээтэй. Өөрийн хүчинд итгэхгүй зориггүй хүмүүс бэлэн амьдрал хайж ашиглах хүн сонгож бусдыг золиослож улстөрч маягийн амьдралаар амьдардаг.
Бодож чаддаггүй зөвхөн сэтгэдэг ард түмнүүд сэтгэлийн хөдөлгөөндөө баригдаж дуулж найрлаж наадамдаж улс орноо хөгжүүлж чадахгүй бусдад өр зээл тавьж газар ухаж нутгаа түрээсэлж амьдрах жишээтэй.
Төгөлдөр хуурч ээжийн охин төгөлдөр хуурын гентэй төрөх магад өндөртэй. Гэхдээ түүний орчинд төгөлдөр хуур тоглох боломж олдохгүй бас өөрөө тэр хөгжимөө тоглох хүсэлгүй бол өгөгдсөн авьяасын хэрэг гарахгүй. Гэтэл авьяасгүй ч гэсэн төгөлдөр хуурыг сурч хөгжимийн амт шимийг эдэлж энэ хорвоод гоо зүйн таашаалаар амьдрахаар шийдсэн хүн өгөгдөлд биш хичээл зүтгэл хүсэл эрмэлзлээрээ өөрийгөө бүтээх жишээтэй. Мэдээж төгөлдөр хуур хөгжимүүдийн дотор сонгодог төрөл учраас маш их дасгал бас хувийн сахилга бат хэрэгтэй. Амархан болон нот багатай хөгжимүүд бол өөр асуудал.
Сумо аавын хүү төрөхдөө мэдээж сумогийн генүүдийг авах магад өндөр. Гэхдээ заавал сумо болж аавынхаа хүслийг дагахгүй өөрийнхөө хүслийг дагаж роман бичдэг хүн болох хүсэлтэй бол одоо тэгээд хүүгээ удирдаж эрх чөлөөг хаасан сумо аавын хүсэл биелэхгүй байх эмгэнэлтэй. Тиймээс хүү эрх чөлөөгөө эдлэж аавынхаа сүүдрээс гарч өөрөө өөрийнхөө бүтээл болж чадвал үүнийг ёстой жинхэнэ эрх чөлөө гэхээс биш хий хоосон улстөрийн эрх чөлөөтэй ямар ч хамаагүй.

25 Лекц № 19: Бодогч уу эсвэл сэтгэгч үү? Philosopher, Poet

Энэ удаагийн лекцээр нилээд том сэдвийг хөндөж ярилцана. Дэлхийн том том бодогчид бодсоор байгаад хэрхэн хүн төрөлхтөний танин мэдэхүй хөгжиж, мөн сайныг асуусаар байгаад ёс зүй буюу этик хөгжиж үүн дээр гоёыг үнэлсээр байгаад гоо зүй буюу эстетик хөгжсөн түүх бий.

Үүний зэрэгцээгээр том том сэтгэгчид хэрхэн яруу найраг буюу поэзи гэдгийг зохиож улмаар театр гэсэн хүн төрөлхтөний агуу урлагыг бүтээж ингэж чадсанаар хэрхэн урлаг гэсэн салбарыг үүсгэн байгуулсан урлагийн түүх гэж бий.

Бодогчид сүүлдээ философичид гэсэн нэртэй болцгоосон харин сэтгэгчид урлагийн салбарт их зүйл бүтээжээ. Энэ лекцээр сэтгэгчидийн дотроос поэзи бичдэг хүмүүсийг илүү их жишээ болгон ярилцана.

Философичид танин мэдэхүйг хөгжүүлсээр үнэн гэж юу вэ гэсэн асуултыг чухалчилж үнэнийг тодорхойлсон. Энэ үйл хэрэг яван явсаар өнөөдөрийн их сургууль буюу олон улсын нэрлэгээгээр университэт гэсэн хүн төрөлхтөний зөвхөн мэдэхийг хүссэн мэдлэгийн салбар үүсжээ. Их сургууль хөгжиж чадсан тул шинжлэх ухаан буюу сайэнс салбарлан хөгжих боломжтой болсон. Тиймээс бүх мэдлэгийн болон боловсролын эх үүсвэрийг философичид л тавьжээ.

Филсофичид нэгэнт сайныг асуусан тул хамгийн сайн төр болон улстөрийг тодорхойлж онол боловсруулжээ. Философичид анх ардчилалыг хртэл ундэслэж мөн Үндсэн хуулийн тухай хүртэл онолууд анх удаа гаргажээ.

Дэлхийн том сэтгэгч гэдэг яруу найрагч Гомер хүний амьдрал болон хорвоогийн сайн мууг дүрсэлж чадсан. Түүний яруу найрагт хүн хүсэл мөрөөдлөө даган хэрхэн улс орон ард түмнээ орхин явж их зүйл сурч их зүйлийг мэдэж авч чадсан зориг хатуужилтай эрчүүдийн тухай өгүүлдэг. Гэрээс гардаггүй эхнэрээсээ холддоггүй эрчүүд бол Гомерийн яруу найрагт арчаагүй хулчгар эрчүүд байдаг.

Яруу найрагчид нэгэнт сэтгэлийн хөдөлгөөний хөдөлмөр хийдэг тул тэднийг сэтгэлээсээ сэтгэгчид гэж нэрлэдэг. Сэтгэлгүй бол сэтгэхгүй. Яруу найраг гэдэг урлагийн нэг салбар. Яруу найраг үлгэр домгоос төрсөн ба цааашид улам үргэлжилсэн үгийн зохиолууд хүртэл үүсэж зөвхөн уншлага яриа биш бас бичгийн хөдөлмөр болжээ. Өнөөдөр олон хуудастай романууд бичигдэж буй бол амьдралыг улам л нарийн дэлгэрэнгүй дүрслэх том боломжтой болсон. Яруу найраг хэлэх гэснээ цөөхөн үгэнд багтааж маш их нягтруулан хэлдэг. Тиймээс яруу найрагт заавал интерпретац буюу тайлбар хэрэгтэй. Харин романуудыг уншсаны дараа хермэнойтик буюу ойлголт хэрэгтэй.

Сэтгэгчид сэтгэж чадсан тул өнөөдөр урлаг гэсэн хүн төрөлхтөний асар том нийгэмд үйлчилж хувь хүний инээдэмт болон эмгэнэлт амьдралыг дүрсэлж чаддаг олон төрлийн урлагийн салбарууд хөгжжээ. Уран зураг, хөгжим, уран зохиол, яруу найраг гэх мэт бүгд л өндөр хөгжиж чадсан тул өнөөдөр цаг үеэс хамаарахгүй хэзээ ч хоцрогдошгүй сонгодог буюу классик урлагийн бүтээлүүд бүтээгджээ. Урлаг маш сайн хөгжсөн газар урлагийнхан улстөрийг шүүмжилж нийгмийг урагш алхуулж чаддаг онцлогтой. Тиймэс жинхэнэ урлагийн хүмүүс нийгэмд нэр хүндтэй харин төрд халтай хүмүүс байдаг.

Философич хүний хийдэг гол хөдөлмөр бол бодох. Философичид бодсоор байгаад олон зуун хуудас ном олон арван номууд бичиж хүн төрөлхтөний улстөр болон эдийн засгийн онолуудыг бүтээсэн. Хүний ухааныг асууж чадсан тул бас хүний доод ухааныг хүртэл судлаж зүүд гэдэг зүйлд анхны тайлбаруудыг өгч чаджээ. Сэтгэгчид сэтгэлээрээ сэтгэдэг бол философичид сэтгэл гэж юу вэ л гэж асуудаг.

Филсофичид асуудаг тул хариултад тийм ч их дуртай биш. Яагаад гэвэл асуулт үргэлжилсэнээр улам нарийн асуултууд тавих шаардлага болон боломж гардаг. Хэрвээ шууд хариулбал асуулт зогсож өөрөөр хэлбэл хөгжил зогсоно. Шашинд үргэлж хариулт байдаг тул тэнд хөгжил гэж байдаггүй. Олон хүмүүс асуултанд биш хариултанд дурлаж гэнэн гэдгээ харуулдаг.

Философичид нэгэнт боддог тул хатуу дүрэм дээр тоглодог бөгөөд энэ дүрэм бол логик. Харин сэтгэгчид ямар ч дүрэм дээр тоглохгүй чөлөөт тоглолт хийдэг. Тэдэнд ганцхан л дүрэм бий. Тэр бол эстетик буюу гоо зүй. Ингээд философичид яруу найрагчидтай эстетик гэсэн салбар дээр уулзалддаг.

Яруу найраг эцсийн эцэст цөөн үгээр л философидож буй. Хэрвээ философигүйгээр хийгдвэл нэгдүгээрт эстетикгүй хоёрдугаарт ямар ч амьгүй хий хоосон болдог. Шекспирийн бүхий л яруу найрагууд цаанаа философийг л илэрхийлдэг. Гэхдээ урлагийн нэг том чадвар бол сэтгэлийг хөдөлгөдөг. Зарим сайн яруу найрагчид хүнийг бодолд бүрэн автагдуулдах чадвартай. Муу найрагчид зөвхөн чихний сонсгол дээр л үйлчилдэг тул дотогшоо орж чаддаггүй.

Монголчуудын хувьд философи гэсэн ойлголттой мэргэжлийн түвшинд нилээд сүүлд тааралджээ. Хэдийгээр дайн хийж явахдаа маш их философитой ард түмнүүдтэй жишээлбэл Арабын ард түмнүүдтэй уулзаж явсан хэдий ч философийн номуудыг орчуулж хэрэглэсэн баримт хараахан байдаггүй. Гэхдээ л “эрдэм” гэсэн философийн үг Монгол хэлэнд болон Перс үгэнд яг адилхан бичигдэж хэлэгддэг тул мэр сэр философийн зарим ойлголтуудтай танилцсан бололтой. Харин ийш тийш захидал бичих эсвэл тушаал гаргахдаа заавал бичгийн чадвартай хүн шаардлагатай байсан тул яруу найрагч хүмүүс үүссэн болов уу. Мэдээж тэднийг шууд сэтгэгч гэх боломжгүй.

Яагаад Монгол хүн философийг мэргэжил гэдэг утгаар их сүүлд хүлээж авсан бэ гэхээр урд хөрш Хятад болон хойд хөрш Орос хоёр философийг Европоос нилээд сүүлд суралцжээ. Тиймээс хоёр хөршүүд хойно их сургуулиуд байгуулж жинхэнэ танин мэдэхүй гэдэгтэй танилцсан.

Монголчууд харин яруу найраг болон гоо зүйн салбаруудтай нилээд эрт танилцсан байх учиртай. Гэтэл энэ тухай баримт байхгүй бас хэддүгээр зуунд ямар хүмүүс яруу найраг бичиж хэвлүүлж байсан түүх ховорхон.

Яагаад Монгол хүн яруу найрагтай эрт танилцсан байх учиртай вэ гэхээр Хятадын Күнз гэсэн сэтгэгчидийн бүтээсэн бүтээлүүд маш эрт Азийн ард түмнүүдэд тархсан. Эрт дээр үед улс орон ард түмнүүдийн хооронд ямар ч хил хязгаар байхгүй тул холилдон амьдарцгааж байсан. Тиймээс бие биенээсээ олон зүйлийг авч бас өгсөн.

Ерөөсөө Монгол хэлэнд бичигдсэн үлгэр домог болон яруу найрагууд маш их Хятад аялагтай бичигдсэн байдаг. Харин Оросын сэтгэгчидийн романууд болон уран зохиолын бүтээлүүд сүүлд социализмын үед хүчтэй орж ирсэн тул тухайн үедээ цалин авч роман бичдэг хүмүүс анх зохиолчид нэртэй болцгоожээ. Ингэж Хятад болон Оросын сэтгэгчидээс суралцацгаасан Монгол хүмүүс зохиолч нэр авцгаасан.

Дэлхийг дайнаар биш ухаанаар урагш хөгжүүлж өнөөдөрийн орчин үеийг бүтээхэд ердөө л цөөхөн философичид л гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Тиймээс хаадууд биш том том бодогчид л дэлхийг өөрчилсөн шүү дээ. Платон, Аристотел гээд л тэднээс хойших ердөө л цөөхөн тооны философичид дэлхийг өөрчилсөн.

Францын философич Декарт “I think therefore I am” орчуулбал “Би бодно тэгэхээр би байна” гэж хэлжээ. Үүгээрээ бодож чадахгүй бол чи байхгүйтэй адил гэсэн. Гэтэл өөрсдийг философич гэж нэрлэдэг мэргэжлийн биш хүмүүс “think” гэсэн үгийг бодогч биш сэтгэгч гэж орчуулж философийг балласаар л байна. Үүн дээр нэмээд бас “I am” гэдгийн “to be” буюу “Being” гэсэн “Байхын” тухай ойлголтыг “ахуй” гэж тайлбарлаж оюутан залуучуудын тархийг худлаа ойлголтоор хордуулсан хэвээр л байна. Өнөөдөр ч МУИС-ын 2 –р байранд энэ нүгэл үйлдэгдсэн хэвээр л байна даа. Монгол хүн бодохгүй зөвхөн л сэтгэнэ. Тиймээс бодоо ч гэж шаардахгүй сэтгээ ч гэдэг.

Монгол хүмүүс хүн төрөлхтөний бүтээсэн философийг ойлгож чадаагүй өнөөгийн байдал өөрийн гэсэн шалтгаантай. Нэгдүгээрт дэлхийн нэр хүндтэй сургуулиудад философи сурсан гадаад хэлтэй Монгол хүмүүс даанч цөөхөн. Хоёрдугаарт гэвэл философийн үг ухагдахуунуудыг худлаа орчуулсан. Тиймээс философийн номууд ойлгомжгүй бичигдсэн байдаг. Үүнийг дагаад уншигчид философийг ойлгомжгүй утгагүй гэж хэлэх зөв шүү дээ.

Мэргэжлийн биш философичид өөрөөр хэлбэл хобби философичидийн худлаа номуудын хажуугаар ядаж байхад яр гэгчээр хэл шинжлэлийн гэсэн цолтой өмнө хойдох хүмүүс олон улсын хэрэглэдэг үгс жишээлбэл логик, эстетик, этик гээд үгнүүдийг махчилж орчуулаад оюунлаг биш махан ойлголтууд үүсчээ. Үгийг орчуулах гэж оршуулсан.

Энэ удаагийн лекцээр дэлхийн гол том философичидтой танилцана. Түүний хажуугаар Нобелийн шагнал авсан дэлхийн том сэтгэгчидийн яруу найраг болон романуудын тухай ярина.

25 Лекц № 18: Тохиолдол ба төсөл. Chance, Project.

Энэ удаагийн лекцээр Монгол хүний ажиллаж амьдрах боломж болон санаж бодох эрх чөлөөг “олигарх лам” нар болон “нүүрсний олигархууд” хэрхэн боож хааж буй тухай онол болон практикийн жишээн дээр ярилцана.
Улстөр гэсэн ойлголт байхгүй өнөөгийн нийгэмд улстөргүйжсэн иргэдийн тархийг олигарх лам нар угааж харин эрүүл мэнд уушиг зүрхийг нүүрсний олигархууд хордуулж байна даа. Үндсэн хуулиар олгогдсон эрх чөлөөг лам нар багалзуурдаж харин тэгш байдал буюу тэгш боломжийг нүүрсний олигархууд устгаж дээдэс доодос үүсжээ.

Ардчилал өөрөө эрх чөлөөг устгаж тэгш байдлыг уландаа гишгэсэн. Үнэхээр ч ардчилал Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайд үүссэн шигээ тэр талбай дээр устсан. Одоо тэр талбайн нэр ч устаждээ. Ардчилал дөнгөж үнэртээд алга болж сарнисан 90-ээд оноос хойш алт зэсний олигархуудын дараа гарч ирсэн нүүрсний олигархууд л ганц ажил олгогч болж хөөрцөглөнө. Аж үйлдвэр устсан газар одоо тэгээд уурхайчин л болждээ. Чанартай нүүрсээ урагшаа гаргадаг нүүрсний олигархууд Улаанбаатар нийслэлийнхэнийг чанаргүй нүүрсээр хордуулж хэзээ нэг цагт энэ хотод эрүүл хүнгүй болгох гэж буй л мэт. Хотын дарга нийслэлийн нүүрсний утаанаас хол оршин суудаг бизээ.

Утаатай нийгэмд утгагүй амьдралаар амьдарч улстөр доод хэмжээндээ очсон болхи бүдүүлэг Улаанбаатар хотод соёлт сэхээтэн иргэн устаж нэг нэгнийгээ хардаж сэрдэж харааж зүхэж доромжилж баян биш яваа чини чиний буруу гэж том нулимацгаана. Амиа бодоцгоо залуучуудаа, удахгүй социализмын ээж аав чини үхсэн хойно л жаргана гэж намаас төрсөн тэрбумтанууд өнөөдөр тархи угаагчийн ганцхан мэргэжилтэй болжээ. Сонгууль ойртож байна аргагүй бизээ. Социализмыг муулаад байгаа тэр хүн өөрөө социализмын үед гадаад оронд сурч боловсорсон шүү дээ. Хэрвээ социализм буруу байсан бол одоо тэр үеийн дипломоо хүчингүй гэж нийтэд зарлах хэрэгтэй дээ.

Ийм лам гаарч, баян дэндэж үүн дээр бууны нохой бэлддэг улстөрч амиа бодоцгоо гэж гурвуулаа нийлэн жинхэнэ гоё гурвалжин үүсчээ. Иргэнийг амиа бодоцгоо гэж улстөргүйжүүлж төрийг хэдүүлхэнээ эзэмшиж тоглох гэсэн улстөрч гэж өөрсдийгөө нэрлэгчид тэнгэрт гарчээ. Ийм газар мухар сүсэгт улс нийгмээрээ бүрэн бууж өгөлгүй яах вэ дээ. Энд тэнд цугларч агаараас мөнгө төгрөг дуудалгүй ч яах вэ дээ.

Цаанаасаа зурсан зураг, хүн ерөөсөө зурсан зургаар л амьдардаг ч гэх шиг. Тэр ч бүү хэл заяаны хань ч гэх шиг. Хүнд заяа заяаж болноо. Гэтэл муу заяа юу сайн заяа юу? Хэн ирээдүйг мэдэх вэ? Далай лам ч мэдэхгүй. Хэний ч амьдрал зурсан зураг биш. Хэн ч зурсан зургаар амьдардаггүй. Хэн ч заяаны ханьтайгаа учирдаггүй.
Амьдрал бол тохиолдол. Тохиолдол учраас аз жаргал гэж үг байдаг.

Ерөөсөө амьдрал тохиолдол тул хүмүүст өөрийнхөө амьдралаар өөрөө төлөвлөж амьдрах боломж олддог. Боломж байхгүй бол баяр хөөр гэж байхгүй. Тохиолдол бол боломж. Үүнтэй адил муу зураг эсвэл муу хувь заяа тохиосон гэж лам хэлбэл үнэмших хэрэггүй. Харин муу хувь заяанаас сайн шаанс буюу боломжийг гарган авч цааш явах хэрэгтэй.

Хэрвээ хүнийг хувь заяа чини энэ эсвэл чиний хувь тавилан ердөө л энэ гэж лам хэлбэл лам тухайн хүний хийж бүтээх тэр ирээдүйг баллаж буй гэсэн үг. Тиймээс хүн өөрийнхөө бүтээл болж бусдын бүтээл болохгүйг хүсвэл лам дээр битгий очоорой.

Энэ удаагийн лекцээр Монгол хүний боломж, амьдралын тохиолдол болон өнөөдөр Монгол хүнд төр улсаас хэрхэн боломж өгч буй тухай ярилцана. Түүний хажуугаар Гандангийн лам нар заяа төөрөг нэрээр хэрхэн иргэдийг хохироож буй болон радиогоор зүүдийг худлаа тайлбарлаж хүний хувь заяаг хэрхэн алдаатай мэдэмхийрч буй тухай бас ярилцах тул нилээд нийгэм рүү хандана.

Chance гэсэн ойлголтыг Англи хэл дээр unexpected, unplanned, unpredictable event. Орчуулбал ийм юм болно гэж хүлээгээгүй, төлөвлөж зураглаж байгаагүй болон ерөөсөө урьдчилан хэлэх боломжгүй тохиолдолуудыг нэрлэдэг.

Гэтэл Монгол хүн өнөөдөр нийгэм болон улстөрийн хямралаас шалтгаалан 100 хүрэхгүй жилийн өмнөх шигээ заяа төөрөг ярьж, цаанаасаа л зурсан зураг гэцгээнэ. Дэндүү өрөвдөлтэй оюуны ядууралд орсон байдал шүү дээ. 21-р зуун ирчихээд дэлхийн боловсрол орж ирчихэд байхад багш профессор гэлтгүй хуучин хэвээр мухар сүсэгтэн байцгаана.

Мэдээж Монголчууд бичиг үсэггүй сургууль соёл ч байхгүй зөвхөн сүм хийд ноёлож байсан 1930-аад оны үед үнэхээр л заяа төөрөгт үнэмшихээс өөр замгүй байсан. Үүнээсээ ч шалтгаалан бие биенээ алж түүнийгээ өнөөдөр хэлмэгдэл гэж нэрлэдэг.

Өнөөдөр 21-р зуунд ламаас очиж заяа төөрөг асууж хэнтэй гэрлэж ямар амьдралаар амьдрах бол гэж асууж буй хүмүүс бол өөрийгөө доромжилж харин ламыг баяжуулж буй баримт. Өөртөө итгэлгүй хувь заяагаа босгож чадахгүй хүмүүс л лам нарт мөнгө өгч лам нарыг баяжуулж өнөөдөр олигарх лам нар олон болжээ.

Эцсийн эцэст хүн амьдралаа гартаа авч өөрийнхөө бүтээл болохын тулд амьдралаа төсөл мэт төлөвлөж зорилготой утга агуулгатай амьдрах л чухал. Зурсан зураг эсвэл хувь заяа гээд тулгаад байвал түүнийг өөрчилж өөрийнхөөрөө явж хожим ээж аавдаа харуулах хэрэгтэй. Энэ лекцээр ийм л сэдвээр ярилцаж нилээд Монгол хүний өнөөгийн сэтгэл зүйн асуудлууд руу орцгооно.

Нийгэм болон улстөр ийм хямралтай үед нийт ард иргэд яг адилхан амьдралын боломж байхгүй тул хэсэг хүмүүс баяжиж нийтээрээ утаан дунд хар бараан өглөө угтаж буй явдал бол Үндсэн хуулийн тэгш байдал гэсэн ойлголт алдагдсаных.

Хамгийн чанартай нүүрсийг цөөн баян эзэмшиж урагшаа хямдхан худалддаг. Харин нийслэлийн ард иргэд хамгийн муу нүүрсийг хүүдийнд хийж нэг нэгэндээ хамгийн үнэтэй зардаг.

Монгол хүн байгал дэлхийн өгсөн сайн нүүрс түлж сайхан амьдарцгаагаарай гэсэн боломжийг хүртэл ашиглаж чадахгүй ёстой л сайн заяагаа муу заяагаар сольжээ.

25 Лекц № 17: Хуучин ба шинэ. Ancient, modern

Хуучин хуучирна. Шинэ шинэчлэнэ. Хуучин хэнд хэрэгтэй вэ? Шинэ хэнд хэрэгтэй вэ? Яагаад хуучин хэрэгтэй? Яагаад шинэ хэрэгтэй?
Өчигдөр хуучирна. 1 жилийн өмнөх хуучирна. 100 жилийн өмнөх хуучирна. Маргааш гэдэг шинэ өдөр шинэ төлөвлөгөө шинэ амидрал. Гагцхүү хуучнаараа юу эсвэл шинэчлэгдсэн үү? Дараагийн жил энэ жилийнхээс илүү зүйлийг мэдэж авсан мөн илүү ихийг хийж бүтээсэн байх учиртай. Ингэж зөвхөн бие хүн биш ард түмэн цаашлаад улс орон шинэчлэгдэх чухал.
Бие хүн хуучнаараа байхыг хүсэх магад гэтэл нийгэм хуучнаараа байвал хөгжихгүй зогсонг байдалд орох магадтай бараг л хойшоо ухралт болох жишээтэй.
Хуучин гэдэг бол урьд өмнө болсон үйл явдал болон хийгдсэн зүйлсийг нэрлэнэ. Харин шинэ гэдэг дөнгөж сая болон цаашид хийгдэх болон бүтээгдэх зүйлсийг хэлнэ.
Бие хүн шинэчлэгдэж чадвал нийгэм шинэчлэгдэж хөгжил явагдана. Хуучиндаа хорогдсон ард түмнүүд шинийг бүтээж хуучинаа сайжруулж чадсангүй. Ийм ард түмэн яг л музей мэт л хуучиндаа хорогдож тоосондоо дарагдах жишээтэй. Тоос гөвөх шинэ залуу үе үүсэж чадахгүй бол хамтдаа тоосонд даруулсаар.
Мэдээж шинэ гэдэг бол өөрчлөлт гэсэн ойлголт. Тиймээс шинийг хүлээн авч чадахгүй гэдэг өөрчлөлтийг хүсэхгүй гэсэн ойлголт. Зарим хүн бүр шинээс айдаг. Шекспирийн Гамлет хуучныг халж шинийг бүтээдэг.
Энэ лекцээр хуучин хэдийд хэрэгтэй мөн хэдийд хэрэггүй тухай ярина. Өнөөдөр яагаад нийгэмд шинэ үүсэж чадахгүй өөрөөр хэлбэл шинийг бүтээх эрх чөлөөг дарж нийт иргэдийг эрх чөлөөгүй болгож хуучин дотор хорисон тухай ярицгаана.
Монгол хүн яагаад хуучныхаа боол болцгоов? Монгол хүн яагаад шинэ зүйлтэй танилцаж шинээр бодож, шинээр төсөөлж, огт танихгүй болон мэдэхгүйг хүлээн авах чадваргүй болцгоов? Тэр ч бүү хэл гаднаас орж ирсэн цоо шинэ үгийг болон ойлголтуудыг яагаад хуучин үг ухагдахуунаар орчуулж шинийг хуучин болгоно вэ?
Нийгмийг хараад байхад хуучиныг шинэчлэгдэхэд боломж өгөхгүй байгаа явдал хуучиныг бас устгасан мэт. Гэтэл хуучин дээр шинэ босож ирэх ёстой байдаг. Ингээд Монгол хүн хуучин ч үгүй шинэ ч үгүй явах мэт.
Шинэчлэлийн засгийн газар гэж ярисан. Тэгвэл хуучин ямар байсан түүнийг тодорхойлох хэрэгтэй. Хуучинаа гаргаж хуучиндаа үнэлэлт дүгнэлт өгч чадахгүй бол шинэ өөрөөр хэлбэл шинэчлэл ямар ч боломжгүй шүү дээ. Бодож сурах толгойгоо ажиллуулж сурах тэр цаг хүлээгдсээр. Бүгд хүлээнэ. Бүгдээрээ хүлээнэ. Нийгмээрээ хүлээнэ.
Зарим залуус урьд өмнө ээж аав эмээ өвөөгийнхөө үед юу ч байхгүй байсан мэт хандаж 50 жилийн өмнө 100 жилийн өмнө юу ч байгаагүй мэт бүдүүлэгтэнэ. Тэд цаашлаад өөрсдийнхөө дараа буюу үхсэнийхээ дараа цааш амидрал үргэлжилэхийг ухамсарлахгүй явцгаана. Залуучууд ирээдүйд саад хийнэ. Тэд хойч үедээ шинэ боломж үлдээх ёстой гэдгийг ч ойлгохгүй төөрөгдөнө. Залуу үе яагаад өмнөх үе ч үгүй хойч үе ч үгүй болцгоов?
Хуучиныг шинэчилж шинийг хуучин дээр босгоход шинэ болон хуучины зөрчил биш өөрөөр хэлбэл эсрэг тэсрэг биш харин ч хуучин шинэ хоёрын диалектик ирэх цаг болжээ. Үүнийг энэ лекцээр тодруулж ярилцана.

25 Лекц № 16: Өнгөрсөн ба ирээдүй. Past, future.

Хүний амьдрал өнгөрсөн дээр тогтож ирээдүйгээ тодорхойлдог. Улс үндэстэнүүд өнгөрсөнийгөө түүх гэнэ ирээдүйгээ төлөвлөж хөгжиж дэвшинэ. Хүн бодит намтартай. Харин түүх бол мэргэжлийн хүмүүсийн тайлбар болохоос бодит үнэн гэхэд бэрхшээлтэй.
Хүн өөрийнхөө өнгөрсөнийг санахгүй гэвэл хэн бэ гэхэд хэцүү. Өнгөрсөнийгөө засаж залруулж эсвэл өнгөрсөнийгөө богинохон санавал тэр хүнд ирээдүй босгож цааш өөрийгөө авч явахад хүндрэлтэй. Ийм хүмүүс нэгэнт хуурамч өнгөрсөнтэй тул ирээдүй бас хуурамч. Тэгэхээр энэ хүн цааш ямар хүн байх вэ гэдэгт тухайн хүний үнэн намтар чухал үүрэгтэй.
Хүмүүсийн хамтын өнгөрсөн сайн байвал цааш ирээдүйд хэрхэн үргэлжлүүлэх вэ гэдэг асуулт гарч сайн харьцаагаа баталгаажуулна. Хэрвээ хүмүүс хоорондоо муу харьцаатай бол цаашид ирээдүйд хэрхэн харьцаагаа сайжруулах вэ гэсэн асуудалтай тулгарна. Мэдээж хамтын ирээдүйг босгох гэвэл хэн хэнийгээ хүндэтгэж хүлээн зөвшөөрөх чухал. Зөвхөн эвтэй байх юу ч биш. Хамтран хийж бүтээх чухал.
Улс үндэстэнүүд өнгөрсөн дээрээ ирээдүйгээ босгож ирдэг. Жишээлбэл Монголчууд Хятад болон Орос хөршүүдтэйгээ хэрхэн ирээдүйг босгож ирэх вэ гэдэг өнгөрсөнийгөө хэрхэн ардаа үлдээх вэ гэсэн асуулттай тулгарна. Хэрвээ өнгөрсөнийгөө хамтдаа ухаж ойлгож засаж залруулж зөв ойлголттой болж хэн хэндээ сайн сайхныг хүсэж чадахгүй бол ирээдүйгээ босгож чадахгүй. Нэгэнт чадах чухал тул чадвар л хэрэгтэй. Түүнээс биш ямар ч баталгаа баримтгүйгээр нэг нэгнийгээ хардаж сэрдэж хувийн гомдол бүтэлгүйтлээ нийтийн болгож Хятад хүн муу эсвэл Орос хүн муухай гэвэл хөрш ард түмний ирээдүй босож ирэхгүй. Хөрш орнууд ирээдүйгээ босгож чадахгүй бол нэг нэгнийхээ тус дэмээр цааш хөгжихөд бэрхтэй болно.
Ялангуяа дэлхийн хөгжлөөс хол хаягдаж эдийн засаггүй Монгол хүмүүс цаашид хөгжихөд хоёр хөршүүд л тус болохоос биш алс холын орнууд шууд туслаж хэзээ ч чадахгүй. Санхүүгийн өр зээлийн тусламжаас илүү бодит баялаг бүтээх эдийн засаг босгож ирэх гэвэл хоёр хөршүүд л шууд туслаж чадна.
Энэ лекцээр өнгөрсөн ба ирээдүй гэсэн сэдэвийг ярихдаа өнгөрсөн дээр ирээдүйг хэрхэн босгож ирэх вэ гэсэн бие хүмүүсийн болон улс үндэстэнүүдийн хоорондын харьцааны тухай ярилцана.
Хувийн өнгөрсөн амьдрал ямар байв цаашлаад гэр бүлийн өнгөрсөн амьдрал ямар байв? Хэрвээ муу байсан бол одоо тэгээд цаашид ирээдүйд яах вэ?
Хүн өөрийнхөө өнгөрсөнийг зохиох ямар ч боломжгүй. Яагаад гэвэл бусад хүмүүс сайн мэдэж байгаа. Харин улс үндэстэнүүд олигтой өнгөрсөнд бүтээсэн зүйл байхгүй бол үлгэр домог зохиож түүх нэртэй өнгөрсөнтэй болж авдаг. Жишээлбэл Америк орон ердөө л 1776 онд анх төр улс болсон. Тиймээс тэдэнд өнгөрсөн олигтой түүх байхгүй. Гэтэл Ар Монгол 1924 анх төр улстай болсон хэдий ч яам сайд гээд хүмүүс хөдөлмөрлөж ажлаа явуулах байшин барилга гудамж талбай байсангүй. Харин энэ үед Европт физик математик болон инженэрийн хөгжил дээд цэгтээ хүрсэн байлаа.
Монголчууд түүхэндээ төр улсын тухай ойлголтгүй явсаар 20-р зуунтай золгосон. Хоорондоо нутгархаж байлдаж бэлчээрээ булаацалдаж хэдэн зуун жил болцгоосон. Хамаг Монгол, Пан Монгол, Нармай Монгол гээд л бүгд л Монголчууд нэгдэх гэсэн оролдлогууд байсан хэдий ч хоорондоо эв түнжин муу тул байлдаж нэг нэгнийгээ устгасан.
Хамгийн сүүлд 1930 аад онд Монголчууд нэгдэж анхны төр улсаа байгуулах гэсэн боловч бас л хоородоо лам, ноён, сайд, хувьсгалч, ард, цэрэг, сэхээтэн гэж хоорондоо муудалцан бие биенийгээ алцгаасан. Тэр үед л Ар, Өвөр, гадаад, дотоод, Буриад, Халимаг болж талцан муудалцсан. Түүний дараа баруун, зүүн, халх гээд л эцэстээ ястан махтан болж зөрчилдөөнтэй болцгоож одоо ч үргэлжилсээр л.
Ингэж хоорондоо нэг нэгнийгээ хэлмэгдүүлсэн буруугаа бусад руу чихэж өөрсдийгөө цэвэр авч үлдэх гэсэн оролдлого бол ирээдүйг босгоход тус болохгүй. Монголын ирээдүйд “Монголын гэрээ” хэрэгтэй.
Ерөөсөө Ар Монголд үлдсэн сүүлчийн төр улс Монгол хүмүүсийг цаашид ирээдүйд нэгтгэж авч явж чадах уу гэсэн асуулт гарч ирдэг. Сонгуулийн үеэр нутгархах ялангуяа албан байгууллагаас авахуулаад улстөрийн нам хүртэл нутгархаж аймгархаж буй явдалууд бол Монголчууд өнгөрсөнд ямар байсан гэдгийг баталж буй.
Хятадууд нэгдсэн тул том болсон. Оросууд нэгдэж төр улс байгуулж чадсан тул дэлхийн том газар нутагтай орон болсон. Өнгөрсөнтэй ард түмнүүд ирээдүйгээ босгож чаддаг ажээ.
Монголчуудын өнгөрсөн гэдэг нэгдэж чадаагүй тархай бутархайгийн түүх. Яагаад Монголчууд нэгдэж чаддаггүй вэ гэхээр Монголчууд нэгэнлэг ертөнцийн тухай ойлголтгүй тул ид шид ер бусын болон мухар сүсэгт итгэж түүндээ залилуулж мэхлүүлж ирсэн.
Монгол хүмүүс нэг нэгнийгээ хүндэтгэж хүлээн зөвшөөрөх тэр морал байхгүй. Үүний баталгаа бол сайн харьцангуй гэх ба хүн бүр өөрийн үнэнтэй гэж эндүүрдэг. Өнгөрсөнийг өнгөрүүлж чадсан ард түмэн хөгжинө. Өнгөрсөнтэйгээ зууралдах биш харин ухаарч хэрэгтэйг авч хэрэггүйг хаях чухал.
Энэ лекцээр тавигдах асуулт бол Монголчууд хэрхэн нэгдэж хүчтэй болж эв нэгдэлтэй байж чадах вэ гэсэн ирээдүйн асуулт тавигдах жишээтэй.

25 Лекц № 15: Хугацаа ба санамж. Time, memory.

Хугацаа гэдэг зөвхөн бугуйн цагны чаг чаг хийх хэмнэл биш. Хугацаа гэдэг үргэлжлэл гэж Философич Бергсон хэлжээ. Тэр үргэлжлэл бол өнгөрсөн, одоо ба ирээдүй. Энэ гурав тусдаа биш. Тиймээс өнөөдөр бол өчигдөр бас маргааш бол өнөөдөр гэдэг. Энд нэгэнт мэдлэгийн тухай ярьж буй тул шашны ойлголтуудыг ярихгүй.
Хүн өнгөрсөнийг санах санамж сайтай байх чухал. Санамжаа сайжруулахын тулд ухааны дасгал хэрэгтэй. Ялангуяа мэдлэгтэй болох гэвэл оюуны маш том хичээл зүтгэл хэрэгтэй. Мэдээж ийм болоход 5 эсвэл 6 жилийн хугацаа юу ч биш. Мэргэжилтэй болоход бол энэ хугацаа хангалттай.
Энэ удаагийн лекцээр хугацаа ба санамж гэсэн хоёр чухал сэдвээр ярина.
Хугацааны мэдрэмжгүй хүмүүс яарч товчлох гэдэг. Ялангуяа мэдлэгтэй болоход яарах хэрэггүй. Хугацаанаас гадна санамж чухал. Хугацаагаа дагаж санамж хөгждөг. Санамж сайжирч багтаамж томроход бас л хичээл зүтгэл гэсэн эрдэм чухал үүрэгтэй.
Мэдлэгтэй болоход хоосон цээжлэх аюултай. Ойлгож чадах хэрэгтэй. Ойлгохын тулд уншиж бичиж ярих гэх мэт олон чадваруудыг эзэмшинэ. Өөрийн ойлголт бол хязгаарлагдмал. Тиймээс өөрийн ойлголтоо бусдын ойлголттой жишиж залруулдаг.
Монгол хүн боловсрол болон шинжлэх ухаан хоёртой анх танилцаад тун удаагүй. Ердөө л социализмаар л дамжин мэдлэгтэй золгосон хэдий ч ардчилалын үед Монгол хүн мэдлэгээс хол хаягдсан. Мэдлэг цол зэрэгийн хэмжигдэхүүн биш болсон. Тиймээс Монгол хүн мэдлэгтэй анх танилцсан тэр түвшинээсээ даваж чадаагүй хэвээр үлджээ. Үүний баталгаа бол мэдлэгийг хэрэглэж чаддаг чадварт суралцаж чадсангүй.
Өнөөдөр цол зэрэгтэй мөртлөө мэдлэггүй хүмүүс их дээд сургуулиудад хичээл зааж оюутнуудыг балласаар л байна. Энэ бол гашуун үнэн. Баллуулсан оюутнуудыг засаж залруулах маш хэцүү байдаг. Санамжаа эвдүүлсэн оюутнууд бурууг мартаж зөвийг хүлээж авч чаддаггүй нэг том аюул бий.
Мэдлэг яагаад чухал вэ гэвэл боловсрол цаашлаад шинжлэх ухаан хоёр хоёулаа мэдлэг дээр тогтдог. Хэрвээ боловсролын систем сайжирч шинжлэх ухааны байгууллагууд хөгжих гэвэл мэдлэг л хэрэгтэй. Түүнээс биш хоосон доктор профессор гэсэн цол зэрэгүүд хоцрогджээ.
Мэдлэг өөрөө үнэн ба аргумент хоёр дээр тулгуурладаг. Боловсрол бас шинжлэх ухаан ч үнэн дээр суурилна. Боловсролгүй хүн үнэнгүй. Тиймээс л Монгол хүн өнөөдөр улс орноо хөгжүүлэх олигтой улстөртэй болж чадаагүйгийн шалтгаан энэ шүү дээ. Боловсролгүй улстөрч гэдэг үнэнгүй улстөрч гэсэн үг. Үнэнгүй гэдэг хөгжихгүй. Үнэн л хөгжил авчирна.
Үнэн болон аргумент гэх чухал ухагдахуунуудаас гадна хувийн үнэмшил хэрхэн зөв үнэмшил болж цаашид мэдлэг болох тухай ч бас лекцээр ярилцана.
Юу ч санахгүй хүмүүсийг хараад хэн бэ гэж асуухад хэцүү л байдаг. Жишээлбэл өөрийнхөө хүүхэд насаа санахгүй хүмүүс олон. Арван жилийн сургуульд юу хийж явсанаа юу сурсанаа ямар дүн авдаг байсанаа санахгүй өөрсдийг магтсан хүмүүс зурагтаар ярьж эрхэм хүмүүс болцгоогоод л.
Юу ч санахгүй өөрөөр хэлбэл санах дургүй хүмүүсийн хажуугаар өөрийнхөө намтарыг засаж балруулддаг хүмүүс ч олон болждээ. Ийм хүмүүсийг хэн гэх вэ? Юу ч санахгүй хүн бол хэн ч биш шүү дээ. Тэгвэл өөрийнхөө намтарыг засдаг хүмүүсийг хэн гэх вэ?

25 лекц № 13: Сургуулийн сурагч ба их дээд сургуулийн оюутан.

Монгол хүн ба боловсрол гэсэн ойлголт өөрөө маш хүнд сэдэв. Өнөөдөр 21-р зуунд Монгол хүн хэрхэн дэлхийг ойлгож дэлхийг даван огторгуй ертөнцийг төсөөлж буй тэр төсөөлөл гэх мэт боловсролоор олгогдох тэр мэдлэг хэтэрхий мухар сүсгийн шинжтэй болжээ. Тэр ч бүү хэл 100 жилийн өмнөх шигээ боловсролыг шашины шинжтэй болгох гэж сурах бичгүүд хийдэг болжээ. Шашинд мэдлэг байхгүй гэдгийг өнөөдөр хэн ч тайлбарлаж өгсөнгүй.

Ээж аавуудын боловсрол доод хэмжээнд очжээ. Ялангуяа ардчилалын үед ээж аав болцгоосон болон түүнээс хойших үеийнхэн боловсрол гэдэг үнэт зүйлтэй танилцаж амт шимтийг эдэлж чадсангүй хэвээр. Ном унших соёл олигтой олны хүртэл болсонгүй. Унших гэдэг тийм ч амархан зүйл биш. Яагаад гэвэл ойлгох ёстой бас ярилцах ёстой.

Сурагч болон сургууль гэсэн хүн төрөлхтөний ойлголттой Монгол хүн социализмын жилүүд эхлэх үед л сүм хийдээс салж малчин ахуйгаас гарч золгосондоо. Ялангуяа нийтээрээ малчин тул мал хариулдаг хүүхэд сургуульд сурна гэдэг Монгол хүний хувьд мал хариулах хүүхдээ алдана гэсэн ойлголт. Энэ том зөрчил Монгол хүнийг боловсролтой болоход маш их саад болдог.

Хүн төрөлхтөний түүхэнд сургуулийн тухай ойлголт их эрт эхэлжээ. Яг л анхны соёлууд 4000 гаруй жилийн өмнө эхлэхэд л сургуулийн анхны хэлбэрүүд үүсжээ. Сургах үүрэгтэй сургагч хүний тухай ойлголт хүртэл тэр л үеэс эхлэж сурганы хүмүүсийг их л хүндэлдэг байжээ. Хаад ноёдын хүүхдийг сургадаг сургагчид орлого сайтай байдаг байсан бол ард түмний хүүхдүүдийг сургадаг сургагч нарыг ардууд өөрсдөө хоол өгч дэмждэг байжээ.

Ялангуяа дулаан уур амьсгалтай болон хүн их төвлөрч амьдардаг эртний Египт, Грек гэсэн ард түмнүүдэд анхны сургуулиуд үүсэж гадаа хичээллэдэг байсан түүх олон бий. Грект өндөр боловсрол олгох зорилготой анхны академи, лицэ гээд л 2500 жилийн өмнө үүсжээ. Тэр үед хүүхдийг биеийн тамираар бие бялдар хөгжүүлж хөгжимийн хичээлээр гоо сайханы сэтгэл олгож логикоор бодох чадварыг хөгжүүлэх тухай сургаж байжээ. Ингэж залуу үеийг өв тэгш хүн болгодог байжээ.

Сургуулийн сурагч жинхэнэ сурагч болохын өмнө бичиг үсэг сурч уншиж чадах болон тоо сурч тооны үйлдэлүүдийг сурч бэлддэг. Хамгийн сайн бэлтгэлтэй болсон хүүхдүүд одоо цааш жинхэнэ сурагчид бол уншиж чаддаг болсон бол одоо түүх, соёл, урлаг, байгал гээд олон зүйлийг суралцах нөр их боловсролын хөдөлмөр эхэлдэг. Мэдээж сурч боловсроход заавал сургуулийн сургагч зааж сургана. Түүх гэхээр зөвхөн өөрийн орны түүх биш дэлхийн түүх сурах. Яагаад гэвэл Монголын түүх дэлхийн түүхийн өчүүхэн хэсэг шүү дээ. Соёл гэхээр зөвхөн эд зүйлийг нэрлэх биш хэрхэн оюуны чадвараар бүтээсэн бүтээлүүдийг нэрлэнэ. Урлаг гэхээр концерт тоглож дуу дуулах биш харин уран зураг болон яруу найрагаар амьдралыг болон үнэнийг илэрхийлэх. Байгал гэхээр зөвхөн мод чулуу биш харин амьд амьтан хэдийд хаанаас үүссэн бэ гээд л олон мэдлэг шаардсан асуултад хариулж сурахыг бас л боловсрол гэнэ.

Монгол хүн өнөөдөр түүх гэхээр өөрсдийн тодорхой биш бүдэг бадаг үлгэр домогуудыг түүх гэж буй дэндүү боогдмол. Соёл гэхээр нүүдэлчин соёл яриад байдаг. Гэтэл оюуны ямар бүтээл хэн хэзээ бүтээсэн бэ тухай яривал соёлын бодит баримтуудыг тоолж тоочих боломжтой. Түүний хажуугаар жинхэнэ урлаг социализмын үед орж ирээд ардчилалын үед устаж үгүй болсон. Өнөөдөр уран зургаар амьдралыг хэн ч илэрхийлэхгүй. Ихэнхдээ бөө эсвэл бурхан зурна. Амьдралыг шүүмжилж зан заншилийг шүүн хэлэлцсэн шинэ амьдралын төлөө уриалан дуудсан ухаарал өгсөн жинхэнэ яруу найраг бүр ч устсан тул мухар сүсэг бөө л нийгмийн нийт хэсэгт үйлчилж байх шивдээ.

Монгол хүн хэдийгээр социализмын үед Түвдийн шашинаас салж сургуулийн танхимд орж чадсан хэдий ч Түвд хэлний буюу шашны нэр нэрлэгээнүүдийг сургуулийн танхимд авч орж иржээ. Багш, шавь, ном, од, оч гээд л олон үгнүүд бий дээ.

Азийн Хятадаас авахуулаад, Энэтхэг, Япон, Өмнөд Солонгос гээд л ард түмнүүд Европ руу явцгааж хүн төрөлхтөний боловсролтой эрт танилцаж өөртөө шингээж чадсан. Монголчууд дөнгөж 1930-аад онд л сургуулийн сурагч гэсэн ойлголттой болж 1950-аад оны үед мэргэжлийн боловсрол гэсэн ойлголтуудтай танилцсан.

Дээд боловсрол авах ёстой газар бол их дээд сургуулиуд байх ёстой. Яагаад гэвэл их дээд сургуулиуд арван жилийн сургуулиас ялгаатай. Их дээд сургуулиудад зааж сургах гэж байж болохгүй. Оюутан өөрөө бие дааж суралцана. Профессор гэсэн мэдлэгтэй хүнээс мэдлэг хэрхэн эзэмшиж бас мэдлэг хэрхэн өөрөө бүтээх тухай суралцана. Профессорууд зааж сургах биш харин чиглүүлж бие дааж мэдлэг эзэмших тэр үйл явцад тус болох учиртай.

Их сургуулийн өндөр боловсролтой анх удаагаа Монгол хүн социалист орнуудад очиж танилцан буцаж нутагтаа ирж үргэлжлүүлэх боломжтой байсан. Өнөөдөр ардчилалын үед боловсрол замбараагүйтжээ.

Монгол хүмүүс гадаад орнуудад очиж мэдлэгтэй танилцсан хэдий ч өөрийн нутагтаа өөрөөр хэлбэл Улаанбаатар хотод буцаж ирээд их сургуулийн өндөр боловсрол үүсгэн бий болгох боломж үгүйлэгдэнэ. Шинжлэх ухаан гэж орчуулдаг “science” гэж олон улсын хэмжээний өндөр мэдлэгтэй болох тэр нөхцөл бүрдэж чадаагүй хэвээр. Яагаад шинжлэх ухаан хөгжиж чадаагүй вэ гэхээр нэгдүгээрт мэргэжлийн Грек болон Латин гаралтай үгсийг давхар орчуулж махчилсанаар мэдлэг мөн чанараа алдсан. Хоёрдугаарт ШУА гэсэн байгууллага мэдлэгийг хэмжүүр болгож чадсангүй зөвхөн ажилсан жил гэдгээр зэрэг цол магтаал шагнал олгож мэдлэг мартагдсан.

Социализмын үед боловсролын том хувьсгал явагдсан. Ардчилалын үед боловсрол уналтанд орж хөсөр хаягдсан. Энэ бол боловсролгүй улстөрчидийн хийсэн гэмт хэрэг. Монгол хүнийг өнөөдөр ч боловсролоос хөндийрүүлж Майдар бурхан шүтдэг мухар сүсэгтэй ядуу дорой болгох гэсэн харгис хэрцгий төлөвлөгөө улам л биелэлээ олсоор. Монголчуудад боловсролын 2-р хувьсгал хэрэгтэй болжээ. Монгол хүн мухар сүсэгээс салах боломжтой болох ёстой.

Мэдээж яг өнөөдөр Монгол хүний ухаан боловсролд бэлэн биш болжээ. Хичээл зүтгэл хатуужил гэх мэт боловсролд хэрэгтэй эрдэмүүд дутагдана. Ийм эрдэмтэй болж чадвал мэдлэгт маш хурдан суралцах боломжтой.

Малчин гаралтай хөдөөнөс үүдэлтэй нүүдэлчин амьдралтай Монгол хүн иргэнших үйл явц ердөө л социализмын үед явагдаж өнөөдөр устсан тул шинжлэх ухаан Монгол хүний хүртээл болж чадсангүй. Нөгөөтэйгүүр мэдлэгээр хөгжих ёстой Монгол хүн мухар сүсэгийг мэдлэг гэж ойлгон шашиныг бас шинжлэх ухаантай хольж хутгаж төөрөгдсөн хэвээр. Шинжлэх ухааны олон үгсийг Түвд хэлний үгнүүдээр орчуулж утга алдагдсан явдал их л том алдаа байдаг.

Оюутануудад мэдлэг хэмжигдэхүүн биш Монгол доктор професоруудаас суралцах боломж тун бага гэдгийг хэн ч анхааруулсангүй.

Энэ удаагийн лекцээр боловсрол, сурагч, оюутан, сургагч, профессор гээд өнөөдөр үнэ цэнэ болон агуулга алдагдсан олон чухал ойлголтуудын тухай ярилцана.

25 лекц № 4: Ярилцлага ба мэтгэлцээн. Dialogue, discussion \Товчлол\

Танин мэдэхүйн болон асуудал юу вэ гэдгийг олж тодорхойлохын тулд хүмүүсийн дунд харилцан ярилцах шаардлага гардаг. Ярилцлагууд дотроо олон янз диалог, мэтгэлцээн, хэлсэн үг, яриа хийх, цэцэн үг хэлэх, асуулт хариулт явуулах, уулзалт хийх, маргаан зохиох гэх мэт.
Энд тэнд хийгдэж буй мэтгэлцээн болон маргаан нэртэй ярилцлагуудыг ажиглахад хий хоосон маргах гээд байгаа бололтой эсвэл цаанаасаа даалгавартай ярилцлагыг зориуд нэг тийшээ тулгаад удирдах гээд байхыг харахад хэцүү л байдаг. Ерөөсөө хүмүүс маргалдах ямар ч шаардлагагүй. Эцсийн эцэст юмыг л мэдэх гэж л байгаа тул маргах ямар ч шаардлагагүй. Нэг бол мэднэ үгүй бол мэдэхгүй.
Диалог \dialogue\ гэсэн энэ ойлголт хамгийн хэрэгцээтэй. Бие биеийгээ таниж мэдэхэд тустай. Олон ярилцлагуудын дараа хүмүүс асуудлынхаа голыг олж авах учиртай. Үүгээр асуудал нэг тийшээ болж үнэн зөв гарч ирэх зорилготой. Ярилцлагын үед зөвхөн ярилцаж буй хүн болон хүмүүсийг ойлгохоос гадна хүн өөрийгөө ойлгож авах боломж гардаг.
Ярилцлагын зорилго бол ойлголцохоос гадна хүн өөрчлөгдөх тэр өөрчлөлт чухал. Ярилцлагын дараа өөрчлөгдөж чадах чадвар чухал үүрэгтэй. Үүний тулд мэдээж бусдыг сонсож чадах, хүнийг хүлээн зөвшөөрөх, өөрөө өөрийнхөө санааг тунгаан бодох, яриа өрнөж үнэнийг эрхэмлэж үнэнийг барих чухал байх жишээтэй. Үүний хажуугаар ярилцлагад өмнөөс бэлдчихсэн ирж болохгүй. Өөрийгөө хамгаалах эсвэл бусдыг буруутгах гэж оролдож л болохгүй.
Үүний хажуугаар хүний хэлсэн үг гэсэн номууд энд тэнд хэвлэгдэж эсвэл хүний хэлсэн үгүүдийг хүмүүс давтаж хэлэх дуртай. Тэгвэл хэлсэн үг үнэн үү эсвэл худлаа юу гэдгийг шууд асуух хэрэгтэй. Хүний хэлсэн үг гэсэн ойлголт хэзээ ч хүсэл мөрөөдөл эсвэл уриа магтаал байж болохгүй. Хэлсэн үгнүүд хэрхэвч мөн, биш, юм гэж төгсөж болохгүй. Тийм гэвэл шууд л өөрийнхөө санааг бусдад тулгахтай адил. Хүн бусдад тулгавал одоо асууж лавлах боломжгүй болох тул харилцан ойлголцол үүсэхгүй. “Юм хоёр талтай” гэсэн хэллэг бол ямар ч утгагүй бас зорилгогүй. Яагаад гэвэл энэ дүгнэлт үү эсвэл цэцэрхсэн үг үү гэдэг мэдэгдэхгүй байгаа тул. Дүгнэлт гэвэл тухайн хүний үзсэн амидрал бусдад хүчинтэй юу? Хэлсэн үгийг Англиар “propositional formula” гэж нэрлэдэг.
Ярилцлагын тухай дараагийн нэг чухал ойлголт бол яриа хийх. Яриа хийх \speech\ гэсэн ойлголтын цаана хэн юу ярих гэж буй гэсэн асуулт тавигддаг. Яриа хийж буй хүн мэдээж дуу хоолой хачин сонин биш биеийн хэлбэр галбир гаж буруу биш байх чухал үүрэгтэй. Үүнээс гадна яриа хийж буй хүний нүүрний булчин ажиллаж инээмсэглэдэг эсвэл гайхсан гэх нүүрний өөрчлөлт хийх ажиллагаатй байх чухал. Хэрэв нүүрний булчин ажиллахгүй бол яриа бусдад олигтой үйлчлэхгүй. Нүүрний ямар ч хувиралгүй хүн өөрийнхөө ярианд ямар ч үнэмшилгүй гэсэн ойлголт. Нөгөөтэйгүүр яриа хийж буй хүн хэрхэвч цаанаасаа бэлдсэн зүйл уншиж болохгүй. Тэгвэл яриа биш уншлага болж хувирна. Ардчилалтай орнуудад гудамжинд чөлөөт ярианууд их хийгддэг.
Цэцэн үг хэлэх тэгнэ шүү гэж уридчилан айлдах гэсэн ойлголтуудыг “prophecy” гэж нэрлэдэг. Тэгж буулаа, тэгэхгүй л бол болохгүй шүү, тэгээрэй за эсвэл цаанаа нэг л учиртай гэх мэт үг өгүүлбэрүүд мэдэхгүй зүйлийг мэдэх мэт өөрөөр хэлбэл мэддэг мэт хэлэх бэлэн үгнүүд. Угтаа бол юу ч мэдэхгүй тааж таамаглаж л байгаа шүү дээ. Үүний нэг том жишээ бол зөн билгийн тулаан гэх мэт найруулгууд.
Цэцэн үгнээс гадна бас оракел \oracle\ гэх ойлголт ихэнхдээ дээд тэнгэр бурханы хэлсэн үг гэсэн дээрээс хэлсэн гэх ойлголт. Тиймээс мухар сүсэг тал руугаа. Харин юм хардаг гэсэн ойлголт бол тухайн ганц хүний л харсан гэх зүйлс. Үүнийг таван мэдрэмжээс тусдаа мэдрэмж гэж хүртэл нэрлэдэг. Ихэнхдээ сэтгэлийн асуудалтай хүмүүс ийм зүйлд итгэж үнэмшихдээ амархан байдаг.
Эрт дээр үед дайн хийхийн өмнө оракел дууддаг эсвэл шөнө зүүдэлсэн зөнчийн яриаг сонсдог. Мэдээж тэр үед зүүд гэж юу болохыг мэдэхгүй байсан тул зүүдийг үнэн гэдэг байжээ. Өнөөдөр бол зүүд гэдэг өдрийн үйл явдалын тусгал гэдгийг мэджээ. Мэдлэг хөгжөөгүй мухар сүсэг шашин эзэрхийлсэн үед бичиг үсэггүй ард түмэн юунд ч итгэж юунаас ч айдаг байсан. Тиймээс ард түмнийг бичиг үсэгтэй болгож наад захын ерөнхий боловсролтой болгох зорилго бол тухайн төрийн чадвараас хамаардаг.
Олон хүмүүс ялангуяа улстөрийн гэдэг хүмүүс энд тэнд уулзалт хийдэг. Уулзалт хийх бол нилээд сэтгэлийн хөдөлгөөнийг өдөөх ёстой. Гэтэл ихэнх улстөрчид нутгийн хүмүүсээ эсвэл оюутнуудаа тойруулаад суулгачихсан байдаг тул уулзалт биш наадам наргиа болох жишээтэй.
Жинхэнэдээ уулзалт хийх \conversation\ гэсэн ойлголт бол нийгмийн амидралд оролцож иргэд олон асуудалуудыг тодруулахад маш их ач холбогдолтой. Тиймээс хүмүүс сэтгэлийнхээ хөдөлгөөнөө гаргах боломж олгогдсон байх ёстой.
Уулзалт заавал олны дунд хүмүүсийн хооронд явагдах биш бас гэр бүлийн хооронд ч явагдах ёстой. Ширээ тойроод гэр бүлийнхэн сууцгааж уулзаж ярилцах бол хамтран амидарч буйн утга учирыг тодорхойлдог. Өвгөд хөгшид Буддын шашин руу сүсэглэж, ээж аавууд мухар сүсэгтэнүүдэд мөнгөө алдаж үр хүүхдүүд Христийн сүм хийдээр эргэлдвэл яаж гэр бүл дотор амар амгалан энх тайван амидрал үүсэх вэ дээ. Уулзах л хэрэгтэй.
Мэтгэлцээн гэсэн энэ ойлголт нийгмийн дунд их л тархжээ. Түүний хажуугаар маргаан зохиох ч гэж ярих жишээтэй. Тэр ч бүү хэл халз тулаан гэж бүр дайн байлдаан хийх гэж байгаа адил бүр хөөрөгдөх жишээтэй. Мэдлэг боловсрол дутуу бол ном уншиж тархиа цэнэглээгүй бол уншсан зүйлээ ойлгож ухаараагүй бол яаж маргах вэ? Хэрхэн мэтгэлцэх вэ? Халз тулаан гэж оюуны доод түвшинд ярих хэрэг байна уу?
Маргаан, мэтгэлцээн, халз тулаан гээд буй ойлголтууд бол гаднаас орж ирсэн discussion, debate, argument гэх ойлголтуудын орчуулгууд. Монгол хүмүүсийн хувид энэ гадны ойлголтууд яагаад ч боломжгүй. Яагаад гэвэл Монгол хүмүүс түүх гээд үнэмшчихсэн шашин гээд итгэчихсэн улстөр гээд хайрцаглуулчихсан байдаг тул нээлттэй биш бас үнэн биш. Яагаад боломжгүй вэ гэхээр мэдлэг боловсрол дэндүү нимгэн тул зөвхөн хувийн санаануудаа ярих жишээтэй. Санаа бол мэтгэлцэхэд хүчингүй зүйл. Мэдлэг бол хүчинтэй. Гэтэл олон хүн шашиныг мэдлэгтэй гэж алдаатай ойлгосон байдаг.
Залуучуудын дунд зохиож буй мэтгэлцээн, маргаан, халз тулаанууд нэртэй зохиомол арга хэмжээнүүд ихэнхдээ улстөрийн фанатуудын цугларал болох жишээтэй. Мэдээж залуучууд ном уншаагүй тул онол мэдэхгүй тул буруу зөв ойлгосон зүйлээ бусдад тулгахаас өөр замгүй болдог. Мэдлэггүй хүмүүс санаагаа л ярина шүү дээ. Түүний оронд номын нэр бичээд тэр номынхоо тухай ярилцвал залуучуудад сурч хөдөлмөрлөхөд тустай. Гэтэл хэн ном уншихыг хөдөлмөр гэж ойлгодог билээ. Хөдөлмөрлөөгүй залуучууд маргаж мэтгэлцэж халз тулалдах дуртайгийн шалтгаан бол бусдаас хоцорсондоо бухимдаж буйгийн баталгаа.
Мэргэжлийн түвшинд дискурс \discourse\ хийх гэсэн ойлголт 20-р зууны дунд үеэс гаралтай бөгөөд дэлхийн улс орнуудаас зөвхөн Европт дискурсын онол эхэлжээ. Дискурс гэсэн ойлголт бол хэлсэн бичсэн зүйлсийнхээ үр дагаварыг болон үр нөлөөг гүн гүнзгий удаан хугацаагаар ярилцахыг хэлдэг. Эцсийн эцэст хэлж ярисан бичиж хэвлүүлсэн зүйлс ямар үр дүнд хүрэв гэдгийг тодруулдаг. Нэг хоёр удаагийн ярилцлага юу ч биш. Үргэлжилсэн олон ярилцлага явагдах дискурс бол тэвчээргүй цаг ашиглаж чаддаггүй хүмүүсийн хувид бол ярих асуудал биш.
Дискурс хийхэд журам хэрэглэдэг. Энэ журамын дагуу дискурсийг ухамсартайгаар хяналттайгаар явуулсаар үнэнд хүрэх. Ихэнхдээ философийн болон лингвистикийн асуудлуудаар олон мэргэжлийн хүмүүс дискурсэд оролцдог. Үнэнд хүрэх гэдгийн зорилго бол бодит байдлыг олж мэдэх. Бие хүн ганцаараа хэзээ ч бодит байдлыг олж мэдэж чадахгүй.
Монгол хүмүүст энд яриж буй сэдвүүд дэндүү хол. Яагаад Монгол хүмүүс ярилцаж уулзалт хийж чаддаггүй вэ гэхээр хүмүүсийг хайрцаглаж асуулт тавидаггүй эсвэл цаанаасаа бэлдчихсэн асуулттай хүмүүсийг цуглуулж уулзалт яриа нэртэй найруулга хийдэг. Монгол хүмүүс мэдлэгийн төлөө биш ихэнхдээ улстөрийн маргаан мэтгэлцээнүүд зохиодог тул ямар ч урагшаа ахиц гарахгүй хоосон үгийн уралдаан болж хувирдаг. Маргаан мэтгэлцээнүүдийг ихэнхдээ залуусын дунд явуулдаг тул ямар ч мэдлэг мэргэжилгүй залуусын хувийн болон өөрийн санаанууд л агаарт хөвөх болохоос биш баталгаатай аргументтэй жинхэнэ харилцан суралцах үйл ажиллагаа боломж гардаггүй явдал тун харамсалтай.
Ямар ч ярилцлагын үеэр шулуухан хэлэх боломжтой, хэн хэндээ итгэлтэй, хүн ёсоо алдахгүй тийм ярилцлага үүсэх ёстой бөгөөд ямар ч аюулгүй айж мөн амаа барих явдалгүй тийм орчин үүсэх чухал.
Үүнээс харахад Монголчуудын зурагтын ярицлагууд болон энд тэндхийн хуралууд энд яриж буй ойлголтууд болон онолуудаас мөн ч хол байна даа.
Бүгдийг хэлэх боломжгүй тул сэдэв чухал. Бүгдэд нэгэн зэрэг хэлэх боломжгүй тул цуврал лекцүүд болон ярилцлага явуулах чухал. Сэдвийг олон сэдэвтэй холихгүйн тулд цагийг зөв ашиглаж цагтаа эхэлж цагтаа дуусах бас чухал.
Хэлээ ч гэж энэ сайхан хэл заяасан байхад хэлэх гэснийгээ хэлж чадахгүй эсвэл бусдын үгийг давтан хэлэх гэдэг бас л их ялагдал…

25 лекц № 3: Номыг ойлгохын тулд тайлбарлуулах ба хермэнойтик \герменэвтик\. \Товчлол.\

Хермэнойтик буюу дассан бичлэгээр герменэвтик гэсэн энэ ухагдахуун хэрхэн ойлгох вэ гэсэн ойлголтыг судалдаг. Ойлголт гэдэг бол бүх хүн нэгэн ойлготтой болохыг хэлнэ. Нэгэн ойлголттой болж чадаагүй бол ойлголт гэсэн үг өөрөө хүчингүй. Тиймээс ойлголт гэсэн ухагдахуун хамгийн түрүүнд хүн уншсан номоо болон хүний бичсэн зүйлсийг хэрхэн ойлгох тухай зааж чиглүүлдэг.
Философийн болон физик математикийн номуудыг хүн уншаад ойлгосонгүй гэдэг. Энэ бол зөв. Яагаад гэвэл хермэнойтик хэрэгтэй. Гэтэл шүлэг яруу найрагаас авахуулаад роман хүртэл уран зохиолын номнуудыг хүн уншаад ойлгочихлоо гэдэг. Энэ бол том эндүүрэл. Мэргэжлийн хүний тайлбаргүйгээр роман уншаад ойлгох гэж байхгүй. Яагаад гэвэл унших гэдэг хөдөлмөр. Ойлгох гэж хичээж зүтгэж асууж лавлаж л дэлхийн уран зохиолыг ойлгоно. Анхны мэдэгдэхүүн байхгүй хүн роман уншаад ойлгохгүйтэй адил бас анхны мэдэгдэхүүн байхгүй бол уран зураг хараад юу ч ойлгохгүй. Зөвхөн бичиг үсэг мэдээд хангалтгүй.
Мэдээж Монгол хүн ном уншихгүй байна гэдэг бол бичиг үсэгтэй болсоны хэрэг гарахгүй л байна гэсэн үг.
Яруу найраг болон шүлэгүүд хэн бичсэн хэзээ бичсэн яагаад бичсэн болоод ямар мэдлэг боловсрол бусдад түгээж чадсан бэ гээд олон асуулт гарч ирнэ. Зөвхөн өөрийнхөө амидралыг бичиж нийтэд ямар ч мэдлэг боловсрол өгөхгүй яруу найраг бол хермэнойтик байхгүй гэсэн үг. Хоосон магтаж шагнасан номнууд бол угаасаа цаанаасаа өөр зорилготой.
Хермэнойтикийг сургуулийн багш нар маш сайн мэддэг байж л хичээл заахгүй бол хүүхэд ойлгохгүй. Хүүхэд бүр нас наснаас шалтгаалан ойлгох чадвартай. Үүнтэй адил боловсролын түвшингээс хамаарч насанд хүрсэн хүн ойлгох чадвартай.
Нийгэмд хермэнойтик хамгийн ихээр хэрэглэгдэх ёстой газар бол хуулийн байгууллага. Хуулийн тухай хермэнойтик хэрэгтэй. Хуулийг заавал тайлбарласан тайлбар байх шаардлагатай. Нөгөөтэйгүүр хууль суралцаж буй оютнуудад хермэнойтик явагдахгүй бол хуулийг буруу ойлгож тэндээсээ буруу шийдвэр гарах болон буруу шүүх үр дагавартай. Ялангуяа хуулийг уншаад түүнийхээ дараа уншсаныгаа хэрхэн ойлгох вэ болон ойлгосныгоо хэрхэн тайлбарлаж бусдад ойлгуулах вэ гэдэг бол хермэнойтикийн буюу ойлгуулах урлаг. Гэтэл Монгол хүн хууль л бол хууль гэдэг. Үнэндээ тийм биш буруу ойлгосон шүүгч буруу л шүүнэ.
Хүний хийсэн үйлдэлийг ойлгохын тулд дөрвөн үнэлгээ хэрэгтэй. Нэгдүгээрт хийсэн хүний хүсэл шаардлагыг эхлээд ойлгох. Түүний дараа ямар үүрэг хүлээж энэ хүн үйлдсэн бэ гэдгийг ойлгох. Үүн дээр тухайн хүн ямар чадвартай вэ гэдгийг ойлгох. Эцэст ямар боломж ашигласан бэ гэдгийг ойлгох. Зохиолч хүн ямар хүсэл шаардлагаар ном бичсэн бэ? Зохиолч хүн ямар үүрэг хүлээж түүнийгээ биелүүлэх гэж роман бичсэн бэ? Зохиолч хүн өөрийн гэсэн ном бичих хир зэрэг чадвартай вэ? Зохиолч хүн ямар боломжийг ашиглах гэж ном бичсэн бэ? Энэ асуултыг үргэлж тавьж байж л хүний яагаад юу хийснийг ойлгох боломжтой. Мэдээж улстөрчид үүргээ ухамсарлахгүй бас чадваргүй тул тэдний үйлдэлийн шалтгаан бол дөрөв биш ердөө л хоёрхон. Улстөрчид хүсэл шаардлагатай бас боломж ашиглах гэдэг. Ингээд л боловсролгүй хүн улстөрч болох маш амархан.
Хермэнойтикийн зорилго бол үнэн, утга, танин мэдэхүй болон ойлгох. Үнэн байхгүй биш байгаа. Гагцхүү түүнийг олох. Утга байх ёстой. Утгагүй бол зорилгогүй. Зорилгогүй зүйлд цаг үрэх хэрэггүй. Танин мэдэхүй байхгүй бол хүн ойлгохгүй зөвхөн өөрийн сэтгэлийн хөдөлгөөн болон буруу мэдэрсэн мэдрэмжүүдээ л бусдад тулгана. Ялангуяа өнөөдөр зохиолч гэж өөрсдийгөө нэрлэдэг хүмүүс танин мэдэхүй байхгүй тул өөрсдийн буруу мэдрэмжүүдээ л зохиол эсвэл яруу найраг гэж нэрлээд байдаг аюул бий.
Хүн мэдэхгүй зүйлээ л мэдэх гэж асуудаг. Ингээд асуултаас шалтгаалан хариулт утгатай болдог. Ямар ч асуулт тавиагүй байхад хэлсэн үг гээд хүмүүс хошуураад байдаг. Ямар ч зорилгогүй хэнд ч хэрэггүй дөрвөн мөртүүдээр хүн юугаа хийх вэ? Афоризм бол ном бичдэг хүмүүс ялангуяа философчид урт номноосо зарим өгүүлбэрүүдийг товчилж бичсэн байдаг. Мэдээж ном бичээгүй хүн афоризмдох бол ямарч утгагүй. Тэрний хэлсэн үгнээс иш татав гэсэн иш татлалууд бол бас л энд тэнд хэрэглэхийг хэлдэг. Иш татлал бол маш аюултай. Марксийн “Шашин бол ард түмний хар тамхи” гэсэн ойлголт бол олон зуун хуудас номноос авсан л иш татлал болохоос биш хэлсэн үг биш. Олон зүйр цэцэн үгнүүд өнөөдөр тэртэй тэргүй хоцрогдсон.
Монгол хүн бичиг үсэгтэй болохоос өмнө ч хойно ч хермэнойтиктой танилцаж явсангүй. Яагаад гэвэл уншсан зүйл юу ч хэлэхгүй харин цаад хэлэх гэж буй зүйлийг л ойлгох хэрэгтэй. Ингэж цаад хэлэх гэсэн зүйлийг ойлгохын тулд уншчихсан бас мэдчихсэн хүний зөвлөлгөө хэрэгтэй. Ингээгүй цагт уншсан номоо ойлгочихлоо гэвэл ёстой ойлгоогүйгийн баталгаа. Бичиг үсэг мэддэг болчихлоо гээд ном уншиж чадна гэсэн гаргалгаа алдаатай. Гэртээ ганцаараа ном уншаад ойлголоо гэвэл бас л их эндүүрэл.
Ойлгохын тулд юу хийх вэ?
Ойлгохын тулд эхлээд зохиолчийг танихгүй мэт л хандах чухал. Хоёрдугаарт тухайн номын тухай энд тэнд бичсэн мэргэжлийн хүмүүсийн тайлбар шүүмж үнэлгээ дүгнэлтийг олж унших чухал. Мэргэжлийн биш хүн шүүмж гэдгийг эсэргүүцэл эсвэл муулсан байна гэж буруу ойлгодог. Энэ бол тийм биш. Номыг уншаад ойлгоход туслах бас нэг чухал шаардлага бол тухайн зохиолчийн ном бусдад хир их мэдлэг боловсролтой болоход нөлөөлж вэ гэдгийг олж мэдэх. Хэнд ч ямар ч мэдлэг боловсрол ухаарал оюуны хөгжил өгч чадаагүй номнууд бол ойлгох боломжгүй номнууд байх жишээтэй.
Энэ бүгд соён гэгээрэлтэй хамаатай. Монгол хүн шашинтай уулзахдаа ч социализмтай золгохдоо ч ардчилалыг уриалахдаа ч соён гэгээрэл явагдах ямар ч боломж байсангүй. Яагаад гэвэл хермэнойтик явагдаагүй. Хермэнойтик явагдахад шаардлагатай рационал ойлголт бас ирсэнгүй. Рационал бол сэтгэлийн хөдөлгөөнийг зогсоож хатуу бодохыг шаарддаг. Сэтгэлийн хөдөлгөөн бол бие хүний асуудал гэтэл соён гэгээрэл бол бүх нийтийн асуудал.
Түүх сөхөхөд Буддизмын салбар болох ламаизм орж ирэх үед Монгол хүн “Ум мани бадми хум” гэсэн үгийг хамаг амитаны тусын тулд гэж буруу ойлгожээ. Үнэндээ бол ямар ч муу сэтгэлээс сайхан сэтгэл үүсэх боломжтой тул бадамлинхуа цэцэг шиг л намаг дотороос ийм сайхан цэцэг ургадаг гэдгийг л илэрхийлжээ. Социализмын үед бичиг үсэг эд материл ирсэн тул оюуны өндөр түвшинд очиход дэндүү эрт түүхий байсан. Тиймээс оюуны чухал номнуудыг эх хэл дээрээ буулгаж чадаагүй. Тийм боломж ч байхгүй. Монгол хэл дэлхийн бүх оюуны ойлголтуудыг орчуулж дийлэхгүй. Ардчилалын үед төр гэдэг маш чухал ойлголтыг улстөрөөс салгасан тул улстөр гэдэг биеэ даасан ямар ч зорилгогүй газар үүссэн. Гэтэл төр байсан цагт л эрх чөлөө гэж байдаг гэдгийг хүртэл буруу ойлгосон. Төргүй газар хэнд ч эрх чөлөө байхгүй. Яагаад гэвэл муу сайн гэж байхгүй тул нийт нийгэм гэмт хэргийн шинжтэй болдог. Ардчилалыг төр л байгуулна шүү дээ.
Хими, физик, математик, философи, социолог гээд л их сургуулийн нарийн мэргэжлүүд бол хүн төрөрлхтөний хаа ч хүчинтэй мэдлэгүүд. Эдгээрийг суралцаж ойлгоход тухайн хүн ямар уламжлалт ёстой, ямар арьс өнгөтэй, ямар эх хэлтэй ердөө ч хамаагүй. Цаашлаад мэдлэг боловсролтой болж байгаа хүн ямар улс орных бас ямар шашинтай орноос ирсэн огт хамаагүй. Яагаад Монгол хүн мэдлэг боловсролтой болж чадахгүй байна вэ гэвэл эх хэлэндээ дэндүү хорогдож Англи хэл сурч чаддаггүй. Нэгэнт Англи хэл олигтой сураагүй тул доктор профессорууд ч гэсэн оюутанаас ялгаагүй. Тэд мэдлэг боловсролтой болж чадаагүй гэдэг өдөр бүр л батлагдаж байна.
2500 жилийн хүн төрөлхтөний номын түүх өнөөдөр хуманизмаас авахуулаад реализм хүртэл олон том онолудыг бүтээжээ. Италийн яруу найрагуудаас авахуулаад Франц, Герман, Английн философичд хүний амидралыг дүрсэлж хамтран амидрахад зориулсан эрх чөлөө, тэгш эрх, эв нэгдэлийг бүтээжээ. Энэ бүгдийг ойлгож чадвал өөртөө тус болоод зогсохгүй бусдад тус болно.
Ном уншдаг клуб нэртэй олон газруудад жишээлбэл Толстойн “Анна Каренина” нэртэй романыг уншаад маргалдсан гэж хэдэн залуус хуучилж байсан. Анна Каренина романы тухай маргалдах ямар ч шаардлага байхгүй. Яагаад гэвэл бүгдээрээ нэгэн ойлголттой л болох ёстой болохоос биш хүн бүр өөрийнхөөрөө ойлгочохсон байвал хамгийн том аюул. Толстой ном бичихдээ цэргийн хүний эхнэр байх ямар вэ гэдгийг л харуулсан болохоос сайн эхнэр эсвэл муу эхнэрийн тухай юу ч хэлээгүй.
Ном дор мөргөм үү биш шүү. Алдаатай худлаа буруу номнууд олон бий тэднээс холуур өнгөрөхийг л хичээм үү. Тиймээс ном ойлгохгүй гэдэг муу номноос бас гаралтай гэдгийг мартах юун.

Лекц № 2: Ертөнцийг үзэх үзэл биш феномэнолог. \Товчлол\

Ертөнцийг үзэх үзэл, үзэл бодол, үзэл санаа, үзэл баримтлал гээд өнөөдөр хүртэл буруу ойлгогдож алдаатай хэрэглэж ирсэн энэ үг ухагдахуунуудыг засаж залруулж зөв хэрэглэх хугацаа нэгэнт болжээ. Хүн нэг бол мэднэ үгүй бол мэдэхгүй шүү дээ. Тиймээс үзэл яриж мэдлэгээс бултаж болохгүй.
Феномэнолог гэсэн маш чухал философийн ойлголтыг буруу орчуулж буруу ойлгосон тул энэ ертөнцийг үзэх үзэл гэсэн буруу ойлголт нийт яриануудад ихэвчлэн сонсогддог. Энэ үгийг хэрэглэж буй хүмүүс хүний ухааныг буруу ойлгож буйн баталгаа. Хүний ухаан үзсэн үзэгдэлээ хэрхэн буулгаж буй болон хэрхэн үзсэнээ илэрхийлэхдээ ямар их нэмж хэтрүүлж мэдэрдэг тухай энэ феномэнолог гэсэн онол шалгадаг. Яг юу вэ гэдгийг мэдэхэд зөвхөн өөрийн харсан харц болон үзсэн үзэл хангалтгүй.
Монгол хүний ухааны бэрхшээлийн тухай өмнө бичиж байсан сэдэвүүд Монгол хүн буруу мэдэрч нөгөөтэйгүүр нийт нийгэмд Монгол хүний мэдрэмжийг залилаж, мэхэлж, хуурдаг мухар сүсэгийн байгууллагууд хэтэрхий олон үүссэн тухай бичиж байлаа.
ШУА, их сургууль нэртэй мэдлэг олгох үүрэгтэй байгууллагууд өөрсдөө мэдрэмжийн төөрөгдөлд орсон тул хүний ухааныг өнөөдөр ч олигтой ойлгосонгүй хэвээр. Үүний хажуугаар ухамсар гэсэн ойлголтыг оюун ухаан гэсэн ойлголтоор буруу тайлбарлаж цаашлаад оюун санаа, оюун бодол гэсэн салбарласан үгнүүдийн цуглуулгууд юу ч хэлэхгүй хоосон үг хэвээр үлджээ. Тиймээс ШУА, их сургуулиуд бүрэн мэдлэгийн байгууллага болж чадахгүй л байна даа.
Мэдлэг гэдэг нэгдүгээрт: диалектик, хоёрдугаарт: феномэнолог, гуравдугаарт: хермэнойтик гэсэн гурван ухагдахуунаар тодорхойлогдоно. Энэ гурав гурвуулаа их сургуулийн оютнуудын мэдээжийн мэдлэг болох ёстой атал харийн үг хэвээр үлдэж мэдлэг жинхэнэ утгаараа ирсэнгүй. Алаг цоог энд тэнд мэр сэр жижиг мэдлэгүүд л дөнгөж л ирсэн гэдэг тодорхой болсон.
Монголчууд нэгэнт дэлхийн мэдлэгийн гурван том суурь ойлголтуудыг авч чадаагүй ойлгоогүй тул их сургуулиудыг төгсөж буй оюутнууд сэхээтэн болж чадахгүй нийт нийгэм улс орон сэхээтэнтэй болох тэр боломж үгүйрчээ. Гадаадад сураад ирсэн гэвэл Монгол хэл дээрээ мэдлэг буулгаж чадахгүй төөрөгдөж хоёрын хооронд гуравын дунд доктор профессор цолтой хэдий ч мэдлэгээс хол ангид хүмүүс ихэссээр л. Ийм хүмүүс сэхээтэний давхрага бүрдүүлж чадахгүй нөгөө л ид шид ер бусын гэх зүйлд хэдэн зуун жилийн өмнө итгэдэг байсан хэвээрээ итгэсээр л байх жишээтэй.
Феномэнолог гэсэн ойлголт бол хүн өөрийнхөө үзсэнийг зөв гэх өөрийнхөө л үзсэнийг бусдад тулгахыг асууж шалгадаг танин мэдэхүйн салбар. Үзэл олон биш нэгэнлэг байх хэрэгтэй. Олон ургальч үзэл цаашаа хөгжиж бүгдээрээ нэгэн үзэлтэй болох л улс орон цаашид хөгжихөд хэрэгтэй. Үндэстэний нэг л үзэл өөрөөр хэлбэл нэгэнлэг мэдрэмж байх л улс оронд хөгжил авчирдаг.
Мэдлэг бүтээх ёстой зөв мэдрэх мэдрэмж яагаад Монгол хүний өнөөгийн амидралд бүтэлгүйтсэн хэвээр вэ гэхээр Монголчууд Буддизм, социализм, ардчилал гэсэн гурван том ойлголттой олигтой танилцаж тэдгээрийг эдэлж хэрэглэж чадсангүй. Мэдээж Буддизм худлаа тараагдаж ухааны доройтол явагдсан. Социализмыг олигтой ойлгож чадаагүй тул богинохон хугацаанд амжилтанд хүрсэн хэдий ч сүүлдээ тэр их боловсролд дарагдаж Монгол хүний толгой өвдөж социализмаа нурааж эхэлсэн. Харин ардчилал ямар ч онолгүй орж ирсэн тул хүн бүр дураараа дургиж улстөр нэртэй тоглоом зохиож өөрийн санаагаа хэлсээр байгаад улстөрийн энэ том ойлголт аманд ч үгүй хамарт ч үгүй мартагдах шивдээ.
Монгол хүний мэдрэмж яагаад буруу ажиллаж феномэнологийн хар нүхэнд унасан бэ гэсэн асуултанд энэ лекц хариу өгөх зорилготой байсан. Үнэхээр л Монгол хүн мэдрэмжийн хомсдолд орсон гэдэг тодорхой болсон. Нэгэнт байгаагаар нь харж байгаагаар нь сонсох тэр онол дутагдсан тул ухааныхаа замбараагүйтлийн золиос болсон. Монгол хүний ухааны замбараагүйтэл дээр гадаадын сүм хийдүүд болон дотоодын мухар сүсэгтэнгүүд сайн ажилладаг.
Ардчилал нэртэй хүн төрөлхтөний бүтээсэн улстөрийн онол бүтэлтэй байсан бол Монгол хүмүүсийг нэгэнлэг мэдрэмжтэй болгож нийт улс орон мэдрэмжээрээ нэгдэх байсан. Гагцхүү мэдрэмжээрээ нэгдэж чадаагүй тул хамгийн их мэдрэмж дээр тоглож чаддаг ашиг олдог байгууллага бол хэвлэл мэдээлэл болсон байх жишээтэй. Sensation гэсэн ойлголт бол мэдрэхүйг нэрлэдэг. Тэгвэл хүний мэдрэхүй дээр сайн тоглоно гэвэл сенсаацлана л гэсэн үг. Зурагтаар хүмүүсийг яриулж хөөргөн магтаж олныг мунхруулсан нэвтрүүлгүүдийн зорилго бол сенсаац үүсгэх өөрөөр хэлбэл Монгол хүний мэдрэмжийг жинхэнэ солиоруулах.
Эрт дээр үед байгалийн сонин хачин үзэгдэлүүдийг хүн мэдэхгүй тул ер бусын, ид шидийн цаанаасаа гэж үзэгдэл болгон тайлбарладаг байсан. Өнөөдөр бол үзэгдэл биш энгийн сургуулийн хүүхдийн л мэдлэг болсон шүү дээ. Хувь заяа, хувь тавилан цаанаасаа зурсан зураг биш байдаг л нэг хүний нэгэн төрлийн нэгэн давтагдах амидрал шүү дээ. Тиймээс зураг биш бодит амидрал. Гэтэл мэдрэмж буруу ажиллахаар энэ бүгдийг ойлгохгүй болдог. Үүний гол шалтгаан бол айдас. Маргаашийн амидрал баталгаатай юу гэсэн айдас мэдрэмжийг саатуулдаг.
Зурагтаар гарч буй одоогийн болон экс улстөрчидийг харахад тэд ямар их бодит байдлын мэдрэмж алдагдсан харагддаг. Тэд хүмүүсийн айдас үүсгэх зорилготой шүү дээ. Ерөөсөө айдасын шалтгаанууд. Улстөрчид өөрсдөө ярисан яриандаа үнэмшиж өөрсдөө бас мэдрэмжийн сааталд орсон. Мянга давтахаар үнэн болдог биш харин мянга давтаж яриад буй хүнд өөрт л үнэн болно шүү дээ.
Ялангуяа хуучин улстөрчидийн хийх ярилцлагууд бол зурагтыг ашиглаж сенсаац нийгэмд үүсгэж ажил хөдөлмөр хийж яваа хүмүүсийг үймүүлэх жишээтэй. Хуучин улстөрчидийг юм их үзсэн гэж худлаа сурталчилдаг. Гэтэл мэдрэмж муутай хүн юу ч үзээд нэмэргүй. Юм их үзсэн гээд байгаа хүмүүс буруу мэдэрсэн байвал яах вэ? Ёстой л 60 хүрнээ ухаан орноо 61 хүрнээ үхнээ л гэсэн ойлголт болно доо.
Ерөөсөө мэдрэмжийн сааталтай гэдэг ухааны сааталтай. Ухаан сааталтай бол мэдрэмж алдана. Хүний ухаан дотор бодол, сэтгэл, мэдрэмж гурвуулаа байрлана. Хэрвээ мэдрэмж алдаатай бол зөв бодох ч чадваргүй бас сайн сэтгэх ч чадваргүй. Тиймээс улстөрчидийн ухаан буруу ажилладаг тул тэдний үзсэн үзэгдэлүүд худлаа. Худлаа үзэгдэл бол хий үзэгдэл шүү дээ. Одоо удахгүй сонгуулийн сурталчилгаа эхлэнэ тэдний хий үзэгдэлүүдийг сонсох цаг ирэхнээ.
Мэдрэмжийг сенсаацлаж үймүүлэх тэр зорилгын цаана бол хүмүүсийн мэдрэмжийг хуурч, мэхэлж, залилаж цаашлаад харагдуулах гэснийгээ харагдуулах мөн сонсуулах гэснийгээ сонсуулж нүд болон чихний замбараагүйтэл үүсгэх. Ухаандаа хэрхэн буулгаж авч түүнийгээ хэрхэн боловсруулах тухай тайлбарлаж хэлэх соён гэгээрүүлэгчид алга байна шүү дээ.
Мухар сүсэгтэнгүүд өртэй хүмүүсийг мөнгөтэй болгоно гэж улам мөнгөгүй болгож ирээдүйг хэлнэ гэж бүр ирээдүйгүй амидралтай болгох жишээтэй. Энэ бол мэдрэмжээр тоглож залилан хийж буйн баталгаа. Залилангийн хэрэг гэж байдаг. Тэгвэл яагаад мухар сүсэгтэн, улстөрч, сүм хийд, зурагтын нэвтрүүлгүүдийг залилангийн хэрэгт татахгүй байна вэ? Үндсэн хуулийн цэц юу хийнэ вэ?
Монгол хүн Монгол хүнийхээ мэдрэмжийг залилан мэхэлж юмыг буруу мэдрүүлж байгаа өнөө цагт сэхээтэн үүсэж нийгэм оюунлаг болох тэр боломжийг хаасаар. Энэ хаалтыг эвдэж нийгмээ оюунлаг болгох тэр үйл хэрэг үгүйлэгдэнэ. Ар Монголд нийгэмшсэн мэдрэмж үгүйлэгдэнэ.

Лекц №1: Эсрэг тэсрэгийн онол биш диалектик. \Товчлол.\

Өнгөрсөн Бямба гаригт Багш нарын баярын өдөр 25 лекцийн №1 лекц болж өнгөрлөө. Энд лекцийн сэдэвийн товчлолыг буулгалаа.
Монголчуудын энэ хорвоо дээр мэдэж авч чадалгүй буруу ойлгож буруу хэрэглэж алдаатай амьдарч явсаны нэг шалтгаан бол мэдлэгийн хомсдолтой хамаатай. Мэдлэг боловсролын хомсдол худлаа доктор профессоруудаас эхлэлтэй. Энд лам нарын тухай бичихгүй. Яагаад гэвэл тэдэнд танин мэлэхүйн боловсрол байхгүй.

Өнөөдөр хүртэл олон Монгол хүмүүсийн гадаад ч бас дотоодод ч хотод ч бас хөдөө ч төөрөгдөлтөй хоосон хөөсөрсөн хүүхэд маягийн төрх дүртэй явдагийн шалтгаан бол энд ярих гэж буй диалектик гэсэн сэдэв ярих үед тодорхой болно.

Диалектик гэсэн энэ ойлголтыг орчуулах гэж оролдож хэлнийхэн баллаж хаяжээ. Эсрэг тэсрэгийн онол ч гэх шиг ерөөсөө амьдрал эсрэг тэсрэгээс тогтдог ч гэх шиг хорвоо ертөнц эсрэг тэсрэгийн оршил гээд л хаа л бол худлаа яриануудын эхлэл тэр худлаа орчуулгаар тавигдаж хэлнийхэн гэж нэрлэгддэг гадаад хэлгүй философийн боловсролгүй хүмүүсийн олон нүгэлүүдийг бас нэг том жишээ болжээ.

Үнэн харьцангуй бас сайн харьцангуй, битгий туйлшраад бай, үнэн хоёр талтай, өөрийн өнцөгөөс харах гэх мэт олон олон зүйр цэцэн үг дөрвөн мөртүүд ном уншдаггүй хүмүүсийн амны уншлага болж өөрийнхөө мэдлэггүй хамгаалах зэвсэг болсоор л. Нийт олны дунд ялангуяа өвгөд хөгшид ээж аавуудын дунд ямар их худлаанууд дүүрэн байна вэ? Энэ бүгд бүхэл бүтэн нийгэм улс орныг худлаа явуулна гэсэн үг шүү дээ.

Диалектик бол өнөөдөр Монгол хүний мэдээжийн мэт эдлэж хэрэгдлэдэг машин техникээс авахуулаад гар утас интернэт гээд л хүн төрөлхтөний олон мянган жилийн хичээл зүтгэлийн үр дүнгүүд. Хүний хичээл зүтгэл гэдэг тэр чигээрээ диалектик. Яагаад гэвэл мэдлэг хэрэгтэй гээд шамдаж байхад мэдлэг хэрэггүй гэсэн ахмад хүний үг болон найз нөхдийн атаархалын өөдөөс тэмцэх тэмцэл бол диалектик шүү дээ.

Диалектик гэсэн энэ ухагдахууныг тайлбарлахад ердөө хэн нэг хүн мэдсэн зүйлээ хэлэхэд түүний өөдөөс өөр хүн үгүй гэж хариулахыг л хэлдэг. Ингээд нэг талд мэддэг гэсэн хүн нөгөө талд үгүй гэсэн хүн зогсох ажил гардаг. Гэхдээ энэ үгүй гэж хариулж буй хүн нэг бол мэддэг тул үгүй гэж хариулж байгаа эсвэл огт мэддэггүй хүн тул үгүй гэж хариулах жишээтэй. Энэ тийм ба үгүй гэсэн хоёр хүн зөрөлдөөд эсрэг тэсрэг болох биш харин мэдэх гэж хамтдаа хичээж цааш үр дүнд хүрч мэдлэгт ахиц гарахыг диалектик гэж нэрлэдэг. Ямар ч үр дүн ахиц гаргахгүй зөрөлдөөн бол диалектик биш. Диалектик хөгжихийг чухалчилдаг. Тиймээс хуучин шинэтэй зөрчилдөх биш хөгжил явагдах хэрэгтэй. Үүнтэй адил өнгөрсөн түүх одоо үетэй маргах биш харин түүх мөн үү биш үү гэдэгийг мэдэж авах мэдлэг л чухал гэвэл энэ бас л диалектик.

Монгол хүмүүсийн хувьд нэгэнт шүүмжлэх, зөрчилдөх, асуух, шалгах тодруулах гэх мэт ойлголтууд гэр бүлийн амьдралаас авахуулаад зурагтын нэвтрүүлэг тэндээс их дээд суургуулиудын танхим цаашлаад ШУА-ийн хүрээлэнгүүдэд диалектик гэсэн ойлголт байхгүй. Тийм л болохоор хэн ч яаж ч доктор профессор болох боломжтой. Мэдлэг хэмжүүр биш цол хэргэм шагнал шан хэмжүүр болсон явдал зөвхөн ардчилал болон социализмын бүтээлүүд биш бүр Манж Түвдийн үеэс эхлэлтэй. Энэ бол Монголчуудын зуу зуун жилийн эмгэнэл. Гэхдээ өнөөдөр засаж залруулах л ёстой. Энэ бол хөгжил. Хөгжил тул диалектик.

Одоо цааш хөгжиж дэвшиж дэлхийн мэдлэг боловсролтой хөл нийлүүлж чадахын тулд юу хий вэ? Яах вэ биш шүү.

Диалектик байхгүй тул юу ч ярих боломжтой гэж боловсролыг үнэгүйтүүлж мэдлэгийг доош хийж танин мэдэхүйг мушгиж завхруулсанаар нийт улс орон мухар сүсгийн төлөвт оржээ.

Яагаад Монгол хүн ингэж их буруу явж алдаатай амидарч худлаад бүрэн дүүрэн идүүлвээ гэдгийг л асуух хэрэгтэй. Хаанаас вэ гэвэл 100 эрхэмүүдээсээ асууцгаа. Зурагтаар гарах 100 эрхэм нэвтрүүлгийг хааяа нэг олж харахад тэд мэдэхгүй байж л мэддэг мэт ярих жишээтэй. Тэд баян чинээлэг харагдахыг харахад 100 эрхэм биш 100 феодал харагддаг даа. Боловсрол мэдлэгтэй хүмүүс мөнгө нэг их тоодоггүй дээ.

100 эрхэм эргэлзэх асуух ичих гэсэн ойлголт мэдэхгүй. Тэд хүн төрөлхтөний жинхэнэ мэдлэг боловсролтой танилцаагүй Богд уулын араас холдож юм үзэж нүд тайлаагүй хүмүүс дээ. Ядаж гадаад хэлээр ус цас шиг яриж хүн төрөлхтөний агуу бүтээлүүдтэй танилцаж чадсан бол феодал биш иргэншсэн хүмүүс л болох ёстой байлаа. Тэд тэгсэнгүй.

Зурагтаар буурал өвөгчүүдийн яриаг сонсоход зүүд үү эсвэл хий зүйл харсан уу гэмээр даан ч оюуны доогуур хэмжээнд ярих болждээ. Монголчууд угаасаа ийм оюуны доод түвшинд явж ирэв үү эсвэл хаа нэг газар алдаа гарч ингээд нийтээрээ өвгөд хөгшид ч доктор профессор ч хазайлттай болчих вуу?

Зөв буруугийн ойлголтоор бол нийгэмд зөв зүйл үнэн зүйл мэдлэгтэй зүйл бас боловсролтой зүйл ярих ёстой хүмүүс хаа ч хүчинтэй биш цэвэр мухар сүсгийн хувийн санаа нэртэй Монгол хүнийг цааш хэзээ ч хөгжихөд нэмэр болохгүй аж амидралд ахиц гаргахгүй үг агаарт цацах. Хамж шимээд гаргасан хүмүүс тэд арай л биш. Авдарын ёроолыг ухвал арай илүү хүмүүс гарч ирэх л ёстой.

Монгол хүн мэдлэг гэдэг зүйл байхгүй гээд байх шиг? Тийм ч учраас шинжлэх ухааны талаар ойлголт байхгүй. Би яагаад лам нар болон улстөрчидийн тухай ярихгүй байна вэ гэвэл лам нарт танин мэдэхүй ярих нийгмийн үүрэг байхгүй. Харин улстөрчид нийгмийн үүрэгтэй хэдий ч нэгэнт боловсролоор биш боловсролгүйгээр улстөрч болцгоосон тул энд дурьдах ч хэрэггүй.

Тиймээ, диалектик. Монгол хүн диалектиктэй болж чадсан бол өнөөдөр олон гэр бүл ээж аавууд хүн чанараа алдахгүй байсан. Яагаад залуу хүмүүс өнөөдөр гэртээ сайхан ээж аавтайгаа илэн далангүй ярилцаж чадахгүй байна вэ гэвэл ярианы соёл цаашлаад диалектик үүсээгүй. Тиймээс ч залуу хүмүүс яриа нийлдэг хүмүүстэйгээ хамтран клубууд байгуулах жишээтэй. Яагаад залуу хүмүүс сүм хийд рүү очицгоож мухар сүсэгтэнгүүдэд мадлуулж мөнгө төлнө вэ гэвэл доктор профессорууд үнэн ярих чадваргүй тул шүү дээ. Үнэнгүй их сургуулиас гарч үнэнийг хайж сүм хийд шашинд очиж мухарддаг. Яагаад өнөөдөр нийт нийгэм болон түүний дотор залуу үе шинжлэх ухаанаар тархиа цэнэглүүлэх боломжгүй вэ гэхээр ШУА өөрөө мэдлэг гэдэг үнэт зүйлийг хоосон цол хэргэмээр булингартуулж хүн төрөлхтөний өмнө ичмээр л зүйл болсон доо.

Монгол хүн мухар сүсгийн эсрэг тэмцэлд ялах уу? Эсвэл хэдийний мухар сүсэгтэнгүүдэд ялагдсан уу?

Диалектикийн гол ойлголт болох мэдлэгийг ярихад чухал сэдэв бол үнэн худлаагийн ухагдахуун байдаг. Монгол хүн үнэн гэж байхгүй үнэнийг худлаа болгож болно бас худлааг үнэн болгох боломжтой гэсэн ойлголт хаанаас авсан бэ? Магад улстөрчидөөс эхлэлтэй. Америк гэсэн гуравдагч ахаасаа л авчдээ. Америкийн ардчилалыг буруугаар ойлгож ерөөсөө худлаа хэлэх бол улстөр гэж ойлгосон залуу үе хайран харагддаг. Энэ залуучууд үнэнгүйгээр цааш яаж амидарна. Ялангуяа хөдөөнөөс орж оютнууд мөнгө багатай тул бушуухан л нэг улстөрчийн цүнхийг барьж эхлээд Монгол хүний худлаа эхэлдэг. Сүүлийн 20 гаруй жил улстөрийн бүхий л үйл ажиллагаанууд худлаа ярихыг л эрхэм зүйлээ болгоцгоосон.

Монгол улстөрчид яриад л, найраад л, зохицоод л, зөвшилцөөд л, эвсээд л үнэнийг худлаа үйлдвэрлэдэг. Хамгийн оргил худлаа бол эвтэй бол хүчтэй. Энэ бол антидиалектик. Диалектик эвтэй биш эвгүй байхыг хэлдэг.

100 эрхэмүүдийн яриж байгааг сонсоод авах гээхийн ухаанаар хандаарай гэжээ. Энэ юу хэлнэ вэ? Авах гээхийн ухаан гэж хэний ухааныг хэлнэ вэ? Яриж буй хүний ухаан уу эсвэл асуулт тавиж хүний ухаан уу? Сонсогчидын ухааныг арай хэлээгүй биздээ.

Ерөөсөө ухаан гэж ойлголтыг 100 эрхэм мэдэх үү? Эсвэл мэдэхгүй байж мэддэг болж үгээр хоосон өөрсдийгөө хамгаалцгаана уу. Монгол хэлийг өнөөдөр ямар ч үнэгүй болгож дээ. Юуг ч хэн ч хаа ч хэлж болно. Энэ ямар аймшиг вэ? Хэн ч амаа татахгүй нийгэм. Тэдний тэргүүлэгчид бол яруу найрагч нэртэй хүмүүсийг дагаж хэлмэгдсэн залуу үгээр тоглогчид. Үгээр тоглогчид Монгол хэлийг ямар ч үнэгүй үйлчлэлгүй үйлдэлгүй болгож хаясан хүмүүс. Тэд үгээр л тоглож юу ч хийж юу ч бтээхгүй явах боломжтой гэдгийн баталгаанууд. Үг яах вэ нэг бол үнэн нэг бол худлаа. Гэтэл үйл хэрэг үнэн. Хийж бүтээх гэсэн хүмүүс үнэн. Үнэнээр яваад үхэр тэрэгээр туулай гүйцэхгүй ч гэсэн үнэнээр явбал сэтгэл сайхан. Сайхан сэтгэлийг мөнгөөр төлөх боломжгүй.

Үнэнээр явдаг хүмүүс байсан л учраас өнөөдөр Монгол хүн тэдний бүтээлүүдийг өдөр дутмын амьдралдаа мэдээжийн мэт хэрэглэж явна. Мэдээж шууд контэйнерээр оруулаад ирсэн болохоор хэрхэн яаж хөлс хүчээ урсгаж байж бүтээсэн тэр үнэ цэнийг мэдэхгүй болохоор л ингэж омогшино, огшроно сүүлдээ авах гээх тухай ярина. Ёс суртахууны наад захын төлөвшил алга байна шүү дээ.

Бүх юм харьцангуй гэсэн энэ мухар сүсэг ямар аюултай үг вэ? Харьцангуй биш хамаарал шүү дээ. Релатив гэдэг үгийг ингэж л худлаа ойлгож худлаа явж ирсэн байна шүү дээ. Тэгэхээр МУИС-ын болон ШУА-ийн физик математикийн салбар тэр чигээрээ худлаа явж Эйнштэйн физикчийн онолуудыг ойлгоогүй байна шүү дээ. Эйнштэйн хэзээ ч харьцангуй гэж хэлээгүй харин цаг хугацаа орон зайнаас харин орон зай цаг хугацаанаас хамааралтай гэж номондоо бичсэнийг Монгол профессорууд буруу ойлгожээ. Тийм ч болохоор физикч биш сэтгүүлч хүн физикийн ном бичээд л…

Диалектик гэсэн ойлголт зөвхөн Грекийн философчидийн бүтээл биш. Энэтхэгүүд бас диалектикийн тухай бичсэн. Хоосны онол гэдэг бол бас л нэг дилектик бөгөөд мэдээж Монголчууд орчуулахдаа бас л худлаа орчуулсан. Хоосон ба хоосон бишийн онол гэж л ярих байсан шүү дээ. Энэтхэгчүүд юуг хоосон гэх вэ юуг хоосон биш гэх вэ гэж л асуусан. Үүний цаад утга бол хүний ухаан хоосон уу эсвэл хоосон биш үү гэж л асууж хариултыг хайцгаасан.

Нэгэнт хүний ухаан л бүх зүйлийн эхлэл тул үнэн хүний ухаанаас л гаралтай гэжээ. Харин хүний ухаан хоосон бол үнэнгүй гэсэн ойлголт. Тиймээс ийм хүмүүс бясалгал хийж ухаанаа хоосон биш хагас хугас ч дүүргээрэй л гэсэн ойлголт. Гэхдээ дүүргэх гэж нэг савнаас нөгөө саванд юүлж буй мэт ухааныг дүүргэх боломжгүй. Өөрийгөө таних үйл явц явагдсаны дараа л ухаан дүүрэх боломжтой гэжээ. Хоосон ухаантай хүмүүс л юу ч ойлгохгүй юу ч мэдэхгүй мунгинана. Тэдний хэлдэг амны уншлага бол арай дэндүүлжээ эсвэл ингэж ч хэлж бас болохгүй ээ гэх мэт. Тэд бусадтай зөрчилдөх гээд өөртэйгөө зөрчилдөх жишээтэй.

Монгол хүн нэгэнт хүн төрөлхтөний мэдлэг боловсролтой золгож чадалгүй худлаа доктор профессорууд үйлдвэрлэж тэд цааш шавь гэсэн нэртэй худлаагийн худлаа бүтээдэг тул нийгэм ийм доод хэмжээнд хөдлөх бол аргагүй. Доод хэмжээнд хөдлөж буй хөдөлгөөн хувийн санаа, хувийн бодол, сэтгэлийн хөдөлгөөн, дургүйцэл, цаагуураа муу хэлэх, олонх нэрээр хоосон хүмүүс хоосон биш хүнийг доромжлох эсвэл ярих бичих ямар ч боломжгүй болгох гэх мэтээс л үүдэлтэй. Хувийн санаа нэгэнт мэдэж хэлсэн үү эсвэл мэдэхгүй хэлсэн үү гэдэг тодорхой биш тул асууж лавлаж эргэлзэж шалгах хэрэгтэй. Хувийн санаа ихэндээ зүүд эсвэл үлгэр домог гэсэн эх үүсвэрээс гаралтай.

Их сургуулиуд үнэний газар байх ёстой гэж анх 800 гаад жилийн өмнө университэт гэсэн байгууллагыг байгуулжээ. Тэнд мэдлэгтэй хүмүүс мэдлэггүй залуу үед үнэнийг ойлгуулах зорилготой. Монгол хүн ийм л үнэн хэлдэг мэдлэгтэй их сургуулийг ядаж ганцханыг байгуулж чадаагүй тул худлаа үнэнийг дийлжээ.

Онол бүтээгчид байхгүй тул Монгол хүний амьдралыг тайлбарлах онол дутагдана. Амьдралаас онол үүсэх ёстой. Гэтэл диалектик Улаанбаатар нийслэл нэртэй улс орны соёл боловсролын төвд ирж чадсангүй.

Диалектик гэж ийм л маш хэрэгтэй онол бидэнд хүрч ирээгүй тул Монгол хүн өнөөдөр цэвэр боловсрол ярих бол зүгээр л үлгэр байх жишээтэй.

25 лекц. С. Молор-Эрдэнэ.

Цуврал лекцүүд 10 сарын 4 ний 11 цагт эхэлнэ.
Бямба гариг бүр. 11 цагаас. Байршил: тухайн үедээ зарлана.
Утас: 9590 0920
И мэйл: s.molorerdene@gmail.com

№1- 10 сарын 4 -Эсрэг тэсрэгийн онол биш. \диалектик\ dialectic
№2- 10 сарын 11 -Ертөнцийг үзэх үзэл ба олон ургальч үзэл биш. \фэномэн\ phenomenon
№3- 10 сарын 18 -Номыг ойлгохын тулд тайлбарлуулах. \гермэнэвтик\ hermeneutics
№4- 10 сарын 25 -Мэтгэлцээн ба маргаан. \дискус\ discussion
№5- 11 сарын 1 -Үгээр илэрхийлэх ба утга. \семантик\ semantics
№6- 11 сарын 8 -Хийсвэр ба бодит байдал ухаанд буух. \абстракт, конкрет\ abstract, concrete
№7- 11 сарын 15 -Сэтгэлийн ба мэдрэлийн асуудал. \эмошн, сэнсаац\ emotion, sensation
№8- 11 сарын 22 -Гэрэл гэгээтэй зүйл ярих ба омогших. \оптимист, пессимист\ optimist, pessimist
№9- 11 сарын 29 -Харьцангуй байх биш хамааралтай байх. \релативити\ relativity
№10- 12 сарын 6 -Өдөр дутмын амидралаас холдож дээгүүр бодох шаардлага. \метафизик\ metaphysic
№11- 12 сарын 13 -Тооноос чанарт шилжих гэж юу вэ? \квантити, квалити\ quantity, quality
№12- 12 сарын 20 -Бүтээгээгүй зүйл ба алсын хараа. \утоп, вижн\ utopia, vision
№13- 12 сарын 27 -Сурах ба суралцах хоёрын ялгаа. \леарнинг, стади\ learning, studying
№14- 1 сарын 3 -Амжилт ба бүтэлгүйтэх. \аура, энерги\ aura, energy
№15- 1 сарын 10 -Хугацаа ба санамж. \мемори\ time, memory
№16- 1 сарын 17 -Өнгөрсөн ба ирээдүй. \паст, футур\ past, future
№17- 1 сарын 24 -Шинэ ба хуучин. \ниюс, оулд\ new, old
№18- 1 сарын 31 -Тохиолдол ба төсөл. \шаанс, прожект\ chance, project
№19- 2 сарын 7 -Бодогч уу эсвэл сэтгэгч үү? \тсинкер, поэт\ thinker, poet
№20- 2 сарын 14 -Төрөхийн өгөгдөл үү эсвэл авсан олдмол уу? \натур, эквайр\ natural, acquired
№21- 2 сарын 21 -Найзлах эсвэл нөхөрлөх. \фрэндс\ friendship
№22- 2 сарын 28 -Соёрхол ба цол шагналын зорилго. \орден, медал\ honor, medal
№23- 3 сарын 7 -Үнэт зүйлс ба алдагдал. \валют\ values
№24- 3 сарын 14 -Намтар буюу өөрийнхөө бүтээл болох. \биографи\ biography
№25- 3 сарын 21 -Өөр өнцөгөөс харах биш шүүмжлэх. \критик\ critical thinking