Шинээр ерөнхийлөгч болох хүнд Монгол улсын удирдагч нараас хэн хамгийн сайн үлгэр дууриалал болох вэ?

Монголын удирдагч нарыг уралдуулахад хэн үлгэр жишээ удирдагч жинхэнэ төрийн хүн байж чадсан бэ? Хэн гэж удирдагч энэ орчин үеийн амьдрал шинжлэх ухаан боловсрол урлаг соёлыг эхлүүлж чадсан бэ? Хэн гэж удирдагч нийслэл Улаанбаатар хотыг байгуулсан бэ? Хэн гэж удирдагч Монгол улсыг НҮБ-ийн гишүүн болгож анх удаа Монгол гэсэн улсыг үлгэр домогоор биш албан ёсоор дэлхийн түүхэнд оруулж чадсан бэ?
Монгол хүнд бодох юм их байна даа. Ухаанаа уралдуулах цаг иржээ.
Аливаа улс үүснэ гэдэг маш төвөгтэй хэцүү хөдөлмөр. Ард түмний эрүүл мэнд боловсрол хамгийн чухал хоёр салбар. Эмнэлэг, эм тарианаас авахуулаад эмч сувилагч хэрэгтэй. Эрүүл мэнд байж л иргэн болно. Түүний дараа иргэн бүр бичиг үсэгтэй болж уншиж бичиж чаддаг болох хэрэгтэй. Бичиг үсэгтэй болгохын тулд багш нар бэлтгэх хэрэгтэй. Тэд л улс орноор таран явцгааж боловсрлын үр тарина. Яагаад гэвэл бичиг үсгээр соёл үүснэ. Соёл үүсэж чадвал ёс суртахуун, эрх чөлөө, гоо сайхан цаашлаад урлаг үүсэх боломжтой.
Улаанбаатар хот байгуулагдсанаар олны дунд биеэ зөв авч явах шаардлагатай тулгарч нийгэм гэсэн цоо шинэ үзэгдэлтэй Монгол хүн 20-р зууны дунд үед л анх танилцсан. Нийгэм байхгүй гэвэл соёл урлаг ярих хэрэггүй.
Хот байгуулж соёлт амьдралыг бүтээн босгож чадсан дэлхийн том удирдагч нар дотор анхны том төрийн хүн бол Грекийн Солон гэж хүлээн зөвшөөрдөг. Солон одоогоос 2500 гаруй жилийн жилийн өмнө Афин хотод амьдарч байсан ба хамгийн түрүүнд зээлийн хүүнд баригдсан ард түмнээ өрийн хүүнээс салгаж байсан.
Грекийн Солон өнөөдөр демократи гэж ярьдаг ардчилал гэж орчуулдаг ард түмэнийг мартаж болохгүй төрийн үйл ажиллагаанд тэдний дуу хоолойг чухалчилж авч үзэх хэрэгтэй гэж хэлсэн хүн гэдэг. Ардчилал гэдэг хот сурин газар хэрэгтэй болохоос хөдөө биш.
Удирдагч гэдэг гэдэг эзэн хаан биш. Солон тухайн үеийн Грекийн баян ноёдуудын хэтэрхий их эрх мэдэл хөрөнгийг хязгаарласан. Яагаад ядуу хөрөнгөгүй иргэн хүн байх ёстой гэж эсэргүүцэн ард түмэндээ хөрөнгөжих боломж олгожээ.
2500 жилийн өмнө байтугай 800 жилийн өмнө Монголчуудад хот улс байгуулж ард түмэндээ дайн дажингүй амар амгалан амьдрал олгосон удирдагч байсангүй. Хүний хотоор хот хийж хүний ордоноор ордон хийж явсан хаадууд нэртэй хүмүүсийн л сураг л байдаг.
Эх орныхоо хөгжил цэцэглэлтэнд анхаарч түүний төлөө тэмцсэн тийм удирдагч байтугай ном бичдэг онолч хүн ч байсангүй. Дөнгөж 80 гаруй жилийн өмнө л хот байгуулж соёлт амьдралтай Монголын ард түмнийг хоёр хөршүүд танилцуулсан. Энэ үеэс эрх чөлөө гэж юу байдаг гэдгийг ойлгосон. Эрх чөлөө гэдэг хот газар л байдаг гэдгийг ухаарсан. Тиймээс өнөөдөр Улаанбаатар хот руу л ирэх дуртай.
Аливаа удирдагч хүнд дөрвөн шинж чанар байх ёстой гэдэг. Цэцэн мэргэн, шударга ёсыг эрхэмлэдэг, хатуужилтай, юмыг тааруулж чаддаг хэтрүүлдэггүй. Цэцэн мэргэн гэхээр мэдээж ном уншиж бичиж ухаан суусан. Шударга ёсыг эрхэмлэдэг гэхээр хүнийг хүндэтгэж байж хүнээс хүндэтгэл авах. Хатуужилтай гэсэн ойлголт даруухан байх бөгөөд чадахгүйгээ мэддэг өөрийнхөө хүчээр амжилтанд хүрэх тэсвэр хатуужилтай болохоос муу аргаар амжилтанд хүрэх тэсвэргүй биш. Юмыг тааруулж чаддаг гэхээр хэтрүүлдэггүй бас дутаадаггүй хоосон дүр гаргаж биш үнэн дүрээрээ байхыг хэлнэ.
Богд хаанаас өмнөх хаадууд нэртэй хүмүүс өнөөдөрийн Монгол улстай ямар ч хамаагүй ямар ч нөлөөгүй. Монгол улсын газар нутгийг өвөг дээдэс үлдээгээгүй харин Хиагтын гэрээгээр Ар Монголын газар нутгийг зөвшөөрсөн. Тиймээс өвөг дээдэс Монгол улсын бүтээн байгуулалт болон хөгжил дэвшилд ямар ч үүрэггүй нөлөөгүй бас ач холбогдолгүй.
Чингис хаан Улаанбаатар хотыг байгуулаагүй бас Монгол улсыг ч бүтээн босгоогүй. Тиймээс Сүхбаатарын талбай дээр Сүхбаатарын хөшөө байхаас биш Чингисийн хөшөө байна гэдэг ямар ч утгагүй ойлгомжгүй. Онгоцны буудалыг Чингис хааны буудал гэж нэрлэх үнэхээр гэнэн үйлдэл. Онгоцны буудалыг татварын мөнгөөр босгосон.
Нэгэнт Богд хаан шашины удирдагч Түвд орноос томилолтоор ирсэн тул Монгол улсын болон нийслэл Улаанбаатарын бүтээн босголтонд ямар ч үүрэг байхгүй.
Ингээд Д. Сүхбаатараас хойших өнөөдөр хүртэлх Монгол улсын удирдагч нарыг уралдуулж хэн өнөөдөр шинээр болох ерөнхийлөгчид үлгэр жишээ болох вэ гэсэн асуултанд хариулж нэг үгээр хэлэхэд ерөнхийлөгч болох шаардлага хангаж байна вэ гэсэн асуултанд хариулах тэр боломж гарах болов уу.
20-р зуунд анх удаагаа байгуулагдаж дэлхийн түүхэнд Монгол улс гэсэн биеэ дааж соёлт нийгэм байгулах чадвартай болоход хамгийн их нөлөөлж хөдөлмөрлөсөн удирдагч хэн бэ?
Хэн гэж удирдагч ном бичиж ард түмэндээ үлдээсэн бэ? Юуны тухай ном бичсэн бэ? Төрийн онолд хэн сайн байсан бэ? Хэн гэж удирдагч хамгийн их ёс суртахуунтай байсан бэ?
Жинхэнэ төрийн хүн гэдэг хөдөлмөрч, даруухан, оюуны тэнхээтэй, хувийн амьдрал хөөдөггүй, бусдад нээлттэй, ажлынхаа өрөөнд шөнө дөл хүртэл ажиллаж ном бичиж, зөвлөлгөө өгч, ирээдүйг төсөөлж маш их оюунлг байхыг хэлнэ. Үлгэр жишээ удирдагчийг яагаад энд ярьж буй гэхээр тийм хүмүүс ард түмэндээ ажиллаж хөдөлмөрлөж бүтээхэд урам өгдөг.

Ерөнхийлөгч болох хүнд ямар шаардлага тавих вэ?

Хотгүй, нийгэмгүй, бичиг үсэггүй, иргэнгүй, суурин болж хамтдаа хөрш зэргэлдээ эв найрамдалтай, амар амгалан, энх тайван, эрх чөлөөтэй, тэгш эрхтэй, эв нэгдэлтэй явж үзээгүй ердөө 20-р зууны дундуур анх удаагаа хамтарч нийгэм болж чадсан Ар Монгол ерөнхийлөгч болох хүнээ сонгох гэсэн хариуцлагатай цаг үед иржээ.
Иргэн гэсэн ойлголт цаашлаад төр гэж юу байдаг түүнтэй 20-р зуунд танилцсан олон Монголууд өнөөдөр ерөнхийлөгч сонгох улстөрийн үйл ажиллагаанд оролцох гэж улайран, хуйлран бараг л ухаанаа алдаагүй биздээ гэмээр л ааш араншин зан авир гаргана.

Ерөнхийлөгч гэж хэн бэ? Тэр хүнд ямар шаардлага тавих вэ?

“President” гэсэн нэрлэгээ Латин хэлээр хамгийн урд суух гэсэн Европоос гаралтай ойлголт ажээ. Энэ хамгийн урд суух ерөнхийлөгч хүн өнөөдөр Европ, Америк, Орос болон Хятад орнуудад засгийн газараа өөрчилж болох ерөнхий сайдыг хүртэл дураараа солих тийм их эрх мэдэлтэй.
Монголчууд “ерөнхийлөгч” гэсэн ойлголттой социализмын үед танилцаж гадаад орныхон Чойбалсан, Цэдэнбал нарыг Монголын ерөнхийлөгч гэж хүлээн авдаг байсан. Энэ хоёр ерөнхийлөгчийн үед Монгол улс байгуулагдаж дэлхийд хүлээн зөвшөрөгдөж бүхий л бүтээн байгуулалтууд явагдсан. Өнөөдөрийн Улаанбаатар хотоос авахуулаад Монгол орон даяар бүтээгдсэн хот суурин газарууд болон хөдөө аж ахуй, газар тариалан үйлдвэрийн газрууд социализмын үеэс л эхлэлтэй.
Монголын түүхэнд Чойбалсан, Цэдэнбал нар шиг бүтээн босгосон ганц ч удирдагч байсан уу. Ардчилалын үеийн ерөнхийлөгчидийн үед бүх бүтээн байгуулалт нуран унасан. Тэр нуран уналт сөнөөлтөөс болж Улаанбаатар хот тэр чигээрээ хотын бүтэцгүй болсон.
Богд хаанаас өмнөх хаадууд Чингисийн ураг гэсэн хүмүүс нэг ч хот байгуулж эрүүл мэнд боловсрол төр болон хуулийн анхны бүтэц үүсгэж чадсангүй. Номын сан шатааж явсан болохоос бүтээж явсангүй.
Чингисийг болохоор Монголчуудыг нэгтгэсэн гэдэг ч Монголчуудыг нэгтгээд хот улс байгуулж ард түмнээ бичиг үсэгтэй болгож нийгэм байгуулж соён гэгээрэл урлаг гоо сайхан ёс суртахуун гээд ном бичиж оюунлаг хөдөлмөр хийж нийт Монголчуудыг орчин үеийн амьдралтай танилцах суурийг тавьсангүй.
Монголчууд нэгдсэн гээд дайн хийж эх нутгаа орхин явцгаасан түүх л байдаг. Гэтэл Улаанбаатар хот Монголчуудыг анх удаагаа нэгтгэсэн. Тэгэхээр ард түмнийг хэн нэг хүн нэгтгэх биш харин хот суурин газар өөрөөр хэлбэл соёл нэгтгэдэг ажээ.
Социализмын үед л яах ч аргагүй бүх бүтээн байгуулалт явагдсан. Тэрийг нуун дарж Үндэсний түүхийн музейгээс гаргаж хаяад ч нэмэргүй. Дарж нуух бүр л улам тодрон гарч ирнэ. Тэр их бүтээн босголтыг Орос, Хятад хүмүүсээр зогсохгүй хамтран Зүүн Европын мэргэжилтэй юм үзэж нүд тайлсан хүмүүс ирж амжилттай явуулсан. Циркийн барилгаас авахуулаад Дархан болон Эрдэнэтийн үйлдвэрүүдийг Зүүн Европын орнууд ирж байгуулалцсан.

Социализмын үед баригдсан эмнэлгүүдээс авахуулаад Оросоос ирсэн эм тарианууд байхгүй байсан бол соёлт Монгол хүн өнөөдөр байхгүй байсан.

Мэдээж ерөнхийлөгч болох хүнд хувийн зан чанар боловсрол оюуны тэнхээ гээд олон шаардлагуудыг тавих боломжтой. Түүнийг хүмүүс өөрсдөө мэдэж байгаа биздээ. Харин иргэн хүн гэдгээрээ энэ улсын цаашидийн хөгжил хийх ажил эдийн засгийн олон шийдвэрүүд гадаад оронд харуулах чадвар чадамж ёс суртахуун гээд олон шаардлагуудыг тавих хэрэгтэй санагдана.
20-р зууны дунд үеэс эхлэлтэй Монгол улс төр улсын туршлагагүй нийгэм болж боловсролтой танилцаад удаагүй ёс суртахуун сурган хүмүүжилтэй зөрчилдөөд удаагүй байгаа гэдэг ойлгомжтой. Түүхийн талаар ойлголтгүй үлгэр домогийг түүхтэй андуурч явсан болохоор өнгөрсөн цаг үеийн талаар ч гэсэн нэгэн ойлголт байтугай нэгэн сурах бичиг ч бичигдсэнгүй.
Ерөөсөө өнөөдөр тэр л хаадууд гээд байгаа хүмүүс, удирдагч, агуу, суут, их хаан гэж нэрлэн шүтэн биширдэг хүмүүс болох Хүннү Сүннүгээсээ авахуулаад Чингис цаашлаад Богд хаанаасаа Элбэгдорж хүртэл энэ хүмүүсийн хэн тэгээд Улаанбаатар хотоос эхлүүлэн өнөөдөрийн орчин үеийн Монгол амьдралыг бүтээж цааш хөгжүүлж дэлхийд танигдах хот улстай болгож өгсөн бэ? Удирдагч нараа уралдуулах цаг болжээ. Тэр уралдаанд түрүүлсэн хүн л одоогийн ерөнхийлөгч болох хүнд тавих шаардлага болох ёстой болов уу.

Дархан хотод 3 сарын 25 нд Эрдэнэт хотод 3 сарын 26 нд лекц уншина.

 

Хаана Сэдэв Хэзээ
Дархан хот Залуучуудад зориулж
11 цагаас
Боловсрол ба мэргэжил 3 сарын 25
Дархан хот Насанд хүрэгчидэд зориулж
13 цаг 30 мин
Социализм, ардчилал, цаг үе 3 сарын 25
Эрдэнэт хот Залуучуудад зориулж
11 цагаас
Боловсрол ба мэргэжил 3 сарын 26
Эрдэнэт хот Насанд хүрэгчидэд зориулж
13 цаг 30 мин
Социализм, ардчилал, цаг үе 3 сарын 26

 

25 Лекц-ийн хаалтын илтгэлүүд Сэдэв: “Би өөрөө шийдсэн” роман

Эхлэх: 10цаг30

Нээлт: С. Молор-Эрдэнэ

1 Мөнхзаяа Jean-Paul Sartre
2 Банзрагчгарав Sylvia Plath
3 Очир James Joyce
4 Эрдэнэцэцэг Oscar Wilde
5 Анхбаяр Tristan Tzara
6 Майцэцэг Nam Jun Paik
7 Чингүүн B.B. King
8 Баасансүрэн Boris Vallejo
9 Сувд-Эрдэнэ Chet Baker
10 Батхишиг Arthur Miller
11 Баянжаргал “Mannequin” film
12 Дашням “Stranger than Paradise” Film
13 Өсөхсарнай Arthur Rimbaud
14 Сувд The Phantom of the Opera
15 Батчимэг Maria Callas
16 Болормаа Marie Curie
17 Чингис Дуулгавартай \Романы дүрүүд\
18 Золзаяа Хүндэтгэл \Романы дүрүүд\
19 Батамгалан Шүтээн \Романы дүрүүд\
20 Уянга Атаархал \Романы дүрүүд\
21 Дамба Өөрийгөө хэт үнэлэх \романы дүрүүд\
22 Анхбаяр Тоглоом \Романы бүтэц\
23 Баярцэнгэл Бахархал \Романы дүрүүд\

UBH                                                                                                    2017 оны 3-р сарын 12.

Танилцуулга: Бүлэг 5

2 сарын 26 нд эхлэх Бүлэг 5-ын цуврал 5 лекцүүдээр капитализм, социализм, ардчилал болон цаашид ямар төрийн онол хэрэгтэй тухай ярилцаж энэ удаагийн цуврал 25 лекц өндөрлөнө. 4 жилийн өмнө эхлэсэн жил бүр 25 лекц уншиж олон нийтийг соён гэгээрүүлэх зорилготой 100 лекц дуусах дөхөж байна.

Энэ бүтэн сайн өдөр эхлэх цуврал 5 лекцээр капитализм гэж юу вэ яагаад Монгол оронд капитализмыг алгасахаас өөр замгүй тухай ярина. Цаашид бас хөрөнгөтөн нийгэм боломжгүй тухай тайлбарлана.

Социализм нэртэй лекцээр яагаад Монголчуудад нийтэч хамтач нийгмийн хэв маяг тохирох болон улстөрийн онол түүн дээр тогтох тухай ярина. Монгол хүний аж амидралд таарсан социалист нийгмийн ололт амжилтуудыг ардчилал болон хувьчлал нэрийн дор сөнөөж сүүлдээ залуу үеийг мунхруулж бид нар бүгдийг сөнөөнө гэсэн дууг зориуд дуулуулж улс орныхоо сайн сайхан бүхнийг устгаж сөнөөсөн тухай ярилцана.

Ардчилал нэртэй лекцээр өнөөдөр дэлхий дээр яагаад ардчилал хямралд орж капитализмд ялагдсан тухай ярина. Монгол орон нэгэнт социализм байгуулж чадаагүй тул ардчилал байгуулах боломжгүй тухай тайлбарлана.

Аливаа нийгэм хамтач нийтэч байж чадвал жинхэнэ ардчилал болох боломжтой болохоос биш баян ядуугаа гайхуулж ноён шүтэж мухар сүсэгтэж феодал маягийн цагаан сар хийж баярхаж хир их мөнгө цацаж байгаагаа ардчилал эрх чөлөө гэвэл эндүүрэл болно. Дураараа дургиж дураа цацах эрх чөлөө биш. Ардчилал гэдэг социализмтай таарах болохоос биш капитализмтай яагаад ч таарахгүй.

Бүх юм хязгаартай гэсэн лекцээр Монголчууд хэрхэн юмны хязгаарыг үл тоомсорлож улс орноо эдийн засгийн гүн хямралд оруулж цаашид төлбөрийн чадваргүй болгож буй тухай ярилцана. Юунд ч хязгаар бий.

Цуврал лекцүүдтэй давхцан Монгол орон бие дааж явах чадваргүй болсон гэдгээ олон улсын өмнө зарлаж хөрөнгө оруулалтууд зогсож хар дансанд бүртгэгдэж бүх эдийн засгийн үйл ажиллагаа гадаадынханы гарт шилжиж буйг харахад 100 жилийн өмнө Монгол орон яг л ингэж өр зээл хүүгийн боол болж байсан санагдана.

Ялангуяа 100 жилийн дараа соёлт амидралд орох боломжийг хааж ард түмнээ ядаж байртай болгож чадахгүй орон сууцны зээл нэрийн дор цэвэр боолчлол явагдаж байна. Өр, зээл, хүү гэдэг ердөө л сэтгэл зүйн дарамт. Хөдөлмөр устаж цалин цалин биш болсон өнөө үед хэн ч зээлээ төлөх боломжгүй тул үргэлж боолчлогдоно гэдгийг байрны зээл олгогчид бүгд сайн мэдэж байгаа.

Хамгийн сүүлийн 25 дугаар лекцээр цаашид Монгол оронд ямар улстөр болон нийгмийн онол хэрэгтэй тухай ярина. Нийгэм хямарч байгаа явдал зөвхөн эдийн засгийн хямралаас хамаараагүй үнэт зүйлийн хямралаас хамааралтай.

Танилцуулга: Бүлэг 4.

2 сарын 11 нд эхлэх “Интернэтийн философи” нэртэй цуврал 5 лекцээр хүн төрөлхтөн 21-р зуунд хэрхэн социал медиа гэсэн дэлхийн нийтээрээ дижитал буюу монгол орчуулгаар цахим нэртэй технологоор хоорондоо холбогдох болсон тэр онцгой шинэ нөхцөл байдалтай танилцана.

Фэйсбүүк, Твиттерээс авахуулаад Google, Wikipedia нэртэй зөвхөн интернэтээр холбогдож хоорондоо харилцах болон мэдээлэл авдаг дижитал амидралын хэв маяг 20-р зууны эхэнд явагдсан Аж үйлдвэрийн 3-р хувьсгалтай зүйрлэхээр тийм 4-р хувьсгал явагдаж байна гэж дүгнэх боллоо.

Нүүр нүүрээрээ биш бодит амидралаас хол зэрэгцэн явагдах интернэтээр дамжин компютэрээр эсвэл гар утсаараа дамжуулан холбогдох болсон энэ 24 цагийн турш нээлтэй цахим амидралын хэв маяг зөвхөн ашигтай тустай байгаад зогсохгүй аюултай саадтай болж буй улам тодорхой болжээ. Фэйсбүүкийн найзууд жинхэнэ найзаас ямар ялгаатай вэ болон дуртай нэртэй Like уудын тоог хэрхэн нэмдэг тухай ярилцана.

Цуврал 5 лекцээр цахим технологи улстөр, эдийн засаг болон шинжлэх ухааны салбарт ямар амжилтууд болон аюулууд авчирч буй тухай ярилцаж сүүлийн үед яригдах болсон Snowden, Assange гэх мэт интернэтийн булхиаг илрүүлсэн хүмүүсийн тухай танилцуулна.

Интернэт ашиглагч хэрэглэгч нэртэй хүн хэрхэн ашиглуулдаг мөн хэрэглүүлдэг хүн болсон тухай ярилцана.

Ялангуяа интернэт гэсэн энэ их боломжтой технологийг ашиглаж мэдлэг боловсролдоо хэрэглэж танин мэдэхүйгээ хөгжүүлж нийгэмдээ тус нэмэр болохын оронд интернэт ашиглаж байна гэсэн нэрийн дор зөвхөн хоорондоо үзсэн харсан нутаг орны зураг явуулах эсвэл төрсөн өдрийн тортны зураг явуулахаас хэтрэхгүй байгаа явдал яагаад вэ гэдэгт хариулна.

Интернэтээр орж сурч боловсрохын оронд өдөржин шөнөжин бооцоотой тоглоом тоглох эсвэл хүчирхийлэл садар самууныг өөгшүүлсэн сайтуудыг үзэж цаашлаад зөвхөн л филм үздэг зугаа цэнгээ тоглоомын хэрэгсэл болж  сэтгэл зүйн өвчин донтолт болж буй яагаад вэ гэдэгт тайлбар өгнө.

Virtual Reality нэртэй бодит амидралаас тусдаа зэрэгцсэн интернэт рүү орж тэнд бодит амидралыг нөхөж эсвэл орлуулах гэсэн хүмүүсийн оролдлого болон сэтгэл зүйн шаардлагууд өнөөдөр нийтлэг болж хэрхэн өдөр дутмын хэвийн амидралд нөлөөлж буй тухай ярилцана. Ялангуяа хүүхэд залуучууд гэр орны бодит амидралаас холдон хөндийрч интернэт д хэдийний хувийн амидралтай болсон тухай ярилцана.

Танилцуулга: Бүлэг 3.

Олон нийтэд зориулсан чөлөөт 25 Лекц нэртэй цуврал лекцүүдийн Бүлэг 3-ыг дор товч танилцуулав. 1 сарын 22 нд эхлэх Бүлэг 3-ын цуврал 5 лекцээр хэвлэл мэдээлэлийн тухай ярилцана. Хүний ухаан болон хиймэл ухаан гэсэн эхний хоёр бүлэг хүний дотоод ертөнцийг тайлбарласан.  Тэгвэл одоо энэ Бүлэг 3 хүний гадаад ертөнцтэй танилцана.

Хэвлэл мэдээлэлийн философи нэртэй Бүлэг 3-ын цуврал лекцүүд өнөөдөр хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгсэл сонин, сэтгүүл, радио болон зурагтын цаадах мэдээлэл гэсэн сэдэвтэй танилцана. Мэдээлэлийг нэг талд хүргэгч нөгөө талд хүлээн авагч гэж ангилдаг.

Хэвлэл мэдээлэл гэсэн нэрийн дор нийтлэг болсон хүний ухаан төөрөгдүүлдэг аргууд, олон нийтийг хуурах хэрэгсэлүүд, маасын сэтгэл зүйд нөлөөлдөг үйлдэлүүд болон мэргэжлийн тархи угаагчид гэх мэт маш чухал болсон сэдэвүүдийг ярилцана.

Хэвлэл мэдээлэл гэсэн ойлголт өнөөдөр хүртэл олон нийтэд зөв хурдан товч ойлгомжтой мэдээлэл хүргэдэг гэсэн ойлголттойгоор хүмүүст хүрч иржээ. Энэ мэдээжийн үнэн зөв гэсэн ойлголт хэвээрээ юу эсвэл өөрчлөгдсөн үү?

Өнөөдөр юу мэдээлэх чухал болсон уу эсвэл мэдээлэхдээ чухал биш харин хэн хаанаас ямар зорилготой олон нийтэд хандах чухал болов уу?

Сэтгүүлч гэсэн хурдан шуурхай шударга ёсыг эрхэмлэж хариуцлагатай мэдээ хүргэнэ гэсэн тэр мэргэжил хэвээрээ юу? Үгүй гэвэл яах вэ? Яагаад зарим сэтгүүлч нэртэй хүмүүс сэтгэл зүй төөрөгдүүлэг бусдын өөрөөр хэлбэл мөнгөтэй эрх мэдэлтэй хүмүүсийн гарын сэтгүүлч болох болов? Ийм үед сэтгүүлчийн ёс зүй ярих боломжтой юу? Хэрвээ боломжтой гэвэл ямар шийтгэл ирэх вэ? Гэмшил гэж байх уу?

Нэгэнт хэвлэл мэдээлэл ийм замбараагүй болсон үед иргэд хэрхэн ухамсартай байж хаанаас хэнээс ямар мэдээлэл авах вэ гэсэн асуулт гарч буй. Зөвхөн нэг эх сурвалжаас биш хэд хэдэн эх сурвалжаас мэдээлэл авч түүнд гярхай шүүмжлэлтэй хандах тийм цаг үе нэгэнт иржээ.

Хэвлэл мэдээлэлийн тухай 5 цуврал лекцүүдээр гадаад орнуудын болон ялангуяа хамгийн том нөлөө бүхий дэлхийн том хэвлэл мэдээлийн хэрэгсэлүүд CNN, Bloomberg гэх мэттэй танилцаж тэдний хэрхэн сэтгэл зүйд нөлөөлж маасыг төөрөгдүүлж буй тухай Fake News гэсэн ойлголтыг шүүмжтэй ярилцана.

Танилцуулга: Бүлэг 2

“Хиймэл хүний философи” нэртэй Бүлэг 2-ын нийт 5 Лекц өнөөдөр хиймэл хүн хийх гэсэн зорилготой ажиллаж байгаа улс орнууд болон судалгааны байгууллагууд цаашлаад ашиг олох гэсэн компануудын тухай танилцуулж ямар бэрхшээлүүдтэй тулгарч мөн бага ч гэсэн амжилтууд гаргаж буйг ярилцана.

Робот, хуманоид робот, Андроид, Робо сапи, хиймэл ухаан буюу артифисал интеллигэнц, цаашлаад тархийг бүрэн мэдэж ухааны нууцыг тайлна гэсэн зөгнөлт үйл ажиллагаануудын зорилго болон үр дүнгүүдийг танилцуулна. I.Q. гэж нэршсэн хэмжилтүүдийн аюултай үр дагаваруудыг ярина.

Хиймэл ухаан бүтээх гэсэн оролдлогууд анх бурхан зохиосон хүмүүсийн дээр үеийн үйлдэлүүдийг давтаж хүнийг л боолчлох гээд буй мэт. Гэтэл онцгой төрөлт хүн сармагчингийн тархи удаан хугацааны эволюцийн замаар орчин үеийн хүний тархи болон хөгжиж бодол хийж бодож чаддаг мөн сэтгэл гаргаж сэтгэж чаддаг болсон тухай цуврал 5 лекцээр ярилцана.

Тархи судлалын үр дүнд хүн худлаа хэлэх болон дахин дахин давтах маань мэгзэмүүд түүнээс гадна бясалгал нэртэй мухар сүсгийн үйлдэлүүд хүний тархийг хэрхэн гэмтээж нийгэмд болон бусад ойр орчимын хүмүүст ямар их хор нөлөөтэй тухай тайлбарлана.

Цуврал лекцүүдийн үеэр үнэхээр хүнийг дууриалган хиймэл хүн хийх боломжтой юу гэсэн асуултанд лекцийн сэдэв бүрийн онцлогоор хариу өгнө.

Танилцуулга: Бүлэг 1.

“Хүний ухааны философи” нэртэй Бүлэг 1-ийн нийт 5 Лекц хүн хэрхэн удамшиж хэнээс юуг удамшуулж авдаг тухай сэдэвээр эхлэж эцэстээ хүн өөрийгөө бусад хүмүүст хэрхэн таниулах тухай ярилцана.

Ихэнх хүмүүс өөрийгөө бэлэн цаанаасаа бүтээгдсэн мэт ойлгож төрсөн биеэрээ хязгаарлагддаг. Гэтэл хүний ухаан нэгэнт төрөхөд бэлэн өгөгдөхгүй тул түүнийг цааш хэрхэн хөгжүүлж өөрийгөө бүтээх вэ гэсэн оюуны түвшинд бодож хийж ажиллах шаардлага гардаг.

Олон хүмүүс өөрийнхөө ухааныг хөгжүүлэхгүй нэг л хэвэндээ үлддэг аюул бий. Тиймээс хүн өөрийнхөө ухааныг хэрхэн хөгжүүлэх болон ухаан хөгжихөд ямар саад хүндрэлүүд байдаг тухай цуврал 5  лекц өгүүлнэ.

Бүлэг 1-ийн багц 5 лекц эхэн дунд төгсгөл гэсэн гурван бүтэцтэй. Хүний ухааны сэдэв рүү хэрхэн орох түүний тухай хэрхэн өрнөл хэсэгт танилцах эцэстээ эндээс бид юу суралцах юу юу хамгийн чухал үүрэгтэй вэ гэсэн асуултуудад хариулна.

Хоорондоо холбоотой харилцан уялдаатай лекцүүд тул ганцхан лекцэнд суух ач холбогдол багатай.

25 лекц. С. Молор-Эрдэнэ. 2016.

Энэ жилийн цуврал 25 Лекц цаг үе лүү чиглэсэн 21-р зууны онцлогт дүгнэлт хийсэн философын асуултуудыг хариулна. Хүний ухаан хэрхэн өөрчлөгдөв? Хиймэл тархи ямар ирээдүйтэй вэ? Олон нийтийн сэтгэл зүйг төөрөгдүүлж буй арга хэрэгсэлүүдийн зорилго юу вэ? Интернэт ямар ашиг тустай мөн ямар хор нөлөөтэй вэ? Хүн төрөлхтөнийн нийтлэг философи юуг анхаарах вэ? Төрийн шинэ үүрэг юу вэ?

Эхлэх өдөр: 12 сарын 03

Эхлэх цаг: 11 цаг

Бүртгүүлэх хаяг: https://www.facebook.com/mindfoundationmongolia/

Бүлэг 1: Хүний ухааны философи \Human Mind\

Өдөр Сэдэв
1 12 сарын 3 Хэний юу удамших вэ?
2 12 сарын 10 Бие ба ухаан хэрхэн харилцан нөлөөлдөг вэ?
3 12 сарын 17 Ухаангүй буюу далд ухаан яагаад хэрэгтэй вэ?
4 12 сарын 24 Өөрийн ухаанаа яаж бүтээх вэ?
5 12 сарын 31 Хэрхэн өөрийгөө таниулах вэ?

Бүлэг 2: Хиймэл хүний философи \Artificial Intelligence\

Өдөр Сэдэв
6 1 сарын 7 Роботер буюу андроид гэж хэн бэ?
7 1 сарын 8 Хиймэл тархийг хэрхэн программчлах вэ?
8 1 сарын 14 Cyborg ирээдүй мөн үү?
9 1 сарын 15 Постхуманизм хүмүүнлэгийн төгсгөл үү?
10 1 сарын 21 Хиймэл хүний социолог

Бүлэг 3: Хэвлэл мэдээлэлийн философи \Mind Control\

Өдөр Сэдэв
11 1 сарын 22 Медиа буюу хэвлэл мэдээлэлийн төгсгөл
12 1 сарын 28 Хүний ухаан төөрөгдүүлдэг аргууд
13 1 сарын 29 Олон нийтийг хуурах хэрэгсэлүүд
14 2 сарын 4 Маасын сэтгэл зүй
15 2 сарын 5 Мэргэжлийн тархи угаагчид

Бүлэг 4: Интернэтийн философи \Social Software\

Өдөр Сэдэв
16 2 сарын 11 Дижитал буюу цахим ертөнц
17 2 сарын 12 Big Data ба хувийн нууцаа алдах
18 2 сарын 18 Online ба бүгдийг алгоритмчлэх
19 2 сарын 19 Видео бичлэгийн дарангуйлал. 1984
20 2 сарын 25 Интернэтийн ноёрхол.

Бүлэг 5: Хүн төрөлхтөний философи \World Mind\

Өдөр Сэдэв
21 2 сарын 26 Капитализмын ангийн тэмцэл
22 3 сарын 4 Социализмын анхдагч онол
23 3 сарын 5 Демократи ба ардчилалын хямрал.
24 3 сарын 11 Бүх юм хязгаартай.
25 3 сарын 12 21-р зууны төрийн онол.

Далай ламд Монгол хүн хэн болсоныгоо харуулах өдрүүд эхлэхнээ

Эзэгнэнхэн төрлөө би гэж шүлэглэх дуртай Монголчууд Далай ламын өмнө хэн хэнийгээ эзэгнэнхэн төрсөн бол гэдгээ харуулах өдрүүд эхлэхнээ. Монгол хүн 100 жилийн дараа Түвдийн шар малгайт нэртэй ламын харгис урсгалаас салж чадсан уу гэдгээ харуулах өөрөөр хэлбэл сүүлийн 100 жилд Монгол хүн хэн болсоноо харуулах тэр өдрүүд эхлэхнээ.

Яагаад ч юм бэ энэ хэвлэл мэдээлэлээр цацаж буй мэдээнүүдийг харахад Монголын эзэн ирэх гэж байгаа мэт л харагдах юм даа. Монгол орон ийм эзэнгүй хэн ч ирээд дарлаад дээрэлхээд найрлаж наргиад явчихдаг орон арай ч болоогүй биздээ.

Дэлхий түүнийг мэднэ гээд дэлхийн хэн ч мэдэхгүй хүнийг рекламддаг тэр Коланы реклам санаанд орчихлоо. Үнэхээр дэлхий Монгол хүн хэн болсоныг харах тэр хариуцлагатай ухамсартай байж Далай ламын өмнө Чингисийн үр сад гэдгээ батлах өдрүүд эхлэхнээ. Мартсанаас Бөө гэдэг бас л Түвдийн шарын шашины өмнөх мухар сүсэгийн урсгал байсан. Шарын шашинд ялагдаж хөөгдсөн Түвдийн Бөөнүүд Монголд ирсэн байжээ. Бас л Түвдүүд.

Түвдүүд нэгэн цагт Монголчуудыг боолчилж явсан. Энэ боолчлол хамгийн харгис. Яагаад гэвэл хүнийг ямар ч идэвхигүй арчаагүй цаанаасаа зурсан зураг өгөгдсөн хувь заяа өөр ямар ч арга байхгүй энэ миний хувь тавилан гэж өөрөө өөртөө гомдон шаналан өрөвдөлт байдалд оруулдаг. Монгол хүн 100 жилийн өмнө ийм л байсан тэмбүү өвчиндөө баригдсан устана гэж хүртэл Өрнөдийн орнуудын жуулчид ам гарч байсан даа. Нэг л ард түмэн бидэнд хэзээ ч талархаж дуусахгүй тус хүргэсэн дээ.

1950 оноос Монгол хүн дэлхийн мэдлэг мэргэжил боловсролтой танилцаад өөр болсон уу гэдгийг Далай лам ирж харахнээ. Далай ламд Монгол хүн дахиж хэзээ ч Түвд хүний өмнө сөгдөж арчаагүй байдалд орохгүй гэж өөрсдийнхөө ихэмсэг зан билиг танхайгаа харуулж омогшиж огших тэр өдрүүд эхлэхнээ. Монгол зоригтой бол Далай лам сүүлээ хавчаад л гэртээ харина даа. Монголчуудаа Далай ламын өмнө нэрээ бодно шүү .

100 жилийн өмнө Манжийн тушаалаар Монгол хүнийг сэтгэл зүйн мухар сүсэгээр дарамталж айлган сүрдүүлж арчаагүй өвчинд баригдсан ард түмэн болгосон. Манж нэгэнт устсан тул Түвд ганцаараа Монгол хүнийг боолчилсон тэр үе саяхан. Ерөөсөө Манжийн үргэлжлэл яваад байгаа шүү дээ.

Монгол хүнийг бооолчилж явсан Түвдийн үе үеийн Далай ламууд юу хийж яаж Монгол хүнийг мунхруулан айлган сүрдүүлж арчаагүй байдалд оруулахаа сайн мэднэ. Далай лам ном уншина гэнээ. Далай лам хэний ямар ном унших вэ? Тэр номыг хэн хэдэн онд бичсэн ном бэ? Тэр номыг хаана ямар хэвлэлийн компани хэвлэсэн бэ?

Далай лам номоо ямар хэл дээр унших вэ? Монгол хэл дээр унших уу? Хэрвээ Монгол хэл дээр уншихгүй бол хэн Түвд хэлнээс орчуулах вэ? Түвдүүд айхтар болохоороо Монгол хэл дээр ном судар маань мэгзэмээ орчуулуулдаггүй гэсэн. Бүр боломжгүй гэж мунхруулдаг гэсэн.

Олон зуун жил Түвдүүд Монгол хүнийг боолчлон дарлахдаа ялангуяа эмэгтэй болон охидуудыг сексийн тоглоомоо болгож бүр хүчиндэж байгаагаа муу энерги хөөж гаргаж байна гэсээр байжээ. Өнөөдөр хүртэл Түвд оронд хэрэгждэг сураг бий. Дэлхийн олон энхтайваны төлөө байгууллагууд Далай лам Түвд нутагтаа хичнээн охидуудыг хүчиндэж тэдний хөлний шилбэний ясаар үлээдэг бүрээ хийдэг баримт ч элбэг шүү дээ. Занабазар гэж Түвдийн гар хөл болсон хүн яасан ч их Монгол хүний тархийг Түвдүүдтэй хамт угааж хэдэн ч охидын хөлний шилбэний ясаар үлээдэг бүрээ хийдэг байсан болдоо.

Занабазарыг бурхан бүтээсэн гэж шүтдэг. Гэтэл Бурхан хүнийг өөрөөр хэлбэл Занабазарыг бүтээсэн биш билүү. Занабазарын дэргэд Данзан Равжаа ёстой эх орон ч Монголдоо хайртай хүн байсан. Занабазар хэзээ ч соён гэгээрүүлэгч байгаагүй. Ямар ч оюуны өндөр түвшиний ном бичиж үлдээгээгүй дээ.

Түвд лам нар ялангуяа том толгой лам нар сүсэгтэн олондоо өөрийнхөө нус цэр шүлсээ долоолгуулдаг мухар сүсэг хэвээрээ үлдсэн. Одоо ч Түвд оронд хэрэгждэг. Том лам нар шавь нэртэй гарын боолдоо ялгадасаа арвайн гурилтай холиж идүүлдэг. Шээсээ уулгах бол наад захын жишээ. Ийм бузар булай биенээсээ гарч буй бүх өтгөн шингэнээ хүнд уулгаж идүүлдэг Далай лам Монголд ирнэ гэнээ. Монгол ээжүүд ч гэсэн халуурсан хүүхдэд шээсээ уулгаж Түвд хүний муу муухайгийн жишээ болдог доо. Өөрийнхөө ялгадасыг хүүхдэдээ өгдөг бас л муухай мухар сүсэг дээ. Энэ муухай лам нар.

Монголчууд энэ өдрүүдэд Далай ламд хэн болсоныгоо харуулна. Занабазараас хойш хөгжиж дэвшиж боловсролтой болж чадсан уу эсвэл мухар сүсэгтэй хэвээрээ арчаагүй оюуны доод түвшинд яг л 100 жилийн өмнөх шигээ хэвээрээ юу гэдгээ харуулна. Ямар ч гэсэн Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийнхан Түвдийн энэ ламд хүндэт доктор цол өгнө гэж 100 жилийн өмнөхөөсөө өөрчлөгдөөгүй гэдгээ харуулах гэж байх шиг.

Их сургуулийг анх байгуулсан дэлхийн ухаант хүмүүс шашинаас залуучуудыг тусгаарлаж мэдлэг боловсролтой болгох зорилготой байсан. Дэлхийн бүх их сургуулиуд шашинаас тусгаар тогтнож чадсан. Монголын Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн профессорууд их сургуулийн нэр хүнд утга агуулгыг алдуулах инээдэмт эмгэнэлт жүжиг тоглохнээ. ШУТИС бол бүр хэдэн жилийн өмнө хүндэт доктор цол өгсөн байдаг. Тэр үеийн ректорууд 100 жилийн өмнөх хэвээрээ гэдгээ Далай ламд харуулж нотолсон.

Социализмын эринд ч Түвдүүд Монголыг ноёлсон хэвээрээ байсан. Даваа, Мягмар, Лхагва, Пүрэв, Баасан, Бямба, Ням гээд бүгд л Түвд үгнүүд шүү дээ. Долоо хоногийн гаригуудыг өөрчлөхгүй социализмд хэрэглэж байсныгаа одоо юу гэж тайлбарлах болдоо. Социализм шашиныг гадуурхаагүй ээ энэ муу муухай арга хэрэгсэл зан заншил уламжлалуудыг орчин үеэр л солих гэж оролдсон шүү дээ. Орчин үеийн Монгол өнөөдөр хаашаа явна вэ?

Сарлаг Түвдээс ирсэн. Өрөм гэж үг хүртэл Түвд гаралтай. Түвдийн хэвийн боов, өлзий угалз хээ гэх мэт. Хадаг хүртэл Түвдийнх. Хадагнаас татгалзаж чадахгүй л байна даа. Цагаан сар ч бүр ард түмний баяр биш лам нарын баяр болсон доо. Лам нарын ч гэждээ Түвдийн шарын шашины баяр болсон. Зун даншиг гэж бас л лам нарын Түвдийн шарын шашины баяр болох жишээтэй.

Монгол ээжүүд болон эмээ нар Далай ламыг арай тэгтлээ шүтэхгүй биздээ. Монгол ээжүүд үр хүүхдээ шүтнэ биздээ. Монголын эмэгтэйчүүд Далай ламыг шүтэхгүй эх орноо шүтнэ биздээ. Монголын төр Далай ламыг уриагүй биздээ. Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдууд Далай ламтай уулзахгүй биздээ.

Монголын залуучууд ээжийгээ бас эмээгээ битгий Далай лам руу очоорой гэж гуйгаарай. Үр хүүхдэдээ хайртай юу эсвэл Далай ламыг шүтэх үү гэж асуугаарай. Битгий Далай ламын өмнө арчаагүй байж цацсан энэ тэр будааг түүж булаацалдаж ичгэвтэр байгаарай гэж хэлээрэй. Монгол эрчүүд Далай ламд бараагаа ч харуулахгүй гэдэгт итгэнэ.

Монголчууд Далай ламд Түвдийн боол биш гэдгээ харуулна биздээ. Түвд хүн харахаараа амиа алддаг тэр 100 жилийн өмнөх эмгэнэлт мухар сүсгээсээ Монгол хүн салсан биздээ.

Монгол хүн Түвдийн Далай ламд хэн болсоныгоо харуулах хариуцлагатай нэр төртэй өдрүүд эхлэхнээ. Монголчуудаа Түвд хүний өмнө битгий сөхрөөрэй. Арслан Тайж сөхрөөд Монголыг Манжын дарлал Түвдийн боол болгосон шүү. Бүү март. Мартвал сөнөнө. Биднийг хэн ч сөнөөхгүй бид өөрөө өөрсдийгөө л сөнөөнө.

 

 

Шашин бол ард олны хар тамхи.

Далай лам гэж гэмт этгээд Монголчуудыг дахин мунхруулж доод түвшинд аваачих зорилготой ирэхнээ.

2 жилийн өмнө нийтэлж олон хүнийг бухимдуулсан бичлэгээ дахин блог дээрээ тавилаа. Өнөөдөр хоёр жилийн дараа хүмүүс арай ч тийм их мухар сүсэгт автагдаагүй гэдэгт итгэнэ. Бид хойшоо биш урагшаа харна шүү.

Монгол хүний шашиныг ойлгож ирсэн тэр ойлголт дэндүү бүдүүлэг. Бүдүүлэг гэдгийн шалтгаан бол Монгол хүн жинхэнэ шашинтай танилцаж чадаагүй тэр түүхийн хар нүх. Буддизм нэрээр Түвдүүд мэхлэж ламаизм нэртэй мухар сүсэг оруулж ирсэн.

Байлдаанч малчин ардуудыг номхотгож нийтлэг хамтардаг чанарыг устгаж зөвхөн өөрөө өөртэйгээ ганцаардан үлдэх тэр сүсэглэлийг Түвд хүмүүс тарааж Монгол хүнийг зуун зуун жилийн хоцрогдол, мухардал, төөрөгдөлд оруулсан.

20-р зууны эхээр дэлхийн мэдлэг боловсролтой ойртож чадалгүй мал дагаж Хятад бараа сонирхож Орос буу зэвсэг эзэмших дуртай Монгол хүний ертөнцийг харах тэр харц харанхуй тайлбарласан тайлбар урагшаа дэвшүүлэх биш харин айлгаж урам зориг хугалсан тийм л нэг ёсондоо шүтлэг бишрэлд дарагдаж ирсэн.

Физик математикаас авахуулаад философи социолог хүртэл хүн ёсны амьдрал хөгжихөд хэрэгтэй тэр танин мэдэхүй Монгол хүний хувьд хэзээ ч ирэшгүй ид шидийн хэвээр үлдэж дөнгөж л социализмын үед 1950 – аад онд хагас хугас орж ирсэн.

Хэт мухар сүсэгт автагдсан энэ Монгол хүн мэдлэгт нэгэнт харийн болж хоцрогдсон тул түүх, уран зохиол, яруу найраг гэх мэт танин мэдэхүйгээс хол олон зуун жилийн ганцаардалаа ганьсан илэрхийлсэн сонгодог биш сонин хачин хэллэгээр хөөцөлдөж түүнийгээ уянгын халил эсвэл найраг найруулал гэж тайлбарласан.

Түүхийн олигтой өнгөрсөн бүтээлүүд байхгүй тул гадны Ганжуур Данжуурыг шүтэж өөрийн гэсэн оюуны бүтээлгүй явж ирлээ. Түүхэн роман гэж хүртэл үнэн худал зүйл бичиж өөрсдийгөө сэхээтэн эсвэл соён гэгээрүүлэгч гэж магтуулж цол шагналаар булуулсандаа. Өнөөдөрч тэр бүр гаарч дээ.

Гаднаас орж ирэх үе үеийн шашинуудын оролдлогууд бүгд бүтэлгүйтэж байсан өнгөрсөн үеийн түүх яриа домогууд бий. Ганцхан Түвдүүд л Монголчуудыг яаж мухар сүсэгт оруулахыгаа уран аргаар хийсэн.

Аймхай хүмүүс сүсэг бишрэл ихтэй гэдэгтэй адил улстөрийн хүрээнд ажилладаг хүмүүс зориуд хөдөөгүүр сүм дуган босгож айдас тарааж хүмүүсийг мухар сүсэгтэй болгож явах өнөө маргаашдаа ашиг өгдөг биздээ.

Хөдөө гэлтгүй их дээд сургуулийг төгслөө диплом авлаа гэсэн залуу үе хүртэл айдасаар дүүрэн тул мэдлэг боловсрол хүлээн авах чадваргүй болтолоо айж уншсан номондоо шамдан суралцаж чадахгүй харин ламын заавар авсан ээжээсээ айж ээжтэйгээ л асуудал үүсгэх жишээтэй. Ээжүүд мухар сүсэгтэж айдсандаа хорогдоно.

Түвдийн ламаизм яагаад шашин гэхэд хэцүү вэ гэхээр Түвдүүд Энэтхэгийн буддизмыг олигтой иж бүрнээр авч чадаагүй. Үүний шалтгаан бол бас Монголчуудтай адилхан орчуулгын төөрөгдөлд оржээ. Харин Монгол хүн Түвдийн ламаизмыг орчуулалгүй өнөөдөр ч шууд хэрэглэдэг явдал бол төөрөгдөл биш бүр ялагдал болсон хэвээр.

Марксын хэлсэнээр шашин бол ард түмний хар тамхи гэсэн үг зөвхөн хүнийг хар тамхиар хордуулж буй биш харин хар тамхи мэт хэрэглэж жаахан ч гэсэн амьдралын дарамтуудаас холдохыг хэлсэн. Хар тамхи хүний ухааныг балартуулж мэдээ алдуулж мэдрэмжийг үймүүлдэг. Өнөөдөр ч морфиумыг хар тамхинаас гарган авч өвчин намдаахад зориулан хэрэглэдэг.

Марксын хэлсэнээр төр улс хүчтэй биш бол ард түмэн төрөөс хөндийрч шашин луу ханддаг. Тэд шашинд л очиж хар тамхи хэрэглэсэн мэт болж төрийг зовлонгийнхоо шалтгаан биш төөрсөн төөрөгөө шалтгаан болгож түүндээ дарлуулан суудаг.

Өнөөдөр Монгол яг л энд бичиж буй шашин биш мухар сүсгийн урсгал болон шашинжсан буюу мухар сүсэгтсэн улстөрийн систем хоёрын дунд оршдог тул хүн шиг байж чадсангүй. Хүн байх гэдэг бол хуманизмын том онол хэдий ч хүмүүнлэг орж ирээгүй тул их дээд сургуулиуд болон Шинжлэх ухааны Академи гэх мэт байгууллагууд мухар сүсгийн эсрэг тэмцэж чадалгүй харин тэдний тоглоомын хүүхэлдэй болцгоожээ.

Монголчуудын төр өнөөдөр шашины асуудалыг нэг тийш шийдэх хугацаа болжээ. Төрийг шашинаас тусгаарлаж шашинаас хамааралгүй болгох тухай онол бол лаицизм гэсэн онол байдаг. Энэ бол Үндсэн хуулиндаа төр шашинаас хамааралгүй тусгаар гэж зааж өгөх.

Социализмын үед хумсын чинээ багаахан орж ирсэн философийн алдаатай ойлголтуудаа засаж залруулж чадалгүй худлаа руу шилжжээ. Философи орж ирээгүй оронд мухар сүсэг гааралгүй яахав дээ.

Философийн чухал ойлголтуудыг ертөнцийг үзэх үзэл, үзэл баримтлал, үзэл санаа гээд буруу алдаатай орчуулсан. Ренчин Дамдинсүрэн нарын үеийнхэн мэдэмхийрч орчуулсан орчуулгуудыг үгийн сангаас хасах ёстой. Нэгэнт өнөөдөр мухар сүсэгт дэндүү дарагдсан танин мэдэхүйгээс хол ард түмэнд хөөрхий социализмын үеийн ганц хоёр жоохон мэдлэгтэй тэр хүмүүс их л том мэт тусдаг бололтой.

Өнгөрсөнд хорогдохын шалтгаан бол ирээдүй харж чадахгүй ирээдүйгээс айсан мухардал. Өнгөрдөггүй өнгөрсөн гэдэг ямар ч их гай тарина вэ дээ. Ухамсар ирээгүйгийн гай. Ухамсаргүй эцэг өвгөдийн лай. Түвдүүдэс хамгаалж чадаагүй өвөг дээдэсийн хор өнөөдөр хүртэл үргэлжилнэ.

Шашин гэж хар тамхи бага ч гэсэн өрөвдөлт амьдралаас мансууруулж мэдээ алдуулж тайвшруулна. Монголчууд түүхэндээ мансуурч мухар сүсэгт хордож шашинд төөрөгджээ. Ийм л хүмүүс Далай ламтай уулзахнээ. Одоо далай лам Монголыг дагаар оруулах бүрэн боломжтой болжээ. Ардчилал ялагдлаа, Шинжлэх ухааны академи ялагдлаа, Боловсрол ялагдлаа.

Далай ламыг дагаж хичнээн хүн мэдээ алдаж мансуурч өөрийгөө алдаж өрөвдөлт байдалд орох болдоо. Гар утас интернэт хөгжсөн өнөө цагт олон зуун жилийн өмнөх мартагдсан мухар сүсгийг сэргээж чадна гэдэг бас л том мунхруулга шүү дээ.

Өнөөдөр Түвд оронд Монгол шиг эмнэлэг байхгүй, сургуулиуд байхгүй, орчин үеийн үнэр ч байхгүй. Ийм л хүмүүсийг Монголчууд шүтэж явах ч гэждээ. Хайран хөгжил хайран боловсрол хайран эх орон.

Америк биш Америк.

Америк орон ерөнхийлөгчөө сонгосон өдрийн дараа сонгосон ерөнхийлөгчийнхөө эсрэг гудамжинд гарч жагсаж байхыг харахад Америк орон Америк биш болжээ. Хэнийг сонгох гэж олон сар шоудаж байгаагаа мэдэж л байсан шүү дээ. Ямар морал вэ?

Америк ийм үү эсвэл биш болчихов уу? Нэгэн цагт гайхагдаж байсан Америкийн чөлөөт хэвлэл, чөлөөт шүүх мөн чөлөөт их сургуулиуд хаачив? Чөлөөт нэртэй хэвлэл мэдээлэл хэний талд ажилладаг тодорхой болсон доо. Волл Стрит шүү дээ. Чөлөөт нэртэй шүүх хар арьстай иргэдийг ялгаварлан шүүж шоронгийн хоригдолуудын дийлэнх хар арьстанууд болцгоосон. Чөлөөт нэртэй гайхагддаг их сургуулиуд хэдийний дундажууд болцгоож мөнгө өгсөн хүн дуртай цагтаа диплом авцгаах болжээ. Америкийн диплом асуудалтай шүү.

Америк орон өөрийгөө л хичээж өөртөө л шүүмжтэй хандаж өөрийнхөө асуудалд төвлөрөх тэр цаг нэгэнт болжээ. Бусдын хэрэгт оролцож бусад оронд заах гэж явдаг тэр ихэмсэг дээрэлхүү хуурамч зангаа орхих хэрэгтэй. Дэлхийн бусад орон ч гэсэн дутахгүй өөрөө өөрсдийгөө аваад явах чадвартай. Нүдний нуух авах гээд нүд сохлов гэж үг бий. Бусдад туслах нэрийдлээр ирээд хамаг өнгөтэй өөдтэйг аваад явдаг муухай зангаа орхих цаг иржээ.

Америк орон бусдад зөвлөлгөө өгөх гэж мэдэмхийрэх хэрэггүй. Яагаад?

Америк орон өнгөрсөн жилүүдэд эрүүл мэндийн даатгал байхгүй 40 гаруй сая иргэнээ даатгалд хамруулж чадсангүй. Ердөө л 6 сая хүрэхгүй хүнийг бүртгэж авсан сураг бий. Бүртгэж авсан болохоос шууд даатгал биш. Америкийн иргэд эрүүл явах баталгаагүй л байна даа.

Америк орон 30 гаруй сая өлсгөлөн яваа иргэндээ өлсүүлэхгүй байлгах зориулалттай хүнсний тасалбар тараадаг. Америк хүн бүр халуун хоолтой хонож чадахгүй л байна даа.

Америк орон бичиг үсэггүй хүний тоогоороо бас л хөгжилтэй орнуудын дотор дээгүүр байранд ордог. Тэгэхээр Америк орон тийм ч боловсролтой орон биш. Америкийг хөгжсөн орон гэж хэлж болох уу.

Монголчууд социализмын эринд бүгдээрээ бичиг үсэгтэй болсон. Өнөөдөр л ардчилалын жилүүдэд бичиг үсэггүй хүний тоо ихэссэн болохоос. Социализмыг зориуд нурааж баяжих гэсэн Монголчууд аж үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжөө хувааж идэх гэж 90 онд зориуд картын бараанд оруулж иргэдээ хоолгүй хонуулах гэж мэрийгээд чадаагүй.Тэр үед гадаа 30 сая мал бэлчиж байхад юу гэж өлсөх вэ дээ. Тээврийн л асуудал шүү дээ.

Та нарыг өлсгөнө шүү гэж айлгаад айсан иргэд хувьчлалыг зөвшөөрсөндөө. Баяжсан хүмүүс том боосууд болж тэдний зарим их хурлын гишүүд болцгоосон. Хөөрхөн шүү.

Гэхдээ л Монголчууд айхтараа бүр болоогүй картын бараандаа шахалтаар нэг шил архи тарааж байсан. Тэгэхээр картын бараа архины тасалбар байсан гэхэд болно. Согтоож байгаад хувьчлал хийсэн байна шүү дээ. Ёстой хөөрхөн.

Одоогийн Америкуудад Монголоос сурах юм их бий. Монголоос гэждээ социализмаас сурах юм Америкуудад их бий. Монголчууд социализмын үед нийтээрээ бичиг үсэгтэй болцгоосон. Социализмын үед Монголчууд бүгдээрээ эрүүл мэндийн даатгалтай болцгоосон. Хүчээр эмчилж эрүүл болгодог байсан. Цагаан сараар нэг цаддаг байсан Монголчууд социализмын үед өдөр бүр цаддаг болсон доо. Аж үйлдвэртээ ажиллаж цалин аваад шүү дээ. Тасалбараар цадах биш цалингаар цадах илүү шударга бас амттай шүү дээ. Америкууд Монголчуудаас сурах юм их бий.

Неолиберализм Америк орныг эрүүл мэндгүй өлсгөлөнтэй боловсролгүй болгожээ. Нэгэн цагт дэлхийд гайхуулж явсан 20-р зууны Америк 21-р зуунд гайхамшиг биш гутамшиг болжээ.

Америк чи социалист Берни Сандерсийн эхлүүлсэн улс төрийн хувьсгалыг үйл хэрэг болгож чадвал эрүүл мэнд, өлсгөлөн, боловсрол гэсэн гурван асуудлаа шийдэж чадна.

Монгол орон энэ гурван асуудлаа шийдэж өгсөн социализмаа нурааж хаясан. Гашуун туршлага байгаа биз. Америк Монголд зөвлөгөө өгөх биш Монгол Америкт зөвлөгөө өгөх цаг иржээ. Соросын сан үүнийг анхааралдаа авна уу.

Хүүдээ буугаар яаж буудахыг зааж өгч байгаа Америк аавыг хараад дэлгүүрт талх авахтай адил буу худалдаж авдаг Америк орныг харахад дэлхийн үлгэр жишээ орон мөн үү. Биш л байлтай. Хэнийг буудаж болно гэж бууна худалдана вэ?

Дэлхийд хамгийн их зэсвэг үйлдвэрлэж хамгийн их цэргийн зардалтай Америк орон Иракийн дайнаас хойш Афганистаны дайныг үргэлжлүүлж өнөөдөр Сири орныг бөмбөгдөж байна. Обама үүний эсрэг юу ч хийсэнгүй. Харин ч Буш, Блэйр нарын дайныг улам ихэсгэж Сири орон луу дайрсан хүн бол яах ч аргагүй Обама шүү дээ. Түүнийг анх ерөнхийлөгч болоход дайн битгий хийгээрэй гэж Нобелийн шагнал өгөөд ч тус болсонгүй.

Философич Маркс, 10 гаруй жил Германд философийн ном уншсан Ленин нар капитализм дээд цэгтээ хүрэхээрээ империализм болдог ингэж капитализм өөрөө өөрийгөө устгадаг гэж үнэн хэлжээ. Америк орон жинхэнэ империалист орон болж Вьетнамын дайнаас авахуулаад Иракийн дайн хүртэл түрэмгий эзэрхийлсэн дайнууд хийсэн. Тэр дайнуудыг ямар ч НҮБ-ын мандатгүй дур зоргоороо хийсэн.

Тиймээ. Капитализм ардчилалтай тохирохгүй. Ардчилалыг социализм л аварна. Берни Сандерсийн эхлүүлсэн социалист хөдөлгөөн цаг үеийн зүрхийг олж хатгажээ.

Америкийн төгсгөл.

Хэдэн сар ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үе нэртэй Америкийн ичгэвтэр шившигт өдрүүд төгсгөл болж ухамсарт хүн төрөлхтөн ажил амидралдаа төвлөрөх сайхан боломж гарлаа.Одоо Америкууд дайн л дахиж битгий хийгээсэй. Хүн төрөлхтөнийг амраагаасай билээ.

Хилари Клинтон гэж авгай нөхөртэйгээ барицаж ерөнхийлөгч болох гэж ичгэвтэр дүр төрх гаргаж эмэгтэй хүний бүх сайхан чанаруудыг уландаа гишгэсэн тэр өдрүүд төгсгөл боллоо. Энэ авгай эрэгтэй хүнтэй өрсөлдөж тэрсэлдэж бараг л эр хүн болох гэсэн ичгэвтэр тэр дүр төрх эцэслэж байгаад баярлана. Дахиж Америк эмэгтэйчүүд ийм бузар булай битгий байгаасай.

Хилари Клинтоныг ерөнхийлөгч болгох гэж Обамагийн эхнэр гэрийн эзэгтэй хийх ажилгүй тэр эмэгтэй индэрээс үг хэлж бүр ч шившигээ тарилаа. Обама гэж үхэхдээ үхэр буугаа тавина гэж зүгээр ерөнхийлөгчөөсөө бууж чадахгүй авгайгаа хүртэл ажилдаа татан оролцуулж улстөрийг үнэгүйтүүллээ. Америк орон нэг л бишээ. Америк хүн нэг л бишээ. Яачихсан үндэстэн бэ?

Америкийн энэ утгагүй сонгуулийн өдрүүд дууслаа. Хилари авгай хамгийн их хүний санал авсан ч ялагдсан гэх шиг нөгөө олонхийн ардчилал хаачив?

Америкийн түүхэнд хамгийн муу юу ч хийж бүтээгээгүй Африк гаралтай Обама ерөнхийлөгч бас л нэг хошин дүр төрх үлдлээ. Обама Монгол гэж орон байдгийг лав мэдэхгүйдээ. Жорж Буш яах вэ дайны шалтгаантай энүүгээр ороод гарсан.

Обамагийн ёстой л инээдэмтэй хэдэн жилүүд эцэслэж хүн төрөлхтөн нэг амарлаа. Дайны жилүүд одоо л төгсөх болов уу. Олон арван жил дэлхийг дайны галаар бүрхүүлсэн Америк орон өөрийн гэсэн бодит ерөнхийлөгчтэй боллоо доо.

Шинэ ерөнхийлөгч Трамп яахав дээ мөнгөнөөс өөр хэл мэдэхгүй хойно мөнгөө л ярина биз. Тэр хүн хүсээд байгаа хэдэн доллараа авна л биздээ. Дөрвөн жил цуглуулах доллар байгаа л биз.

Герман эмээ өвөөгийн хүүхэд Трамп гэж энэ хижээл эр байдаг л нэг капиталист эр шүү дээ. Хэдэн гэр бүлийг бусниулж  олон ч эхнэрийг ардаа орхисон бас хэдэн сая доллараар жаргасан капиталист эр. Капиталист Америк капиталист ерөнхийлөгчтэй боллоо шүү дээ. Энэ бол Америк. Трамп бол Америк.

Монголчууд 90 онд Жэймс Бэйкер гэж бузар өвгөнд хууртагдаж Америк руу ардчилалын алтан хараацай нэртэй залуус онгоц хүлэглэн очсон цаг саяхандаа. Алтан хараацайнууд Америк шиг задгай бүдүүлэг ашигч бүр зогсохгүй хүний үнэргүй мөнгө хараад юу ч хийхээс буцахгүй хүмүүсийг дуурайж байгаа мэт л байсан.

Америк өвгөн Бэйкэрт мадлуулсан амны уншлага болсон чадаж байгаа юманд арга байхгүй гэж Монгол оронд хүн ёсны амидрал устсандаа. Америкуудыг хэт шүтэж хоёр хөрш Хятад Орос хоёрт муугаа харуулсандаа. Өөдгүй ч Монголчууд даа.

Монгол залуусыг ардчилал нэрийн дор тархи угааж эцэг өвгөд ээж аавын эсрэг турхируулж Монгол залуус 90 онд яаж ч их хүн ёсыг алдавдаа.

Африк тивийг боолчилж Индиан үндэстэнийг устгаж дэлхийн 1 цаашлаад 2 дугаар дайныг санхүүжүүлсэн Америк маягийн оршихуйг шүтэн биширсэн залуус Монгол орноо цаазын тавцан дээр аваачиж түүнийхээ төлөө баатар болцгоосон.

Америк гэдэг орон биш ертөнц ерөнхийлөгчтэй болж одоо дахиад Хилари Клинтон гэж бузар авгайн царайг интернэтээр өдөр дутам харахгүй гэдэгтээ нэг амарлаа. Трамп яах вэ байдаг л нэг бацаан шүү дээ. Капиталист бацаан. Мөнгө мэддэг бацаан. Мөнгөөр бүгдийг хийдэг бацаан. Удахгүй мөнгө яаж ч чадахгүй гэдэгт бууж өгөх бацаан даа.

Америк ингэж ч дэлхийн ухамсарт хүмүүсийн шившиг болж төгсгөл болох гэж дээ. Хүн төрөлхтөний тэр төсөөлдөг хүслийн цаашлаад мөрөөдлийн тэр төсөөлөл Америк хөгөө чирлээ.

Сонгуулийн ичгэвтэр өдрүүд Хиларигийн муухай дуу хоолой Трампийн бүдүүлэг үг яриа нэг зогсож амарлаа. Одоо Америк дайн битгий хийгээсэй. Дэлхий улс орнуудыг Украин шиг битгий баллаж хаяасай даа.

Мөнгө ярихаас өөр юм мэдэхгүй чөлөөт цагаараа хамгийн тэнэг болгож хаясан сагсан бөмбөг тоглож амралтын өдрүүдээрээ ходоод шархлуулсан мах шарж түүнийгээ бабикю гэхээс өөр нэрлэх чадваргүй арчаагүй Америк оршихуй дэлхийн хүн төрөлхтөний үлгэр жишээ арай л биш ээ.

Америк хүн дэлхийн ухамсарт ард түмнийг хүндэтгэх болжээ. Онгироо сагсуу дээрэлхүү ашиглаад хаядаг тэр чадаж байгаа юманд арга байхгүй гэдэг арчаагүй араншин төгсгөл боллоо.

Америк чи одоо хүн төрөлхтөнийг хүндэтгэж муугаа хүлээн зөвшөөрөх цаг ирлээ. Трамп чи дайн л битгий хийгээрэй дээ.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 8: Угсаатан биш “Үндэстэн” болох хэрэгтэй бус уу…

Боловсролын яам Монголчуудыг үндэстэн биш угсаатан болгожээ. Саяхан би СУИС-ийн хүсэлтээр “Угсаатаны сэтгэл зүй” гэдэг лекц унших болов. Сонсоод чихэндээ итгэсэнгүй. Яахаараа угсаатан болчихдог билээ. Өмнөх жилүүдэд би тэнд “Урлагийн сэтгэл зүй” нэртэй лекц уншдаг байсан шүү дээ.

Соёл урлагийн сургуульд урлагийн сэтгэл зүйгээр дэлхийн том том урлагийн бүтээлүүд сонгодог хөгжимөөс авахуулаад уран зураг хүртэл мөн ч их өндөр мэргэжлийн лекцүүд ордог байсан бол одоо гэнэт угсаатаны сэтгэл зүй гээд хаа ч байхгүй хэний ч биш сэтгэл зүй ярих болчихлоо.

Боловсролын яам дэлхийн соёл урлагаас татгалзажээ. Би бүр гайхсандаа оюутануудаас та нар дотор угсаатан байна уу гэж асуугаад хэн гэж угсаатан байна вэ гэж асууж инээлгэв. Тэдний хэн ч угсаатан болохыг хүссэнгүй бүгд л бид Монголчууд гэж хариулав. Тиймээс би цаашид “Монголчуудын сэтгэл зүй” гэсэн л лекц уншина.

Нилээд боловсролгүй хүмүүс сүүлдээ хачин сонин удам угсаа ярьсан хичээлүүд зохиож сургуулиудыг боловсролгүй болгож эхэлжээ. Өнөөдөр хаана хэн гэдэг угсаатан байна вэ? Яагаад Монголчуудыг үндэстэн биш угсаатан гэж шийдэв? Хэн шийдвэрийг гаргасан бэ?

Төрийн гурван өндөрлөгөөс үндэстэн үү эсвэл угсаатан уу гэдгийг асууж тодруулж “Үндсэн хууль” тэгээд үндэстэнд зориулсан уу эсвэл хэн нэг угсаатанд зориулсан уу гэдгийг хүртэл асуух урлаг соёлын биш төр улсын асуулт болж хувирлаа. Ерөөсөө энэ бүгдийн цаад шалтгааныг хайх ажил гарлаа. За ингээд шалтгаан хайх ажилдаа орцгооё.

Эргэн санацгаая. 90-ээд онд Сүхбаатарын талбай дээр юу боллоо? Миний санамж сайн. Би юуг ч мартахгүй. Хэн тэр талбай дээр үндэстэнийг устгаж угсаатан болгон тархай бутархай болгох гэж хашгирч явлаа. Хэн тэнд аймаг, нутаг ус ярьж бараг яс үндэс болгон Монголчуудыг задлах гэж гарч ирцгээлээ. Тэд хэний тушаал зөвлөлгөөгөөр эсвэл ямар өшөө хонзон агуулж Сүхбаатарын талбай дээр гарч ирэв? Тэр үед олон хүмүүс өвөөгийнхөө өшөөг авна гээд л байсан. Гэтэл одоо үеийнхэн яах болж байна?

Тийм ээ. Ардчилалын жилүүдэд Монголчууд овогууд болон хуваагдан жижгэрч социализмын үед босгож чадсан үндэстэн гэсэн төрийн зохион байгуулалтыг устгасан. Өнөөдөр олигтой хөгжиж дэвшиж чадалгүй удам угсаа ярьцгааж сүүлдээ бүр угсаатан гэсэн ойлголт руу шилжин оржээ.

Монголчууд угсаатанаа даваад үндэстэн болцгоохоос яагаад татгалзана вэ? 21-р зууны шинэ үеийнхэн яагаад заавал угсаатан болцгоож өвөөгийнхөө өшөөг одоо үеийнхэнээс авах ёстой вэ? Миний өвөө мундаг байсан ноён лам сайд байсан гээд л бахархаж буй бас л хуваагдан тархай бутархай болохын эхлэл биш үү?

90-ээд онд Америкийн Жэймс Бэйкер ирж зөв зүгээр байсан улсыг ардчилал ярьж тарааж бутаргаж хоёр хөршүүдийн эсрэг бууны нохой болгох гэж хачин зүйл их ярьсандаа. Тэр хүний яриаг одоо санахад төртэй болж чадсан үндэстэний төрийн зохион байгуулалттай орныг задран бутаргаж угсаатан, ястан, махтан, овог болох зам нээж зөвхөн түүх ярьж өнгөрсөндөө хорогдсон ирээдүйгээс мултарсан орон болгосон. Гэтэл хоёр хөршүүд Ар Монголыг улс шиг улс болгох гэж хичнээн туслаж дэмжсэн билээ.

Монголчууд нэгдэж нэгэн зорилго нэгэн хүсэл эрмэлзэлтэй үндэстэн болж чадвал дотооддоо эв нэгдэлтэй цаашлаад гадаадад нэр хүндтэй орон болж чадна. Хоёр хөршүүд ч овоодоо гэж баярлана. Одоогийн байдлаар дотроо овог аймаг нутгийн зохион байгуулалттай болцгоож үндэстэний зохион байгуулалт үгүй цагт үнэхээр л цэнгэлийн манлай болох боломжгүй.

Хэрвээ Монголчууд үндэстэн болцгоож чадвал эв нэгдэлтэй ахан дүүсэг нэг нэгнийхээ төлөө явцгааж овог болж салан тасрахгүй аймаг болцгоож талцаж тэмцэлдэхгүй нутаг ус ярьж хоорондоо атаа жөтөө болцгоохгүй сайн сайхан байх боломжтой л байлаа. Даан ч тийм өндөр түвшинд байж чадсангүй. Харин ч угсаатан болохыг тулгаж хичээл лекц оруулж эхэллээ.

МУИС гэж нэртэй боловсролын байгууллага өөрсдийгөө гадаад орнуудад Монголын Үндэсний Их сургууль гэж танилцуулдаг. Харин түүнийгээ Англи хэл дээр орчуулахдаа National University of Mongolia гэдэг. National гэдэг Монгол орчуулгаар “үндэстэн” гэсэн үг шүү дээ. Тиймээс Монголын Үндэсний Их Сургууль биш харин Монгол Үндэстэний Их Сургууль бус уу. Үндэсний гэж хэнийг хэлнэ вэ? Ямар үндэс? Үндэстэний гэвэл тодорхой ард түмнийг нэрлэх бус уу?

21-р зуунд будилан улстөрч гэж нэртэй хүмүүсийгээ хөөргөн магтаж улстөр нэрээр муу муухай хийж соёл устаж бүдүүлэг феодал болцгоож ёс суртахуунаас зугатааж уламжлал зан заншил ярьцгааж мөн ч доод түвшинд явцгаана даа. Бариулсан байшин авчирсан машиндаа л баясаж явцгаана гэхүү. Монголчуудад олигтой ухаан суусангүй. С. Зоригийн хэлсэн Монгол хүмүүний саруул ухаанд итгэнэ гэсэн үг “тохуурхал” байжээ. Санасанаас Зориг сангийн байранд үсчин ажиллаж байна лээ. Харсан л биздээ.

Ардчилал гэсэн үгээр олон жил наадаж түүхийг түүхийрүүлж шашин нэртэй мухар сүсэгт мухардаж Их хурал нэртэй жижиг хурал тоглоомоо үргэлжлүүлж сүүлдээ бүр дуучин бөө яруу найрагч бөх гээд хийх ажилгүй мэргэжилгүй хүмүүсийн Их хурал удахгүй болохнээ.

Үндэстэний төртэй ард түмний зохион байгуулалттай нийгэм шиг нийгэм болж соёл давамгайлсан орон болоход хийх ажил их байна даа.

Монголчууд үндэстэн болж чадалгүй угсаатан яваагийн цаад шалтгаан бол оюуны өндөр түвшиний соён гэгээрүүлэгч онолч хүмүүс төрөөгүйгийн л дутагдал шүү дээ. Монголчууд онолч соён гэгээрүүлэгчээр дутагдаад олон зуун жил болцгоож байна.

Ээж аавууд зан заншил уламжлалт ёс гэсэн үгнүүдээр далимдуулан хөгжил дэвшилийг хааж саатуулж залуу үеэ хөгжиж дэвшихийг хорьж зогсоодог. Орчин үеийн эсрэг зан заншил уламжлалт ёс гэсэн бүдүүлэг хоцрогдсон зан араншин өнөөдөр давамгайлжээ. Ар Монголд орчин үе үгүйлэгдэнэ.

Монголчууд үндэстэн болж чадалгүй угсаатан хэвээр үлдсэн энэ хөөрхийлөлтэй байдлын гол эзэд нөгөө л арга билиг, билэгдэл, зан үйл ярьдаг хүмүүсээс авахуулад өөрсдийнхөө зохиосон зохиолын номоо түүх гэж ярьдаг хүмүүс шүү дээ. Ерөөсөө уншаад байхад энэ Ренчин гэж хүн л социализмын үед арга билиг ярьж мунхруулга явсаар байгаад 90-онд биелэлээ олсон бололтой.

Дөнгөж л 1940-өөд оноос хойш мэдлэг боловсролтой танилцаж анх удаагаа бичиг үсэгтэй болцгоосон Ар Монгол асуудал ихтэй байсан. Тэр үнэн. Ренчин нэгэнт түрүүлээд крил үсэг сурчихсан хойноос ирсэн тул дөнгөж крил үсэг сурч буй Ар Монголыг шоолж их л олон онигоо зохиосон гэдэг.

Ардчилалын жилүүдэд боловсролтой болцгоох боломж байгаад ашиглаж чадсангүй хувийн сургуулиудын бизнэс эхлэж төр чадваргүй гэдгээ баталсан. Яагаад гэвэл чадвартай бас хүчтэй байсан бол бүх сургуулиуд төрийнх байх ёстой. Үүгээрээ ард түмэн хувийнхаа төлөө биш үндэстэнийхээ төлөө сурч боловсроно шүү дээ.

Бодит амьдралд Монголчууд яаж соён гэгээрэх вэ? Нийгмийн амьдралд хэрэгтэй боловсролыг яаж эзэмших вэ? Үүний тулд “Монголын гэрээ” хэрэгтэй. Иргэний үнэмлэх дээр овог биш үндэстэн гэж бичих цаг нэгэнт болжээ. Нэг Монгол. Нэг үндэстэн.

Үргэлжлэл бий.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 7: Ардчилалын хямрал хүн ёсны хямрал болж хүн чанаргүй нийгэм үүсжээ..

Өнөөдөр хүн бүр хямрал ярина. Юуны хямрал вэ? Энэ бол ардчилалын хямрал. Яагаад ардчилал хямралд оров гэвэл Монголчууд хүн ёсны хямралд оржээ. Ардчилал нэртэй нийгэмд явагдсан үйл явдал явсаар байгаад Монголчуудыг хүн чанаргүй нийгэмд авчирлаа.

 

Ардчилалын хямрал руу аваачиж өнөөдөр хямралыг улам даамжруулж буй хүмүүс бол нөгөө л цол шагнал албан тушаал одон медалаар дүүрсэн хүмүүс шүү дээ. Тэд нийгмийн өмнө биш ард явдаг тул хөгжил дэвшил орчин үеийг устгасан ээж аав нэртэй нийгмийн түвшинөөс доогуур хүмүүс байжээ.

Монголчууд ердөө л 1940-1990 оны хооронд нийгэм гэдэгтэй танилцаж анх удаагаа бичиг үсэгтэй болцгоож анх удаагаа гэрийн бүрээстэй болж анх удаагаа яндан зуухтай болцгоосон. 1940-1990 оны үед л даавуу гэж зүйлтэй танилцаж Монголчууд даавуутай орон дотор унтаж анх удаагаа гал тогооны өрөөтэй бас унталгын өрөөтэй болж үзсэн. Даавуу гэдэг Хятад үг шүү дээ.

Ардчилалын хямралыг эхлүүлж түүнийг улам даамжруулж буй хүмүүс гэвэл 100 эрхэмээс авахуулаад уул уурхайн боосууд, мухар сүсэгтэнүүдээс авахуулаад улстөрийн наман амьдралтай хүмүүс. Цаашилбал их сургуулиудын профессоруудаас авахуулаад урлагийн гавьяатууд. Энэ хүмүүс цагаан сар наадмаар нийгмийг оюуны доод түвшинд аваачдаг хүмүүс дээ.

Хүн ёсны хямралыг улам давруулж Монголчуудыг хүн чанаргүй болгож яваа нийгмийн түвшин доогуур хүмүүс өнөөдөр нийгмийн хамгийн чухал шийдвэрлэх үг хэлдэг хүмүүс болцгоожээ. Тэд цалин орлого өндөр зурагтаар хамгийн их гарч бас сонин сэтгүүлд бараг өдөр бүр гарах жишээтэй. Нийгмийн энэ өндөр цол хэргэм гуншинтай дээдэс гэж нэрлүүлсэн энэ хүмүүс ард түмнээ өөрсдийн хэмжээндээ доод түвшинд ортол ухуулж бараг л диваажинд амьдарч буй мэт магтан дуулагчид.

Ардчилалын хямралын гол эзэд бүх шагнал цол одон медал бүгдийг авчихсан. Заримыг бүр давхардуулаад авчихсан. Тэдний тэтгэвэр дээд хэмжээнд батлагдчихсан одоо юу хийхээ мэдэхгүй хийх ажлаа олж ядан намтар бичих эсвэл шүлэг бичих эсвэл түүх нэртэй зохиол бичих бүр болохгүй бол дуу дуулцгаана. Тэд нутгийн зөвлөл ярина, овог болж талцана. Хөдөө ухуулгаар явна. Хотод магшинаар хэсүүчлэн давхина.

Ардчилалын хямралын эзэд нийгмийн бүх сэдвийг эзэлж нийгмийг эрх чөлөөтэй ярих бүх боломжийг хаасан. Энэ нийгмийн доод түвшинийхэн дургүйгээ хүрвэл утаанаас зугатааж гадаад орон луу тэнүүчлэн. Тэд хэзээ ч Монголчуудын төлөө хуруугаа ч хөдөлгөхгүй.

Ардчилалын хямралын эзэд Хятад торгон дээлээр гангарах дуртай. Хятадын торго байхгүй бол Монголчуудад дээл гэж байхгүй гэдгийг ухаарахгүй.

Улаанбаатарын утааг ямар ч улстөрч ярихгүй. Улаанбатарын утааг мөнгөтэй боосууд ярихгүй. Улаанбаатарын утааг ариусуулагч лам нар ярихгүй. Энэ хүмүүс бүгд нийгмийн доод түвшинд очсон нийгмийг хэзээ ч дээш хөгжүүлэхийг үл зорино. Харин тэд идэж уусанаа гайхуулахдаа хамгийн түрүүнд зурагтаар ярьж хамгийн эхэнд сэтгүүл дээр гарцгаана. Гарахдаа бүр үр хүүхэд машин тэрэгтэйгээ бараг л нохойтойгоо гарцгаана.

Ямар ч нийгэм аз жаргалтай нийгэм болох ёстой. Үүний тулд Монголчууд нэг бүрчилэн аз жаргалтай явцгаах чухал. Мэдээж аз жаргал гэхээр 100 эрхэмтэй адил алт мөнгө албан тушаал ярих биш харин сэтгэл ханамжтай амьдрах шүү дээ. Монголчуудыг хэлэх эрх чөлөөгүй өөрийгөө илэрхийлэх чадваргүй болгох гэж олон жил худлаа ярисан тул олон хүмүүс сонсмоор үгийг хэлдэг бараг л юу сонсохыг хүснэ вэ түүнийг л хэлэхэд бэлэн болцгоожээ. Монголчуудаас аз жаргалтай юу гэж гадаадын байгууллагын аз жаргал судлаачид асуухад бөөн бөөнөөрөө уралдан аз жаргалтай гэж хариулсан гэдэг.

Өр зээлтэй мөнгө хүүлэгчидэд бариулсан утаагаар дүүрсэн Улаанбаатар хотод бөөн бөөнөөрөө аз жаргалтай гэж хэлнэ гэдэг Хүн ёсны доройтолд орсоны баталгаа. Монгол хүн чанаргүй болжээ.

Ардчилалынхан ардчилалаа хямруулжээ. Ардчилалынхан хүн ёсны хямралыг эхлүүлжээ. Ардчилалынхан Монголчуудыг хүн чанаргүй болгожээ. Бүгдээрээ худлаа ярина. Диплом худлаа. Цол худлаа. Шагнал худлаа. Цагаан сар худлаа. Хэвийн боов худлаа.

Улстөрийн намынханы хүүхэлдэй яруу найрагчид, мэргэжлийн доод түвшиний урлагийнхан нэртэй боловсролгүй хүмүүсийн бүлэг, их сургуулийн гадаад хэл дээр ганц ном уншаагүй профессорууд, ШУА-ийн хуурамч докторууд, Түвд хэлээр нэг өгүүлбэр хэлж чадахгүй ламууд, өр зээл банкийг л эдийн засаг гэж ойлгосон эдийн засагчид, олигархийн түвшинд очсон том толгой лам нар, улстөрийн намуудаас дутахгүй иргэдийг мунхруулагч мухар сүсэгтэнүүд энэ бүгд нийгмээс доод түвшиний хүмүүсийн төлөөлөгчид.

90-ээд онд орчин үеийг бүдүүлгээр зэрлэгээр зогсоож мухар сүсэгтэх, өрөнд унах, зээлэнд барnгдах улстөрийн тоглоом эхэлсэн. 90-ээд оноос хойш мэргэжил устсан тул Монголчууд 21-р зуунтай мэргэжилгүй золгосон. Амьдралын зоилгогүй, амьдралын зохион байгуулалтгүй, амьдралын утга агуулга алдагдаж хэн ч биш болсоноор олон хүн ардчилалын жилүүдэд амиа хорлосон ба архинд орж үхсэн. Олон зуугаараа гадаад орон луу дүрвэсэн. Монголчууд үнэхээр өрөвдөлтэй бас гэнэн явж ирлээ.

Монголчууд нэг нэгэндээ л атаархаж хорсож ирсэн олон зуун жилийн түүхтэй эмгэнэлүүд өнөөдөр үргэлжилсээр. Овог ярина, угсаатан ярина, нутаг ярина хэн ч эх орон ярихгүй хэн ч үндэстэн ярихгүй харин үндэс бол ярина. Юм бүр л үндэсний гэтэл үндэстэний биш.

Монголчуудыг дээлгүй байхад даавуутай болгож өгсөнөө Хятадууд мэднэ. Монголчуудыг бууз хуушуургүй байхад хоолтой болгож өгсөнөө Хятадууд мэднэ. Хятадууд мэдэж байсан. Харин Оросууд ёстой Монголчуудыг ийм гэж төсөөлсөнгүй.

Оросууд Монголчуудыг өвчинөөс салгаж урт насалдаг болгосон. Оросууд Монголчуудыг бичиг үсэггүй хэн ч биш байхад бичиг үсэгт сургаж сургуультай соёлтой хүмүүн болгосон. Гэтэл Оросуудыг доромжилж хөөж гаргасан даа.

Монголчуудыг эсгий гэр дотроо утаан дунд манарч байхад Орос, Хятад хоёр яндан зуухтай болгож дулаацуулж утаанаас салгасан. Одоо дахиад Орос, Хятад хоёр Монголчуудыг утаанаас салгах болждээ. Америк биднийг утаанаас салгаж явсан түүх байхгүй. Европ бидэнд бичиг үсэг сургасан түүх байхгүй. Харин алт авах гэж бол тэд ирж байсаан. Газрын ховор метал авах гэж хүртэл ирэх тун дуртай.

Ардчилалыг хямруулагчид  Хятадаас ч Оросоос ч уучлалт гуйх ёстой. Монголчууд Хүн ёсны өрөнд унажээ. Монголчууд Хүн чанарт хэзээ суралцах вэ?

Үргэлжлэл.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 6: Олон нийтийн сэхээтэнүүдийн дутагдал ба мухар сүсгийн дарангуйлал.

Олон нийтийн сэхээтэн гэж хүмүүс юунаас ч хамааралгүй эрх чөлөөтэй ухаандаа бодож бас сэтгэлдээ сэтгэж чаддаг хүмүүс. Тэд их сургуулийн профессороос татгалздаг яагаад гэвэл ном бичих цаг хугацаа болон олон нийттэй харьцах эрх чөлөө хэрэгтэй.  Олон нийтийн сэхээтэнүүд улстөрийн намын төлөө бичиж нийтлэж худалдаагүй эрх чөлөөт байдлыг эрхэмлэдэг. Тэдний үүрэг нийгмийн аж байдлыг үнэлж дүгнэж шүүмжилж анхааруулж буруутаныг зааж засаж залруулахыг шаарддаг.

Төрийг, нийгмийг болон хүнийг шүүмжлэх даалгаварыг олон нийтийн сэхээтэн бие даан хийдэг. Тэд өөрийн адил хүмүүстэй нийлж бодож нийтэлж хэлж ярьж илтгэл тавьж ярилцага өрнүүлж нээлттэй шүүмжтэй ажилладаг. Олон нийтийн сэхээтэнүүд ихэнхдээ л философич хүмүүс байсаар ирсэн.Яагаад гэвэл философийн асуултууд гэдэг нийгмийн асуултууд шүү дээ.

Эртнээс л Франц, Итали, Герман, Англи цаашлаад Америкийн гэх мэт орнуудын олон нийтийн сэхээтэнүүд нийгмийг шүүмжилж алдаануудыг нэрлэж ирсэн түүхтэй.

Зуу зуун жилийн турш философичид олон нийтийн сэхээтэний ажил хийж явахад гурван сэдэвт төвлөрдөг байжээ. Үүнд: бодож сурах, мэдэж сурах болон хүсэж сурах. Биеэ дааж бодож сурахгүй гэвэл бусдын тоглоом болно. Биеэ дааж мэдэж сурахгүй бол үргэлж алдаж андуурч бүтэлгүйтнэ. Биеэ дааж хүсэж сурахгүй бол биеэ дааж сонгох эсвэл шийдэх гэсэн хүсэл байхгүй тул бусдаар сонгуулж шийдүүлж бусдын хүүхэлдэй болдог.

Монголчууд олон нийтийн сэхээтэнтэй болох цаг болсон мэт. Ялангуяа улстөрийн байгууллагууд доод түвшинд дампуурч харин шашин нэртэй сүм хийдүүдийн мухар сүсэг дээд цэгтээ тулсан энэ цагт хамгийн их хэрэгтэй олон нийтийн сэхээтэнүүд нийгмийг соён гэгээрүүлж хүмүүсийг зөв харж зөв сонсдог тэдний нүд чих болох ёстой.

Өнөөдөр гарч ирэх ёстой олон нийтийн сэхээтэн хүн мухар сүсэгтэнүүдийг шүүмжлэх, намуудыг шүүмжлэх, улстөрчидийн муу муухайг бичиж нийтлүүлэх, ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд явсан хүмүүсийг шүүн хэлэлцэх ажлыг олон нийтийн дунд өрнүүлж ярилцлага хэлэлцүүлэг явуулах цаг болжээ.

Энэ удаа мухар сүсэг яагаад үүсэж буй болон түүний эсрэг хэрхэн тэмцэх тухай бичлээ. Нийгэм дотор хэт их даварч дээд хэмжээнд хүртэл мухар сүсэгтэж буй юунаас хамааралтай мөн ямар шалтгаантай вэ?

Ээж аавууд насанд хүрч чадахгүй байгаа тул үр хүүхдийнхээ мэдлэг боловсрол болон цаашид илүү их хөгжиж улам дээшлэхэд саад болсоор. Олон ээж аавууд үр хүүхдээ өөрсдөөсөө илүү болохыг  тэвчих чадваргүй. Монголчууд эргэлзэх болон зөрчилдөхөөс айдаг. Энэ бол сэтгэлийн болон мэдрэхүйн зөрчил шүү дээ. Ээж аавууд ном уншиж өөрийгөө хөгжүүлэх гэж хичээж зүтгэх амьдралын хатуужилгүй. Өөрийгөө давах зориг байхгүй тул хэзээ ч урагш ахихгүй хуучин хоцрогдсон түвшинд мухар сүсэгтээ хорогддог. Монгол ээж аавууд ярицах чадваргүй. Зурагт үзэхээс өөр юу ч хийх чадваргүй олон ээж аавууд залуу үеийг балласаар л.

Монгол ээж аавууд яагаад мухар сүсэгт дарлуулдаг вэ гэхээр үргэлжийн муу муухайг бодож сэтгэл хар сэвтэй тул мухар сүсэгтдэг. Сайн сайхан бодож явдаг хүн хэзээ ч лам дээр очихгүй. Аймхай, бусдад муу санадаг, хэзээ ч сайн сайхан яридаггүй арчаагүй өөрийгөө авч явж чадахгүй хүмүүс л мухар сүсэг рүү хуйлардаг.

Өнөөдөр олон ээж аавууд залуу үеийг өөртэйгээ адил хэмжээнд байлгаж тэднийг муу муухай бодож яваа ч гэж шаарддаг. Сайн сайхан бодож явдаг залуу үеийг лам нартай нийлж мухар сүсэгтүүлж буй ээж аавууд ах эгч нар гэмт хэрэгтэнүүд. Яагаад тэд залуу үеийг үр хүүхдээ хэзээ ч сайн сайхан явж өөрсдөөсөө илүү гарахыг хүсдэггүй вэ?

Мухар сүсэгтэй ээж аавууд нийлцгээж үр хүүхдээ баллаж гарын дор хэл яриа муутай өөрийгөө хамгаалж чадахгүй хүний үгээр аймхай хулчгар болгоцгоодог. Залуу үеийг урагш хөгжиж дэвшиж өөрсдөөсөөө илүү гарахыг тэвчиж чадахгүй ээж аавууд нийгмийн дайснууд.

Үр хүүхдээ хөгжиж урагшилж надаас хэд дахин илүү болоосой гэж чадахгүй ээж аавууд ийм хайргүй хүмүүс болсоны шалтгаан ердөө л боловсролгүй л байна шүү дээ. Диплом шагнал одон медал боловсролын баталгаа бишээ.

Үр хүүхдэдээ хайргүй ээж аавууд зөвхөн л хоол хийж өгөх хувцас авч өгч хажуудаа амьдруулж буйгаа л хайрлаж байна гэж буруу ойлгодог. Гэтэл үр хүүхдийнхээ цаашдын хөгжил өөрөөсөө илүү болно гэдгийг хүлээн зөвшөөрч чадахгүй байна.  Ээж аавууд өөрийнхөө хэт хоцрогдож үр хүүхдэдээ гологдож буйгаа яагаад ч ухамсарлаж чадах чадваргүй болжээ. Ийм ээж аавууд өөрийгөө бодож бусдыг баллагчид.

Хуучин хоцрогдсон оршихуйгаа орхиж ухамсарт хүмүүн болж жинхэнэ амьдрал гэдэгтэй танилцаач гэж ээж аавуудыг хүмүүжүүлж тэдэнд хичээл зааж лекц унших чадвартай олон нийтийн сэхээтэнүүд дутагдана.

Монголчуудад нэг ойлгуулах зүйл юу гэхээр тохиолдол гэж байдаг хувь заяа эсвэл цаанаасаа зурсан зураг байхгүй гэдгийг Монголчууд хүлээн авч чадахгүй хэвээрээ. Үүний цаад шалтгаан бол үхэл ба өвчин зовлон байдаг. Энэ хоёр тэртэй тэргүй ирдгээрээ ирнэ шүү гэдгийг Монгол хүмүүн ердөө ч ойлгоогүй бас хүлээн зөвшөөрөөгүй.

Монголчууд үхэл гэдэгтэй учирч түүнийг ойлгож хүлээн авч жам ёсны гэж угтан авч чадах тэр соён гэгээрэлтэй учирсангүй. Үхэлтэй нүүр тулж чадахгүй ард түмэн хорвоод бэлтгэгдээгүй бас насанд хүрээгүйгийн баталгаа.

“Ар Монголд орчин үе үгүйлэгдэнэ” болон “Чингисийн этик хэрэгтэй” номууддаа би Монголчууд ба үхэл гэсэн сэдэвийг хөндөж бичсэн. Яагаад Монголчууд оршуулгын газар гэсэн ойлголтыг хүлээн зөвшөөрч чадаагүй болон нас барсан дотны хүнээ санаж ярилцаж чаддаггүй вэ? Яагаад Монголчууд дуртай цагтаа сэтгэл эвгүйрхэсэн үедээ оршуулгын газар очиж цэцэг тавьж нас барсан дотны хүмүүсээ өөрөөр хэлбэл үхсэнүүдийгээ хүндэлж тэдэнтэйгээ дотроо ярилцаж чаддаггүй вэ? Яагаад Монголчууд бурханлаг биш вэ?

Боловсрол устаж мухар сүсэг нийт улс орныг эзлэж хоцрогдол бүрхсэн энэ нийгэмийн үнэн байдал түрүүчийн хэлсэн гурван шалтгаантай. Монголчууд бодож сураагүй, мэдэж сураагүй бас хүсэж сураагүй. Бодохоос айдаг, мэдэхээс хулчийдаг, үр хүүхдийнхээ хүсэх хүслийг хорьж хаадаг улс орон мухар сүсэгт баригдалгүй яахав.
Үргэлжлэл бий.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 5: Цаг үеэ тодорхойлж ажиллацгаах болжээ.

20-р зууны дунд үеэс л дөнгөж Монгол нэртэй овог аймагууд нэгдэж нэгэн улс нэрийн дор бас төр гэсэн ойлголттой болж өөрийн гэсэн удирдлагатай болж ирсэн. Тухайн үедээ ардын засаг, ардчилсан төр гэх янз бүрээр нэрлэж хүмүүний амьдрал дөнгөж л нэг эхэлсэн.

Монголчууд 1940-өөд оноос л хүн гэж ийм л байдаг байна шүү дээ гэсэн нийгмийн амьдралтай танилцсан. Ингэж Монголчууд анх удаагаа түүхтэй болцгоосон.

Өнгөрөх гэж буй цагаан сараар Монголчууд социализмын үед юу хийж явсан яаж аж амьдралаа авч явсан гээд л өнгөрсөнөө эргэн санаж чөлөөтэй ярилцаж гадагшаа гаргаж ёстой л эрх чөлөөгөө эдлэх шиг буй ажиглагдсан.

Ардчилалын жилүүдэд Монголчууд гадна дотны нөлөөнөөс болоод социализмын үеэ ярих нэгдүгээрт хориотой байсан ярихаас айдаг байсан. Хоёрдугаарт залуучууд гэж буруу ойлголттой бүтэн үеийнхэн социализм гэж хэлсэн хүнийг муухай харах эсвэл тэр үгийг сонсоод дайрч доромжлох маш эвгүй тийм цаг үе байлаа.

Социализмдаа биш тэр цаг үед Монголчууд анх удаагаа хүмүүн ёсны амьдрал үзлээ шүү дээ. Түүнийг даан ч ардчилал устгаж Монголчууд ярих түүхэн амьдралгүй болцгоосон. Хүмүүст мэдлэг боловсролын дэвшил явагдахаа зогсож хоосон диплом утгагүй цол хэрэггүй шагнал медалууд Монголчуудыг бүрэн зогсонг байдалд оруулсан даа.

Социализмын үед л Монголчууд аз жаргал, хайр дурлал, эрх чөлөө, эрүүл мэнд, тэгш эрх, бичиг үсэг цаашлаад гэр бүл, эхнэр нөхөр, залуу нас, мэдлэг боловсрол, ажил мэргэжил гэсэн цоо шинэ нийгмийн бүтэцтэй танилцсан даа. Эв хамт амьдрал цаашлаад нийгэм журамт ёс гэсэн шинэ маягийн хорвоотой танилцаж бичиг үсэггүй зөвхөн хэл яриагаар харилцдаг овгийн оршихуйгаас бичиг үсэгтэй уншдаг бичдэг нийгэм гэсэн хамтын амьдралд шилжин орцгоосон.

Анх удаагаа нийгэм босгож нийгэм бүтээж явсан Монголчууд ердөө л 50 хан жилийн дараа бүгдийг устгана гэдэг 90-ээд оны эмгэнэл байлаа. Энэ эмгэнэл юу вэ гэхээр төрийн зохион байгуулалт болон иргэний эрдэмүүдийг устгаж хаясанаар сайн сайхан эзэнгүй болсон.

Сайн сайхан эзэнгүй болох гэдэг аж үйлдвэр нурахтай адил том хохирол байсан. Аж үйлдвэржилт болон мэдлэг боловсрол хоёрыг Оросууд бэлэглэхээс гадна өөр чухал үнэт зүйлсийг бэлэглэсэн шүү дээ. Энэ бэлэгийг эзэнгүйдүүлж оюуны болон сэтгэлийн үнэт зүйлсийн эзгүйрэл явагдсан. Өнөөдөр хүртэл хэн ч энэ тухай яриж бичсэнгүй.

Монголчуудын мэдлэг боловсрол аз жаргал хайр дурлал гэр бүл эрүүл мэнд гээд бүгд эзэнгүйдэж түүнийг аврах ёстой төр устаж нийгэм унаж боловсрол алдагдсан.

Яагаад өнөөдөр бөө лам мухар сүсэг болон улстөр ийм амжилттай вэ гэхээр ном уншихыг устгаж номгүй нийгэм болгосон. Ном уншихгүй номгүй хүмүүс хаанаас боловсролтой болох вэ дээ. Боловсролын устгалт сургуулиудыг утгагүй болгож сурах бичгүүдийг замбараагүйтүүлж хувийн сургуулиудыг байгуулж эхэлсэнээр Монголчууд боловсролоос нийтээрээ нийгмээрээ улс орноороо хөндийрсөн.

Боловсрол устаж түүний оронд худлаа хагас дутуу боловсрол ноёлсон. Ингэж иргэн хүн бүр эзэмших ёстой биеийн тамир спорт, урлаг соёл болон сурган хүмүүжил бүрэн устсан. Тиймээс залуугаасаа эмнэлгээр явах ч аргагүй бас бүдүүлэг яриатай болцгоож юунд ч утга агуулга өгөхгүй зэрлэг байхаас өөр яах вэ дээ.

Боловсролгүй ард түмэн тул аз жаргал хайр дурлал эрүүл мэнд ухаан сэтгэл мэдрэмж үнэт зүйл үнэлэмж итгэл найдвар ирээдүй гээд бүх л оюуны болон сэтгэл зүйн сэдэвүүд бүгд хаягдаж эзгүйрсэн. Энэ эзгүйрэлийг лам, улстөр, бөө цаашлаад мухар сүсэгтэнүүд эзэлсэн.

Нэгэнт боловсролгүй болсон нийгэмд боловсрол яриж мэдлэг мэргэжлийн лекцүүд уншихад маш төвөгтэй байдаг. Мэдлэг мэргэжлийн доод түвшинд яваа нийгэмд дахин боловсролыг сэргээж босгож ирж ёстой л дахин сэргэлт буюу боловсролоор дахин гэгээрэх үйл хэргийг эхлүүлэх гэдэг иргэний зоригтой хүн л хийх ажилдаа.

Улстөрчид болон лам нар гэсэн нийгмийн ердөө хоёрхон салбар нийлээд улс орны чухал бас үнэт бусад салбаруудыг устгалаа шүү дээ. Эхлээд улстөрчид аж үйлдвэр болон газар тариалан хөдөө аж ахуйг устгасан түүнтэй хамт лам нар мэдлэг мэргэжлийг устгаж их сургуулиуд болон ШУА-ийг нийгмийн оюуны болон сэтгэл зүйн чиг хандлаггыг авч явах ёстой үүрэггүй болгосон.

Монголчууд цагаан сараар хий л социализмын үеийн оюуны болон сэтгэл зүйн ололт амжилтуудаа хувийн намтар түүх болгон ярицгааж байлаа. Өөрсдөө үүнийгээ ухаарч мэдэхгүй байгаа бололтой.

Өнөөдөр буруутануудын дотроос хамгийн том буруутан бол дипломтой доктор цолтой мөртлөө мухар сүсэгт бүрэн автагдсан өөрийгөө авч явж чадахгүй хүмүүс шүү дээ. Ийм л хүмүүс лам нарыг ч бас мухар сүсэгтэнүүдийг ч өөгшүүлж тэдэнд очиж биеэ худалдаж оюуны болон сэтгэлзүйн хомсдолыг үүсгэсэн.

Профессор, доктор цаашлаад гадаадад явж суралцсан гэх энэ хүмүүс яагаад нэг бол лам руу эсвэл улстөр лүү гүйж оюуны хөгжилийг урагшлуулахад тус болох биш харин хойш татаж дэндүү хоцрогдсон үг хэл ярицгаана вэ?

Лам нар өөрийгөө золиосолсон намайг яаж ч болно эсвэл миний охиныг засаад янзлаад өг гээд мөнгөө бариад ирж байгаа ээжүүдийг загнаад явуулж болно шүү дээ. Хүний хэрэгт битгий оролц үр хүүхдийнхээ эрх чөлөөг битгий хааж саад болж үр хүүхдээ эсвэл эхнэр нөхрөө битгий дарамталж зовоогоо ч гэж захиж тайвшруулж болох шүү дээ. Гэтэл тийм биш улам даамжруулж мухар сүсэгтэй ээж аавуудыг улам л давраасаар.

1940-өөд онд Монгол хүмүүн үүсэх тэр цаг үе хэцүү байсан. Ерөөсөө хүмүүн гэж бие даасан өөрийнхөөрөө гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд Монголчууд бүр төөрөгдсөн. Яагаад гэвэл анх удаагаа Монголчууд бичиг үсэгтэй танилцаж өнгөрсөн ба ирээдүйн тухай ойлголттой болцгоосон.

1950-аад онд Монголчууд Орос оронд суралцахаар очиход дэлхийн бүх нээлтүүд хийгдчихсэн техник технолог дээд цэгтээ хүрсэн дэлхийн 2-р дайн дуусчихсан байсан. Уран зураг бүх зургаа зураад дууссан, хөгжимийн зохиолчид бүх хөгжимийн аяийг зохиогоод дууссан, физикийн салбарт асуудлаа шийдчихсэн, философийн номууд бичигдээд дуусчихсан, психолог хүний сэтгэл зүйг ойлгочихсон, социолог нийгмийг тодорхойлчихсон байсан. Энэ үеэ хямралын үе гэж нэрлэдэг.

Монголчууд маш сонин үед хүмүүн төрөлхтөний бүтээсэн бүтээлүүдтэй Орос хэлээр дамжуулан танилцсан. Үүний үнийг ямар ч үнээр төлөх боломжгүй. Хичнээн агт морьд хичнээн алт мөнгөөр ч төлж чадахгүй. Яагаад гэвэл Монголчууд анх удаагаа өөрөө өөрийнхөө эзэн болж ажил мэргэжилтэй болцгоосон. Түүхэнд анх удаагаа. Өөрөөр хэлбэл Оросууд Монголчуудад түүх бэлэглэж түүхтэй болгосон.

Монголчууд өнөөдөр өөрөө өөрийнхөө эзэн биш болцгоожээ. Эрхэмсэг өөртөө итгэлтэй аавууд устжээ. Залуу насгүй залуучуудыг харахад ээждээ баригдсан. Заавал хүнтэй сууж гэр бүл болох дарамтандаа залуучууд баригдсан. Өөрийнхөө биш ээж аавынхаа сонгосон мэргэжлээр сурах ёстой тул ямар ч эрх чөлөөгүй.

Өөрөө өөрийхөө эзэн биш бол хүмүүн гэж хэлэхэд хэцүү. Залуучууд өөрийнхөөрөө биш найз нартаа баригдаж найз нарынхаа онигоо болцгооно. Найзуудыгаа юу гэж хэлэх болдоо гэж айцгаана. Тэд өөрийн авьяас сонирхолоо дагах биш ээж аавдаа ач гуч төрүүлэх гэж хүнтэй гэрлэнэ. Монголчууд өөрийнхөөрөө явж чадахгүй бусдад өөрсдийгөө зориулна

Чи өөрөө тэгээд юу бодож байна гэхээр бодох гэж ойлголт ч мэдэхгүй ерөөсөө жинхэнээсээ бодож үзээгүй байх жишээтэй. Боддоггүй ард түмэн гэдэг үнэхээр л бусдын боол золиос тоглоом хүүхэлдэй болохоос өөр аргагүй. Лам нарын тоглоом, бөө нарын золиос гадаадынханы боол улстөрчидийн хүүхэлдэй болцгооно. Монгол хүн гэсэн ойлголт устжээ.

Монгол хүмүүн өөрийнхөөрөө хийж бүтээх шинийг төсөөлж төвөгтэйг бодож урагшаа алхах бүх зам хаагдсан. Аавынхаа эсрэг би хэзээ ч бөх болохгүй гэж хэлээд өөрийнхөө хүслийг биелүүлэх тэнхээ дутагдана. Ээжийнхээ эсрэг би хүнтэй суухгүй гэж хэлээд сурч боловсорч явах боломжгүй бараг л одоо өнөөдөр хэнтэй ч хамаагүй гэрлээд хүүхэд гаргах ёстой. Ах эгчийнхээ үгнээс гарч лам дээр очихгүй сүм хийд рүү зүглэхгүй гэж хэлж чадахгүй сүмийн мануухай болцгооно.

Хэн ч биш хэвээрээ доод түвшинд явдаг хүмүүс бусдаар өөрийгөө буруутгуулна бас бусдаар өөрийгөө магтуулна.

Хэн нэгэн болж чадсан дээд түвшинд явж хүн болж чадсан хүмүүс өөрийгөө шүүмжилж өөрийнхөө алдааг өөрөө засаж залруулж чаддаг. Тэд нөгөөтэйгүүр өөрийгөө дотроо магтаж баярлаад гаднаа энгийн явж чаддаг энгэр цэвэрхэн хүмүүс. Бохир хүмүүсийн энгэр л цоологдсон гэмтэлтэй эрээн бараан. Тиймээс ч энгэр цоолох гэдэг таарсан ойлголт. Энгэрийг хэн цоолдог билээ. Ямар л олигтой хүн хүний энгэрийг цоолох билээ. Энгэр цоолох одон медалийг хаана хэн үйлдвэрлэсэн билээ. Тэр одон медалийг хэдэн төгрөгөөр үнэлдэг билээ. Хэнд хэзээ хаана одонгийн мөнгөө төлдөг билээ дээ.

Доод түвшин бүр доод хэм хэмжээнд магталцана. Муу хүн л муугаа магтдаг. Сайнууд сайныгаа шүүмжилдэг. Цол яаж авсаныг хэн ч мэд. Ямар их доод түвшинд байдаг хүмүүс цол авах дуртайг мэднэ. Монголчууд бусад ард түмнээс юугаараа ялгаатай вэ гэвэл юу ч мэдэхгүй юу ч чадахгүйгээ цол авч нуудаг. Одоо нэгэнт цолтой тул хэнийг ч яаж ийгээд давна. Цолтой тул илүү цалинтай.
Үргэлжлэл бий.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 4: Бичин жил биш тарваган жил гарч байна гэх үү.

Тэнгэрийн од мичид хараад цаг хугацаанаас хамаарч тэдний байрлал хэрхэн өөрчлөгдөж буйг ажсан тэр үеийн хүмүүс сүрхий байжээ. Зарим од мичидийн байрлал зохицол гэрэлтэх тэр гэрлийн хүч гэх мэт онцгой сонин амьтаны хэлбэртэй төстэй харагдвал түүнд амьтаны нэр өгч жилийн 12 сарыг амьтадаар нэрлэсэн эртний ард түмэн цагаан сар гэж баярын эхлэл байжээ.

Өнөөдөр Ази тивийн ард түмнүүд 12 жилийнхээ бичин буюу сармагчин жилээ тэмдэглэнэ. Харин маргааш Монголчууд Гандангийн лам нарт хууртагдаад тэмдэглэх гэж байна. Хуучин сараа үдэж маргааш шинэ сартай өдөр шинэлнэ. Од мичидийн байрлалаар нэрлэгдсэн амьтанаараа хүний хувь заяа төөрөг ярьж эхэлсэн цаг үе Хятад ард түмнээс гаралтай.

Саяхан би лекц дээрээ энэ тухай ярьж бичин жилийг ажихад Монголчуудад байхгүй амьтан байна шүү дээ гэж ярьсан.

Шинэ сар хуучин сарнаас авахуулаад од мичидийг амьтанар нэрлэдэг тэр соёл Монголчуудад их сүүлд ирсэн болохоор анхандаа их л бишрэн шүтэж авсан гэдэг тодорхой. Хүн төрөлхтөний амьдрал ахуй хөгжилтэй сүүлд танилцсан нүүдэлчин амьдрах хүйтэн орны ард түмэн хот газрын баяруудыг авч эхлээд нэг их удаагүй байгаа.

Бичин жил эхлэхийн өмнө нэгэн бодол төрж түүнийгээ лекцэнд оролцсон оролцогчидод наргиан болгож ингэж ярилаа. Тиймээс өнөөдөрийн энэ бичлэгийг зүгээр л наргиан гэж ойлгоод нэг их цочирдох хэрэггүй гэж анхааруулах.

Монголчуудад байхгүй амьтанаар 12 жилийн зарим амьтаныг одоо ч гэсэн авсанаасаа олон зуун жилийн дараа нэрлэсэн хэвээр байх уу. Зарим хүмүүс тэнгэрийн од мичид гэсэн ойлголтыг бич сармагчин гэсэн ойлголттой холиод бүр мичийг бичнээс ч ялгаж чадахгүй төөрөгдөж буйг харахад Монгол хэл мөн ч дутуу байнадаа гэж дүгнэмээр.

Цагаан сар гэж энэ ээдрээтэй баяр олон нүүр үзэж явна даа. Манжийн үед ноён цолтой зайсан шадар нэртэй баячуудын эхнэр хүүхдүүдийн баяр байсан бололтой. Тэр үед жирийн Монгол хүмүүст Хятад хөөрөг байхгүй шүү дээ. Жирийн Монгол эмэгтэйд дээл оёх Хятад торго ч байхгүй. Цагаан сарыг социализмын үед анх удаагаа ард түмний баяр болгож малчид иргэд цагаан сар тэмдэглэж эхэлсэн. Өнөөдөр цагаан сар бараг л лам нарын баяр болждээ.

Аливаа ард түмэнд бодоогүй цаг үе гэж байдаг. Ар Монголын хүмүүнүүд бодоогүй цаг үеээ боддог цаг үе болгох ойртжээ. Мэдээж өнөөдөрөөс маргааш гэхэд огцом бодоод эхлэх боломжгүй. Гэхдээ л Монголчууд бодох л хэрэгтэй.

Ар Монголд байхгүй амьтадын нэрсийг хасаад байдаг амьтадаараа нэг үгээр хэлэхэд их дотно амьтадын нэрээр 12 жилээ нэрлэвэл ямар вэ гэсэн ярилцлага өрнүүлэх үү. Жишээлбэл луу гэсэн ойлголт Монголчуудад хамаагүй тул лууны оронд тэмээг орлуулах боломжтой. Харин энд ярьж буй бич сармагчиний оронд нэгэнт байхгүй тул хамгийн дотнын үргэлж хайж олж амталж идэж ууж байдаг тарвагаараа нэрлэвэл утга агуулгатай бишүү. Үүн дээр нэмж нэгэнт байхгүй бар гэж амьтаныг бас л дотнын амьтанаараа орлуулцгааяа. Жишээлбэл барны оронд бүр дотнын хөөж элдэж байгаад эцээж ядраагаад буудан алж арьстай ястай юутай хуйтай дуустал идэж дуусгадаг чоно гэж нэртэй амьтанаараа нэрлэвэл ямар их ойр дотно байх вэ дээ.

За ингээд энэ жил бичин жил биш нөгөө ёс уламжлал ярьж билэгдэл арга билигээр хичээл заадаг цагаан сар жинхэнэ Монгол баяр гэдэг МУИС-ийн хоёрдугаар байрныханд луу, бар, бичний оронд тэмээ, чоно, тарвага гурван амьтаныг 12 жилд авлаа гэж хэлэх болждээ. Одоо цагаан сар жинхэнэ Монгол баяр болоход ойртох болов уу. Монгол баяр болоход Түвдийн шарын шашны хадагаас татгалзана даа. Хятад хөөрөг, Хятад хамрын тамхинаас татгалзана даа.  Монгол хүн ингэж чадах уу.

Хятадаас гаралтай энэ 12 жилийн амьтануудаа ээлжлэн тэмдэглэж баярладаг гүн утгатай өргөн ойлголттой энэ баярыг Азийн бусад орнууд өөрийн болгож улам боловсронгуй болгож чаджээ. Харин Ар Монгол Азийн энэ сайхан баярыг өөрийн болгож чадсангүй бүр ард түмний өөрөөр хэлбэл малчны баяр биш лам нарын баяр болгож утга агуулгыг алдагдуулсан. Баячууд нэртэй улстөрчид бүр ч их баярхдагдаа энэ өдөр.

Цагаан сарыг жил бүр балладаг Гандангийн лам нар ард түмний баярыг Түвдын шарын шашны баяр болгож эцэстээ Монгол хүн шинэ сар тэмдэглэх биш Ганданд мөргөж Ганданд мөнгөө өгч зурагтаар гандангийн лам нар гонгинохыг сонсоод л маргааш гэдэг өдрийг өнгөрүүлнэ дээ.

Маргааш бүгдээрээ хамаатан садан дотроо хамгийн хөгшин хүн дээрээ очиж золгоцгооно. Энэ хамгийн хөгшин хүн дээрээ золгодог гэсэн ойлголт социализмын үеэс л эхлэлтэй. Ар Монгол хүн анх удаагаа социализмийн үед л урт насалж эхэлсэн. Ялангуяа эрэгтэйчүүд 60 нас бараг анх удаагаа насалсан.

Дайн дажингүй дулаахан эртний ард түмэн Хятад хүмүүс бол урт насалдаг тул цагаан сарын тухай шал өөр ойлголттой. Тэд үнэхээр хөгшин хүнийг маш их хүндэлж дээгүүр албан тушаалд тавьдаг.

Ар Монголчууд хөгшин хүнийг хүндлэхгүй. Яагаад гэвэл хөгшин хүний ойлголт байхгүй. Тиймээс залуу хүнийг дээгүүр албан тушаалд тавьж залуу насыг шүтэцгээж өвгөн буурал настай ид бүтээж хийх үеийг зогсоож тэтгэвэрт гаргаж зөвхөн цагаан сараар л байгаа гэдгийг мэдэцгээх жишээтэй. Ерөөсөө өнөөдөрийн энэ их гэнэн улстөрийн цаад шалтгаан шүү дээ.

Цагаан сар гэдэг ийм л ээдрээтэй баяр даа. Эхлээд ноёд баячуудын баярхдаг баяр, сүүлдээ малчид иргэдийн бие биенээ хүндэлдэг баяр харин өнөөдөр лам нар давамгайлсан мухар сүсгийн баяр болждээ. Ямар ч гэсэн бичийг мичээс ялгаж л сурах хэрэгтэй.

Үргэлжлэл бий.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 3: Капиталистууд одоо бүр Англи хэлээрээ ноёрхож эхэлжээ.

Монгол хүмүүн эх орондоо Монгол хэлнээсээ татгалзаж буйг хараад яагаад энэ залуус хоорондоо Англиар яриад байна вэ гэж бодох. Монгол хэл сураагүй өссөн болов уу гэтэл тийм биш. Тэд гэнэт Монгол хэлээр ярих жишээтэй. Хаа л бол үйлчилгээний газруудын хаяг Англи хэлээр бичигдсэн байх.

Мэдээж хүн төрөлхтөний мэдлэгтэй танилцахад Монгол хэл хангалтгүй байх боломжтой. Гэтэл хүмүүсийн ердийн өдөр дутмын харьцаанд Монгол хэл хэрэглэгдэх буруу биш үү гэж асуумаар. Бизнэс нэртэй санхүү эдийн засгийн байгууллагуудаас авахуулаад ялангуяа гадаадынханы гарт орсон Оюу Толгой гэх мэт газрууд Англи хэлээр ярихаас өөр замгүй биз. Тэр олон гадаадын иргэдтэй Англи хэлээр л ярих шаардлага гардаг байлгүй. Гадаадынхан өнгөтэй өөдтэйнүүдийг булааж ноёрхохынхоо хажуугаар бас Монгол хэлийг ноёрхож гадуурхахгүй баймаар. Монгол хүнийг эх орондоо Монгол хэлээр ярих боломж олгомоордоо.

Монгол хүмүүнийг ажихад зайлуул эх орондоо нэгдүгээрт биш бараг хоёрдугаарт эсвэл гуравдугаарт орсон мэт. Нэгдүгээрт гадаадын капиталистууд харин хоёрдугаарт гадаадын сүм хийдүүд бололтой харагддаг. Газар нутаг байшин барилга гудамж тайлбайгаа зэрэгцээд ой мод уул усаа алдаад зогсохгүй одоо Монгол хэлээрээ ч ярихаас татгалзаж Монгол хэлээр үйлчилгээний газрууд хаяг сурталчилгаа бичихээ ч болих жишээтэй.

Их дэлгүүрийн ойр орчимын байруудыг түрээслэнэ гээд Монгол хэлээр биш Англи хэлээр бичжээ. Тэгэхээр Англи хэлний хүмүүст л байр түрээсэлж буй Англи хэлтэнүүдийн л асуудал бололтой.

Англи хэлээр нэг л их цэвэрхэн ярьж бараг л Англи хүн болох гээд байгаа юмуудаа гэмээр хичээж үхэн хатан махан хэлээ мурийлган тагнаа дотроо мурилзуулж байхыг харахад яагаад ийм болчихвоо л гэмээр. Монголчууд ингэж гүрийтлээ цэвэрхэн Англи хэлээр ярих гэж бантагнаж Монгол хэлээр биш Англи хэлээр хоорондоо ярихыг харахад их л мундаг гэдгээ харуулах гэж буй. Америк оронд байж байгаад ирлээ гэдгээ харуулах гэж хичээгээд л. Мэдээж тэнд нэг их удаагүй байж байгаад Харвардын диплом өвөртлөөд ирдэг нөхдүүд бий л дээ. Гэхдээ тэдний тухай энд ярих гээгүй. Энд юу хэлэх гэсэн бэ гэхээр эх орондоо ч гадаад ч Англи хэлийг нэг их тоодоггүй гайхамшигт ард түмнүүдээс суралцмаар санагдах.

Жишээлбэл Франц, Герман хүмүүс Англи хэлээр ярихаараа зориуд өөрийн хэлний аялгуугаар ярьж Англи хэлний хүн биш түүнд нэг их үнэ өгөхгүй байгаа шүү гэдгээ мэдрүүлдэг. Түүнээс гадна Английн колони байсан Энэтхэг хүмүүс хүртэл ямар хэлээр яриад байна гэмээр Англи хэлэнд нэг их үнэ өгөхгүй өөрийн эх хэлнийхээ аялгууг хадгалж чадаж буйг сонсоход ямар их өөрсөндөө итгэлтэй ард түмэн бэ гэмээр. Хойд хөрш Оросууд ч гэсэн том үндэстэн тул түүнийгээ харуулах гэсэн мэт Англи хэлээр зориуд Орос аялгуутайгаа холилдуулан ярихыг сонсоход ёстой бахархам. Энэ үндэстэнүүд яагаад ийм Англи хэлэнд үнэ өгөхгүй байна вэ гэхээр яахаараа заавал Англи, Америк хүмүүс бусад ард түмний хэлийг сурах дургүй бараг ярих чадваргүй харин бусад ард түмэн тэдний хэлээр ярих ёстой вэ гэсэн асуултанд л хариулж буй шүү дээ.

Германы нэгэн профессор 2-р дайны үеэр Америк орон луу цагаачлан очсон хэдий ч дайн дууссаны дараа маш их яарч Герман орондоо ирсэн гэдэг. Түүнээс хүмүүс тэндээ байхгүй яагаав яагаад хүрээд ирэв гэж асуухад тэр хүн ингэж хариулсан гэдэг: “Би зөвхөн Герман хэлээрээ л яримаар байна. Түүнээс гадна бас хүүхэд насаа өнгөрөөсөн тэр газар луугаа ирж өөрийнхөө өнгөрсөн амьдралаа аврах гэж ирлээ”. Энэ жишээг сонсоод би өөрөө ч гэсэн Герман оронд ажиллаж амьдарч байхдаа хурдан ажлаа дуусгаад эх орондоо очиж Монгол хэлээр өдөржингөө ярьж аз жаргалтай өнгөрсөн хүүхэд насныхаа үеийн байшин барилгуудын хажуугаар алхах гэж яарч ирж байж билээ.

Хүүхэд нас гэснээс тэр үеийн барилгуудыг хайр найргүй нурааж гудамж талбайн нэр өөрчилж буйг харахад Монгол хүн нэг л биш болжээ. Зарим дурсгалт барилгуудыг зориуд засаж засварлахгүй балгас болгохыг харахад Улаанбаатар хотын энэ төв хэсгийг л устгах гээд буй. Мэдээж хүүхэд насандаа аз жаргалгүй байсан хүмүүс дандаа л муухай санамжтай байдаг тул устаж буй Улаанбаатарыг хараад баярладаг биздээ.

Хүүхэд залуучуудын паркийг устгаж Нацагдоржийн хөшөөний оронд Түвд үгээр хаягласан “Шангри Ла” нэртэй шашины утга агуулгатай зочид буудал барихыг хараад өөрсдийгөө доош хийж гадаадынханд зориулж яахаас ч буцахгүй болцгоождээ л гэх. Шангри Ла гэдэг нөгөө л Шамба Ла-гаа хэлээд байгаа шүү дээ. Шамба Ла-гийн дайн болохоор хорхой шавьж хүртэл оролцдог гэж айлгаж ирсэн шүү дээ. Энэ бүгдийн цаана нөгөө л ашиг хайсан капиталистууд ажилласаар. Ингээд дотоодын дайсан дээр гадаадын дайсан нэмэгджээ.

Капиталистууд 100 жилийн дараа дахиад л Монголчуудыг өр зээл хүүгийн дарамтанд оруулж чадлаа. Тэр үед гадаадын мөнгө хүүлэгчидийг ардын хувьсгал хийж байж хөөж гаргасан. Өнөөдөр хувьсгал байтугай жагсаал ч хийж чадахгүй болтолоо өр зээлийн хүүнд дарагдсан иргэд одоо удахгүй сонгуулийн үеэр бас л боол золиос гэдгээ дахин мэдэрцгээнэ.

Капиталистууд хамгийн их ашиг олох гэж зөвхөн л ашиг ярих тул хэзээ нэг цагт Монголчуудыг байтугай дэлхийг баллана. Айн Рандын номноос авахуулаад Милтон Фридманий неолиберализм бүгд Монголчуудыг бүрэн эзэрхийлжээ. Энэ хоёр хүн одоо байхгүй гэтэл тэднийг юундаа ингэж их шүтэн бишрэнэ вэ? ШУТИС-ийн оюутнуудын дунд “Милтоныг хэн сайн мэдэх вэ” гэсэн уралдаан өнгөрсөн хавар зарлаж байна шүү дээ.

Яагаад олон ард түмнүүдийг баллаж улс орнуудыг сүйтгэж балласан гэмт этгээд Милтон Фридманыг оюутан залуучуудаар шүтүүлэх арга хэмжээ авна вэ? Үүний цаана хэн байна вэ?
Монгол хүн ялангуяа залуучууд өөрсдийгөө мэдсэн мэдээгүй Англи хэлний боол золиос болгохын хажуугаар Англи хэлээр ярьдаг гадаадын капиталист хүмүүсийг эх орондоо тансаг баян хязгааргүй эрх мэдэлтэй амьдрахад бас өөрсдийгөө нэмээд боол золиос болгож буйг харахад яана даа л гэмээр.

Яагаад Монгол хүн эх орондоо нэгдүгээрт биш вэ? Яагаад Үндсэн хууль Монгол хүнийг нэгдүгээрт байлгах чадваргүй вэ? Яагаад Англи хэлний ноёрхолын эсрэг арга хэмжээ авахгүй байна вэ?

Монгол хүн эх орондоо эзэн биш болж харин хэдийний уул уурхайгаас авахуулаад санхүү эдийн засаг болон зээл хүүгийн цаашлаад өрийн болон бондын гэх мэт хөрөнгө мөнгөөр эзэрхийлсэн гадаадын капиталистууд бүрэн түрэмгийлжээ. Монголчууд бүгдээрээ өрийн тулам болжээ.

Хаа л бол өнгөтэй өөдтэй болгоныг худалдан авах хүчтэй урсгал орж иржээ. Энд тэнд Монгол хүмүүс хоол зөөх эсвэл машины жолооч хийж ерөөсөө Монгол хүний хөгжих үйл явцыг сүүлийн 20 гаруй жил бүрэн зогсоожээ. Энэ хүмүүсийг завсардуулсан хүмүүс завсардсан үеийнхэн гэж тохуурхана. Цагаан ажлыг гадаадын капиталистууд харин хар ажлыг Монголчууд хийнэ.

Монгол хэл тийм муу хэл бишээ. Би 2011 онд Германы философич Хайдэггерийн бичсэн 20-р зууны философийн алдарт зохиол “Байх ба Хугацаа” номыг орчуулсаны дараа Монгол хэл ямар их чадвартай хэл гэдэг батлагдсан. Гагцхүү философийг ойлгоогүй худлаа профессор эсвэл доктор нэртэй хүмүүс л Монгол хэлэндээ муу учраас ойлгомжгүй мэргэжлийн хэмжээнд орчуулж чадалгүй түүний гайгаар хүмүүс философийг үнэлэхээ больсоныг ухаарч билээ. Тиймээс би үргэлж л хэлдэг Монгол хэл сайн харин Монгол хэлээр сайн ярьж чаддаггүй мэргэжлийн биш хүмүүс л нийт боловсролын системийг унагажээ гэдэг. Оюутнууд орчуулсан номыг уншаад бас лекц сонсоод философийг ийм гоё бас ийм их хэрэгтэй гэдгийг одоо л мэдэж авлаа гэдэг. Мэдээж шүү дээ философичид хэзээ ч ахуй ямар вэ гэж асуудаггүй харин хүн байх ямар вэ гэж асуудаг. Хүн байх тухай үгийг хүн ахуй гээд байхаар хэн ч ойлгох вэ дээ.

Капиталистуудыг ойлгож тэднийг илрүүлэхийн тулд зүгээр л дэлхий дээр болж буй зөрчил мөргөлдөөн дайн дажин мөн хэрхэн Арабын улс орнуудыг сөнөөж бөмбөгдөж байгаа жишээнүүдийг бодож тунгаах хэрэгтэй. Аливаа болж буй улстөрийн үйл ажиллагаануудыг харахад заавал нэг хаа ч билээ үүнийг хараагүй бил үү эсвэл яг ийм үйл явдал өөрийн оронд болсон биздээ гэх мэт төсөөтэй ойролцоо агуулгатай бас адилхан зорилготой үйл явдалууд харагддаг.

Украин орон яаж өөрсдийгөө хүнд байдалд оруулж хэдхэн цөөн тооны шуналд хөтлөгдсөн албан тушаал хөөцөлдсөн хүмүүсийн гарт орж дотроо зөрчилдөж улс орноо олны өмнө нурааж бас гадна хөрштэйгээ дайсагнаж буйг хараад Монголчууд 90-ээд онд нэг иймэрхүү ойролцоо байдалд орж байсан санагдаж билээ.

Украин орныг капиталистууд эзэрхийлсэний дараа шууд л газрын баялаг руу шунасан гэсэн. Америкийн дэд ерөнхийлөгч Байдэний хүү Америк Украины хамтарсан газрын тос эзэмших компаны удирдах зөвлөлд орсон гэж жилийн өмнө хэвлэл мэдээлэлээр мэдээлсэн. Үүнийг сонсоод бас л адилхан түүх санагдав. 90-ээд оны эхээр Монголыг ардчилал нэрийн дор сулруулж хамаг өнгөтэй өөдтэйгээ хувааж идэх дайралт эхэлсэн. Тэр үед талаар дүүрэн мал бэлчиж байсан хөрөнгө мөнгө ч хангалттай ямар ч оронд өр зээлгүй байсан. Гэтэл зориуд мөнгөний ханшийг унагаж хүчээр дэлгүүрүүдийг хоосруулж хоосон лангуу үүсгэж ард иргэдийг айлган сүрдүүлсэн.

Энэ зориудаар лангуу хоосруулж айлган сүрдүүлсэнийхээ дараа олон төрлийн хувьчлал болон улстөрийн эргэлт хийх зорилготой улс орноо эвдэж хэмхлэх хуулиудаа батлуулж байсан санагдана. Энэ үйл хэрэг амжилттай явагдсаны дараа тэр үеийн Америкийн дэд ерөнхийлөгч Бэйкер ирж маш их үр дагавартай үг хэлж жижиг орнуудыг хэрхэн замбараагүйтүүлдэг аргаа хэрэглэсэн. Сүүлдээ Бэйкерийн хүү Дорнод нутагт газрын тосны цооног эзэмших зөвшөөрөл авлаа ч гэх шиг хэвлэл мэдээлэлээр мэдээлж л байсан. Хаа нэг газар сонссон болгон өөрийн оронд яг хэрэгжсэн байна шүү дээ гэж бодохоор хүн ямар их бодож тунгаах шаардлагатай болж байна даа гэж бодогдох. Монгол хүн унтаа бас аймхай биш сэргэг зоригтой байх цаг иржээ. Хамгийн аюултай юу вэ гэхээр Монголчуудыг бодлоготойгоор санамжгүй мартамхай болгох вэб сайт сэтгүүл ярилцлагууд зогсоо зайгүй явагдаж байна шүү дээ.

Ингээд Украиныг эргээд харцгаая. Өнөөдөр ямар байдалтай байна вэ? Зүгээр тайван оршин тогтнох боломжгүй юу? Украин орон Орос оронтой үүрд хамт зэрэгцэн оршино биздээ. Тэгвэл алс холын орнуудаас илүү хөрш орон чухал биздээ. Алс холын орнууд далайн цаадах орнууд чухал биш биздээ. Хэн хөрш хоёр орнуудыг зөрчилд оруулав. Гаднаас хэн нөлөөлөв? Майданы талбай руу хэн тэгж айхтар сүрхий мэргэн буудагчийн чадвараар онож буудав?

Капитализм дайн хийж байж л баяждаг. Тэд дайн хийхгүйгээр амьдарч чадахгүй. Гэтэл социализмын орнууд энх тайван байцгаасан. Социалист орнууд хэзээ ч Араб болон Африкийн орнуудыг бөмбөгдөөгүй. Гэтэл капитализм бүгдийг бөмбөгдөнө. Капитализм ардчилал нэрийн дор ямар ч сайхан орныг хэн ч биш болгоно. Капитализм ямар ашигтай вэ гэж асуугаад л ашиглаад л явцгаана. Гэтэл социализм бол энх тайван, тэгш эрх болон өндөр боловсролыг чухалчилдаг нийгэм байлаа. Тэр үе өнгөрчээ.

Эндээс би юу хэлэх гээд байна вэ гэхээр Монгол хүн сүүлийн 20 гаруй жил ямар үнэ цэнэтэй байлаа?

Социализмаас өмнө Монгол хүн шиг үнэгүй хүн байсангүй. Хаадууд дайн хийлгэж мориноосоо буулгүй тэнүүчлэнэ. Лам нар хуурч мэхэлнэ. Ноёд зарцалж малаа хариулуулна. Богд хаан төр шашин хоёрыг хослуулна. Төр гэсэн ойлголттой Монгол хүн түүхэндээ уулзаж явсангүй. Төр гэхээр Монгол хүн дээдэс ноёд баячуудад л хамаатай гэж айж сүрдэж явсан бололтой.

Өнөөдөр бас л Монгол хүн ноён шүтээд л лам нарт хууртагдаад л явцгаана. Мэхэлсэн лам баян Хуурсан ноёд баян. Баячуудын тоонд өнөөдөр лам нар багтах болжээ. Монголчууд буцаад л феодалын боллоо. Одоо цагаан сараар хар шар феодалууд баяраа хийнэ.

Социализмын үед ганцхан нам байсан тул ганцаараа бүх улс орны төлөө ажиллаж байсан. Ардчилсан нам гарч ирсэнээр улс орны тодорхой нэг хэсэг бүлэг хүмүүсийн төлөө ажиллаж нэгэнт хэсэг хүмүүсийн төлөө гарч ирсэн тул үлдсэн хэсгийн эсрэг болцгоосон. Эндээс л Монгол хүмүүсийн зөрчил, дайсагнал, тэмцэл эхэлсэн. 20 гаруй жил Монголчууд нэг нэгнийхээ эсрэг зөрчилдөж, тэмцэлдэж, дайсагнаж ирлээ. Үүнийгээ улстөр гэж нэрлэх жишээтэй.

Монголчууд эх орноо гэж нэрлэж буй газар нутаг руугаа уул уурхай болон жуулчлал нэрийн дор харгис хэрцгийгээр дайрлаа. Уул уурхай ч яахав нэгэнт хяналтаас гарсан. Энэ сайхан том газар нутгийг өвгөд дээдэс үлдээсэн гэж худлаа ярихаа больж баталгаажуулж өгсөн хоёр хөрш орнуудад баярлах хэрэгтэй. Хиагтын гэрээг мартаагүй биздээ.

Хоёр хөршүүд хяналт тавиж хязгаарлаагүй бол капиталистууд бүр даварч энэ орныг сүйрүүлэх байсан даа. Монголын уул уурхайн баячууд тэдэнтэй нийлээд бүрмөсөн газар нутгаа сөнөөх байсан биз.

Одоогоос их машин техник ирэх байсан шүү дээ. Тэр газар доорх шуналтануудыг дуудах эд баялаг хурдан дуусаасай билээ.

Монгол хүнийг яаж үнэ цэнэтэй болгож саруул ухаан суулгах вэ? Милтон Фридманыг хэн муу мэддэг болох вэ?

Үргэлжлэл бий.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. № 2: Шинэ үеийн сэхээтэн үүсэх боломж бий юу?

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ буюу үнэлэмж гэсэн ойлголт өөрөө маш их ээдрээтэй түүхтэй. Энэ ойлголт түүхийн турш хоорондоо эв түнжингүй овог аймаг болон талцаж хэрүүл маргаантай хардал сэрдэлтэй явсан Монголчуудад нэг их чухал байсангүй. Хүнийг хүндэтгэхээс илүү хулгай дээрэм хүч хэрэглэж амьдарч ирсэн төрийн тухай ямар ч ойлголтгүй ард түмэн Түвдийн шарын шашинд мухар сүсэгтэж бүр ч үнэ цэнэгүй болцгоосон. Хоёр хөршүүд л 20-р зууны дундуур Монгол хүнийг үнэ цэнэтэй болгож хүний зэрэгтэй явах Улаанбаатар хоттой болгож байж л сая нэг Монгол хүн байр сууцанд орж эмчлүүлэх эмнэлэгтэй халаах дулааны станцтай болцгоосон.

Мэдээж үнэ цэнэ гэхээр өөрийн эх орондоо хир үнэтэй байх анхны ойлголтоос эхлэх ёстой. Түүний дараа Монгол хүн гадаад орнуудад хир их үнэтэй үнэлэгдэх бол гэсэн дараагийн асуулт гарч ирнэ. Түүний цаана гадаад орнуудад байрладаг элчин сайдын яамууд Монгол хүнийгээ хир их хайрлан хамгаалж гадаад оронд үнэтэй байлгадаг бол гэсэн дараа дараагийн асуултууд гинжин хэлхээс мэт үргэлжлэх жишээтэй. Монгол хүнийг 40-өөс 80-аад онуудад мэргэжил мэдлэгтэй болгож өгсөн Хятад болон Оросын ард түмэн одоо цааш Монголчууд өөрсдийгөө аваад явж чадах болов уу гэсэн харин бүр юу юуны туханд хүрэлгүй социализмын муухай юм гээд хүн төрөлхтөний үлгэр жишээ болсон бүтээн байгуулалтаа устгаад олон намууд болж дахиад л талцаж үзэн ядалцаж тархай бутархай орон болсон. Түүх давтагдана гэж л энэ дээ.

Өнөөдөр сэхээтэний давхрага байхгүй. Тэгэхээр дундаж давхрага байхгүй. Нэг талд баян чинээлэг ажилгүйчүүд нөгөө талд чадваргүй сонгогч нэртэй ажилгүйчүүд. Энэ хоёрыг тэнцвэржүүлэх сэхээтэний давхрага байхгүй тул нийгмийн хэвийн амьдрал явагдах ямар ч боломжгүй. Яагаад гэвэл сэхээтэний давхрага л ажлын байр бүтээнэ шүү дээ.

Улстөрчид сэхээтэн биш. Төрийн сайд сэхээтэн биш. Сэхээтэн хүн үүсэн бий болох боломж тун бага. Яагаад гэвэл сэхээтэн бүтээх сэхээтэн байхгүй. Гадаадад сэхээтэн болсон болов уу гэхээр Англи хэлнээс цаашгүй.

Сэхээтэн хүний онцлог гэвэл цаг үеэ гярхай нүдээр ажиглаж үнэлэлт дүгнэлт өгч хатуу ширүүн шүүмжилж ямар ч найр тавихгүй шууд хэлж засаж залруулах арга замыг хэлж зөвлөх үүрэгтэй. Тэр ч бүү хэл зарим хэцүү цаг үед сэхээтэнүүд зөвхөн бичиж хэлж ярих биш үйл ажиллагаа хийж хөдөлгөөн өрнүүлж зөв зүйтэй сайн сайханы төлөө тэмцэхэд ч бэлэн байдаг. Энэ тухай түүхийн олон номноос сэхээтэнүүдийн улс орны хувь заяанд гүйцэтгэсэн чухал үйл ажиллагаануудын тухай унших боломжтой. Сэхээтэнүүдийн биш хар маасын сэтгэлийн хөдөлгөөн дээр тулгуурласан нийгэмд байр суурьгүй хүмүүсийн бүлэглэлүүд хэдийгээр жагсаал зохион байгуулж энд тэнд хоосон хашгирч уран илтгэл тавьж маас руу нөлөөлөх чадвартай хэдий ч тун удалгүй чадахгүй гэдэг танигдаж явцгүй болдог.

90-ээд онд гарч ирсэн залуус энд тэнд сайн илтгэл тавьдаг байсан хэдий ч яг суугаад улс орны ирээдүйг төсөөлж цаашид тохиолдох эрсдэл хөгжилийн хандлага ярилцах гэхээр бүгд жагсаал цуглаан хийнэ гээд сарнин алга болдог байсан түүхийг одоо ч тэр үеийнхэн хуучилсаар л. Улстөрийн хөгшүүд ч бас олигтой зөвлөж ярилцахын оронд залуучуудтай нийлэн хөөрч олз омог хуваалцсан.

Арабын хавар эхлэхдээ нэгэнт сэхээтэнүүд дээр биш сахилгагүй үймүүлэх дуртай ирээдүйн олигтой төлөвлөгөө алсын хараа байхгүй хүмүүс дээр тулгуурласан. Ялангуяа гар утсаар ажиллаж мэдээ тараахдаа сайн залуучууд гэнэн томоогүй үйл ажиллагаа явуулж гадаадынханы мунхруулга дээр хууртаж хоосон ардчилал ярьж хурдан гарч ирсэн шигээ хурдан чимээгүй болцгоосон. Одоо Арабын ертөнц дайн дажинтай зөвхөн гадны хүчээр л хөл дээрээ зогсон алдаж байх шив.

Сири оронд дайн болсоны улмаас Герман болон Европын орнууд руу ирэх Сирийн ард түмэн багасах биш ихэссээр. Олон сая хүн дүрвэж эхэллээ гэсэн мэдээнүүд хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгсэлүүдээр цацагдаж тэднийг зурагтаар хараад зарим хүмүүс хөөрхий ч гэх шиг. Олон мянган бээрийн цаана байгаа хүмүүсийг өрөвдөж суухаар ойрхон байгаа тусламж дэмжлэг хэрэгтэй Монгол хүнээ өрөвдвөл дээр бус уу. Гадаадын хүн өрөвддөг дотоодын хүн өрөвдөхгүй юу.

Ямар ч л гэсэн Германы нэгэн профессор цагаачид болон дүрвэгчид гэсэн хоёр ухагдахууныг ялгаж ойлгох хэрэгтэй гэжээ. Өнөөдөр хэн цагаачид яагаад гадаад руу цагаачилдаг түүний цаана хэн дүрвэгсэд яагаад дүрвэдэг тухай тодорхойлолт өгсөөр. Сэхээтэн хүн ийм л байх ёстой. Хэзээ ч сэтгэлийн хөдөлгөөн гаргаж нэг бол нэг их тусч хүн болж оруулаад ир хөөрхий цагаачид гэх биш яагаад тэдний нутагт хүн цагаачилж явахаар нөхцөл байдал үүсэв хэн буруутай вэ гэж асууж чаддаг байх хэрэгтэй. Монголчууд 90-ээд онд бүтээн босголтоо нурааж ажилгүй болсоны дараа эх орноо орхин явах шаардлага гарсан. Тэр үед улстөрч эрхэм хөгшчүүд гудамжаар явах машинуудын давхилдахыг хараад Монгол орон хөгжчихлөө гэж үнэхээр тэнэг үг хэлж байсан шүү. Хүн ард гадагшаа дүрвээд хэмхэрхий төмөр зөөж дотогшоо оруулж ирж байгааг хөгжил гэнээ.

Цагаачид гэхээр эх орондоо дайн дажинтай ямар ч амьдрах боломжгүй болсон хүмүүс гэж тодорхойлжээ. Албан ёсны цагаач болж чадвал тухайн очсон Европын оронд хүний зэрэгтэй үнэлэгдэж байртай хоолтой хүний бүхий л хэрэгцээгээр хангагдах ёстой гэнэ. Дүрвэгсэд гэхээр эх орноосоо дүрвэн явсан хүмүүс. Тэднийг шууд хуулийн дагуу нэрлэх нэрлэгээ байхгүй тул ялангуяа Герман орон энэ хүмүүсийг яахыгаа мэдэхгүй их л будилж буй нөхцөл байдал хэвлэл мэдээлэлээр цацагдсаар.

Түрүүнд хэлсэн Германы профессор Хайнссон гэж нэртэй бөгөөд энэ хүн жинхэнэ сэхээтэн хүн ажээ. Тэр яагаад сэхээтэн бэ гэхээр улс орныхоо байдлыг шүүмжтэй нүдээр хараад маш гярхайгаар хэнээс ч айж эмээхгүй ийм дүгнэлтэнд хүрчээ. Нийтдээ өнгөрсөн жил 1 сая гаруй дүрвэгсэд ирлээ. Эхний үед Германы канцлер Ангела Меркэл ядарсан орнуудын ард түмнийг эх орондоо ямар ч хяналт шалгалтгүй оруулсанаар баатар эмэгтэй болон олон улсад магтаал авсан боловч тун удалгүй дөнгөж болоод өнгөрсөн шинэ жилийн баярын дараа эх орондоо нэр хүндгүй болж эхэллээ.

Энэ шинэ жилийн баярын шөнө ялангуяа Коэлн хотын гудамжинд ид баярлаж дуу шуугиан ихтэй байх үед дүрвэгсэд гэж нэрлэгдэж буй гадны залуус далимдуулан олон Герман эмэгтэйчүүдийг хүчиндсэн мэдээ түгэн тарсан. Эхний үед зуу гаруй эмэгтэйчүүд цагдаагийн газар мэдэгдэж ихэнх эмэгтэйчүүд ичсэндээ чимээгүй байсан боловч сүүлдээ улс орныхоо ирээдүйг бодож мянга гаруй эмэгтэйчүүд ямар нэг байдлаар хүчиндүүлсэн тухайгаа мэдүүлэг өгчээ.

Өнөөдөр Герман орон ямар асуудалтай тулгарсан бэ гэхээр гаднаас ажиллах хүч болон үр хүүхэд төрүүлэх олон сая хүн хэрэгтэй. Гэтэл өөрийн орны залуучууд гадаад орон луу дүрвэн явах аюултай тулгараад байна. Ялангуяа эмэгтэйчүүдийг хүчиндүүлсэний дараа Герман орон хуучин шигээ соёлтой тансаг орчин үеийн орон байхаа нэгэнт өнгөрч буй тул Германы үндэстэнийг бүрдүүлэх залуу үе эх орноо орхин гадаад орнууд руу явах илүү их шаардлага сонирхолтой болцгоожээ. Ингэж үндэстэний хямралд ороод байна.

Одоогоор Африкийн орнуудаас нийтдээ 370 сая харин Арабын орнуудаас 85 сая хүн нутгаа орхин Европын зүг явах хүсэлтэй гэсэн тоо баримт гарчээ. Тэгэхээр энэ хүмүүс хэзээ нэгэн цагт 500 сая хүн амтай Европын орнуудаар дүүрнэ гэсэн үг шүү дээ. Герман орон харин нэгэнт 50% аас дээш тэтгэвэрт гарсан хөгшчүүдийн орон тул гаднаас ирэх залуучуудыг авах их дуртай байгаа гэнэ. Ингэж ажиллах шинэ хүчтэй болж ирээдүйн тэтгэвэрт гарах хүмүүсийгээ тэжээлгэнэ гэсэн гаргалгаа. Дүрвэгсэд нэртэй ирж байгаа хүмүүсийн ихэнх 15-35 насны эрчүүд байна гэсэн ойролцоо тоо гарчээ.

Германы профессор Хайнссоны хажуугаар бас яагаад Герман орон Сири оронд ингэж их зэр зэвсэг нийлүүлж дайныг зогсоох биш харин өдөөгөөд байна вэ гэсэн асуулт гарч байна. Сири орон луу Германы зэр зэвсэг очдог түүний оронд Сири залуучууд дайнаас зугатаагаад Герман оронд ирлээ гэсэн сонин солилцоо байх жишээтэй.

Энд ярих өөр нэг асуудал бол Германы элчингээс виз авахад ямар хэцүү билээ гэтэл хэдэн мянгаараа зүгээр л Германы хилийн шугамаар алхаад орж ирж байгааг яагаад канцлер Ангела Меркэл тоохгүй өдөөгөөд байна гэсэн Германы ард түмний эх орон газар нутгаа хамгаалах гэсэн байгууллагууд дуугаа чангатгаж эхэллээ.

Германы хилийн шугамаар яаж ингэж олон мянган хүн нэгэн өдөр олноороо бүр явган яваад орж ирж буйг судалсан нэгэн ингэж хэлжээ. Зөвхөн Сирийн ард түмэн биш бас хамтран ирж буй Африкийн ард түмнүүдэд хаанахын гэдэг мэдэгдэхгүй байгууллага газрын зураг тарааж хаагуур явахад ойрхон мөн Герман хилийн ямар шугамуудаар асуудалгүй нэвтрэн орох зөвлөлгөө гарын авлагууд тараажээ. Түүнээс гадна Европ руу мянга мянгаараа ирж буй дүрвэгсэд нэртэй хүмүүст гар утас тараасан байхыг тогтоожээ.

Ямар ч оронд гар утас авахад тийм ч амаргүй гэтэл хэн гэж мөнгө ихтэй том байгууллага ийм олон мянган гар утас бүр нэгжтэй хамт үнэгүй тарааж вэ гэдгийг одоо хүртэл асуусаар л. Энэ бүгдийн цаана Европыг сулруулж хэзээ ч дахин сэргэшгүй болгох ямар зорилготой байгууллага ийм үйл ажиллагаа хийгээд байна вэ гэж асууж шалгасаар л. Нээлттэй нийгэм нэрээр улс орнуудыг сулруулдаг Соросыг энэ бүгдийн цаана байгаа болов уу гэж дүгнэж байх жишээтэй. Гар утас барисан энэ хүмүүс хоорондоо болон нутаг руугаа болон очих оронлуугаа чөлөөтэй ярих боломжтой байсан гэнэ. Үүнийг ажиглагчид орчин үед хамгийн чухал зэр зэвсэг бол гар утас болжээ гэсэн.

Нэгэнт Герман орон суларч дүрвэгсэдээр дүүрч эдийн засгийн асуудалд орох тул өнөөдөрийн Герман удахгүй сулхан орон болж одоогийн Бразил орны хэмжээнд л эдийн засагтай болох болов уу гэж таамаглаж профессор Хайнссон хэлжээ. Герман орныг хэн ингэж сулруулах зорилготой айхтар их хөрөнгө зарцуулж буйг янз бүрийн байгууллагууд тайлбар хийж байгаа ч хэтэрхий туйлшруулахгүйн тулд зориуд бичсэнгүй.

Герман профессорын анхааруулсанаар Европын чадалтай мэдлэгтэй мэргэжилтэй өндөр бэлтгэгдсэн залуус эх орноо орхин Австрали, Канад болон Шинэ Зеланд орнууд руу явж эхэллээ гэжээ. Тиймээс энэ Европын сулралаас Австрали болон Канад хоёр хожигчоор гарч ирж буй бололтой. Нэгэнт Европ унавал Америк оронд бүр ч ашигтайгаар эргэж доллар хүчтэй хэвээр харин Евро муудах төлөвтэй.

Монгол оронд ч гэсэн энэ Европын залуучуудаас олноороо ирж бидэнд тус болж ялангуяа сургуулиудад хичээл зааж боловсролын системд тус болж эхлэвэл нэгэнт боловсролын систем уналтанд орсон одоо үед их л хэрэгтэй санагдана. Ялангуяа их сургуулиудыг намуудаас томилогдсон хүмүүс ректор нэрийн дор тарааж бутаргаж Гандан сүм хийдтэй хамт хурал хийлгэж завхруулахын оронд Германы чадалтай хүмүүс ирж их сургуулиудын ректор болцгоовол хичнээн их Монголын залуу үед хэрэгтэй гэдгийг энд хэлэх илүүднэ бизээ.

Германы сэхээтэн профессор Хайнссоныг харахад Монголд ганц ширхэг ийм сэхээтэн профессор хаанаас олох билээ л гэж шүүрс алдаж суулаа. Шинэ үеийн сэхээтэнийг бэлтгэхгүй бол нэгэнт сэхээтэнгүй болсон Улаанбаатар хот яана даа л гэж бодож суух. Аливаа орны сэхээтэн хүн алсыг харж тухайн нөхцөл байдалд дүн шинжилгээ хийж түүнийгээ зоригтой хэлж шүүмжилж чаддаг байна шүү дээ.

Нөгөө сэхээтэн соён гэгээрүүлэгч гэж нэрлээд байсан Монгол хүмүүс зөвхөн хэлээр оролдож үг үсэг бичих дүрмээр хөөцөлдсөөр цол шагнал авсан хэдий ч Монгол хэл чадваргүй хэвээр үлджээ. Тэдний хэрэг гарсангүй. Хуучин сэхээтэн нэртэнгүүд түүхэн роман бичиж хаа ч юу ч хийж бүтээгээгүй худлаа хаадуудын хуурамч намтар бичсээр байгаад тархи толгой хөгжихгүй хоцрогдолд орж дуусжээ. Тэдний үйлийн гай үргэлжилсээр л.

Өнөөдөр ч гэсэн худлаа хаадын намтар худлаа хатан ухаан худлаа хаан ухаан гэх мэтээс хурдан салцгааж боловсролтой болох ажил хөдөлмөрийн цаг үе цаашлаад эрдэмд суралцаж сахилга бат дэг журам үнэтэй болох цагийг ойртуулах хэрэгтэй болжээ. Улаанбаатар хот өнгөрсөн 20 гаруй жилийн дотор яагаад ийм хүн ёсны доройтолд оров гэдгийг хэн ч тайлбарласангүй.

Ерөөсөө улстөрийн намууд иймэрхүү доод түвшинд байгаа цагт сэхээтэн үүсэх нөхцөл бүрдэхэд бэрхшээлтэй. Тэд ч бас сэхээтэнд боломж олгох зорилгогүй. Хамгийн инээдэмтэй юу вэ гэхээр улстөрчид мэргэжил боловсролгүйгээрээ гайхуулж угаасаа ийм гэдгээрээ баярхах жишээтэй.

Германы профессор Хайнссоны ярилцлага Швейцарийн “NZZ am Sonntag” сонинд 2015 оны 8 сарын 30 нд хэвлэгджээ.
Үргэлжлэл бий.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ ба үнэлэмж. № 1: Цуврал сэдэвийн эхлэл.

2016 онд Монгол хүний үнэ цэнэ, үнэлэмж гэсэн сэдэвээр сүүлийн хэдэн жил дотроо бодож тунгааж явсанаа бичиж нийтлэхээр төлөвлөснөө өнөөдөр цаг гарган бичиж сууна. Заримдаа нэг сэдэв дотроос гарахгүй өөрөөр хэлбэл хэтэрхий удаан хангалттай бодсон сэдэвээ бичихгүй бол унтаж чадахгүй үүрээр шууд л сэрчихдэг.

Монгол хүн ямар хүмүүн бэ түүхээс харахад нэг их хийж бүтээсэн бүтээн байгуулалт байхгүй гэдгийг бүгд мэднэ. Гагцхүү үүний шалтгаан юу вэ гэдгийг асуух хэрэгтэй болов уу?

Өнгөрсөнөө Монгол хүн эргэн харахад өөрсдийнхөө буруу өөрсдөө хоорондоо алалцаж хядалцсаныгаа хоёр хөрш рүүгээ чихэж өөрсдөө цэвэр үлдэх гэсэн түүхийн номуудыг уншихад инээдэмтэй л байдаг. Гэмтэй үйл явдалуудынхаа гайнуудыг өөрсдөөсөө л хайх хэрэгтэй. Өнөөдөр ч гэсэн Монгол хүн л өөрсдийгөө балладаг. Зүгээр нэг гэр бүлийнхэн эсвэл хамаатан садангийнхан л гэхэд хоорондоо хэрүүлтэй. Ямар ч утгагүй нутгийн зөвлөл гэж найр наадам хийцгэнэ. Үнэндээ нэг ч нутгийн зөвлөл нутагтаа ном бичиж мэдлэг боловсрол түгээж оюуны өндөр хэмжээнд ажилласан жишээ алга. Ингээд гэр бүл ч хамаатан садан ч бас төрсөн нутаг ч эв нэгдэлгүй.

Эцсийн эцэст хоёр хөрш Хятад болон Орос хоёр л туслаж дэмжиж хүний зэрэгтэй болгосон байдаг. Хятадууд Манж нарыг явуулж нилээд ажил хийлгэж. Манжууд яам, сайд, засаг, зайсан, тамгын газар гээд Монголчуудыг анх удаа төрийн зохион байгуулалтанд оруулжээ. Харин Оросууд эхлээд Японуудыг түүний дараа Зүүн Европынхоныг явуулж их бүтэн байгуулалт хийлгэжээ. Сүүлд ардчилалын үед тэр бүгдийг хувьчлал нэрээр устгаждээ.

Эндээс дараагийн гарах асуулт бол Монгол хүн өөрөө өөрсдийнхөө төлөө эв найртай хамтдаа хийж бүтээж нэг нэгнийгээ үнэлэж хайрлаж явсан тийм түүх өөрөөр хэлбэл хэн нэг хүний бичсэн ном алга байх жишээтэй. Ерөөсөө өнгөрсөнд ямар ч Монгол хүн ард түмэндээ зориулж Монгол хүнийг хаанаас ирсэн ямар онцлогтой цаашид ямар философийн сургаалийг хэрэглэж хэрхэн хөгжиж дэвжих талаар ном бичиж үлдээсэнгүй. Япон эсвэл Хятад гээд л олон сая хүн амтай болсон ард түмэнүүдийг хараад байхад Күнз эсвэл Зэн буддизм гээд хүнийг өндөр эрдэмд сургадаг онолуудтай байх жишээтэй. Энэтхэг гэхэд л Будда гээд том үлгэр жишээ хүнтэй. Түвдүүд өөрийн гэсэн шарын шашинтай болцгоож Далай лам гэж хүнтэй болж чаджээ.

Монгол хүнийг харахад ерөөсөө бусдын амьдралаар амьдраад өөрийн бүхий л бага нас сургуулийн цаг үеэ мартан хэн ч биш болж хаа ч хамаагүй амь зуун явдаг тэр түүх сонирхолтой байдаг. Зарим хүмүүс хүүхэд насаа нууна бүр худлаа хэлж арван жилийн сургуулийн үеэ ярих дургүй байх жишээтэй. Энэ бол маш том сэтгэл зүйн асуудал. Ерөөсөө Монгол хүний сэтгэл зүйн асуудал тийм ч амархан ярих сэдэв биш.Монгол хүнийг дасан зохицох чадвартай гэдэг. Энэ бол ёстой худлаа. Өөрийн гэсэн тогтсон шинж чанар таних тэмдэггүй ард түмэн л хэн ч болоход бэлэн тул тухайн очсон ард түмний соёлд шууд даган ордог.

Монголын хаадууд нэртэй эрсүүд хэзээ нэг цагт тодорхой бусаар яаж ч юм бэ бүү мэд тэр олон мянган бээрийн хол газар очиж тэндээ үлдэж тэндхийнхээ амьдралд бууж өгч хэн ч биш болон өнгөрцгөөсөн түүх олон бий. Мэдээж Монголчууд Ирак руу очлоо гэхэд тэр үеийн нөхцөл байдалд төсөөлбөл ойролцоогоор бүтэн үе солигдсоны дараа л очсон болов уу. Тиймээс үе мултарсан тул Монголын тухай төсөөлөл олигтой бэхжээгүй байх. Тэгэхээр Монгол гэдэг нэр нэг иймэрхүү түргэн хурдан хөдөлгөөнтэй нэг газраа тогтдоггүй бие сайтай хүйтэн уур амьсгалтай газар амь зуудаг тул хатуу ширүүн зантай ийм л хүмүүсийг Монгол гэж нэрлэдэг байсан бололтой.

Яагаад Монгол хүн ийм эх нутагтаа үдээстэй хүлээстэй биш байсан бол гэсэн асуулт явсаар байгаад Ирак оронд Монголчууд очтол бараг 50 гаруй жил болсон шүү дээ гэхээр цаг хугацааны талаар шал өөр хэмжигдэхүүн хэрэглэх хэрэгтэй мэт. Мэдээж бурхан шашинтай ном уншиж бичдэг тогтвортой суурин тайван зөөлөн газар очихоороо тэдний л амьдралд орон уусах тул Монгол гэсэн нөгөө хатуун ширүүн огцом сэтгэл зүйн онцлог аажимдаа устдаг байсан биз.

Дундад зуунд амьдарч байсан Чингис хаанаас хойш хаадууд 13 аас 14-р зуун хүртэл Арабын болон Еропын орнуудад их сургуулиуд хэдийний байгуулагдсан байсаныг олж харж ашиг тусыг яаж л мэдэж авч чадах вэ дээ. Хэрвээ сайн тусгаж авсан бол тийм хэмжээний мэдлэг боловсролын төвүүдийг эх нутагтаа байгуулах боломж байсан. Ерөөсөө ямар л Монгол хүн эх нутагтаа хөрөнгө авчирдаг билээ. Аваад л зугатаах гэсэн л эрмэлзэлтэй.

Хар Хорин нэртэй нилээд Монголчуудын төв болох боломжтой газар залуу үе ирээдүйн төлөө нэг ч номын сан байгуулсангүй. Ерөөсөө залуу үе цаашлаад ирээдүй гэсэн цаг хугацааны ойлголт өнөөдөр ч үүсэж чадсангүй.

Ёс заншил эсвэл уламжлалт ёс ярина гэдэг найрлаж бөх барилдаж морь уралдсан л найр наадам ихэнхдээ байх жишээтэй. Өвлийн хүйтэн улиралд хүртэл хүүхэд зовоож морь мал эцээж морь уралдуулахыг харахад дундад зуундаа буцаад очсон Монгол хүн яана даа л гэмээр. Энэ сайхан эр хүмүүс өвөл морь уралдуулахын оронд нэг сайхан ном уншиж ухаанаа хөгжүүлбэл цаашид хэрэгтэй шүү дээ. Монгол хүний ухаан хөгжих ямар ч нөхцөл байдал өнөөдөр үүссэнгүй. Сайн уяч болж шагнал авах чухал болохоос ухаанаа хөгжүүлээд үр хүүхдээ боловсролтой хүн болгоно гэсэн хамгийн үнэт шагнал дутагдсаар л.

Хубилай хаан эх Монгол нутагтаа маш их зүйл хийх боломжтой байсан боловч ганц номын сан барисангүй. Монгол хүний төлөө юу ч хийсэнгүй. Монгол хүний үнэлэмж бүтээсэнгүй.
Сүүлчийн хаан нэртэй Богд Жавзандамба нас барахад тэр үеийн Хүрээ одоогийн Улаанбаатар хотод хүний ураманд нэг ч номын сан байгуулж ирээдүйд хөрөнгө оруулалт хийсэнгү. Энэ үе бол  20-р зууны эхэн шүүд ээ. Гэтэл урд хөршүүд хэдийний их сургуулиуд байгуулчихсан бас хойд хөршүүд Нобелийн шагнал авах хэмжээний их сургуультай болсон байлаа.

Бямбын Ренчингээс авахуулаад Орос орныг сайн мэдэх хүмүүс яагаад Монгол хүнийг хөгжүүлэхийн төлөө дэлхийн том том философичидийн номыг орчуулж чадсангүй вэ. Мэдээж тэдэнд мэдлэг боловсрол дутуу гэтэл хүсэл байсан бол болох л байсан. Хэрвээ анхны сэхээтэнүүд төрийн шагнал горилж түүхийн нэртэй өөрийн зохиосон номууд бичихийн оронд ард түмнээ соён гэгээрүүлж эрх чөлөө, тэгш эрх цаашлаад хэн хэнийгээ хайрлаж хүндэтгэж эв нэгдэлтэй болох талаар олон ном бичиж хэвлүүлсэн бол өнөөдөр Монголчууд ингэж найр наадам хийж мухар сүсэгтэж боловсролын доод хэмжээнд очихгүй л байсан.

Ардчилалын дараа гарч ирсэн ерөнхийлөгчид бас л соён гэгээрэлийн том хөдөлгөөн өрнүүлж Монгол хүний хөгжилийн асуудалд анхаарсангүй харин мухар сүсэгт ард түмнээ уриалан татаж боловсролоор гэгээрэх биш шашинаар гэгээрнэ гэж оюуны доод хэмжээнд очсон. Тэр цагаас зэрэгцэн бөөгийн мухар сүсгийг хөөргөн даврааж өөрсдөө ууланд очиж хадаг зангидаж салхинд хийсгэж оюуны хомсдол тархины тураалд орцгоосон.

Өнөөдөр хүртэл ямар ч ерөнхийлөгч мэдлэгийн тухай ярисангүй. Мэдээж тэдэнд хангалттай тооны дипломууд бий хэдий ч ихэнх диплом хоосон гэдгийг бүгд мэддэг болсон. Ард түмнээ улам мухар сүсэгтүүлж Далай ламыг хэд хэдэн удаа урин авчирч нийтээрээ 100 жилийн өмнөх төлөв байдалдаа очиж хэн ч үнэмшихийн аргагүй зүйлд үнэмшиж хайран хийж бүтээх насандаа сүсэглэж мөргөл хийсэн ард түмэн болцгоосон.

Олон насанд хүрсэн эрчүүд сүсэг бишрэлд өөрийгөө зориулж бясалгал хийж юу ч хийхгүй ноомой сууж мөргөл хийсэн идэвхигүй амьдрал руу хуйлран орцгоосон. Хүний ухаан боловсролоор л дамжиж хөгжинө. Гэтэл боловсролгүй хүмүүст ямар ч хаан ухаан эсвэл хатан ухаан үүсэхгүй. Хэнд ч бэлэн ухаан өгөгдөхгүй харин ухааныг тухайн хүн өөрөө бие даан хөгжүүлэх үүрэгтэй.

Дотроо шашинлаг байх хувийн хэрэг харин гаднаа бол сурч боловсорч иргэний нийгэмээ бүтээлцэх хэрэгтэй. Ерөөсөө зориуд сүсэглэд уриалан дуудаж төрийн хэмжээнд мунхруулах гэдэг гэмт хэрэг.

Монгол хүн ийм хямдхан гэж үү? Ердөө л бөө д итгээд амьдралаа даатгана гэж үү? Лам дээр очиж өөрийнхөө амьдралыг асуугаад ямар хариу авах вэ? Очих хэрэг байна уу? Өөрийгөө аваад явах тийм үнэ цэнэ эрхэмсэг зан төлөв үүсээгүй юу?

Янз бүрийн сургуулиуд төгссөн гэдэг биздээ. Яагаад мэдлэгт үнэмшихгүй явна вэ? Цорын ганц мэргэжлийн дипломоос халин гарч чадаагүй юу? Мэргэжлийн диплом хангалтгүй шүү. Түүний цаана боловсрол хэрэгтэй. Боловсрол гэдэг олон төрлийн мэдлэгийн нийлбэр. Монгол хүн боловсролтой болж чадсангүй юу? Тиймээс мухар сүсэгт ч ламд ч бөө нарт ч хууртагдан мэхлэгдэн амьдралд гэнэн томоогүй явцгаах уу.

Нэг хэсэг овоо мухар сүсэг дарагдах шиг болсон буцаад л олон зуугаараа зааланд цуглараад эсвэл зурагтаар мөнх тэнгэр яриад эхэллээ.

Одоо удахгүй сонгуулийн бараан өдрүүд эхэлнэ. Яана даа. Дахиад л үнэгүйтэцгээх үү? Монгол хүнийг олон зуугаар үнэгүйтүүлэх гээд улстөрч нэртэй боловсрол байтугай мэдлэг ч үгүй бүлэг бүлгээрээ эрчүүд хамсан хийж бүтээх насаа баллан өөрийгөө хөгжүүлэхийн оронд өөрийгөө улам доошоо хийсэн өдрүүд ойртож байна даа.

Монгол хүн үнэтэй болох хэрэгтэй.
Үргэлжлэл бий.

2016 оны мэндчилгээ.

Шинэ он маргааш ирж 2015 оноо өнөөдөр шөнө бид үдэцгээнэ. Хугацаа гэдэг биднээс үл хамааран урагшилж өнгөрсөн хугацаа хэзээ ч дахиж ирэхгүй. Цагаар хэмжигдэх хугацаа гэсэн энэ том ойлголт дотор би өөрөөсөө хамаарах бүхнийг амжуулж философийн мэргэжилийг улс орондоо нэвтрүүлж боломжоороо олон шинэ үеийн сэхээтэн хүмүүс төрүүлэхийн төлөө мэрийсэн хэвээр.

Блогийг нийтдээ 89 орноос хүмүүс орж уншсан ба 38.000 хүн бүртгэгджээ. Үүнийг уншаад би юуны түрүүн намайг дэмжиж бас миний ажлийг үнэлж явдаг хүмүүст талархалаа илэрхийлэхийг хүснэ.

Би өөрийнхөө ажлаа маш сахилга баттай бас дэг журамтай хийдэг. Хүүхэд насны цэвэрч нямбай хичээнгүй идэвхи зүтгэлтэй хүмүүжил арван жилийн сургуульд байхад багш нар эрдэмийн далай нэртэйгээр бидэнд сургаж билээ. Энэ эрдэмүүд сүүлд Герман оронд олон жил ажиллаж амьдрахад их тус болсон.

Ингээд 2016 он эхлэхээс хэдэн цагийн өмнө би блог уншигчидтайгаа болон цаашид шинээр унших хүмүүстэй өнгөрсөн 2015 оноо дүгнэж хэлэх гээд амжихгүй яваа хэдэн шүүмжүүдээ бас бичихээр шийдлээ. Хэн ч хийсэн ажлаа заавал дүгнэж хэлэлцэх хэрэгтэй. Энэ бол хариуцлага.

Би бусад ард түмэн үндэстэнүүдийн хийж бүтээсэнийг харан биширч хордож зэвүүцдэггүй харин өөрийн эх орондоо тэдний адил их зүйл хийж бүтээх юмсан гэж л явсаар ирлээ.

За ингээд ганц хоёр хийсэн ажлаа олон нийтэд тайлагнахыг зөвшөөрнө үү. Энэ жил нийтдээ дараах номуудыг хэвлүүллээ:
1. Америкийн алдарт зохиолч Капотигийн “Тиффанигийн дэргэдэх өглөөний цай” роман
2. “Философийн эхүүд” нэртэй унших сурах бичиг
Дараах номуудыг бусадтай хамтарч орчууллаа:
1. Германы философич Фроммын “Хайрлах урлаг”
2. “Шинжлэх ухаан” нэртэй танин мэдэхүйн ном
3. “Психологи” нэртэй танин мэдэхүйн ном

Энэ номуудыг хэвлүүлэхийн хажуугаар энд тэнд олон лекц уншиж илтгэл тавилаа.

Өнгөрсөн 5 сард “Хүний хүсэл хэрхэн эрх чөлөөтэй байх” тухай сэдэвтэй олон улсын философийн хурал анх удаагаа санаачилж ШУТИС-тай хамтарч зохион байгууллаа. Энэ хуралд намайг философийн доктор болгосон профессор Фоссенкуулыг Германаас урин авчирч оролцууллаа. Яагаад философийн хурал анх удаа гэж нэрлэж байгаа вэ гэхээр өнгөрсөн үед бас одоо ч философийн хурал нэрийн дор үргэлж шашины буддизмын хурал хийцгээдгийг бид сайн мэднэ шүү дээ.

СУИС-ийн Дүрслэх урлагийн сургуулийн оюутнуудад урлагийн философи болон эстетикийн лекцүүд орсоны ачаар тэд маш сайхан үзэсгэлэн гаргаж оюутанууд урлаг гэдэг философийн мэдлэггүй бол үргэлжийн дутуу явах болно гэдгээ ойлгож авцгаав.

Жил бүр зохион явуулдаг “25 Лекц” нэртэй цуврал лекцүүд 3 дах жилдээ амжилттай явагдаж байна. Монгол хүн философийн мэдлэгтэй танилцах энэ боломжийг олон иргэд хөгшин залуу гэлтгүй бүгд адилхан сонирхож хагас сайн өдөр бүр 11 цагаас ирж байгаад их баяртай байгаа гэхүү.

Шинэ он 2016 онд “Монгол хүний үнэ цэнэ” сэдэвтэй цуврал текстүүд блог дээрээ бичихээр төлөвлөж буй. Монголчууд сэхээтэний давхрага байхгүй тул бусад ард түмэнтэй адил философоор дамжуулан шинэ үеийн сэхээтэнүүд төрүүлэх ажлаа үргэлжүүлнэ.

Улаанбаатарын нийгмийг харахад тархай бутархай шалдар булдар бөөгнөрсөн түгжирсэн цаг алддаг л амьдрал ажиглагддаг. Эрчүүд нэг л насанд хүрч өгөхгүй залуучууд нэг л ном унших дургүй.

Нийслэл нэртэй Улаанбаатарын дүр зураг урд Богд ууланд утаа багатай харин хойшоо нүүрс түлж халаадаг айлуудын ойролцоо утаа ихтэй. Рашаантын 18 т боорцог биш нүүрс дутагдсаар. Бээжин хотын утаа үйлдвэр хөгжилийн үйл явцаас гаралтай гэвэл Улаанбаатарын утаа гэрээ дулаацуулж хоол цайгаа хийхээс шалтгаантай гэхүү.

Монгол хүмүүс ерөнхийдөө нэг нэгнийхээ дээр гарах дуртай цэцэрлэг маягийн сэтгэхүйтэй тул нэг талд хэт баян ноёд маягийн амьдралтай бүлэг хүмүүс нөгөө талд нүүрснээс хувь заяагаа хамааралтай болгосон өдөр дутмын амьдралдаа бууж өгсөн олон мянган хүмүүс явцгаах. Баячууд нүүрсэээ гадагшаа хямдхан зарсаар л ард түмэн муу чанарын нүүрс хамгийн үнэтэй худалдаж авах жишээтэй.

Монгол хүн олон зүйлийг бодож сурах хэрэгтэй болжээ. Өнгөрсөн түүхээ хатуу шүүж шүүмжлэх цаг ирсэн. Ингэж чадвал ирээдүй гэгээтэй болох тул цаашид түүх гэсэн сэдэвтэй нилээд хурцаар үзэлцэх зорилготой байгаа.

Монгол хүний түүх өөрөө өнгөрсөнд философийн мэргэжилтэй тийм ойр явсангүй. Хэдийгээр урд хөрш Хятад болон хойд хөрш Орос орон хоёулаа асар том философийн мэргэжлийн түүхтэй ч гэсэн Монгол хүн тэр мэдлэгээс суралцаж түүнийг эх орондоо нэвтрүүлж чадсангүй.

Гадаад орнуудад сурсан анхны сэхээтэнүүд 1950 аас 1960 аад онд хэдийгээр мэргэжил эзэмшсэн хэдий ч хорвоо ертөнцийн талаар олигтой мэдлэг боловсрол олж авч этик болон эстетикийн мэдлэгээс хүртэж эх орондоо нэвтрүүлж чадсангүй.

Хараад байхад философийн багш профессор гэж нэрлэдэг хүмүүс жинхэнэ мэргэжлийн хэмжээнд ойлгож чадсангүй. Анхны үеийнхэн өөрөөр хэлбэл анх танилцсан алтан үеийнхэний дараа жинхэнэ ойлгох чадвартай хоёр дах үеийнхэн гарч ирэх ёстой байтал ардчилалын өөрчлөлт эхлээд бүх боловсрол нуран унасан. Өөрчлөгдөх биш бүгдийг сөнөөгөөд эвдээд хаячихсан. Ингээд өнөөдөр философийг зөвхөн анхны үеийнхний хэмжээнээс дээш гаргаж чадсангүй.

Хоёр дах үеийнхэн 70 аас 80 аад онд философийг ойлгох хэмжээнд хүрэх ёстой байтал бидний мэдэхээр мэдлэг боловсролоос хойш сууж ерөөсөө мэдлэг боловсролыг дэндүү буруу ойлгосон монголчууд ардчилал нэртэй хөгжилөөс ухарсан үйл ажиллагаа явуулж ингээд философийн мэргэжил дөнгөж нахиалаад устсан.

Хүн төрөлхтөний агуу бүтээл болох философийг мэдээгүйгээс бас ойлгоогүйгээс шалтгаалж өнөөдөр сайн муугийн ялгаа мэдэхгүй сайхан муухайгийн нэгдсэн үнэлэмж байхгүй. Бүгдээрээ нэгэн зөв буруугийн үнэлэмжтэй болж чадсангүй. Нийгмийн нэг үгээр хэлэхэд олон нийтийн үнэт зүйл буюу үнэлэмж ярих ямар ч боломжгүй болжээ.

Өнөөдөр үнэт зүйл гэхээр их сургуулийн багш нар боловсрол мэдлэг эсвэл тэгш эрх цаашлаад эрх чөлөө ярихын оронд бүр хадуурч бөх барилдах морь уралдах эсвэл бөөгийн мухар сүсэг гэж хэлэх наад захын лекцийн сэдэв болжээ. Аргагүй шүү дээ. Үс засдаггүй өдөр гээд үсээ засуулдаггүй цаг зав ихтэй хүмүүс үлгэр домогт хууртагдсан хэвээр. Мөнх тэнгэр яриад эхлэхээрээ бүр үлгэр домог битгий хэл хувийн зохиосон зохиолууд яриад эхлэх жишээтэй.

Энэ баяр наадам наргиа цэнгээ ууж идэх баярхаж хөөрч онгирохыгоо үнэт зүйл гэж нэрлэдэг ард түмэн хаа ч байхгүй болов уу.
Түүхийг харахад Монголын хаадууд ч гэсэн бусад улс орны соёлтой танилцаж номын сангуудыг үзэж их сургуулиудын тухай сонссон мөртлөө эх нутагтаа юу ч хийж бүтээгээгүй гэдэг харамсалтай байгаа биз. Гэтэл Монголын хаадууд ид мандаж байх 13-14 р зуунд Европын орнуудад их сургуулиудыг борооны дараах мөөг шиг л байгуулж байлаа. Ямар ч Монголын хаан эх нутагтаа их сургуулийг байгуулж хойч үедээ үнэт мэдлэг боловсрол үлдээсэнгүй.

За яахав. Өнгөрсөнөө ярьж амаа барихын оронд ирээдүйгээ л харцгаая. Мухар сүсэгт идэгдэснээ харамсаж суухаар соён гэгээрүүлэх ажил сайн хийх хэрэгтэй. Цаг алдаж болохгүй. Мэдээж цагийн үеийн биш олон хүмүүс ард олныг зааланд цуглуулж мухар сүсэгтэх цаашлаад зурагтын сувагуудаар цаг үеийн биш хүмүүс цаг үеийг “орчин үеийн” биш “хоцрогдсон үеийн” болгосоор.

Үеийн үед өнгөрсөн түүхэнд хийсэн алдаануудаа өнөөдөр давтаж болохгүй. Номын сан босгож сургуулиуд байгуулж философийн номууд бичиж явсан оюунлаг олигтой түүх байхгүйгаа тэртэй тэргүй хэн ч мэднэ. Тэглээ гээд бууж өгөх хэрэггүй.

Маргаашийн төлөө олигтойхон түүх бүтээхийн төлөө Монголчууд мухар сүсэг найр наадам баярхаж хөөрөхөөсөө салж ойрын хугацаанд мэдлэгтэй бас боловсролтой ард түмэн болохын төлөө бүгдээрээ ном ярьж мэдлэгийг үнэт зүйлээ болгох цаг ирлээ. Зөвхөн эвтэй биш бас эв нэгдэлтэй болох цаг иржээ.

Монгол хүнээс Таны үнэт зүйл юу вэ гэж асуухад өөрийгөө хөгжүүлж ухаан суух гэж хариулах ёстой цаг иржээ.

Монголчуудаа ирж байгаа 2016 оныг мэдлэгийн жил болгоцгооё.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 4: Иргэний эрх чөлөө

Боловсролын эрх чөлөө.

Боловсрол гэдэг заавал мэдлэгтэй адилхан биш. Боловсролыг зорилготой, хугацаатай, их бага болон дээд доод гэх мэт янз бүрийн хэлбэрээр олж өөрөөр хэлбэл сурч боловсордог. Гэтэл мэдлэг бүх л мэдэж авч буй зүйлсийг нэрлэх тул хэрэгтэй хэрэггүй үнэтэй үнэгүй гээд янз бүрийн зүйл мэдэж авсаныг хэлнэ. Мэдээж мэдлэгтэй хүн юу цээжлэхийгээ мэднэ. Мэдлэггүй хүн юу ч хамаагүй цээжлэнэ. Ерөөсөө мэдлэг боловсролтой хослох ёстой.
10 жилийн боловсрол, дээд сургуулийн боловсрол, их сургуулийн боловсрол юуны төлөө вэ? Удирдлагын академийн боловсрол, хэдэн сарын курсийн боловсрол, хэд хоногийн дамжааны боловсрол хэнд юунд зориулагдсан бэ?
Яагаад хүмүүст боловсрол хэрэгтэй вэ? Хэн гэдэг хүмүүс бусад хүмүүст боловсрол өгөх чадвартай вэ? Боловсрол гэж юу вэ?
Юуны тулд хүн боловсролтой болдог вэ гэхээр заавал их зүйл мэдэж бусад хүмүүст зориулсан биш өөрт зориулсан тул хувийн асуудал. Энэ хорвоод хүн нэг л удаа амидрахдаа бүгдийг ойлгож ихийг мэдэж сурсанаа хэрэглэж хаа ч хэнд ч үнэлэгдэж нэр төртэй явахад боловсрол чухал ач холбогдолтой.
Олон хүн боловсролыг мэргэжилтэй андуурдаг. Мэргэжил бол тодорхой хугацаанд суралцаад л сурчихдаг зүйл. Мэргэжилийг мэрэгжилтэй хүн бусдад заана.
Боловсролыг хүн өөртөө хичээж суралцана. Мэргэжилийг ажил албандаа үнэлүүлээд цалингаа авна. Гэтэл боловсролыг бусад хүмүүс л үнэлнэ. Яагаад гэвэл боловсролтой хүн амидралыг ойлгосон бас хорвоог ойлгочихсон хүн байдаг. Боловсролтой хүн маш их ном уншсан тул одоо хорвоо дээр сонин юу байна гэж асуудаг.
Мэргэжил гэдэг дэндүү нэг талыг барьсан тул дутагдалтай бас хэтэрхий явцуу. Ганцхан чиглэлийн мэрэгжилд суралцсан хүн амидралын талаар эсвэл хорвоогийн тухай зөв ойлголттой болох гэвэл нэмж биеэ дааж боловсролтой болох хэрэгтэй. Яагаад мэргэжилдээ сайн математикт мундаг, инженэртээ гарамгай эсвэл урлагт авьяастай гэсэн мөртлөө амидралын болон хорвоогийн талаар хүмүүс дэндүү буруу ойлголттой байдаг вэ гэхээр биеэ дааж суралцах ёстой боловсролыг орхиж олон хүн боловсролд үнэ өгдөггүй. Зөвхөн л мэрэгжилтэй болж бушуухан диплом авах гэсэн өрөөсгөл хандлагууд боловсрол гэдэг зүйлийн үнийг унагааж нийтээрээ боловсролгүй болцгоох жишээтэй.
Энд яриж буй, мэдлэг, мэргэжил болон боловсрол гурав хоорондоо ийм л их ялгаатайг хэн ч хаана ч тайлбарлахгүй явж ирлээ. Хэрэгтэй ашигтай үнэтэй мэдлэг үйлдвэрлэх ёстой ШУА олон жилийн өмнөөс мэдлэгтэй ямар ч хамаагүй байгууллага болсон. Мэргэжил олгох ёстой дээд сургуулиуд нэгэнт хувийн нэртэй болцгоож улстөрчидийн сонгуулийн байгууллагууд болсон тул дээд биш доод сургуулиуд байх жишээтэй. Монгол хүнийг боловсролтой болгох ёстой дээд боловсролыг түгээн дэлгэрүүлэх зорилготой МУИС ардчилалын жилүүдэд утгаа алдаж мухар сүсэг шашин түгээдэг газар болсон. Ялангуяа МУИС-ийн хоёрдугаар байранд орж буй оюутан эндээс боловсрол хэзээ ч авч гарч чадахгүй шүү гэдгээ анхаарах хэрэгтэй.
Боловсролтой болоход нэгдүгээрт гадаад хэл маш сайн сурсан байх хэрэгтэй. Гадаад хэлээр л жинхэнэ үнэтэй боловсролтой танилцах боломжтой. Үүний шалтгаан бол Агли-Монгол эсвэл Герман- Монгол гэх мэт толь бичигүүд доод түвшинд хийгдсэн тул боловсролын үг ухагдахуунуудыг буруу алдаатай орчуулсан. Тиймээс толь бичигүүд өдөр дутмын хэл ярианд л тус болохоос боловсролтой болоход яагаад ч тус болж чадахгүй.
Ингээд мэдэлийг байгууллага байхгүй, мэргэжил нэрийн дор хувийн дээд сургуулиуд дээд биш доод түвшинд ажилладаг түүний цаана жинхэнэ боловсрол олгох зорилготой их сургуулиуд дэлхийн университэт гэсэн ойлголтоос дэндүү алслагдсан тул өнөөдөр нийгэмд зөвхөн хэрэггүй мэдлэгтэй, дээд биш доод мэргэжилтэй үүн дээр ямар ч боловсролгүй зөвхөн дипломтой хүмүүсийн эмх замбараагүй соёлгүй ёс суртахуунгүй амитанлаг болон хөдөөлөг амидрал явагдах жишээтэй. Мэдээж юу ч мэдэхгүй оютануудад жоохон зүйл мэдчихсэн багш профессорууд их л мундаг байгаа удахгүй мэдлэггүй гэдэг баригдана.
Боловсролоор л хүн амитанлаг болон хөдөөлөг зан төрхөөсөө ангижирч нийгэмшсэн цаашлаад иргэншсэн хүн болох боломжтой. Ерөөсөө боловсролтой хүн иргэншсэн хүн шүү дээ.
Яагаад боловсролтой хүний хүүхэд боловсролтой болох боломжгүй вэ гэхээр өөрөө хичээж боловсролтой болохгүй бол боловсрол гэдэг өвлөгдөх зүйл биш. Эд хөрөнгийг өвлөх боломжтой. Боловсролыг өвлөх ямар ч боломжгүй.
Мэдлэгтэй хүний хүүхэд ээж ааваасаа сайн цээжлэж аваад бага зэрэг мэдлэгтэй болох боломжтой. Мэдээж цаг хугацаа өнгөрөх бүр нэгэнт ойлгоогүй цээжилсэн тул мартах явц хурдасч мэдлэг улам багасна.
Мэргэжил ч гэсэн бусдаас суралцаж буй тул бусдын хэлсэнийг сайн харж ажиж байгаад сүм хийдийн лам шиг дуржганатал цээжлээд байхад болчих жишээтэй. Мэдээж шалгалтаа өгч диплом авлаа гээд шууд мэргэжил эзэмшиж буй биш шүүдээ. Мэргэжилийн цээжилсэн зүйлээ ажил дээр гарч байгаад мартчихгүй бол туршиж үзэж өөрийн болгож авах жишээтэй.
Боловсрол гэдэг онолд суралцах. Монголчуудад нэгэнт онол тархаж түүнийг ойлгож хэрэгжүүлж чадаагүй тул амидралаас хол хорвоогоос хөндий явцгаадаг. Тийм учраас ээж аавууд мухар сүсэгтэй байдаг. Тэд хичнээн диплом үзүүлээд бас хичнээн олон жил мэргэжилээрээ ажилласан гэдэг ч цаашлаад гадаад оронд суралцсан хэдий ч нэгэнт жинхэнэ боловсролыг өөрөө биеэ дааж суралцаагүй тул цээжилсэн мэргэжил мэдлэг гадаад хэлээ маш амархан мартаж мухар сүсэгтэй хүмүүсийн цугларалтанд эгнээ дараалан сууцгаадаг.
Боловсрол үнэтэй. Боловсролтой болоход маш их хугацаа орон. Боловсролтой болоход юунд ашигтай вэ гэж асууж болохгүй. Боловсролтой болох гэвэл үргэлжлэх үйл явц тул дуусна төгсөнө гэж үгүй. Тиймээс боловролтой болсон одоо хангалттай гээд эцсийн диплом өгөх боломжгүй. Арван жилийн гэрчилгээ, дээд сургуулийн үнэмлэх, их сургуулийн диплом, докторын зэргийн бичсэн ажил, профессорын зэргийн өөрийн бүтээл болох номууд гээд боловсрол улам цааш үргэлжлэх өндөр түвшинд явагдах ёс суртахуунтай үнэнч хариуцлагатай үйл хэрэг шүү дээ.
Монгол хүн энэ бүгд боловсролын үе шатуудыг амарчилж товчилж явсаар өнөөдөр боловсролын том хямралд орсон. Мөнгөөр зодож үнэмлэх, диплом авсаар л. Түүний цаана ямар ч боловсролгүй багш профессорууд үнэмлэх дипломоо наймалсаар л. Монгол хүн цаашлаад Монгол нэртэй төр улс боловсролын том хямралд унасан. Монголчуудын асуудал бол боловсролын асуудал яагаад гэвэл хугацааг товчилдог хүнд хэцүү боловсролыгхялбарчилдаг. Энэ бүгдийг наад захын сурах бичгүүдээс амархан харна.
Боловролтой болоход нэгэнт хувийн асуудал тул өөрөө маш их сонирхож суралцах хэрэгтэй. Өөрөө маш их сонирхдог сониуч болоход ээж аав болон арван жилийн сургуулийн багш нарын чадвар маш их нөлөөлнө. Тэд хүүхдүүдэд сонирхдог сониуч занг сургаж чадаагүй тул сүүлд оюутан болчихоод бушуухан төгсөж диплом авах гээд яарахаас биш сонирхож сонуичилж хичээнгүй суралцаж мөнгөө боловсролд цаашлаад бүх цаг хугацаагаа боловсролд ерөөсөө ч зориулж чаддаггүй.
Боловсролгүй хүмүүс шууд танигддаг. Тэд ном уншаагүй байдаг. Яагаад гэвэл тэдэнд олигтой гадаад хэл байхгүй. Гадаадад хоёр гурван жил явсан гэх хүмүүс яагаад ч боловсролтой болох боломжгүй яагаад гэвэл наад захын боловсролтой болоход 10-аас 15 жил хэрэгтэй. Энэ хугацаанд ном маш их унших хэрэгтэй. Гэтэл ямар Монгол хүн ийм их хугацааг зөвхөн боловсролд зориулсан билээ? Бүгдээрээ яарч товчилж бас амарчилж бас хялбарчилдаг. Тэд төвөгтэй хэцүү тэвчээр шаардсан сониуч занг өдөөсөн боловсролоос татгалздаг. Монгол хүн тэвчээргүй. Найрлаж наадам хийж эсвэл барилдаж уралдаж буйг харахад ямар ч ёс суртахуунтай төлөв даруу биш. Хөөрнө орилно хашгирна үсэрнэ дэвхцэнэ.
Боловсролтой болоход хэцүү биш гагцхүү хувийн сахилга бат юмыг сонирхож өөрийгөө хөгжүүлэх гэсэн чин эрмэлзэл байхад хангалттай. Одоо тэгээд өдөржин бас маргааш өдөржин түүн дээр нэмээд сарын турш ном унших хэрэг гарна даа. Наад захын боловсролтой болоход ганцаараа хэдэн сараар амидрах хэрэгтэй. Үүний хажуугаар мэдээж хоол хүнсний мөнгө хэрэгтэй. Яагаад хөгжилтэй улс орнуудын оюутны тэтгэлэг хангалттай өндөр байдаг вэ гэвэл үүнд л байгаа шүү дээ. Түүнээс биш тэтгэлэг баяр наадам хийж чөлөөт цагаа наргиж өнгөрөөхөд зориулаагүй. Ганцаараа удаан байж чаддаг бас боломжтой хүмүүс л боловсролтой болох боломжтой. Ганцаараа байх боломжгүй эсвэл чадахгүй хүмүүс хурдан мэргэжилийн үнэмлэх аваад ганц хэрэгтэй хэрэггүй мэдлэг цээжлээд л нийгмийн дунд ордог. Ингээд боловсролгүй нийгэм дахиад нэг боловсролгүй хүнээр нэмэгдэнэ.
Өдөр болгон долоо хоног бүр уулздаг найзууд хүнийг боловсролтой болоход саад хийнэ. Ном уншиж бодож бас бичиж сурах гэвэл ганцаараа удаан хугацаагаар бусад хүмүүсэээс тусгаарлах хэрэгтэй. Олигтой ээж аавууд ийм сурч боловсрох гэсэн залуучуудыг дэмжиж чадвал улс оронд боловсролтой хүн бэлдэж өгч буян үйлдэж буй хэрэг. Түүнээс биш нөгөө мухар сүсэгтэнүүд рүү мөнгөө зөөгөөд байвал улс орондоо буян биш нүгэл хийж буй л гэхээс өөр аргагүй.
Ялангуяа боловсролтой болоход биеэ дааж бичиж сурах хэрэгтэй. Бичиж сурахын тулд маш их унших хэрэгтэй. Гэхдээ өөрийгөө хүчилж шантрах хэрэггүй. Эхлээд шууд бичиж чадахгүй тул шантрах хэрэггүй. Зөвхөн цагаан толгойн үсэг мэдэх хангалтгүй. Ерөөсөө ном уншихгүй бичихгүй гэвэл үсэг мэдэх хэрэг байна уу.
Боловсролтой хүн урлагийн боловсрол их сайтай байдаг. Гэхдээ урлаг гэхээр энд тэндхийн концерт эсвэл зохиолын дуу биш шүү. Уран зураг, сонгодог хөгжим, уран баримал, гоо зүйн онол, философи, литератур гэх мэт. Литературыг уран зохиол гэж буруу орчуулдаг. Тэгэхээр уран зохиол гэхээр нөгөө л мухар сүсгийн эсвэл түүхэн роман гэсэн өврийн дэвтэрүүд бас биш. Литературын хамгийн том төрөлтөн бол роман. Романыг болж өгвөл гадаад хэл дээр унших зөв. Монгол хэл дээр орчуулагдсан романууд ихэнхдээ өөрийнхөөрөө орчуулчихсан цаад гоо зүй болон философийг ойлгоогүй байдаг. Ерөөсөө ихэнх орчуулгын номууд хэзээ нэгэн цагт гадаад оронд ажиллаж амидарч яваад ирсэн жинхэнэ их сургуудиудад олон жил ажиллаж үзээгүй туршлаггүй хүмүүсээр оршуулагдсан байдаг.
Боловсролтой хүн мэдрэмжтэй хүн. Боловсролтой хүн сэтгэлийн зөв хөдлөлтэй өөрөөр хэлбэл сэтгэлийн боловсролтой. Боловсролтой хүний ухаан сайн хөгжсөн тул ойлгох чадвартай. Боловсролтой хүн ёс суртахуунд суралцсан тул маш их ухамсартай байдаг. Боловсролтой хүн хувиа бодох эсвэл надад ямар ашигтай вэ гэж хэзээ ч хэлэхгүй.
Боловсролгүй хүмүүс нэгэнт ойлгох чадваргүй тул зөвхөн гүрийтлээ цээжлэнэ. Өөрөөр хэлбэл сайн тогтоож авна. Сайн цээжилдэг хүмүүс хүний хэлж ярисан бичсэнийг цээжилж аваад энд тэнд зурагтаар эсвэл хурал цуглаан дээр түүнийгээ давтана. Зарим том албаны хүмүүс цээжилсэн зүйлсээ олон улсын хурал дээр хүртэл илтгэж хөгөө чирцгээнэ. Боловролгүй хүн амархан баригддаг.
Монголын үрс жинхэнэ боловсролтой болох боломж тун бага. Боловсролын байгууллагууд болон хэвлэлийн үйлдвэрүүд нийлж ялгаатай сурах бичиг үйлдвэрлэж гай тарьдаг. Түүний цаана Кембриж эсвэл гадаад хэлний сургуулиуд гэх мэт улс оронд ямар ч ач холбогдолгүй гадаадын байгууллагууд хүний наймаатай адил Монгол хүүхдүүдийг өөрийн орондоо элсүүлэн авцгаадаг.
Боловсрол гэдэг зөвхөн нэг л чиглэлд эсвэл нэг л төрлийн зүйл сургах гэсэн өрөөсгөл үйл хэрэг биш. Ерөнхий боловсролтой болох хэрэгтэй. Үүний тулд бүх хичээл Монгол хэл дээр явагдах чухал. Арван жилийн сургуулиудад эхлээд Монгол хэл өөрөөр хэлбэл улс орныхоо албан ёсны хэлийг сурах хэрэгтэй. Албан бус хэлнүүдийг хоёрдугаарт тавих чухал.
Боловсролтой хүн зөвхөн ойлгож авахаас гадна бас чадах чадвартай хүн. Чадахгүй бол хичнээн их зүйл мэдэх ямар ч ач холбогдолгүй. Хийж чадах чадвар чухал. Гэтэл мэдлэггүй, боловсролгүй нэрэлхүү Монгол хүн чадахгүй байж чадна гэж хэлээд гэр бүл цаашлаад улс орноо балласан хэвээрээ. Энэ тухай соён гэгээрэлийн эрх чөлөө сэдэвт бичнэ.
Боловсрол гэдэг асуудал шийдэж чадахад тусалдаг. Энэ асуудал мөн үү эсвэл биш үү гэдгийг тунгааж ойлгож бас танин мэдэх чадвартай болгоно. Боловсролгүй хүмүүс азаа үзнэ таамаглана бүр болохоо байхаар лам руу эсвэл үзэж хардаг хүмүүс рүү хуйлрана. Боловсролгүй хүмүүс л зальдана, мэхлэнэ бас сэргэлэнтэнэ. Тэд дандаа хулгай хийнэ. Болохгүй бол бүр дээрэмдэнэ.
Боловсрол хэзээ ч яг одоо энд шууд ашигтай биш. Гэхдээ хэзээ нэг цагт асуудал гарч ирэхэд бэлэн байж байдаг. Ингээд ямар ч цаг алдалгүй асуудал шийдэгдэнэ.
Боловсролтой хүн өөрийгөө хөгжүүлж ёс суртахуун болон моралын хүмүүжилтэй цаашлаад гоо зүйн мэдрэмж болон сэтгэлийн боловсролтой болж чадсан хүмүүс. Тиймээс хэн боловсролоос татгалзана вэ тэр хүн хоцрогдсон хуучинсаг нэг үгээрээ хэлэхэд үргэлжийн хойно хоцорсон тул урд биш ард.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: соён гэгээрэлийн эрх чөлөө.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 4: Иргэний эрх чөлөө

Мэдлэгийн эрх чөлөө.

Мэдлэг авах боломжоор хүмүүс хангагдаж бас хүний мэдсэн мэдлэгийг хамгаалах байгууллага бий болсон цагт нийгэм урагшлана. Мэдээж энэ бүгдийг хэрэгжүүлэх тийм ч амар биш. Яагаад гэвэл мэдлэгтэй хүмүүсийг мэдлэггүй хүмүүс ойлгож дэмжиж хамгаална гэдэг өндөр морал буюу ёс суртахуун бас хүмүүжил шаарддаг. Гэтэл хэн хүмүүжилтэй билээ.
Ерөөсөө мэдлэг нийгэмд өсөж өндийж цэцэглэж дэлбээлэх тэр боломж тун бага гэдэг нийгмийг харахад л шууд мэдрэгддэг. Их сургуулиудийн үүдээр явахад л энд мэдлэг заадаг болов уу гэсэн асуулт тавигдах жишээтэй. Мэдлэгтэй боллоо гээд өнөөдөр хүн жинхэнэ үнэн мэдлэгийг эдэлж хэрэглэх боломж тун бага. Ха нэг газар мэдлэгтэй хүн ороод ирэхэд нэгэнт бусад хүн мэдлэггүйгээ мэдэх тул шууд л дургүйцнэ эсвэл гадуурхана. Мэдлэгтэй хүн нэг их мөнгө байхгүй тул хүмүүс тоохгүй. Мөнгөтэй хүн олигтой мэдлэггүй тул хүмүүст амар ойрхон бас боломжийн.
Мэдлэггүй газрын хүмүүс бүгд л нэг төрлийн бас нэг хэв маягийн. Мэдлэггүй хүмүүстэй газар нэг нэг нэгнээсээ ялгарахгүй. Мэдлэггүй хүмүүс бүх хүн бүгдээрэ адилхан гэж санаагаа амараадаг. Гэтэл хүмүүс мэдлэгээр л ялгардаг шүү дээ. Хүмүүс хоорондоо адилхан биш маш их ялгаатай. Зарим хүмүүс мэдлэгтэй хүнийг мэдлэггүй хүнээс ялгаж чадахгүй тул хэрвээ зөрчил үүслээ гэвэл үзэл бодлын зөрөө гэж тайлбарлах жишээтэй.
Хүн мэдлэгтэй болох бүр л мухар сүсэгээс холдоно. Хүн мэдлэгтэй болох бүр л хүний боол болохгүй. Хүн мэдлэгтэй болох бүр хэний ч сүүдэрт явахгүй. Яагаад гэвэл хүн мэдлэгтэй болох бүр орчин тойрондоо эргэлзэж эхэлнэ. Хүн мэдлэгтэй болох бүр ээж аав гологдоно. Хүн мэдлэгтэй болохоор авгай ч гологдоно бас нөхөр ч гологдоно. Хүн мэдлэгтэй болох бүр ажлын хүмүүс цаашлаад дарга боосууд гологдож эхэлнэ. Хүн мэдлэгтэй болох бүр олон худлаа номуудыг уншихаас тагалзана. Хүн мэдлэгтэй болоод ирэхээр өөрийгөө юу мэддэг бас юу мэдэхгүйгээ мэдэж авдаг. Мэдлэг л эрх чөлөө авчирна. Мэдлэггүй хүн эрх чөлөөгүй хүн тул бүх юманд үнэмшиж ямар ч хэрэггүй зүйлд мөнгөө өгч өөрийгөө бусдын тоглоом болгодог.
Нэгэнт мэдлэгтэй төр цаашлаад мэдлэгтэй боловсролын байгууллагууд бий болох үндэслэл тун бага тул мэдлэггүйчүүдийн нийгэм болохоос өөр замгүй. Хүн ямар их зүйл мэдэхгүйгээ мэддэггүй тул мэддэг хүний хажууд үнэхээр хэцүү. Тэр бол аргагүй. Гагцхүү юу чухал вэ гэхээр мэдэхгүйгээ хүлээн зөвшөөрөөд хурдан мэдэж авах л чухал шүү дээ. Гэтэл нэрэлхүү учраас нэрэлхээд асуух ч үгүй мэлийсэн царай гаргаад улам мэдлэггүй гэдгээ харуулдаг. Ингээд мэдлэгтэй болох боломжоо алдана. Гадуур тэнэж хэрэгтэй хэрэггүй ан хийж эсвэл покер тоглож цаашлаад яаж мөнгөтэй болох вэ гэж суухаар мэдлэгтэй болох чухал биш үү. Дээр үед хоолгүй байхдаа л ан хийдэг байсан биш үү. Ямар ч хэрэггүй шатар тоглож хамаг цагаа устгана. Хүний амидрал тийм ч их цагтай биш шүү дээ. Цагаа хэрэгтэй юманд өөрийгөө хөгжүүлэхэд зориулах хэрэгтэй бишүү. Өөрөө өөрийгөө мэдлэггүй болгочихоод бас бусдыг мэдлэггүй байлгах гэж зүтгэнэ. Өөрийгөө хөгжүүлээгүй байж бас бусдыг хөгжихгүй байлгахыг оролдоно.
Мэдлэггүй хүн мэдлэггүй хүнтэй ярилцахаараа амар мэт. Тэд хэрэглэдэг үгнүүдээ л хэрэглэнэ яридаг сэдэвүүдээ л ярицгаана. Тэд мэдлэгтэй хүнээс шинэ үг сонсвол мэдээж ойлгохгүй. Ойлгохгүй болохоороо уурлана уцаарлана. Тэдний хэлдэг зүйл гэвэл Монгол хэлээрээ яриа ч гэж өөртэйгээ адилхан доод түвшинд аваачих гэнэ. Мэдлэгтэй хүн хэзээ ч доошоо нөгөө хөрсөн дээр буухгүй шүү дээ. Харин мэдлэггүй хүмүүс л хөрсөн дээрээсээ босож дээш гарч ирэх хэрэгтэй.
Мэдлэгтэй болох гэж цээжлэх эсвэл тогтоож авах цааш ямар ч явцгүй. Хамгийн чухал юу вэ гэхээр ойлгож авах чухал. Цээжилж тогтоож авсан зүйлс мартагдахдаа амархан. Харин ойлгож авч чадвал мартагдахгүй удна шүү дээ. Үүнд л том зөрөө бий. Ойлгох бүр л хүн мэдлэгийн үнэ цэнийг мэдэж улам их мэдэхийг хүсдэг. Цээжилдэг хүмүүс юу ч ойлгоогүй тул толгойгоороо дүүрэн хэрэгтэй хэрэггүй зүйл дүүргэнэ.
Олон хүмүүс өөрсдийнхөө мэдлэггүйг нуухын тулд хүн бүр өөрийн үнэнтэй эсвэл өөрийн бодол өөртөө зөв гэж муйхар зан гаргаж зүтгэдэг. Өөрийн үнэн гэсэн зүйл худлаа болж л таарна. Өөрийн бодол тэр чигээрээ буруу болж ирнэ. Тэр үед одоо яах вэ гэдэг л асуулт гарч ирэх жишээтэй. Тэр чигээрээ зүтгэх үү эсвэл худлаа болон буруугаа хүлээн зөвшөрөөд бууж өгөх үү. Эсвэл би ерөөсөө хүнд бууж өгдөггүй гэж бас зөрүүдлээд худлаа амидрал болон буруу дипломоо үргэлжлүүлэх үү.
Яагаад өнөөдөр Монгол хүмүүс мэдлэг хамгийн чухал байх ёстой эрин үе ирчихээд байхад хэн ч хаа ч мэдлэг ярихгүй явна вэ. Мэдлэггүйгээр яаж өөрчлөгдөх вэ яаж шинэчлэгдэх вэ. Үргэлж хуучин хоцрогдсоноороо явцгаах уу. Яагаад мэдлэгийг устгаж мухар сүсэг хавтгайруулна вэ. Яагаад мэдлэгийг ээж аавууд үнэгүйтүүлж лам руу гүйж энд тэнд хойд дүрүүдийг зарлан баясаж төөрөгдөнө вэ. Яагаад мэдлэгийг устгаж агуулгагүй лекц хичээл нэртэй хувийн үнэмшил болон өврийн дэвтэрийн тэмдэглэлүүдээ ном гэж нэрлэнэ вэ. Мэдлэгийг яагаад зориуд утгагүй болгож цаашлаад бүх зүйлийг цаашлаад нийгмийг утгагүй болгоно вэ.
Сүүлийн 70 гаруй жил өөрөөр хэлбэл МУИС байгуулагдсанаас хойш түүнээс гадна ШУА-д жинхэнэ мэдлэг яриж эхэлсэнээс хойш нэгэнт бий болсон мэдлэгүүдийг нэгтгэн нийгмийн мэдлэг болгож чадсан бол өнөөдөр мухар сүсэгт ялагдаж Гандангийн доог тохуу болохгүй л байсан. Гэтэл МУИС ч бас ШУА ч хоёулаа одоо мухар сүсэгтэнүүдээр дүүрсэн шүү дээ. Тэнд мэдлэг ямар ч үнэгүй. Мэдлэг тэнд хэмжүүр биш. Тиймээс тэндээс диплом зэрэг цол авах гэж л хүмүүс тийшээгээ очно уу гэхээс биш мэдлэг авах гэж очиж байгаа биш.
Хүн төрөлхтөний мэдлэгийн байгууллагууд болох университэтүүд гурван том мэдлэгийг мэдэж авсан. Үүнд нэгдүгээрт дэлхийн бөмбөрцөг хорвоогийн төв биш зөвхөн нэг жижигхэн гариг гэдгийг мэдэж авсан. Түүнээс өмнө дэлхийг бурхан бүтээсэн ертөнцийн төв гэдэг байсан. Мэдээж энэ ойлголт сүм хийд шашинд хэвээрээ үлдсэн. Хоёрдугаар том мэдлэг бол хүн бурхан бүтээсэн төгс зүйл биш харин сармагчинтай нэг төрөлтөн. Тиймээс хүн суралцаж өөрийгөө бүтээн босгож жинхэнэ хүн болох хэрэгтэй гэсэн. Үүнээс өмнө хүнийг нэгэнт бурхан бүтээсэн тул хувь заяа цаанаасаа зурсан зургаар л амидарна гэж эрх чөлөөг хааж байсан. Гуравдугаар том мэдлэг бол хүний ухаан тийм ч сайн зүйл цаанаасаа бэлэн өгөгдсөн биш заримдаа хүн ухаангүй олон зүйл хийж нэг нэгнийгээ баллах аюултай гэсэн. Тиймээс ухааныг сайн сургаж боловсоруулж ухамсартай болгох хэрэгтэй гэсэн. Үүнээс өмнө хүн цаанаасаа бэлэн өгөгдсөн ухаантай гэдэг байсан. Гэтэл өөрийн хичээл зүтгэлээр хүн маш их ухаантай болох боломжтой. Үүнд мэдлэг чухал үүрэгтэй.
Хүмүүсийн үнэмшил, хэлж буй зүйлс, яриж буй санаа, бодол, сэтгэгдэл жинхэнэ мэдлэг гэхэд хэцүү. Жинхэнэ мэдлэг болохын тулд ядаж үнэн байх хэрэгтэй. Үнэн гэдгийгээ бас батлаж чадвал жинхэнэ мэдлэг болох боломжтой. Тэгэхээр зүгээр л хүний хэлж ярисан болгонд үнэмшихдээ амархан хүмүүс ямар их алдаатай буруу худлаа амидардаг эндээс л харагдана.
Хувийн үзэж харсан туршлага, зан заншил, уламжлалт ёс, дассан зүйлс энэ бүгдийг шууд мэдлэг гэж хэлэхэд хэцүү. Өнөөдөр 21-р зуунд олон зан заншил уламжлалт ёс худлаа болж таарсан. Сүм хийдийн лам нар мэдлэг ярих ямар ч боломжгүй. Тэд зөвхөн ганцхан лам багшийн хэлсэнд л үнэмших болохоос биш юуг ч ойлгож мэдэж авах боломжгүй орчин нөхцөлд зөвхөн цээжилдэг. Ерөөсөө нэг их мэдлэггүй хүмүүсийн тархи дүүрээгүй тул юм тогтоож цээжлэхдээ амархан байдаг. Гэтэл мэдлэгтэй болоод ирэхээр юмыг ойлгох чадвартай болдог тул цээжлэсэн зүйлээр биш ойлгосон зүйлээр толгой дүүрдэг. Ойлгосон зүйлээр толгой дүүрэхээр чөлөөтэй уужуухан явдаг. Цээжилсэн хүмүүс ойлгоогүй тул тайван биш тэдний харцнаас шууд мэдэгддэг. Эцсийн эцэст хүн нэг бол мэднэ үгүй гэвэл мэдэхгүй шүү дээ.
Ялангуяа үзэл санаа, үзэл бодол, үзэл баримтлал гэсэн муухай үгнүүдээс салах боломжтой шүү дээ. Мэдлэггүй хүмүүс өөр өнцөгөөс харах гэж мэдлэгийг үл тоодог. Мэдээж мэдлэггүй хүн мэдлэгтэй хүнтэй уулзах гэдэг тийм амар биш. Яагаад гэвэл мэдлэггүй хүн мэдлэггүйгээ мэддэггүй тул маш их зөрнө уурлана бухимдана ихэнхдээ зугатаадаг бас дайждаг. Тэгж болноо гэхдээ мэдлэгтэй болсон үедээ буцаад ирэх хэрэгтэй. Мэдлэггүй хүмүүс мэдлэгтэй болохоос шантарч энэ чигээрээ явна одоо өнгөрсөн цаг алдсан гэж эндүүрдэг. Гэтэл мэдлэгтэй болоход хөгшин залуу эрэгтэй эмэгтэй ямар ч хамаагүй. Хэн ч мэдлэгт оройтохгүй.
Мэдлэгтэй хүн мэдлэгээ хэлэхэд мэдлэггүй хүн түүний эсрэг эсэргүүцээд л бараг хүний эрх ярих гэнэ. Мэдлэггүй хүн үнэхээр хэцүү. Мэдээж мэдлэггүй гэдгээ хүлээн зөвшөөрөөд асуугаад лавлаад мэдлэгтэй болж чадвал сайн шүү дээ. Гэтэл нийгмээрээ мэдлэггүй түүний хажуугаар мундаг гэдэг хүмүүс сэхээтэн гэдэг хүмүүс сочн гэгээрүүлэгч гэдэг хүмүүс мэдлэггүй байсан явдал үнэхээр харамсалтай. Өнөөдөр өөрсдийгөө магтуулж шагнуулдаг эрхэм гэдэг эсвэл төрийн шагналт гэдэг хүмүүс мэдлэггүй байхаар бүр эмгэнэл. Мэдлэггүй гэдгээ хүлээн зөвшөөрөхгүй эсэргүүцсээр мэдлэгийг үнэгүйтүүлсээр байна гэдэг бас л хөөрхийлөлтэй харагддаг. Бичсэн номуудыг харахад орчуулсан номуудыг уншихад арай ч дээ гэмээр байдаг даа. Энэ бүгдийг хэлж илчлэхгүй бол тэднийг мэдсээр байж хэлээгүй нуусан тул хам хэрэгтэн болчих вий гэж айх жишээтэй.
Мэдлэгтэй хүн бусад хүмүүсийг мэдлэггүй болгодог. Жишээлбэл лекцийн үеэр ганц хоёр оюутан анхааралтай сууж байгаад мэдлэгтэй болж чадвал одоо ангийн бусад оюутнууд мэдлэггүй болох жишээтэй. Үүний дараа нэг бол мэдлэгтэй оюутнуудаас бусад оюутнууд асууж лавлаад мэдлэгтэй болох эсвэл мэдлэгтэй оюутнуудыг доош хийж гадуурхаад мэдлэггүйгээрээ үлдэх тийм л сонголт үлддэг.
Гадаад яваад жоохон мэдлэг олж авч ирээд түүнийгээ ганц хоёр жил зарж амидараад мэдлэггүйчүүдийн эгнээнд орцгоодог. Тэдний алдаа юу вэ гэхээр мэдлэг цаашаа улам хөгжөөд шинэ шинэ мэдлэг гараад ирсэн гэдгийг хүлээн авч чадалгүй нэг л яридаг зүйлээ ярисаар нэг мэдэхэд хоцрогддог. Монгол хүмүүсийн балаг энд л байдаг. Нэг л удаа мэдэж аваад тэгээд одоо боллоо гэдэг. Олон хүн ийш тийш яваад жоохон юм мэдээд ирсэн байдаг гэтэл түүнийг дахин шинэчлэх биш ингээд л болсон одоо цаашаа нэмж юу ч сурахгүй гэж хязгаарлагдаж буй мөхөс зан чанар Монгол хүмүүст үеийн үед саад болж ирсэн.
“Science” гэсэн мэдлэгийг нэрлэсэн нэрлэгээ шинжлэх ухаан гэсэн орчуулгаар явж ирлээ. Шинжлэх ухаан гэдэг Англиар орчуулах гэж оролдоход “inquiry” “consciousness” гэх жишээтэй. Хэрвээ судалгаа гэж ярих гэвэл Англиар “research” гэх боломжтой. Энэ мэдлэг хаа ч хүчинтэй бас үнэтэй мэдлэг. Энэ үнэтэй мэдлэгийг цээжлэх биш ойлгох хэрэгтэй. Тиймээс энэ мэдлэгтэй Монгол хүн олигтой танилцаж чадаагүй. Яагаад гэвэл ойлгох гэдгийг суралцах боломжгүй өөрөө хэлбэл дасгаллах боломжгүй. Ойлгох гэж удаан хугацаагаар хичээсээр байгаад нэг л өдөр ойлгодог. Үүнийг хүчиллэх боломжгүй. Тиймээс Монгол хүн нэгэнт яаруу сандаруу тул хүчиллэх гэж оролдоод бүтэлгүйтдэг. Ингээд бүтэлгүйтэхээрээ шантарч сүүлдээ мэдлэгийг үзэн ядаж дургүйцэх жишээтэй.
Монгол хүн мэдлэгтэй болох боломж тун бага. Яагаад гэвэл маш их яардаг. Монгол хүн юм бүрийг хүчээр хийх гэдэг. Монгол залуучууд хэт яарч юу ч сурч чаддаггүй тул амидралын турш мэдлэггүй явах болдог. Тэд маш эрт мэдлэгт бууж өгдөг. Ингэж мэдлэгт бууж өгсөн залуучуудыг сайхан залуу хүн гэж дарга болгоно эсвэд багш профессор болгох жишээтэй. Ингээд мэдлэггүйчүүд мэдлэггүйчүүдийг үйлдвэрлэж ялан дийлэх боломж улам дийлдэг. Мэдэлгэтй болоход маш хугацаа хэрэгтэй 15 жилээс наашгүй. Гэтэл Монгол хүн ийм их цаг хугацааг хэзээ хаана зарцуулах билээдээ.
Монгол хүн залиар хийх гэдэг. Монгол хүн хуурч мэхэлж хийх гэдэг. Тийм болохоор мэдлэгтэй уулзаад ялагддаг. Ялагдахаараа мухар сүсэг рүү явцгаана. Тэр ч бүү хэл хэрэггүй мэдлэгийг сонирхдог.
Хэрэггүй мэдлэг гэж юу вэ гэхээр жишээлбэл дэлхийн улс орнуудын дотроос Ватикан улс хүүхэд төрөлтөөр хамгийн бага. Өөр бас нэг хэрэггүй мэдлэг гэвэл Английн ерөнхий сайд байсан Тони Блэйр эхнэрийгээ угаалгын өрөөг цэвэрлэж байхад хоёулаа хуримаа хийе тэгэх үү гэж асуусан гэдэг. Ямар ч хэрэггүй утгагүй мэдлэг. Бүр хэрэггүй инээдэмтэй мэдлэгүүд бас бий. Жишээлбэл Английн бүх хун шувуу хатан хааны өмч гэдэг.
Эцсийн эцэст мэдэх гэж суралцах эрүүл. Яагаад гэвэл тархи үргэлж ажиллаж байхыг шаарддаг. Тархийг ажиллуулахгүй бол толгой өвдөнө. Толгой яагаад ядардаг вэ гэхээр юу ч сурч уншиж хичээхгүй бол тархи улам л тураалд орно. Мэдээж буруу алдаатай хэрэггүй ном уншвал толгой өвдөх битгий хэл сааталд орно шүү дээ. Яагаад хөгшрөхөөрөө зөнөж мартамхай болдог вэ гэхээр залуудаа ном уншиж толгойгоо муу ажиллуулсаны л баталгаа шүү дээ.
Мөнгөгүйгээсээсээ шалтгаалан эсвэл мухар сүсэгтэй ээж аавууд болон эмээ өвөө нараас шалтгаалан цаашлаад муу найз нарын нөлөөгөөр боловсрох хүсэл эрмэлзэл хаагддаг олон жишээ бий. Ерөөсөө хурдан яаж ийгээд дипломтой болох гэсэн эсвэл сургуулиа төгсөөд л ажил хөдөлмөр хийх эсвэл хүнтэй сууж гэр бүл болох гэсэн бүхий л үйлдэлүүд боловсрох эрх чөлөөг хаадаг. Залуу насандаа олигтой боловсорч чадаагүй хоосон дипломтой хүмүүс сүүлд мухар сүсэгт амархан автагдаж мөн гадаадын сүм хийдүүдийн тоглоом болцгоох жишээтэй. Энэ их сургуулиудыг нэгэнт мэдлэг түгээдэггүй гэвэл хурдан диплом аваад зугатаах зөв мэт. Энэ тухай дараагийн Боловсролын эрх чөлөө сэдэвт бичнэ.
Хүн боловсрох эрх чөлөө тийм ч амар олдох эрх чөлөө биш. Улстөрийн эрх чөлөөнөөс илүү хэцүү эрх чөлөө. Нүүдэлчин соёлоос хотын соёл руу шилжиж соёлжих үйл явц өнөөдөр нэг л амжилтгүй явагдах мэт. 21-р зуунд Монгол хүн мэдлэгтэй болох эрх чөлөө бий юу? Мэдлэггүй тул соёлгүй. Гэтэл соёл хэрэгтэй байна шүү дээ.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Боловсролын эрх чөлөө.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 3: Өөрийгөө бүтээх эрх чөлөө

Өөрийгөө золиослох эрх чөлөө

Бусад хүмүүст сайн зүйл хийж чадах урлагийг философийн салбарт алтриузм гэж нэрлэдэг. Өөртөө ямар ч ашиггүйгээр бусад хүмүүст сайн зүйл хийж тус болох гэсэн ойлголт цаанаа өөрийгөө мартах шүү дээ. Сайн гэхээр бүхий л муугийн эсрэг үйл хэрэг. Чадвар гэхээр олон хүн сайн санадаг хэдий ч хийж чадах чадваргүй байдаг. Мэдээж өөрийнхөөрөө хийх гэж эв хавгүй зүтгэх биш нэгэнт хүмүүст сайн зүйл хийж байгаа учраас урлагтай хийж чадах. Урлагтай гэхээр харахад мөн сонсоход зөв мэдрэмж хэрэгтэй. Энэ бүгдийн цаана юу чухал вэ гэхээр хүний сэтгэл чухал.
Өөртөө ашиггүй ч бусад хүмүүст туслах гэсэн энэ ойлголт тухайн хүний хүсэл болон моралаас шалтгаалах ба цаашлаад үлгэр жишээ хүмүүс болон үүрэг хариуцлагатай холбоотой. Энэ бүгд зөв явагдаж хэн хэндээ туслаж чадахаараа дэмжиж чадвал нийгэм хөгжих боломж гарна. Нийгэм гэхээр хот суурин газар яригдана шүү дээ. Мэдээж Монгол хүмүүс ард түмэн, олон нийт, нийгэм, төр, засаг, улстөр гэх ойлголтуудын цаад онолтой 20-р зууны дунд үед л анх танилцсан.
Олон улсын “social engagement”, “volunteering”, “Free Will”, “Caritas” цаашлаад Улаан загалмайн байгууллагууд бүгд л өөртөө ямар ч ашиггүй зүгээр л тус болж хүн чанараа харуулж хүн чанарыг цааш түгээх гэсэн буяны байгууллагууд. Түүнээс биш буяны ажил гэж хэлчихээд мөнгө төгрөг өргөл бариц авах биш.
Нэг нэгнийгээ ашиглаад л хохироогоод л явдаг зарчим 20 гаруй жил үргэлжилсээр. Өнөөдөр эргэн харж энэ бүгдэд үнэлэлт дүгнэлт өгч ерөөсөө энэ Монгол амидрал болохгүй болсоны тухай энд ярилцах гэж буй. Эрх чөлөөний тухай сэдэв явсаар бусад хүн болон “Би” өөрөө гэсэн сэдэв рүү авчирсан явдал их сонирхолтой. Аливаа ном гэдэг бичих явцын дунд олон асуудлуудын хариултыг өөрөө өгдөг нэг сонирхолтой тал бий. Хүний бодол улам цааш гүнзгийрч нууц далд дарагдсан зүйлсийг ил гаргадаг тул эхлээд эвгүй ч сүүлдээ ингэж ил гаргасан зөв болдогоороо цааш бичих урам өгдөг.
Аливаа үг муу эсвэл сайн биш. Харин үгийг хаана хэрхэн хэрэглэх вэ мөн хэн хэрэглэнэ вэ гэдэгтээ л ялгаатай. Өөрийгөө золиослох гэдэг үг өөрөө муу ч биш сайн ч биш гагцхүү хаана сайн бас хаана муу мөн хэдийд сайн хэдийд муу гэдэгтээ л шүү дээ. Нөгөөтэйгүүр ямар хүмүүс илүү их өөрийгөө золиослож бусад хүмүүсийн төлөө хохирох ёстой гэсэн асуулт хүртэл гарч ирдэг. Мэдээж дайн хийхэд журамт цэрэг эх орныхоо төлөө хохирдог. Тэгвэл нийгэм хөгжиж дэвшихэд хохирох ёстой хүмүүс бол ламаас авахуулаад сайд хүртэл бүгд л өөрийгөө бусад хүмүүсийн төлөө зориулах ёстой биш үү. Тийм биш гэвэл тэд юуны төлөө явна вэ? Тэд өөрийгөө хохироох гэдгээр ямар ч ашиг харахгүй гэсэн ойлголт. Мэдээж энд тухайн хүний хүсэл, морал болон хэн гэж хүн үлгэр жишээ болсон бэ гэсэн гурван асуултын алийг хэрэглэх боломжтой вэ гэж асуух хэрэгтэй. Үүний цаана тэднээс асуухгүй шууд тулгах асуудал бол үүрэг хариуцлага шүү дээ. Ламын үүрэг юу билээ бас сайдын хариуцлага юу билээ?
Төрийн тэтгэлэг авч буй оютнууд дотор мөнгөтэй айлын хүүхдүүд орох эсвэл гадаадын тэтгэлэг дотор баян айлын хүүхдийн нэр явах гэдэг бас л энд ярих гэж буй паразит буюу бэртэгчин хүмүүсийн жишээнүүд шүү дээ. Ийм паразит хүмүүсийн хүүхэдүүд гадаадад сурч дотоодод залилан хийж явна гэвэл олон дахин нугалж төлүүлж торгох хэрэгтэй л болов уу. Шунал гэдэг өвчин баян хүмүүс л тусдагдаа. Архагшвал бүр аюултай. Паразит хүмүүсийн ганц хэлдэг үг бол “чадаж байгаа юманд арга байхгүй”. Хэн хэндээ тус дэм болох тийм нийгэм үгүйлэгдэнэ.
Хүүхэд эхлээд бага насандаа бүгдийг л минийх гэж булааж авч өөртөө цуглуулдаг. Хүүхэд 2 оос 3 нас хүрээд ирэхээр “май” гэж өглөгч болж хүн бүрт л таних танихгүй ч май энийг ав гэх жишээтэй. Мэдээж ээж аавууд зөв хүмүүжүүлбэл цаашлаад гэр орны бололцоо сайн бол хүүхэд наснаасаа бусдад өгөх чадвартай өгөөмөр хүн болж хөгжих боломж бий. Олон хүний хүүхэд нас тэр бүр сайхан өнгөрч чадахгүй бөгөөд олигтой ээж аав болон эмээ өвөөгийн нөлөө дутагддаг тул өгөөмөр болж чадахгүй зөвхөн өөрт ашиг харсан бэртэгчин болцгоодог. Нэгэнт ээж аавууд хүүхдэдээ асар их нөлөөлдөг тул сүүлд сургуулийн багш нар хичнээн сайн сурган хүмүүжүүлэх гээд ч гэрийн хүмүүжилд ялагддаг. Бэртэгчин буюу паразит хүн бусад хүмүүсийг ашигладаг ялангуяа нийгэмд нөлөө бүхий хүмүүс бэртэгчин болоод ирэхээр нийгэм цааш нэг их хөгжиж цэцэглэж чадахгүй.
Би өөртөө ашиг харахаас илүү бусад хүмүүст ашигтай байх чухал шүү гэсэн хүүхэд хөгшид тахир дутуу амидралын бэрхшээлтэй хүмүүст тус болох тэр том моралын хүмүүжилтэй хүмүүс цаанаа л нэг өөр харагддаг. Хүмүүс ч тусч сэтгэлтэй бодол сайтай хүмүүст дуртай. Харин үргэлж ашиг хонжоо хайсан хэзээ ч ханаж цадахгүй шунал өвчин туссан хүмүүсийг хараад гайхдаг. Ийм өвчин туссан хүмүүсийн хэлдэг үг гэвэл “ядуу явах өөрийн буруу” гэнэ.
Шунал өвчин туссан хүмүүс эмчлэгдэх боломжтой. Хэрвээ эмчлэхгүй бол нийгэмд маш хортой. Ийм хортой хүмүүсийг даган баясагчид “ядуу ба баян аав” гэж зөвхөн эд мөнгөөр ээж аавуудыг үнэлж хүүхэд эцэг эхчүүдийн хооронд хагарал үүсгэдэг. Тэдний ном зохиол нэртэй өврийн дэвтэрүүдийн гай ихдээ. Энэ гай бол ядуу аав гэж үр хүүхэд хүртэл багаасаа ялгаварлан харах ойлголттой болж баян аав ээж бол мундаг гэсэн бэртэгчин хувиа бодсон хамтын ямар ч үнэлэмжгүй үнэт зүйлгүй нийгэм үүсэх жишээтэй.
Мөнгө дийлж сэтгэл устана гэдэг зэрлэг бүдүүлэг бялдууч хуйвалдсан хорлосон хохироогоод алга болдог тийм л хүмүүсээр дүүрнэ. Сэтгэл хамаагүй мөнгөтэй л хүнтэй гэр бүл болно гэцгээдэг хүмүүст юун нөгөө хайр дурлал манатай. Ийм хүмүүс нийгэмд аюултай. Сэтгэлгүй зөвхөн мөнгө яриж өссөн хүхэд цаашид хамгийн том гэмт хэрэгтэн болцгооно. Тэд мөнгөтэй болохын тулд юу ч хийхээс буцахгүй. Шунал гэдэг нийгмийн хамгийн том аюултай өвчин. Ялангуяа залуу хүн энэ өвчин тусвал мэдлэг боловсролоос бүрэн холддог. Ийм холдсон залуус гадаад оронд сурсан нэртэй зугаалж яваад л ирцгээдэг жишээ олон бий. Ялангуяа улстөрчид болон компаны боос нэртэй хүмүүсийн хүүхдүүдийг хараад байхад гоё сайхан дипломноос цаашгүй. Тэд яриад эхлэхээр л баригддаг.
Яагаад энэ шунал гэдэг өвчин архаг болооод ирэхээр аюултай вэ гэхээр гэнэт мөнгөгүй болоход бүр аюултай. Тэд мөнгөтэй болохын тулд бусад хүмүүсийг тоглоомондоо оруулна. Хамгийн их тархсан жишээ бол мөнгөтэй хүмүүсийн үр хүүхэд мөнгөнөөс болж хар тамхинд орцгоож тэдний балагаар энгийн иргэдийн үр хүүхэд гэр орныхоо мөнгө төгрөг эд хөрөнгийг тэдэнд зөөдөг болох жишээтэй. Шуналтай хүмүүсийн үр хүүхэд гудамжны хулгайч хүүхдүүдээс илүү нийгэмд хамгийн их аюултай.
Заавал шашин гэхгүй, заавал боловсрол гэхгүй, заавал ээж аав гэхгүй, заавал өвөг дээдэс эмээ өвөө гэхгүй, заавал ах эгч дүү гэхгүй зүгээр л бусад хүмүүст тус болох тийм хүмүүс хүн ёсны амидардаг. Тэд даруухан цэвэрхэн илүү ч үгүй дутуу ч үгүй сэтгэл хангалуун алхана.
Бусад хүмүүсийн ирээдүй цаашидын амидралд үүрэг гүйцэтгэж, нэр төртэй энэ хорвоогоос явах ямар их том бурханлаг үйл вэ гэж хэлмээр. Тэртэй тэргүй төрөх үхэхийн хоорондох богинохон хугацаанд хүн чанартай хүн ёсны амидралаар амидарч хүмүүст элэгсэг дотно эв найрамдалтай ямар ч ашиг хонжоо шаардахгүй явах гэдэг том эрдэм шүү дээ.
Олон нэр алдартай нэр хүндтэй нэр төртэй гэдэг шагнал цол зэрэг авсан хүмүүс зөвхөн өөртөө ашигтай харин бусадыг ялангуяа гэр орныхоноосоо авахуулаад хамт ажилладаг хүмүүс цаашлаад багш нэрийн дор сурагч шавь нэртэй боолуудаа бүгдийг зөвхөн өөртөө ашиглан олон нийтийн хамтын амидралыг бусниулж нийгмийг эв нэгдэлгүй хүйтэн хөндий болгох жишээтэй. Ийм хүмүүсийн жишээ зөвхөн улстөрд болон гэр бүл хувийн компаны эзэн боосуудын дотор биш их сургуулиудын дотор маш их бий. Эндээс үлгэр жишээ авсан залуу үе хэнд ч туслахгүй өөрийгөө бодно хувиа хичээнэ гэсэн буруу ойлголттой болцгоож хүмүүсийг халамжлах тэдэнд туслахаас хол явцгаадаг. Ерөөсөө Монголчууд нэг нэгэндээ туслах биш гадаадынхан л Монголчуудад туслаж байна даа.
Бусад хүмүүст сайн болохын тулд эхлээд муу гэдэгээс салах хэрэгтэй. Үүний тулд хэн хэнд яагаад муу билээ гэсэн асуулт тавигдана. Мэдээж хүн төрөхөөсөө хэн нэгэнд муу байна гэж байхгүй тул ойрын хүмүүсээс шалтгаалан муу болох жишээтэй. Ээж аавыгаа дагаад тэдний муу хүнд муу болох жишээтэй. Эмээ өвөөгийн дургүй хүмүүст бас дагаад муу болох жишээтэй. Иймэрхүү олон жишээ бий. Яагаад муу болж буй гэхээр гадны нөлөө бөгөөд эцэстээ түүндээ нэгэнт үнэмшсэн тул хүүхэд насны муу зан цааш үргэлжилж улам гүнзгийрсээр биеэ даагаад бусад хүмүүст муу болцгооно.
Нэгэнт хүүхэд насанд бусдад муу болсон муугийн ёс цаашаа өөрийн буруу ойлголт алдаатай мэдрэмжээр муу болсон муугийн зан бүгд л нийгэмд бусадтай эв найрамдалтай явахад саад болж урагшаа алхах боломжгүй хувиа хичээсэн өөрийнхөө дотор нуугдсан ёстой л санаа муутай хүмүүс болж хувирна. Эндээс л би угаасаа ийм ерөөсөө өөрчлөгдөхгүй гэж өөрөө өөрийгөө ятгана.
Ээж аавууд хүнд муу болцгоодог өвчин түүн дээр худлаа түүхийн ном, худлаа цуу яриа, хоосон магтаал, хөөрсөн хүмүүсийн шагнал зэрэг цол цаашлаад улстөрийн гэж нэрлэдэг намуудын олон жилийн тархи угаалтаас хэн хэндээ муу болцгоож буй хамаатай.
Хүн өөрөө “Би” гэж биеэ дааж чадсан гэвэл бусдад тус болж бусад хүмүүсийг ойлгоно. Өөрийгөө ч ойлгохгүй явах хүмүүс мэдээж зөвхөн өөрөөрөө хязгаарлагдах биш өөрийн бас дотоод асуудалаар хязгаарлагдана. Олон хүн өөрийгөө өөрийнхөө дотор хайна. Өөрийгөө олж мэдэж мөн өөрийгөө бүтээхэд маш их хувийн олон сайн шинж чанар чухал үүрэгтэй. Хамгийн түрүүнд ядарталаа ажиллаж төвөгтэй зүйлсийг хичээж зүтгэж сурч авах маш чухал.
Аливааг сурах гэдэг төвөгтэй. Ерөөсөө юуг ч жинхэнэ сурахад төвөгтэй. Хэн ч гэсэн оюуны өндөр түвшинд эрдэмтэй бас мэдлэгтэй болоход маш их зүдэрнээ. Зүдрэхээс айж зугатаах биш зүдэрч байгаадаа аз жаргалтай байх хэрэгтэй. Гоё зүдрэх гоё шүү дээ. Гоё ядрах бас л гоё. Гоё байх бас л нэг урлаг.
Жинхэнэ мэргэжил сурахад үнэхээр төвөгтэй бас хэцүү. Үнэхээр сурч мэдэхийг хүссэн хүн маш их ядарна. Ухааны тэнхээ зориг хатуужил байхгүй хүн юу ч сурч чадахгүй. Монголчуудыг харахад хялбар сурах гэж эндүүрнэ. Монгол хүн бүгдийг хурдан сурах гэж гэнэдэнэ. Нэгэнт юу ч сураагүй нийгэм мэргэжилийн биш хурдавчилсан хялбарчилсан нийгэм болцгооно. Хурдан бол сайн бас хялбархан ямар ч толгой өвтгөх зүйлгүй бол бүр илүү сайн гэнэ. Ингээд толгой хэзээ ч өвдөж үзээгүй түүхий тархитай хүмүүс энэ амидралдаа юу ч хийж бүтээхгүй зөвхөн бусадын хийсэн Улаанбаатар хотод дураараа дургина. Гудамжны модыг хэн гараараа тарисаныг ч мэдэхгүй алхацгаана.
Хурдавчилсан хялбарчилсан нийгэм нэгэнт цаад учир агуулгыг мэдэж сурч төвөгтэй хэцүү маш хүнд давааг давж чадалгүй шантарцгаана. Тэд нэгэнт шантарсан тул нэг нэгийгээ диплом шагнал цол зэрэгээр хуурцгаах ба энэ хорвоогийн үнэн цаад мөн чанар амидралын учир утга мэдэж авч чадахгүй. Шантрагчид ертөнцийн мөн чанар хүн ёсны чухал мэдрэмж сэтгэлүүдийг эзэмшиж чадахгүй тул яагаад ногоо жимс таридаг, яагаад эмч эсвэл багш болдог, ямар учираас хуульч эсвэл эдийн засагч болж буй, яагаад төрийн сайд болдог тухай мөн яагаад компаний боос болох шаардлагатай тухай ойлголтгүй явах жишээтэй.
Хүн бүр нийгэмд янз бүрийн мэргэжилтэй болох ёстой. Энэ хорвоо дээр хүн гэж нэрлэгдсэн нийгмийн нэг гишүүн бусад хүмүүстэй зайлшгүй хамт мөн бусад хүмүүсийн төлөө мэдлэг мэргэжилтэй болох утга агуулгатай шүү дээ. Гэтэл нэгэнт бусадын төлөө биш гэсэн зорилготой хүмүүст жинхэнэ мэргэжил сурах ямар хүсэл эрмэлзэл байх билээ дээ. Түүний оронд хөнгөхөн хурдавчилсан бизнес, менэжмэнт эсвэл удирдлага гэх мэт хөнгөн хурдан дипломтой л болох чухал. Зарим хүмүүс зөвхөн гадаад оронд л хэрэгтэй өөрийн оронд ямар ч хэрэггүй Англи нэртэй дипломтой ирцгээнэ. Дотооддоо болохоор зөвхөн диплом өгч ромбо зүүлгэнэ гэвэл төлбөр төлөөд хэдэн жилийн дараа хүссэнээ авах жишээтэй. Ямар ч хэцүү төвөгтэй мэдлэг боловсрол өгөх чадваргүй их дээд сургуулиудын профессорууд бас энэ бүгдийн цаана хуйвалдан сууцгааж байгаа шүү дээ. Тэдний дунд гаднаас мэдлэг боловсролтой хүмүүс ажилд орох ямар ч боломжгүй байх жишээтэй. Юу ч бүтээж хийхгүй зөвхөн дарга болдог л дипломтонгууд хэнд хэрэгтэй вэ?
Хэн ч хэний ч төлөө биш зөвхөн л эд зүйл шагнал цол зэрэг диплом ромбо өнгөтэй цаас бичиг баримтны төлөө явах гэдэг том ялагдал. Бүгд мөнгө ярина. Мөнгөгүй л бол амидрал ч утгагүй хажууд байгаа найз нөхөд эхнэр хүүхэд эсвэл эр нөхөр утгагүй. Мөнгөгүй бол ээж аав ч хэрэггүй. Яагаад гэвэл нөгөө цаасны төлөө сургуулийн төлбөрүүдийг төлж чадахгүй. Түүн дээр нэмээд тархи угаагчид аав чин мөнгөгүй бол хамгийн тэнэг аав гэж доромжилно. Баян хүнийг дууриалгах гэж үр хүүхэдээ ядарсан ээж аавууд шахаж шаардана. Төрийн өмч хувьчлалаар, лицензээр, тендэрээр баяжсан хүмүүсийг л дууриаж баян бол гэж залуусыг түлхэж улстөрийн намууд руу хуйлруулна.
“Interdependence” гэсэн олон улсын ойлголт аливаа улс орон нийгэмд хүн бүр нэг нэгнээсээ хамаатай гэсэн илэрхийлэл. Бүх хүн бүгдээс хамааралтай. Үүнийг ойлгоогүй хүмүүс нийгэмийг устгаж өөрийгөө л бод гэж хорвоогоос тусгаарлуулсан. Хүн төрөхөөсөө авахуулаад үхэх хүртэлээ бусад хүмүүсийн тусламж хамгийн их хэрэгтэй. Мэдээж үргэлж тусламж аваад хариу туслахгүй бол жинхэнэ паразит шүү дээ. Олон хүн бусад хүмүүсийн тусалсаныг мартдаг.
Жожиг сэтгэлийн сэвтэй хүмүүс бусад хүмүүсийн тусламжаас татгалзаж өөртэйгээ адил ашиг харж байна гэж хардаж сэрддэг. Зүгээр л ямар ч ашиг харахгүй тусалдаг хүн олон бий. Тиймээс энэ нийгэм устчихгүй шиг явж байгаа. Хүн бүр баяжих гэж төөрөлдсөн бол одоо энэ улс яаж оршин тогтнох вэ дээ.
Интердепэндэнс гэж ойлголт ялангуяа улс орны эдийн засаг хөгжихөд хэн ч хувиа хичээж болохгүй гэсэн зарчим үйлчилдэг. Яагаад гэвэл нийтээрээ нэгэн жигд амидрах гэдэг төр улсын эцсийн зорилго байх ёстой. Мэдээж олигтой төргүй бол яаж л жигд амидралтай болж чадах вэ дээ. Бодохдоо ч бас хийхдээ ч хувиа хичээхгүй өөртөө ашиггүй ч түүнийг үл анзаарч явах хүмүүс яаж ийм сайхан хүмүүжилтэй өссөн бэ гэж л хүндэлмээр.
Олон ээж аавууд өөрсдөө алдаа хийж буруу шийдэл гаргаж сэтгэлийн хөдөлгөөнийхөө боол болчихоод буруугаа өөрөөсөө холдуулахын тулд лам гэж нэртэй эд хөрөнгөний шуналтай хүмүүсийг царайчилдаг. Юу царайчилдаг вэ гэхээр буруугаас хэлтрүүлээд өгөөч гэж. Буруу л бол буруутай шүү дээ. Лам гэхгүйгээр яагаад өөрөө өөрийгөө шийтгэж өөртөө гэмшиж чадахгүй ном уншуулна гэж гүйцгээж арга барахдаа гэр орондоо хүртэл лам авчирч баян лам нарыг санхүүжүүлнэ вэ?
Өөрийгөө золиослож чадахгүй хүмүүс үр хүүхэдээ ч олигтой хүн болгож чадсангүй. Ямар ч зорилго агуулга байхгүй хүнтэй сууж хуримаа хийж эхнэр нөхөр болцгооно. Удахгүй нэг нэгнээсээ уйдаж хүүхэд гэсэн барицааны хүн дээр л аргагүй тогтоно. Нэг хэсэгтээ шүү дээ. Нөгөө айхтар Монголоороо байх гэдэг энэ үү.
Өөрийгөө золиослох энэ хүндэт хариуцлагатай үйл хэрэг хаа ч харагдана хэнд ч мэдрэгдэнэ. Хэрвээ хүмүүс энэ дэлхий дээр өнөөдөр хүртэл нэг нэгэндээ золиос болоогүй гэвэл ямар их харанхуй уйтгартай бухимдалтай гоо зүй байхгүй цаашлаад ёс зүй байхгүй байх байсан бол гэж асуумаар. Гэтэл энэ бүгдийг хэрэгжүүлж хэрэглэж чадахгүй ард түмэн ямар доод түвшинд орсоны баталгаа биш үү.
“Schmarotzer” \Шмаротцер\ гэж ойлголт бусад хүмүүсийн мөнгө, бусад хүмүүсийн хөдөлмөр, бусад хүмүүсийн бүтээж босгосон дээр бэлэнчилдэг паразит хүмүүсийг нэрлэдэг. Бэлэн юман дээр л найрлаж зунжингаа наадам хийцгээнэ. Хэний мөнгөөр наадам хийнэ вэ? Хэний мөнгөөр даншиг баярхана вэ?
Шмаротцер болчихсон нийгэмд хэн ч хэний ч төлөө өөрийгөө золиослож чадахгүй. Паразит хүмүүстэй газар “надад ямар ашигтай вэ” гэж асууна. Паразит газар бэлэн мөнгө авах гэж хууль дүрэм улам ихэсгэнэ. Паразит газар нэг нэгнийхээ ирээдүй маргаашийн амидралд садаа хийнэ. Хөгшин ч залуу ч нэг нэгэндээ л саад хийнэ.
Татвараас зугатаах компанууд, тендэр булаан авагчид, лицензийн наймаачид бүгд л шмаротцерууд. Паразитууд өршөөлийн хууль нэхнэ. Нэг хүн биш хэсэг бүлэг этгээдүүд нийлэн шмаротцер болж олон нийтийн эд хөрөнгөнөөс паразитлана. Хаа л бол торгоно, түрээс авна, төлбөр төл гэж паразитлана. Шатахууны үнэ эсвэл талхны үнийг дуртай цагтаа нэмж паразитлана. Шмаротцерууд улс орныг эзэлж шмаротцеруудын улс болсон мэт. Бусад хүмүүсийн төлөө хуруугаа ч хөдөлгөхгүй зөвхөн хожоо хийнэ. Би бүгдийг авна гэсэн халдварт өвчин даамжирсаар.
Насанд хүрээгүй үргэлжийн хүүхдээрээ нийгэм үргэлжийн шилжилтийн насандаа ард түмэн дахин дахин алдаа хийж үргэлж шинээр эхэлнэ. Одоо нөгөө л устгаад хаячихсан үйлдвэрүүдээ дахин бүтээж хийж л эдийн засагтай болцгооно. Гэтэл хэн ч хэний ч төлөө юу ч хийхгүй гэвэл яаж хөгжил ирэх вэ дээ. Энд л гол шалтгаан байна даа. Шмаротцер нийгэм.
Бусад хүмүүс гэж хэн бэ? Бусад хүмүүс бол чи, та, найз, дайсан, өрсөлдөгч, эсэргүүцэгч, хамтран зүтгэгч, нэг нэгнээсээ хамааралтай тэр бүхий л хүмүүсийг нэрлэнэ. Хүн өөрөө бас л нэг бусад хүний нэг шүү дээ. За одоо тэгээд энэ хүмүүс нийлцгээн хэрхэн нийгмийг бүтээн босгох вэ?
Креатив хүн гэдэг хийж бүтээдэг идэвхитэй хүмүүсийг нэрлэдэг. Гэтэл нийгмээрээ улсаараа креатив биш. Төрөх ба үхэхийн завсар өдөр өнгөрөөх хүн өөрийгөө зөвхөн бодно гэвэл юуны төлөө яах гэж энэ хорвоо дээр төрсөнөө ч мэдэхгүй үхэхийнхээ өмнө яагаад үхэх болчихвоо гэдгийг ч ухаарахгүй. Зөвхөн л амарч зугаалж юу ч хийхгүй ямар ч хариуцлага хүлээхгүй үргэлж хожиж ялж дийлж байх гэсэн насанд хүрээгүй хүмүүсийн бүхэл бүтэн нийгмийн анги давхрага үүсжээ. Хамгийн баян хамгийн залхуу.
20-р зууны онцлог бол эрх чөлөө байсан. Философичидийн ачаар өнөөдөр эрх чөлөө явсаар олонхийн дунд хэрхэн хувийн эрх чөлөөг аврах тухай олон номууд бичигджээ. 20-р зуунд эхэлсэн “emanzipation” нэртэй хөдөлгөөн өнөөдөр Улаанбаатар хотод ирэх цаг болсон мэт. Зан занишл уламжлалт ёсноос ангижирч эрх чөлөө ярих цаг нэгэнт болсон. Улаанбаатар хот өөрийн өнгө төрхөө олж орчин үеийн соёлт хот болохын тулд наадам болон цагаан сар хоёроос татгалзах хэрэгтэй. Наадам болон цагаан сар хоёрыг хөдөө газар л тэмдэглэвэл яг тохирох мэт.
Ар Монгол асуудалтай байна. Хавар би Шанхай хотод явж байгаад Өвөр Монгол хүмүүстэй ярилцаж байхад хэрхэн Улаанбаатар хотын их сургуулийн ректор профессоруудад тэд тусалсаныхаа дараа ямар ч баярласан талархасан үг сонсохгүй дувт ашиглуулсандаа гайхаж байсан. Танай профессорууд ямар хүмүүжилтэй хүмүүс вэ гэж надаас асуухад би юу гэж хариулсан гэхээр Ар Монгол асуудалтай байгаа л гэж хариулсан.
Саяхан бас Орос орноор судалгааны ажил хийж яваад Буриад Монголчуудтай уулзахад Ар Монголын жуулчид Байгал нуурын эрэг дээр яаж архидан согтуурч хог хаяж сахилгагүйтээд явсан тухай бас их гайхаж байсан. Хаа л явна тэнд Ар Монголд хүний ёс суртахуунгүй, бурханлаг биш, шашинлаг биш тухай гайхан ярицгааж харамсаж байх жишээтэй.
Гадаадынхан гэснээс тэд жуулчны газар голын эрэг дээр хог хаяхгүй хог хаявал түүнийгээ цэвэрлэнэ. Гэтэл зөвхөн Монголчууд л бүх хогоо асгаад явцгаадаг гэнэ. Энэ зан заншил ёс уламжлал бололтой. Зарим газар Монголчуудын өөрийн нутаг усандаа хаясан хогийг гадаадын жуулчид цэвэрлэж байсан дуулдана. Ерөөсөө Монгол хүн байгалд ямар их хэрцгий зэрлэг ханддаг болохыг гадаадынхан хараад гайхдаг. Ямар ард түмэн ийм байгалдаа хайргүй байна вэ?
Эцсийн эцэст уул уурхай эхэлсэнээс л хойш Монгол хүн сав л хийвэл байгал руугаа дайрдаг болцгоосон. Уул хараад л яаж ашиглах вэ гэнэ. Зүгээр ч уул харж чадахгүй. Гол нууртай сайхан нутаг хараад л яаж мөнгө хийх вэ гэнэ. Хаа л бол хувийн байшин бариад хашаа татаад байгалийн өнгө төрөхийг эвдэнэ. Хэдэн зуун жил амидарна гэж байгалийг эвдэж байшин барина вэ?
Нэг нэгнийхээ төлөө гэсэн тэр ёс үйлчлээгүй цагт Монгол өөрсдийгөө л баллана. Хэн ч биднийг баллахгүй. Хийх ажил их байна даа.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Эдийн засагийн эрх чөлөө.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 3: Өөрийгөө бүтээх эрх чөлөө

Өөрийгөө насанд хүргэх эрх чөлөө.
Хүний бие байгалийн болон биологийн хөгжилөөр нас бие гүйцэх мэдээжийн. Харин хүний ухаан насанд хүрэх мэдээжийн биш. Хүн өөрөө өөрийнхөө ухааныг өөрөө л хичээж зүтгэж байж насанд хүргэх боломжтой. Тиймээс насанд хүрэх гэдэг зөвхөн өөрийн бүтээлийн үр дүн. Нэг үгээр хэлэхэд өөрийн үйлийн үр гэмээр.
Хэн ч хэнийг ч насанд хүргэж чадахгүй зөвхөн хэрхэн насанд хүрэхэд сургах боломжтой. Тиймээс сайн сургагчтай байх чухал. Муу сургагчтай өөрөөр хэлбэл муухан багштай хүн насанд хүрч чадалгүй үлдэх тал бий. Насанд хүрэлгүй үлдэх хүмүүс үйлийн үр биш үйлийн лайтай гэхүү дээ.
Хичнээн сайхан том биетэй булчин шөрмөс зангирсан хэдий ч ухаан хөгжөөгүй хүнийг насанд хүрсэн гэх боломжгүй. Ийм бие том ухаан жижиг хүмүүс амидралын турш хүүхэд шиг явсаар нэг бол залилаж эсвэл бүгдийг хүчээр булчингаараа шийдэж ухааны хомсдолоор дуусах жишээтэй. Насанд хүрэх тийм амар бишээ. Олон хүн насанд хүрч чадахгүйн баталгаа гэвэл ээжээсээ хамааралтай аавынхаа сүүдэрт дуусаж олдсон ганц амидрал өөрийнх биш хүнийхээр л дуусах байлтай.
Насанд хүрэх хэцүү. Яагаад гэвэл өөрөө л хичээх ёстой. Олон зүйлд суралцаж өөрөө өөрийгөө насанд хүргэж цаашлаад бусдад насанд хүрсэн хүний шинжээр хандаж хамгаалж явах амар бишээ. Амидралд тулгарах олон эргэлзээнүүд, бэрхшээлүүд цаашлаад төвөгтэй зүйлтэй учирч тэр бүгдийг даван туулах амар биш. Энэ бүгдээс шантарсан хүн бусдыг өөрийнхөө өмнөөс шийдүүлж аргаа барахдаа ламаас очиж асууж идэвхит амидралаас татгалзаж идэвхигүй хий хоосон өдөр өнгөрүүлнэ. Ийм хүмүүс ажил дээрээ ч ойр орчимынхондоо ч маш их хортой.
Яагаад олон хүн насанд хүрэхгүй явна вэ? Яагаад үнэтэй хувцас өмсөж үнэтэй машин унаж үнэт зүйл эдлэж хэрэглэж буй мөртлөө ухаан хөгжихгүй муу юманд гарамгай сайн юманд дасахгүй хувиа л хичээсэн хүүхэд шиг явна вэ? Муу газар муу л хүн амжилттай гэж үү? Энэ тэгээд муугийн ёс уу?
Насанд хүрэхгүй том хүмүүс өөрөөр хэлбэл ээж аавуудыг яах вэ? Насанд хүрэх боломжгүй яваа залуу хүмүүсийг яах вэ?
Яаж насанд хүрэх вэ яагаад насанд хүрэх шаардлагатай вэ?
Насанд хүрсэн хүний онцлог гэвэл олон зүйлийг төсөөлж чадах, яагаад хийж буйгаа тайлбарлаж чадах, ойлгох чадвар, бусдын сэтгэлийг өөрийн сэтгэлээрээ сэтгэж чадах цаашлаад юмны уг үндэсийг олж мэдэж ялгаж чадах гээд олон оюуны чадваруудыг шаардана. Бодож сурах хамгийн чухал насанд хүрсэн хүний үйлдэл байдаг. Хэрхэн бодох вэ гэхээр ямар идей хэлэх гэж буй билээ гэдгээ тодорхойлох. Үүний хажуугаар ямар үг болон ухагдахуун хэрэглэвэл зөв бэ гэж өөрөөсөө асуух болон цаашлаад ямар зарчим хэрэглэж бодох вэ гээд олон зүйлийг чадах шаардлагатай.
Мэдээж Грекийн философичидоос гаралтай сурган хүмүүжүүлэх тухай ойлголт хүүхэд бүр өөр өөрийн онцлогтой тул хэзээ ч ээжийгээ эсвэл аавыгаа дууриахгүй тул заавал сургуулийн газар сурган хүмүүжүүлэх ёстой гэж анх эхэлсэн. Үүний тулд бие бялдар болон ухаан хоёрыг зэрэг хөгжүүлэх чухал гэсэн. Харин бие дааж боловсрол олох боломж өгөх хэрэгтэй гэж байжээ. Яагаад бие даалгаж сургах ёстой гэхээр багш бүгдийг сургаж зааж чадахгүй. Тиймээс хүн цааш хөгжих гэвэл өөрөө л өөрийгөө хөгжүүлэх ёстой.
Хүүхэд гэдэг ямар ч ухамсаргүй яагаад гэвэл тэд сонссон бүхэн мөн харсан бүхэндээ үнэмшдэг. Маш амархан уйдна бас ямар ч маргаашийн тухай ойлголтгүй тул төлөвлөх тооцоолох гэсэн ойлголт байхгүй. Гэтэл насанд хүрч чадсан хүн өөр байх ёстой. Олон хүн нас явчихсан мөртлөө үнэмшилийн хохирогчид болцгоодог жишээ хаа сайгүй л бий. Хамгийн наад захын жишээ гэвэл мухар сүсэгт эсвэл зурагтын нэвтрүүлэг цаашлаад сонин уншаад олон хүн шууд үнэмшдэг шүү дээ. Ухамсартай насанд хүрч чадсан хүн шүүмжлэнэ, эргэлзэнэ бас асууж шалгаана.
Хүүхэд өдөр бүр л шинэ зүйлтэй танилцаж алдаж ононо. Тэдэнд өчигдөр мартагдана. Харин насанд хүрсэн хүн маргааш юу хийх бас өчигдөр юу хийсэн тэр бүгдийг бодож тунгаах тул маргааш төлөвлөгдсөн мөн өчигдөр дүгнэгдсэн байх жишээтэй. Насанд хүрэх хэцүү. Олон хүн шүүмжилж чадахгүй, эргэлзэж чадахгүй, бүр асуулт тавиж чадахгүй. Ерөнхийдөө чигээрээ.
Иргэний үнэмлэх авах бол бие хаа хөгжиж гүйцлээ гэсэн баталгаа. Харин ухааны хөгжил гүйцэх гэж үгүй. Яагаад гэвэл үргэлж явагдах үйл ажиллагаа. Ухаан хөгжих бүр л хүн өөрийгөө насанд хүрч буйг ухаарна. Ухаан хөгжихгүй гэвэл хүүхэд хэвээрээ. Яаж ухаанаа хөгжүүлэх вэ? Ном уншина, ярилцана, шүүмжлэнэ цаашлаад залруулна. Ерөөсөө хэн энэ хорвоог алдаа мадаггүй бэлэн цаанаасаа иж бүрэн гэж хэлээд байна вэ. Хэн хэнээс юугаар илүү төрдөг вэ. Бүгд л адилхан хүссэн хүслээ биелүүлж нэг их сүйд майд болохгүй л явах чухал байх. Ухаан хөгжөөд ирэхээр хүний хүчээр явах биш өөрийнхөө хүчээр явж эхэлнэ. Алдаж буй алдаа өөрийн алдаа болох цагт насанд хүрч эхэлнэ.
Хүүхэд л бүх зүйлийг ид шидтэй мэтээр харж илбийн мэт л бүх зүйлд үнэмшиж гайхаж нүдээ бүлтийлгэнэ. Ухаан насанд хүрээгүй хүмүүс хүүхэд хэвээрээ тул шашинд автагдах, мухар сүсэгт мадлуулах цаашлаад найз нартаа хүртэл тоглоом болцгооно.
Хүүхэд сохроор үнэмшихтэй адил ухаан хөгжөөгүй хүмүүс бүгдэд үнэмшинэ үүнтэй адил хүүхэд юуг ч тоохгүй үнэлэхгүйтэй адил ухаан хөгжөөгүй хүмүүс мэдлэгийг болон шинийг тоохгүй үнэ өгөхгүй өөрийгөө улам хоцрогдуулна. Ухаан хөгжөөгүй хүмүүс шинэ зүйлтэй тааралдахаараа үхтэлээ уурлаж бухимдана. Үнэмшсэн зүйлээсээ салахгүй тэр чигээрээ ингээд л явна гэж ухаан хөгжөөгүй хүмүүс ичсэндээ зугатааж мэдэхгүйдээ хорогдоно. Үүнийг харанхуй агуйтай зүйрлэх боломжтой. Агуйгаас гарч гэрэлд нүдээ гялбахаас олон хүн татгалзана.
Ухаан насанд хүрэх гэдэг тохиолдолыг зөвшөөрөх. Тохиолдол юуг ч тохиох боломжтой тул түүнд бэлтгэлтэй болж чадах чухал. Тиймээс тохиолдол өөрөө азтай ч бас азгүй ч ирнэ шүү дээ. Эхний үед тохиолдол азтай мөртлөө сүүлдээ азгүй болох жишээтэй. Энэ бүгдэд утга хайж эсвэл буруутан хайж ийш тийш хүмүүс рүү гүйх хэрэггүй. Очиж асуудаг хүмүүс бас л тохиолдолууд шүү дээ. Тиймээс тохиолдолыг чөлөөтэй тохиолдуулах чухал. Тэгж байж л амидрал улам сонирхолтой болох. Өөрийн асуудал өөрийнх л шүү дээ.
Дутуу гэр бүлд төрсөн гээд хувийн заяа шийдэгдэхгүй харин өөрийгөө бүтээж чадах л чухал. Өөрийгөө бүтээж чадсан хүн гэвэл Францын философич Руссогийн жишээг нэрлэх боломжтой. Руссо хэдийгээр цаг засварчин хүний хүү болж төрсөн хэдий ч өөрөө бие даан суралцаж ном уншиж явсаар Францын оюуны томчуудын нэгд тооцогдох хүн болж чадсан. Руссогийн ээж түүнийг төрүүлээд ес хоногийн дараа нас барсан гэдэг. Тэгсэн ч Руссо хувийн заяагаа өөрөө гартаа авч чадсан. Ерөөсөө оюуны чадвартай болох гэвэл сайн мундаг гэр бүлд төрөх ч албагүй их мөнгөтэй байх ч шаардлагагүй.
Руссо ингэж өөрөө өөрийгөө бүтээж явахдаа гэгээрсэн гэдэг. Энэ гэгээрэл бол нэг л өдөр гэнэт сэрэхтэй адил гэжээ. Мэдээж шашины гэгээрэл бурханыг харлаа гэдэг гэвэл мэдлэг боловсролын гэгээрэл бол соёлын буюу соён гэгээрэл байх жишээтэй. Тиймээс хэн ч хэзээ ч соён гэгээрэх боломжтой. Мэдээж энэ соён гэгээрэх зам дардан биш маш төвөгтэй бас бэрхшээлтэй.
Руссо ямар ч гэр бүлд төрсөн гэсэн өөрийгөө бүтээх боломжтой бас заавал сургуулийн багшийг бүрэн дагах биш өөрийн замаар бие дааж соён гэгээрэх боломжтой гэсэн хоёр том амидралын жишээг батлан харуулж чадсан. Тиймээс сургуулийн хаалга татлаа гээд бүгд шийдэгдэхгүй нэмж бие дааж маш их зүйл уншиж сурах хэрэгтэй.
Мэдээж хүүхэд насны олон мөрөөдөл биелэгдэхгүй шүү дээ. Тиймээс нэгэнт амидралд орсон хойноо мөрөөдөх хэрэггүй. Ялангуяа залуус мөрөөдөх шаардлагагүй. Ерөөсөө залуус мөрөөддөг хүүхэд насаа орхих хэрэгтэй. Хатуу уйтгартай тэгсэн мөртлөө тохиолдолоор дүүрэн амидрал хүлээж байгаа тул үүнд л бэлдэх чухал. Амидралыг муухай гэж эсэргүүцэх ч хэрэггүй бас амидралыг гоё гэж магтан дуулах ч хэрэггүй. Нэг их хар муухай бодохгүй бас учир зүггүй хөөрч баясахгүй л амидралыг харж чадвал хэн ч тийм их жаргалтай биш бас хэн ч тийм их жаргалгүй биш. Хүний насанд хүрсэн ухаан л энэ бүгдийг шийднэ шүү дээ.
Насанд хүрч чадаагүй том хүмүүс гэр бүл ойр орчимын хүмүүстээ хохирол учруулаад зогсохгүй төрийн дээд албанд очиж улс орон ард түмнийг баллах жишээтэй. Хүүхэд насандаа ойр дотно хүнгүй өссөн ялангуяа олигтой эмээ өвөө эсвэл сайн ээж аавтай байж чадаагүй хүмүүс биеэ дааж чадаагүй бол бас л насанд хүрч чадахгүй алдагдсан хүүхэд насаа дурсан уйлагнан явах жишээтэй. Иймэрхүү биеэ дааж чадаагүй хүмүүс хүмүүс ээжийн тухай шүлэг бичих эсвэл дуу дуулсаар л үлдэнэ. Дуундаа л хүүхэд насаа эргэн олох мэт. Аавын тухай дуулдаг хүмүүс мэдээж хаа ч байхгүй тэр аавыг төсөөлөн дуулах жишээтэй.
Насанд хүрч байсан шиг байх гэдэг нэг талдаа өөрийн байхыг хэлж буй ч нөгөө талдаа заавал ёстой гэсэн зүйлүүд байгаагаа илэрхийлэхэд чухал. Амидралд ёстой гэсэн олон зүйл учирна. Гэтэл хүүхэд ёстой гэдгийг ойлгохгүй. Насанд хүрсэн хүн ёстой гэж олон зүйлийг дотроо дургүй ч хийхээс өөр замгүй. Энэ бас л гэрийн биш хотын амидралын дүрэм горимтой хамаатай шүү дээ.
Ажил хөдөлмөр заавал гэдэгтээ биш харин зайлшгүй гэдэгтээ. Яагаад гэвэл ажил хөдөлмөрөөр л сайн сайханыг болон шинийг бүтээнэ шүү дээ. Үүгээрээ хүн амитанаас ялгаатай. Гэтэл олон хүн бусдыг өөрийнхөө өмнөөс ажил хийлгэж өөрөө залхууран зөвхөн мөнгө хийж хоосон хөдөлмөрлөж өөрийнхөөрөө хэзээ ч амидарч сайн сайханыг өөрийн гараар бүтээж чаддаггүй. Түүнээс гадна өөрөө бодохгүй бусдаар бас бодуулж амидрах хүн насанд хүрээгүй л жишээ шүү дээ. Насанд хүрэх хэцүү.
Өөрөө бодох, өөрөө хийх болон өөрөө чадах гэдэг насанд хүрсэн хүний шаардлагууд тул тийм ч амархан биелэгдэхгүй. Монголоороо байгаа ч гэж буй хүмүүсээс хол явах хэрэгтэй. Даяарчлагдсан дэлхийд нийтэч явах хэрэгтэй. Бусад орон луу явж бусад ард түмэнтэй танилцаж тэдний оршихуйг ойлгох хэрэгтэй. Заавал Монгол орноороо явж үзнэ гэж хязгаарлагдах хэрэггүй. Юм үзэж нүд тайлах гэдэг өөр ард түмэн өөр амидралтай танилцаж үзэхийг л хэлэх болохоос дандаа л танидаг хүмүүстэй уулзаж дассан зөөлөн газраар явахыг хэлэхгүй.
Насанд хүрч бие дааж чадсан хүн шашинд нэг их бууж өгөх эсвэл өөрийгөө алдан шүтэхгүй. Харин тэд шашиныг сэтгэлийн тайвширалд л хэрэглэж сурсан тул утга агуулгатай болгож чаддаг. Насанд хүрсэн хүн шашин хэзээ ч туслаж чадахгүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Шашин төрөхөд болон үхэхэд мэдээж сэтгэлд зөөлөн ханддаг. Тиймээс сэтгэлийн юм шүү дээ. Энэ тухай дараагийн өөрийгөө золиослох сэдэвт бичнэ.
Ухаан насанд хүрсэн хүн өөртөө итгэлтэй тул заавал бусдаас асууж бусдын үгэнд орохгүй. Бие даах чухал. Барагийн зүйлд үнэмших хэрэггүй. Мэдээж мэдлэг боловсрол гэвэл өөр хэрэг шүү дээ. Энэ тухай дараагийн боловсролын эрх чөлөө бүлэгт ярилцана.
Насанд хүрэх тухай ярилцаж буй сэдэвт хүүхэд гэж хэн бэ гэдэг тухай заавал ярилцаж буй шалтгаан гэвэл хүүхэд тийм ч санасанаар биш гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Хүүхэдийг гэнэн томоогүй гэнэн гэх ямар ч үндэслэлгүй харин ч хүүхэдэд боломж өгвөл ямар муу муухай үйлдэл хийхэд бэлэн түүнийгээ нууж далдлах ч чадвартай тухай “Lord of Flies” кино филмд гардаг. Хүүхэдэд дүрэм горим, ёс суртахуун болон дэг журам алдагдвал зөвхөн биеийн хүч чадал хууль болдог тухай харуулдаг.
Ялангуяа бага насны эрэгтэй хүүхэдийг хамт удаан хугацаагаар орхих эсвэл дотуур байрны хүүхэдүүдийг ямар ч хараа хяналтгүй орхивол шууд л хамгийн зэрлэгийгээ боос дарга болгоод түүнийгээ даган баясдаг. Тэдний эсрэг хэн нэг хүмүүжил сайтай хүүхэд томоотой эв найрамдалтай байх тухай шаардвал шууд л нийлэн бүлэглэж айлган сүрдүүлж гэмтээх хүртэл аюултай. Ийм байдалд угаасаа өсөж ямар ч ёс суртахуунгүй хүмүүжсэн хүүхэдүүд сүүлд том хүн болсон хойноо хүүхэд насны дураараа эрх зангаа үргэлжлүүлнэ гэсэн ойлголт. Тиймээс эмэгтэйчүүдийн анхаарах нэг зүйл бол эрэгтэй хүүхэдийг эр хүн болгохын тулд маш зөв хүмүүжүүлэх хэрэгтэй шүү. Яагаад том эр болсон мөртлөө хүүхэд шиг авирлаад заавал боос болох гээд буйг бас нэрийн хуудсан дээрээ үргэлж хамгийн том дарга гэж бичих дуртайг ойлгох хэрэгтэй. Насанд хүргэх хэцүү.
Эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдийг эр хүн болгохын тулд урам хайрлах бас хэт их мухар сүсэгтэж эр хүнийг өөрийн бодолгүй чадваргүй болгохоос болгоомжлох хэрэгтэй. Ерөөсөө хаана муу эр хүн байна вэ түүний ард гэмт эмэгтэйчүүд л байгаа шүү дээ. Ийм осолтой эмэгтэйчүүд жендэр ярих бүр дуртай байх жишээтэй. Эр хүн болгож чадаагүй байж одоо тэгээд эр хүний буруу гэх ямар шаардлага байна даа. Элдэв хүмүүсээс эр хүний тухай заавар авч хэрэгтэй хэрэггүй ном уншуулах эсвэл энд тэнд элс цацах ч бас л эр хүнийг доош хийж буй л жишээнүүд. Сайхан л санасан гэж өөрийгөө зөвтгөх хэрэггүй л болов уу. Насанд хүрцгээх хэцүү.
Хүний хүүхэд нас гэдэг өөрийгөө танин мэдэхэд маш чухал үүрэгтэй. Аавууд хүүгээ бага настай байхад өөрийнхөө хувийн асуудалаа тулгаж хүүгээ бага наснаас өш хонзонтой болгосон жишээ бол нутгархах, үндсэрхэх, муудалцах, зодолдохоос авахуулаад хүүгийнхээ толгойд дэндүү буруу ойлголт хийснээс хожим тэдний үр хүүхдээс өөрөөр хэлбэл хойч үеэс хонзон авах гэдэг арчаагүй зан үргэлжилдэг жишээ олон бий.
Хүүхэд нас гэдэг гэнэн хонгор хөөрхөн үрсийн өнгөрүүлэх цагаан цайлган цаг үе байх ёстой атал элдэв хонзон хэлмэгдэл ажлаасаа халагдсан нэрийн дор хүмүүжигдэж бүхэл бүтэн амидралаа хэн нэгнийхээ өшөөг л хэнээс ч хамаагүй тааралдсан болгоноос авах гэж өнгөрөөх ямар их хоосон амидрал вэ? Манай өвөөг алсан гээд л одоогийн шинэ үеийнхэн рүү дайрч дарамтлах ямар утга байна. Насанд хүрэх хэцүү.
Хүүхэд төрүүлсэний төлөө ач хариулна шүү гэж шахаж шаардах ээжийн тухай дуу дуулах дуртай хүмүүс уяруулах биш өрөнд унагаж буй л хэрэг шүү дээ. Эхийн санаа үрд үрийн санаа ууланд байх ёстой. Гэрээсээ явж юм үзэж нүд тайлахгүй бол ээжээрээ хязгаарлагдсан амидрал ядуу. Насанд хүрэх хэцүү.
Ёс уламжлал зан заншил ихэнхдээ ёс суртахуун болон ёс зүйтэй зөрчилддөг тул нийгэм болж амидарч буй хүмүүст хор уршиг ихтэй. Өнгөрсөн үеийн олон туршлага өнөөдөр ач холбогдолгүй. Зан заншил уламжлалт ёснууд ээж аавуудын бахархалууд залуу хүмүүсийн там болдог жишээ олон бий. Олон хүн насанд хүрч чадахгүй.
Музейд тавих ёстой хуучны эдлэл хэрэглэл хөөрөг гэх мэтээс авахуулаад надам цагаан сар гээд цаашлаад тавган дээрээс ганц чихэр авахдаа хүртэл гар хүрч буйг харахад хэзээ өнөөдөрт ирэх вэ гэж л асуумаар. Өнөөдөрт ирдэггүй үргэлжийн өчигдөрийн хүмүүсийн балаг ихдээ. Насанд хүрэх хэрэгтэй.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Өөрийгөө золиослох эрх чөлөө.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 3: Өөрийгөө бүтээх эрх чөлөө

Өөрийгөө олох эрх чөлөө
Би угаасаа ийм өөрчлөгдөхгүй гэсэн өөрийгөө олохгүй төөрөгдөл олон зүйл хэлнэ. Хэн ч угаасаа ийм биш. Харин хүн хэзээ нэгэн цагт тийм хүн болно гэж одоо байгаагаасаа сайжирч илүү болж үүгээрээ бусдаас ялгарч чадвал сүргийн амитанлаг төрхөөсөө салж өөрийгөө “Би” гэж хэлэх боломжтой болох.
Би угаасаа ийм гэсэн яг одоогийн амидралын хэв төрхийнхөө эсрэг өөрийгөө хүчилж олон зүйлийг шинээр сурч өнөөдөр хүртэл олж хараагүй зүйлээ олж харж нүд нээгдэх тийм ч амархан биш. Хүн өөрийгөө олж ухаарч бодож эхлэхээр найз нөхөд гологдож магтан дуулдаг хүндэтгэдэг хүмүүс ямар ч үнэгүй болох жишээтэй. Энэ үед хүн гутарч сэтгэлээр унах биш жинхэнэ үнэнтэй танилцаж буйдаа баярлах хэрэгтэй.
Хүн өөрийгөө олж хөгжиж өндөр түвшинд очих боломжтой. Ингэлээ гээд бүгдийг үнэлэхгүй тоохгүйдээ биш ухаж ойлгож түүх эсвэл үлгэр домог эсвэл бурхан гэдэг чин хүн өөрөө зохиосон хүний л төсөөлөл болохоос цаанаасаа угаасаа өгөгдсөн зүйл биш гэдгийг мэдэх жишээтэй.
Тухайн хүн нэг бол өөрийгөө олохгүйдээ эвлэрч угаасаа би ийм гэж амитанлаг явах уу эсвэл өөрийгөө олж жинхэнэ үнэнтэй нүүр тулгарч бие даасан хүн болж өндөр түвшинд хүн гэсэн нэрийг тээж явах чадвартай гудамжаар алхах уу гэсэн сонголт байх жишээтэй. Өөрийгөө олохоор зурагтаар ярих хүмүүсээс авахуулаад гудамжаар явах хүмүүсийн нүд хүртэл нэг л өөр харагдаж эхлэнэ. Энэ үед жинхэнэ бодит байдал гэж юу вэ гэдгийг ухамсарлана.
Шинийг сурч олон мэдэхгүй зүйлээ мэдэж эхлэх гэдэг бага насандаа ээж аавын буруу заасан зүйлсийг засаж залруулж арван жилийн сургуулийн багшийн өөрийнхөө үнэмшилийг тулган үнэмшүүлсэнийг ухаарч цаашлаад их дээд сургуульд лекц нэрийн дор буруу ойлгосон зүйлсээ ярьж ном нэртэй өврийн дэвтэрүүдээсээ цээж бичиг хийлгүүлжээ гэдгийг хожим ухаарна. Одоо тэгвэл буруу ээж аав алдаатай багш худлаа профессоруудын хүнийг угаасаа л ийм болгосон гэмт хэргээс хэрхэн салах вэ? Үүний цаана улстөр гээд бүр том дээд хэмжээнд гэмт хэрэг хийдэг хүмүүсийн хэлж яриж хүнийг угаасаа ийм болгосон хар гайнуудыг яах вэ? Энэ бүгдийг олж харахгүй хүлээн зөвшөөрөхгүй хүмүүс бас амитан шинжээрээ ингээд л мөрөөрөө л явна гэсэн дараагийн угаасааг хэлж уйлагнадаг.
Мөрөөрөө л явна гэж ээжийнхээ сүүдэрт явах охид эсвэл аавынхаа дарамтад явах хөвгүүд амитанаас ялгаагүй. Чонын бэлтрэг л эээжийнхээ гаргасан мөрөөр явж чонын амидралаар л амидарна. Гэтэл хүн төрөлхтөний түүхийг харахад хүн өөрийнхөө амидралаар амидарсан тул агуу роман бичиж, суут сонгодог хөгжим зохиож, гайхамшигтай уран зураг зурж, огторгуй ямар их томыг нээн олж, философийн номууд бичиж эрх чөлөө гэж юу байдагийг бүтээн бий болгосон шүү дээ. Мөрөөрөө явж амитан амидралаар амидрах хүмүүс хэний ч төлөө юу ч хийхгүй нүхэн амидралаар л харанхуй хоосон бэртэгчин амидралаар амидрана. Ийм л хүмүүс мухар сүсэгт амархан автагдаж хүний хоол болж адгийн боловсролгүй лам залууд доромжлуулна. Арслантайж яаж Түвдэд дагаар орж Монгол мөнх биш зуурд боллоо доо. Буцаад тархай бутархай овог аймгууд болсон биздээ.
Ойр орчимынхоо хүмүүсийг хүндэтгэдэг, өөр арга байхгүй, хөөрхийг гомдоогоод юу хийх вэ, бас өрөвдөөд байна шүү дээ гэж шалтаглан мөрөөрөө явах гэсэн угаасаа ийм гэж амидралд бууж өгсөн хүмүүс зөвхөн өөрийгөө биш бусдыг балладаг. Өнөөдөр балласаар ч байна. Өөрийнхөө амидралаар амидарч чадахгүй хүмүүсийг анхааруулж нэг ч удаа боломж өгч чадвал тийм хүмүүс ёстой л ачтай хүмүүсдээ. Ерөөсөө ээж аавынхаа амидралыг дууриан амидарч тэдний үгэнд үг дуугүй орох гэдэг эрх чөлөө байтугай тэгш эрхтэй ч харшилдана. Тиймээс шударга ёс бүр ярих ч хэрэггүй.
Өөрийгөө хаанаас олох вэ гэхээр ухамсар ба шүтлэг хоёрын зааг дээр, эрх чөлөө ба дарамт хоёрын ялгаан дээр цаашлаад ардчилал ба сэхээтэнчилэл хоёрын туйлшрал дээр олно гэсэн ойлголт. Хүн өөрийгөө сайн муу хоёрын дунд олох шаардлагатай үүний тулд өөрийн бие ба өөрийн ухаан хоёрын ялгааг мэдэж авах чухал. Том булчин шөрмөстэй биетэй олон эрчүүд ухаан муутай бол бүтэн болоогүй хагас хүмүүс шүү дээ. Өөрийгөө олох гэдэг мөнхийн ба хугацаатай хоёрын хил хязгаар дээр олох мөн “Байх” ба “Биш” хоёрын зөрлөг дээр өөрийгөө олох гэх мэт ойлголтууд хэрэгтэй.
Өөрийгөө олох гэдэг нийгмийн дунд олны дотор танилуудын өмнө найз нарынхаа дэргэд өөрийгөө хэрхэн харагдуулж хэн гэж ойлгуулж хэн гэдгээр танигдаж явах тэр хөдлөшгүй тогтсон “Би”-г олох эрх чөлөө. Энэ эрх чөлөөг эдлэж чадахгүй олон хүмүүс амидралын турш хэн ч болоход бэлэн явцгаадаг. Ийм хүмүүсийг улс төрийн намууд болон мухар сүсэгийн байгууллагууд маш хурдан татаж элсүүлж авдаг.
Хэн ч болоход бэлэн үргэлж өөрчлөгдөх яаж ч магад тэр “Би биш” болж өөрийгөө алдахаас хамгаалахад боловсрол хэрэгтэй. Боловсролгүй ардчилал “Би биш”-үүдийг төрүүлж хар маас болгожээ. Би болж чадах хэрэгтэй. Олон хүн “Би” болохоос айдаг бас татгалздаг. Одоо өнгөрсөн ингээд л явна гэдэг. Нэгэнт Би-нүүд нийлж чадахгүй гэвэл “Бид” болж чадахгүй.
Өнөөдөр олон зүйр цэцэн үгүүд хүчингүй болж олон ч хүнийг төөрөгдүүлсэн хэвээр. Сохорын газар сохор доголонгийн газар доголон явна гэсэн зүйр цэцэн үг Монгол хүнийг хэн ч биш хүүхэд шиг тогтворгүй хүний аашийг дагасан хөнгөн хийсвэр болгожээ. Сохорын газар хараатай мөртлөө сохор болох ямар их ялагдал вэ. Доголонгийн газар эрүүл биетэй байж хүн дагаж доголох ямар их хоосрол вэ.
Монгол хүн дасан зохицох чадвартай гэдэг ямар их мөрөөрөө бас угаасаа ийм гэдгийн баталгаа вэ. Хүн дасаж зохицохдоо биш шүүмжтэй харж гярхай нүдээр шинжиж дасах үедээ дасна дасахгүй үедээ хаяад явах хэрэгтэй. Үнэхээр таалагдахгүй тэнэг үйл явдал гарвал зохицох биш өөрчилж шинэчлэх хэрэгтэй. Үүнийг гадаадаар инновац гэдэг биш билүү. Нөгөө төгөлдөршүүлэх гэж орчуулсан худлаа орчуулгаа санах хэрэгтэй.
Зурагтаар магтаж шагналаар зутгаж одон медал хог шиг энгэрт хатгасан өнөө цагт “Би биш”-үүд мандаж угаасаанууд идэвхит амидралаас хойш сууж мөрөө мөшгөн алхана. Өөрсдийгөө магтаж буй одон медалтанууд өөрөө өөрийгөө олоогүй хүн тул хэнийг ч хамаагүй дагаж бялдуучлан долигнох хүмүүсийг л хэлэх болов уу. Сохорын газар сохор биш хараатай байх хэрэгтэй. Доглонгийн газар доголон биш биеэ цэх алхах хэрэгтэй. Ингэж чадахгүй хүмүүс эх орондоо ч харийн оронд ч хэн ч болоход бэлэнүүд. Ийм хүмүүс хэн байсанаа мартаж хэрхэн Улаанбаатар хоттой болсоноо умартаж гэнэт л тэнгэрээс унаад ирсэн мэт алхацгаана.
Өөрийгөө олж өөрийнхөөрөө байж бусдаас ялгарч бусдыг үл тоон алхаж чадахгүй Монгол хүний мөрөөрөө явах гэсэн өрөвдөлт зан төрх яасан их ялагдал вэ. Мухар сүсэгт ялагдаж ламд залилуулж өөрийгөө олох биш өөрийгөө бүрэн алдсан мухар сүсэгт Монгол хүн арц царван үнэртэж мэдрэмж балартаж хадаг хийсгэж байгал орчиноо хогтуулж хэн гэдгээ мэдэхгүй хэн болохоо ойлгохгүй явцгаана.
Өөрийгөө олох гэдэг “Би биш”-ийг орхиж “Би” болох шүү дээ. Гэхдээ хүүхэд шиг би гэж бүх юмны урдаар орох гэж зүтгэх биш харин нийгмийн дунд олны дунд ажлын хүмүүсийнхээ дунд найз нөхөдийн дунд Би байж чадах чадвар шүү дээ. Хэлэх гэснээ хэлэх хүсэх гэснээ хүсэх татгалзах гэснээ татгалзах зөрөлдөх гэснээ зөрөлдөж чадах тэр Би болсон хүний өөрийгөө олж буй баталгаа. Өөрийгөө олоогүй хүмүүс нэг бол юу ч хэлэхгүй бүгдийг зөвшөөрч толгой дохино эсвэл бүгдээс зугатааж хэнтэй ч уулзахгүй гэртээ бүгнэ. Би бишүүдийг номхон дөлгөөн үг дуу цөөтэй төлөв даруу гэж улам дуугүй болгоно. Сүм хийдэд дуугүй номхон суудаг болохоос биш нийгэм дотор дуу гаргах хэрэгтэй номхон биш омоглон байх хэрэгтэй. Чаддаг байх хэрэгтэй шүү дээ.
Өөрийгөө олны дунд алдахгүй, маасын нэг болж урсгалд урсахгүй, хүн дагаж амидралаа даатгахгүй, хүний сүүдэрт явж цүнх барьдаг зөөгч болохгүй, бялдуучилж хүн бүрт тал засахгүй, хэзээ нэг магтаал шагнал ирнэ гэж горьдож дол цохихгүй, үргэлж ярзайтлаа инээж нэг их найрсаг хүн болох гэж хичээхгүй явах тэр үнэт чанар өөрийгөө л олсон хүний шинж шүү дээ. Өөрийгөө олоогүй хүмүүс дороо л хүмүүст танигддаг. Өөрийгөө олоогүй хүмүүс баригдахаараа бантаж царай зүсээ хувиргаж нуух гээд бүтэлгүйтэж улам биеэ бариж инээдэм болдог.
Өөрийгөө олж чадна гэдэг бусдаас өөрийгөө тусгаарлаж чадахыг хэлэх ба ингэж буйгаараа ганцаараа зожиг болохыг хэлээгүй. Ганцаараа байж чадвал өөртөө төвлөрч өөрийнхөө ажил хөдөлмөр болон сонирхож хүсэж явдаг зүйлээ хийж бүтээхэд тустай. Өөртөө цаггүй гэвэл бусдын цаг хэмээр л явна гэсэн ойлголт.
Өөрийгөө олох гэдэг нэгдүгээрт эдлэж хэрэглэх тодорхой эд зүйлсийг эзэмшиж, олны дунд нийгэмд биеэ зөв авч явахаас гадна бас оюуны чадвартай байж бодож бодлоо илэрхийлэх мөн сэтгэж сэтгэлээ илэрхийлж чадахыг хэлнэ. Ингэж гурван зүйлийг маш сайн хослуулж чадах чухал. Үүний тулд бодол гэж юу вэ гэсэн ном унших сэтгэл гэж юу вэ гэсэн онолтой танилцах шүү дээ. Үг мэдэх хангалтгүй түүний цаана үг бүр онолтой шүү дээ. Үүнийг л хэлнийхэн эсвэл их эрдэмтэн бичгийн хүн гэж магтдаг хүмүүс ухаарч ойлгоогүй дээ.
Би хэн бэ? Би юу хүсдэг билээ? Би хорвоог болон ертөнцийг хэрхэн төсөөлдөг вэ? Би бусдад хэн гэж харагдах вэ? Би өөрийгөө бусдад таниулж чадсан уу? гэх мэт асуултуудыг өөрийгөө олох гэсэн хүмүүс л тавихаас биш нэгэнт бусдыг дагадаг бууж өгсөн ялагдсан хүмүүсийн асуултууд биш.
Өөрийгөө олж чадвал өөрийгөө л бүтээх боломж гарна шүү дээ. Хүн гэдэг ээж аавын болон нийгмийн дутуу бариад хаясан барилгатай л адил. Тиймээс барилгыг гүйцээж барихын тулд хүн өөрөө л гүйцээх болохоос биш өөр хэн ч гүйцээж чадахгүй. Хэн ч өөрийнхөө л бүтээл болдог. Зарим бүтээл муу харин зарим бүтээл дажгүй.
Өөрийгөө бие хүн болгоход боломж хэрэгтэй. Өөрт өгөгдсөн боломжоос гадна бас өөрийнхөө онцлог авьяас чадвараа мартаж болохгүй. Хэнд ч авьяас чадвар бий хэдий ч бусдаас шалтгаалан авьяасаа нууж явсаар өөрийгөө олохгүй явах жишээ олон бий. Олон ээж аавууд хүүхэддээ боломж өгөөгүй байж хэт их зүйлийг хүүхдээсээ шаардаж ач хариул гэдэг. Гэтэл эргэж хариугаа өгч ачийг хариултал олон жил хэрэгтэй шүү дээ. Нөгөөтэйгүүр авьяасгүй хүн хичээл зүтгэлээр авьяасыг нөхөх бас боломжтой.
Хүү аавынхаа амидралаар хэзээ ч амидрахгүй гэдгийг үргэлж давтан хэлэх хэрэгтэй. Аавынхаа иддэгийг идэх албагүй. Охин хэзээ ч ээж шигээ болохгүй шүү гэдгийг дахин дахин давтах хэрэгтэй. Ээжийнхээ сонирхдогыг сонирхох албагүй. Муу гэдэгтээ биш харин ялгаатай гэдэгтээ шүү дээ. Удам дагах гэдэг хоцрогдсон бөгөөд аавыгаа өвлөх гэдэг ч хот газар нийгэмд чухал биш.
Мэдээж өөрийгөө олох гэдэг хэдийгээр өөрийгөө нийгмийн дунд олох тухай боловч эхлээд өөрийнхөө дотор өөрийгөө олох бас чухал гэдгийг мартаж болохгүй. Би юу чадах билээ мөн юуг чадахгүй билээ.
Мэдээж хүн залуудаа алдах гэдэг маш сайн. Алдаж үзээгүй гэвэл зөв гэж юу гэдгийг хүн мэдэхгүй. Буруу болон зөв хоёрыг хоёуланг л үзэж эдэлсэн байх хэрэгтэй. Түүний дараа л ялгааг мэднэ. Үүнийг юм үзсэн хүн гэдэг шүү дээ.
Ерөөсөө хүн угаасаа биш уг дотроо хэн бэ гэдгээ мэдэж түүн дээрээ ажиллаж уг гэдгийг шинэчилж өөрчилж чадна. Ингэж чадаж байж сэтгэл ханамжтай шүү дээ. Үүний тулд ухаанаа сайн хөгжүүлэх хэрэгтэй. Мэдээж төрөхөд ухаан цагаан цаастай адил гэдэг. Одоо энэ цагаан цаасан дээр ээж аавууд олигтой зүйл бичих хэрэгтэй. Олиггүй зүйл бичсэн гэвэл ухаан буруутна. Тиймээс юун саруул ухаан харин ч маш хурдан бүрхэг ухаан болох аюултай.
Эндээс харахад “Монгол хүний саруул ухаанд итгэдэг” гэсэн үг тийм ч онож хэлсэн үг биш. Яагаад гэвэл багаасаа болон залуудаа олигтой боловсрол авч ухаанаа хөгжүүлээгүй хүмүүс шууд л саруул ухаантай болох боломж байхгүй шүү дээ.
Эцсийн эцэст ухаан гэсэн энэ чухал ойлголтыг ухамсар гээд бүр ондоо үгтэй холиж хутгаж ирсэн аюул буруу яриа буруу ойлголтуудын баталгаа шүү дээ. Тиймээс “Монгол хүний саруул ухамсарт итгэдэг” гэвэл илүү ойр мэт. Ухамсар гэдэг морал буюу сайн мууг ялгаж чадах хүний төлөвшил шүү дээ. Жоохон ухамсартай байгаач гэдэг сайн мууг ялгаа ч л гэсэн үг. Харин жаахан ухаантай байгаа ч гэвэл ухаан алдахгүй сэрүүн сэргэг байгаа ч гэсэн унтах унтахгүйн тухай ойлголт байх жишээтэй.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Насанд хүрэх эрх чөлөө.

“Эрх чөлөө-Эрхэм үг. Эрх чөлөөний дайсанууд хэн бэ?” номын танилцуулга. Бүлэг 3: Өөрийгөө бүтээх эрх чөлөө

Өөрийгөө танин мэдэх тухай
Өөрийгөө өөрөө танин мэдэх гэвэл хүүхэд насаа санах чухал. Ээж аав юу хэллээ эсвэл юу ч хэлээгүй бил үү? Эмээ өвөө юу гэж ярилаа? Хэрэгтэй зүйл ярисан уу эсвэл ямар ч хэрэггүй зүйл хэлсэн үү? Ах эгч тус болсон уу эсвэл хувиа хичээгээд алга болсон уу? Дүү нар тус болсон билүү эсвэл ашиглаж аваад алга болсон уу?
Өөрийгөө танихад өнгөрсөн чухал үүрэгтэй. Яагаад гэвэл хүн өнгөрсөний үлдэгдэл. Энэ үлдэгдэлүүдийг санамж авч явдаг. Үлдэгдэлүүд овоо зүйл үлдсэн бол хэрэг болох олиггүй гэвэл саад болох жишээтэй. Өөрийгөө олж бас бүтээж чадвал намтар ярих боломжтой. Өөрийгөө олж бүтээж чадсан хүнлэг болон хүн чанартай хүн ёсны хүмүүс л намтартай. Түүнээс биш хувийн паянгаа дэлгэж ярих эсвэл худлаа хоосон өөрийгөө ямар мундаг явсанаа зохиож ярих хүмүүс намтаргүй зөвхөн улиг болсон худлаа гөрдөг л хүмүүс шүү дээ.
Өөрийгөө танин мэдэх гэвэл өөрийнхөө тухай эргэж бодох чухал. Тэгвэл юуны тухай бас хэрхэн бодох вэ? Ерөөсөө бодож чадах уу? Бодох гэдэг бас л нэг үйлдэл тул өөртөө шүүмжтэй хандах, өөрийгөө харах цаашлаад өөрийгөө шалгах шалгуурууд чухал. Зарим хүмүүс өөрийгөө шалгахын тулд зориуд чадахгүй зүйлээ өөрийгөө хүчиллэж чадахын төлөө мэрийдэг. Түүнийхээ дараа чадахгүй гэсэн зүйлээ чадсандаа өөртөө баярладаг.
Өөрийгөө яг одоо энд энэ л агшинд танин мэдэх гэж хичээж буй өөрийгөө хаана зогсож буйгаа хаанаас хаа хүрсэн тэр хийсэн зүйлээ эргэн харж үнэхээр би үнэнээр явсан уу худлаа явж ирэв үү гэсэн дурандах шүү дээ. Мэдээж дурангийн фокус таарсан байх чухал. Өөрөө өөртөө үнэн гэвэл өөртөө баярлах худлаа гэвэл өөртөө биш бусдад баярлах хэрэг гарна. Мэдээж нэгэнт моралтай хүн худлаагаа гэмшиж чаддаг. Гэмшиж чадах ёстой яагаад гэвэл хүн чанар.
Өөрийнхөө өнөөдөрт хүрсэн амидралаа бодох тэр бодол өнгөрсөнд дүгнэлт хийж цааш хэрхэн энэ ганц олдсон биш харин өгөгдсөн амидралдаа төлөвлөгөө хийхийг хэлнэ. Төлөвлөгөөгүй амидрал амитанаас ялгаагүй. Түүнээс гадна цаанаасаа гэдэг амидралын зураг хувь заяа бэлэн тодорхой болчихсон гэвэл бас л амитнаас ялгаагүй. Өөрийн оролцоо болон өөрийн үүрэг хувийн амидралд байхгүй цаанаасаа бүгд зураг гэвэл одоо ямар ч утгагүй өдөрүүд өнгөрөн үргэлжлэх жишээтэй. Хэрвээ хүн хувь заяа надаас хамаарна гэж өгөгдсөн зурганд өөрчлөлт хийж цаанаасаа гэсэн зурганд шинэчлэлт хийж чадвал амидрал баян болно. Зарим хүн цаанаасаа зурсан гээд буй зургийг урж хаяад шинээр эхлэх чадвартай байдаг. Үүнийг л эрх чөлөө гэж яриад байгаа шүү дээ.
Сурган хүмүүжүүлэх гэсэн ойлголт анх удаа 2500 жилийн өмнө Грекийн философичидоос гаралтай бөгөөд Педагог гэж үг тэндээс эхлэлтэй. Үүнийг сурган хүмүүжил гэж үгээр орлуулан социализмын үед сүм хийдээс салж сургуулиуд байгуулах үед хэрэглэж эхэлсэн. Педагог гэсэн ойлголт нийгэм дотор “хэцүү хүүхэд” гэсэн ойлголтоос гаралтай бөгөөд ямар ч хүүхэд ээж аавыгаа дууриахгүй гэдгийг олж мэджээ. Чоно чонын амидралаар амидарна арслан арслангийн амидралаар амидарна. Гэтэл хүн аавынхаа биш өөрийнхөө амидралаар амидрах тул тэдэнд заавал ээж ааваас тусдаа хүмүүс сурган хүмүүжил олгох чухал.
Хөдөө газар нэгэнт нийгэм байхгүй тул тэнд адуучин аавын хүү дуртай дургүй адуучин болох жишээтэй. Хот газар буюу нийгэм дотор ороод ирэхээр заавал дагаж адуучин болохгүй харин эмч багш эсвэл “Хань” нэртэй кино филмд гардаг шиг архитекторч мэргэжилтэй болох жишээтэй.
Яагаад философичид хүүхдэд дуу хөгжимийн хичээл болон биеийн тамирын хичээл заах хэрэгтэй гэж анх удаа сургуулиуд байгуулсан бэ гэхээр хүүхэд бага наснаасаа гоо сайхан сэтгэлтэй бас бие бялдартай болох чухал гэжээ. Гаднаас орж ирсэн энэ сайхан боловсролын ойлголтыг социализмын үед маш сайн хэрэгжүүлсэн хэдий ч ардчилалын үед устгаж тэр ч бүү хэл биеийн тамирын талбай дээр орон сууц бариад орхисондоо.
Хэн ч төрөхөд эхлээд ухаан цагаан цаас мэт л юу ч бичигдээгүй. Төрсөн агшинаас эхлэн гаднаас хорвоогийн мэдээ дамжигдан мэдээлнэ. Өөрөөр хэлбэл мэдээ орсон цагаас эхэлж мэдээ ямар ч шүүлтүүргүй хүлээн авагдах жишээтэй. Энэ байдал шилжилтийн нас хүртэл үргэлжилж бүгдийг сурч цээжилж бүгдэд үнэмшинэ. Шилжилтийн насны үед эхэлсэн гадны мэдээнд эргэлзэх үйл явц олон хүүхдэд явагдаж ээж аавтайгаа зөрчилдөх жишээтэй. Шилжилтийн нас дуусах үед зөрчил суларч бууж өгөх эсвэл зохицож сонссон мэт хүлээн зөвшөөрсөн мэт жүжиглэлүүд эхлэх жишээтэй. Мэдээж ийм зөрчил нийгэм дотор л явагдана. Зан заншил ёс уламжлал мухар сүсэг ярисан газар хүүхэд нас ярих боломжгүй. Тиймээс зөрчилдөх шилжилтийн нас устдаг. Шилжилтийн нас устсан хүмүүс сүүлд аав ээж болчихсон мөртлөө ээж аавыгаа үгүйлэн авч чадаагүй алдсан хүүхэд насаа дурсан гомдон дуулцгаадаг. \Хэзээ ч насанд хүрдэггүй хүмүүсийн тухай дараа дараагийн бүлэгт ярилцана\.
Өсвөр болон залуу насанд анх л хүүхэд наснаасаа сонссон харсан сурсан зүйлсдээ эргэлзэх асуудал гардаг. Үүнд олон залуус дургүйцэж жинхэнэ үнэн мэдлэгээс татгалздаг. Тийм ч учраас олон залуусын хүүхэд насны ойлголт үргэлжилсээр ээж аав болцгоох жишээтэй. Мэдээж секс хийхэд амитан чанараа даган хүүхэдтэй болцгооно шүү дээ. Ийм залуу насандаа мэдлэг боловсролоос татгалзаж мухар сүсэгт баригдсан залуус жинхэнэ мэдлэг олж аваагүй тул үүрэг хариуцлагатай ухамсартай эцэг эх хэзээ ч болж чадахгүй.
Нийгэм хөгжиж хот үүсэх үед Монголчууд анх удаагаа хүүхэд нас болон залуу нас гэсэн ойлголттой танилцаж бас самуурсан. Тйимээс сүм хийдийн зүгээс хүүхэд залуусыг олноор авч чадахгүй сургуулийн танхимд алдсандаа тэд маш их балмагдсан. Энэ тухай “Тамирын охин” нэртэй кино филмд гардаг.
Хүүхэд нас болон залуу нас үүссэн социализмын үед тохиолдсон адал явдалуудыг баримтжуулсан өнөөдөр маш чухал кино филмүүд гэвэл “Улаанбаатарт байгаа миний аавд” болон “Мартагдашгүй намар” кино филмүүдийг нэрлэх боломжтой. Тэндээс олон зүйл суралцаж өнөөдөрийг дүгнэх хэрэгтэй болов уу. Харамсалтай юу вэ гэхээр ардчилалын жилүүдэд хүүхэд нас болон залуу нас гэсэн ойлголт бүрэн устаж бүгдээрээ ээж аав ч хүүхэд залуучууд ч ямар ч ялгаагүй амидралаар амидрах болцгоосон.
Өөрийгөө таних үйл явц залуу насанд явагдах чухал. Эндээс л амидрал руу орно шүү дээ. Өөрийгөө танихад залуу нас хүртэлээ сурсан зөвхөн мэдлэг боловсрол биш бас сэтгэлийн боловсрол чухал. Гэтэл сэтгэлийн боловсрол хэн өгөх чадвартай билээ. Ээж аав цаашлаад эцэг эх гэж буй хүмүүс өөрсдөө сэтгэлийн боловсрол авсан хүмүүс байж чадах уу гэдгийг асуух л хэрэгтэй.
Мэдээж сэтгэлийн боловсрол олгох романууд хэдэн ширхэг бий билээ. Ерөөсөө сэтгэл гэж юу вэ гэж асуухад хариулж чаддаггүй. Сэтгэл гэдэг үгийг хэзээ нэг цагт сонссон байх чухал биш гагцхүү юуг тэр үгээр илэрхийлж буй вэ гэдгийг мэдэх хэрэгтэй. Гэтэл сэтгэлийг тайлбарлахын тулд наад талдаа 10 гаруй ойлголтыг мэддэг байх чухал. Ингээд сэтгэлийн тухай ном уншихаас өөр замгүй. Уншаагүй гэвэл бусдад хайртай гэж хэлэх хэрэггүй.
Залуус ихэнхдээ л өөрийгөө онцгой өөр бусдаас өөр гэсэн буруу ойлголт дээр явагдах аюултай тул сурч мэдэж нийтэч болоход садаатай байдаг. Тиймээс тэд хувиа бодоорой бусдыг ёстой тоох хэрэггүй гэсэн номонд бүр ч их дуртай байдаг. Яагаад гэвэл тэд өөрсдийгөө олж хараад их л додигор болох жишээтэй. Гэтэл залуу насанд хувиа бодох ч яахав цаашид амидралд хувиа бодох биш харин өгөөмөр байх чухал гэдгээс татагалзах жишээтэй. Ингээд л олон хүн үхэн үхтэлээ гэнэн амидарцгаадаг. Бүх насаараа гэнэн амидарсан Айн Ранд гэж Америкт бүх насаа өнгөрөөсөн Орос эмэгтэй капиталист оронд өөрийгөө авч явахын тулд ганцаараа амидрах шаардлага гарсан байдаг. Энэ ганцаардалаа магтан дуулсан харийн орны эмэгтэйгийн эмгэнэлт дуулийг олон залуус уншиж дууриаж ганцаараа гажиг жожоиг болох гэж хүсэж буйг харахад ёстой л алдаж гишгэлээ дээ гэхээс өөр юу гэх вэдээ. Айн Рандыг уншсан залуус өөрийгөө таних битгий хэл өөрийгөө алддаг. Ийм залуус сүм хийдэд мадлуулах эсвэл бөө дагаж хуйлрахдаа бас амархан. Нэг л дутуу харагддаг.
Хүн өөрийн ухаантай байна гэдэг өөрийнхөө шинж чанар, зан төлөв, чадвар болон үнэлэмж гэх мэтийг заавал тодорхойлж чадах хэрэгтэй. Энэ юу гэсэн үг вэ гэхээр бусад хүн намайг ямар шинж чанартай гэж хардаг вэ түүний хажуугаар миний үнэлэмж бусдын үнэлэмжтэй яг адил биздээ гэдгийг жишиж харицуулах чухал үүрэгтэй.
Өөрийн ухаантай болж чадахгүй гэвэл өөрийгөө андуурахтай л адилхан шүү дээ. Өөрийгөө андуурдаг хүмүүс нэгдүгээрт өөрийгөө хэт их үнэлнэ хоёрдугаарт өөрийгөө хэт доогуур үнэлэх жишээтэй.
Өөрийгөө хэт үнэлдэг хүмүүс яагаад гарч ирдэг вэ гэхээр нэгэнт худлаа дипломууд болон худлаа багш профессоруудыг хараад мэдлэг гэдэг зүйлийг үнэлж хүндэтгэхгүй болох ба хэт хоосон мэдэмхийрэн өөрийгөө ч бас бусдыг ч балладаг. Бүр их хэтэрсэн хүмүүс улстөрч болж улс орноо балладаг жишээ олон бий.
Өөрийгөө доогуур үнэлдэг хүмүүс хоосон магтуулсан хэтрүүлэн өөрсдийгөө рекламдаж тэнгэрт гартал магтуулдаг хүмүүсийг хараад сүрдэж ямар мундаг хүн бэ гэж шүүрс алдаж өөрийнхөө хөгжил дэвшилээ зогсоодог. Өнөөдөр зурагт болон ном нэртэй хувийн өврийн дэвтэрүүдээрээ дамжуулан хоосон магтуулдаг хүмүүсийг дэмжин магтагчид залуу үеийг юу ч чадахгүй мундаг хүнтэй харицуулахад чи юу ч биш гэж олон нийтийн дунд эвгүй ойлголт түгээж нийгэм урагшлаж хөгжихөд саад хийж гэмт хэрэгтэн болцгоожээ.
Мэдэх сурах зүйл асар их байхад ид залуу насандаа байртай машинтай эр хүнтэй эсвэл чинээлэг айлын охинтой суух гэж явсаар эсвэл найз нэртэй тус болохоосоо ус болж найрлаж цэнгэхдээ л сүрхий хоосон сүнснүүдтэй цагаа барж барцгааж эцэстээ ямар ч утга агуулгагүй амидрал эхлэж буйг харахад 5 жилийн дараа 10 жилийн дараа ямар хүмүүс болсон байх бол гэж асуумаар.
Өөрийгөө бүрэн таниагүй байж бусад хүнийг яаж таних вэ дээ. Гэтэл бүрэн таниагүй хүмүүс яаж хэн хэнийгээ ойлгох вэ дээ. Хэзээ ч ойлголцохгүй зүгээр л бууж өгөх эсвэл жүжиглэх л ажил эхлэнэ. Мэдээж удаан жүжиглэх амаргүй.
Зөвхөн идэж ууж найрч наадамдаж бие биенээ магтаж эсвэл хадаг хийсгэж мухар сүсэгтэж явахад дэлхий ямар байдалд байна вэ. Унгар улс 90 онд ардчилалыг угтан авч хилээ нээсэн. Өнөөдөр Унгар улс ардчилалаас татгалзаж хилээ хааж өндөр торон хашаа татаж байна шүү дээ. Энэ юу хэлнэ вэ? Өөрийн ухаанаар энэ тухай бодож зүгээр хэнээс ч заавал илүү гарах гэж оролдохгүйгээр ярилцаж чадах уу. Эсвэл заавал шагнал медал авна гэвэл ярилцана ямар шагналгүй бол ярилцахгүй юу.
Ном уншаад юу ойлгов, зурагт хараад юу худлаа байв, багшийн ямар яриа боловсролгүй байв, ээжийн яридаг мухар сүсэг хувь заянаас хэрхэн холуур өнгөрөх вэ, аавын ямар ч утгагүй шүлэг яруу найргаас хэрхэн зай барих вэ гээд энэ бүгд дотор би өөрийгөө яаж ойлгож цааш өөрөөрөө үлдэх вэ гээд дахин дахин эвгүй асуултууд тулгарах жишээтэй. Энэ бол байдаг л зөрчил. Гэхдээ эсрэг тэсрэгийн онол гэсэн худлаа төөрөгдөл биш шүү. Эсрэг тэсрэгийн онол гэж хаа ч байхгүй. Хүн эсрэг байх уу эсвэл эсрэг биш байх уу гэдэг хувийн шийдэл болохоос биш хаа нэг газар тийм онол байхгүй шүү дээ.
“We are the world” гэсэн алдартай рок дуучидын дуулсан дуу бол “бид бүгдээрээ ахан дүүс” гэсэн дуу шүү дээ. Гэтэл хүмүүст номоо үнэгүй бэлэглээд, хүмүүст хямдхан лекц уншаад, хүн төрөлхтөний бүтээсэн уран зураг, сонгодог хөгжим, том том философичидийн номыг орчуулж лекц болгон явж буйг хараад хүмүүс яасан ч уйгагүй ядардаггүй юм бэ гэж гайхдаг. Гэтэл хүний дотоод сэтгэл ямар их сайхан явааг ямар харж чадах биш дээ. Бүгдээрээ ахан дүүс гэдгийг л мартаж болохгүй.
Францын зураач Манегийн \Manet\ зурсан хүмүүсийн нүдийг өөрөөр хэлбэл харцыг ажиглахад ямар их сэтгэл хөдөлдөг билээ. Бетхофений “Сарны гэрэл” нэртэй хайр дурлал гэдэг яг л үүрийн гэгээ шиг харанхуйд тусах бүдэгхэн гэрэлтэй адил гэсэн аяыг сонсоход сэтгэл сайхан болохгүй байхын аргагүй. Мэдээж үүр цайж байна гэдэгээрээ сайхан. Гэхдээ яг сайн харахаар бараан дүрснүүд харагдах болохоос биш юу гэдгийг холоос хараад таних боломжгүй байдаг. Бетхофэн хайр дурлалыг яг сэтгэлд буудаг гэхдээ яг юу гэдгийг гаргаад хэлэхэд тийм ч амаргүй гэжээ. Түүнийгээ хөгжимийн эгшиг аяаар дамжуулан илэрхийлжээ. Философич Платоын 2500 жилийн өмнө бичсэн Симпозион номонд бас л хүмүүс бид хайртай гэж нэг нэгэндээ хэлж буйг яг юу гэж ойлгож хэрхэн төсөөлөх вэ гэдэг тухай бичсэн байдаг. Ерөөсөө философийн ном уншихад үнэхээр л сайхан. Философи хэцүү биш гагцхүү өөртөө шингээхэд хэцүү бас амидралд хэрглэж хэрэгжүүлэх төвөгтэй тул олон хүн философоос татгалздаг. Гэтэл Америкийн үндсэн хуулиас авахуулаад төрийн бүтэц хүртэл философичидийн бүтээл шүү дээ. Тэглээ гээд одоогийн Америк философичийг шүтэх хэрэггүй. Америкийн философи мэдээж Европоос эхлэлтэй.
Мэдээж залу хүн хувиа бодохоос өөр замгүй. Хувиа бодож буй сурч боловсорч бусдаас тусгаарлахад л хэрэгтэй болохоос биш нийгмээс тусгаарлаж үзэн ядах гэсэн ойлголт биш. Ээж аавууд үеийн үед шинэ үетэй яг л адилхан суралцах асуудал гардаг. Яагаад гэвэл өнгөрсөн хуучирч хоцрогдох бол зайлшгүй шүү дээ. Тиймээс олон ээж аавууд шинээс дайжин зугтаж мухар сүсэг арга билиг зан заншил ёс уламжлал дотор бүгдэг. Ингэж хуучин хоцрогдсон дотор бүгсэн ээж аавууд хүүхдүүдээ хүртэл хамт бүгэхийг шаардаж буй бас л алдаа шүү дээ. Мэдээж зурагтаар хоосон цэцэрхэдэг эрхэмүүд бол мөнгөний төлөө юу ч яриж яахаас ч буцахгүй арчаагүй хүмүүс шүү дээ. Мөнгө шуналтай хүний шуналыг улам ихэсгэнэ. Харин сайн сайхан бүтээдэг хүмүүст мөнгө улам л сайн сайхан бүтээхэд хэрэг болдог. 90 онд хэдэн сайхан баян монголчуудтай болчихвол улс хөгжинө гэсэн ойголт ёстой мухар сүсэг байсан. Баян хүмүүс улам л баян болох гэж шунаж хоорондоо өрсөлдөх болохоос биш улс оронд ямар ч хүртээлгүй. Тэднээс юу ч хүлээгэд нэмэргүй.
Өөрийгөө танин мэдэх гэдэг мэдээж эхлээд худлаануудаас салах хэрэгтэй. Хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгсэлүүд худлаа шүү гэдэгт баттай үнэмшиж зурагтаа унтрааж сурах хэрэгтэй. Монгол хүний хамгийн том асуудал бол зурагт шүү дээ. Зурагт унтрааж чадвал энэ ёстой нийгмийн том хувьсгал болно гэж л хэлмээр. Тиймээс зурагт үздэггүй гэсэн хүмүүсийг гайхах биш шагнах хэрэгтэй.
Өөрийгөө танин мэдэх гэхээр нэг л их нууц хүнийг танин мэдэх гэж буй хэцүү төвөгтэй ажил биш. Хүн бүр өөрийгөө мэдэх амархан боломж бий. Ихэнхдээ л дотроо нууж явдаг зүйлсээ эргэн нэг харах хэрэгтэй. Нуух шаардлаггүй зүйлийг нууц гэж дотроо бөглөрч явах хэрэггүй. Нууцтай хүн ерөөсөө л гаргаад хэлэхэд ичмээр зүйлс байгаа шүүдээ. Тиймээс заавал гаргаж хэлэхдээ биш өөртөө дотроо хэлж өөрийгөө шүүмжилж сурах л чухал. Өөрийгөө таних чухал болохоос биш бясалгал хийгээд ямар ч тус болохгүй. Хүн өөрөө өөрийгөө л засаж залруулна шүү дээ. Түүнээс биш өөрчлөлтийг өөрөөсөө энэ тэр гээд дөрвөн мөртдөөд л эсвэл хаа нэг газраас Далай ламын хэлсэн гоё үг хайх хэрэггүй.
Өөрийгөө танин мэдэхэд өнөөдөр хүртэл уншсан номын тоо хэд билээ, ямар номыг яг дуустал уншлаа, найз нартайгаа номын тухай ярилцах боломжтой билүү, ээжийнхээ бурууг хэлэхээр яадаг билээ аавыгаа шүүмжлэхээр хир хачин царайлдаг билээ гээд л хамгийн ойр дотны хүмүүсээ судлаж ажиглаж би өөрөө яагаад ийм билээ гэдгээ маш амархан ойлгох жишээтэй.
Хамгийн түрүүнд хүн шүүмжилэхэд ямар нэг байдлаар зөв хүлээж авах чухал. Шүүмжлэл маш их хэрэгтэй гэдгийг мартаж болохгүй. Мэдээж атаархасан хүмүс шүүмжлэнэ бас муулна. Түүнээс гадна хэний ч амидрал маргааш төгсгөл болох боломжтой тул өнөөдөрийг өөрөөр хэлбэл цагийг маш сайн ашиглах чухал. Залуу хүн заавал хөгшин хүний дараа үхнэ гэсэн онол байхгүй шүү дээ. Жаргал гэдэг гаднаас ирэхгүй дотроос шүү гэдэг бол хэн ч хэнийг ч жаргааж чадахгүй. Хүн өөрөө өөрийгөө л жаргалтай болгоно. Өөртөө дотроо сайхан жаргаж сурах хэрэгтэй. Гэхдээ энэ бол дотроо бах ханаад л өөрийгөө хөөрөгдөх биш шүү дээ.
Хүний амидралд үнэгүй зүйл гэж байхгүй тул хэзээ нэгэн цагт үнийг төлнө. Залидаад мэхлээд хуураад хулгайлаад ямар ч нэмэргүй. Хүнийг л хуурсан хүнийг л залидсан бол түүнийхээ хариуг хэзээ нэгэн цагт төлнө.
Өөртөө итгэлтэй болж хэнтэй би цагаа өнгөрөөдөг билээ гэдгээ асууж хэрэггүй хүмүүстэй цагаа өнгөрөөхөөс зугатаах хэрэгтэй. Амидралд орж л суралцах болохоос биш бэлэн жор хайж эсвэл сайхан дөрвөн мөрт эсвэл ямар ч хэрэггүй хоосон үгнүүд юунд ч тус болохгүй. Амидраад л алдаад л хашраад л явна шүү дээ. Мэдээж сайныг хүсэж сайныг хийж яваад л алддаг болохоос мууг хүсээд ямар алдаа оноо гэж байх биш.

Үргэлжлэл бий.
Дараагийн сэдэв: Өөрийгөө олох тухай.